1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

oferty wydawnicze byly tak ubogie. Choc. W Stanach Zjednoczonych. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. ktore rnozna okreslk. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. Z kolei programy nauczania. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. J urkowskiego i Z. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. sterowane centralnie. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. W latach 70.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. znaczy to. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . 0 ktorym mozna by powiedziec. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. niemal lawinowo powstawaly studia platne. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. Iak juz wspomnialem. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. najwyzej zorganizowanym. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. Wreszcie. to autorzy wspomnianego podrecznika. Praktycznie biorac. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. Strelaua. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe.Ten lwowski psycholog. Wystepujacy w latachDu. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. byla znikoma. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. ze jest akademicki. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. i 90. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. poniewaz . w tym sensie. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego.. w tym przede wszystkim pedagogiki.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . A. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. znana jako szkola warszawska. [ezeli nie katastrofalny. choc kuriozalny jest fakt.spowodowala. Na przelomie lat 80. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. Ta grupa uczonych. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. przez co nalezy rozumlec. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii.zarowno pod wzgledern tresci. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. Po pierwsze. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. jak i formy. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. rozwojowej i wychowawczej. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. NiC laczaca. cykl wydawniczy tego podrecznika . ktore powstaly w latach 70. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . jak nadmienilem.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . Wobec nawalu wiedzy. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. i 80. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. "stutysiecznikow". uczeri Mieczyslawa Kreutza. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. jako "deprywacjy podrecznikowa". nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. co znaczy. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. liczba ksztalcacych sie studentow. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. zgromadzilo sie grono uczniow. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. Tomaszewskiego . przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. Wprost zenujacy. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci.

reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. Z kolei dzial .. niz mozna bylo oczekiwac. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K.I1 PRZEDMOWA -.nie pisano podrecznikow akademickich.:w:::" recznika.. .Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I.. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo..jak si~ w praktyce okazalo . Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej. znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow.. z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku.. a jednoczesnie zagwarantowac. ze juz w latach 50. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow.'ytm:. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . Podrecznik nie jest wstepem do psychologil.. Tak na przyklad student.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia. ze .14 . ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). uprzedzal mnie. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna.Zachowanla spoleczne". ze podrecznlk obejmuje . Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa.'n ffi. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. . typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. ze dzial . sa wymagania formalne. to z reguly wstepy do psychologii. III). Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych.::~ .~~~~=. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy.Jiandbuchy". pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. Zimmera. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia.niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. Spotkala sie ona z aprobata zebranych.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych.. Profesor Tomaszewski. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . To drugie kryterium zadecydowalo o tym. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych.do psychologii ogolnej. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha.>'>'~~~"%.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa .po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej .graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia.. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie.. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego.zarowno co do jego tresci. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci. a takze zakres tresciowy podrecznika. . Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana.. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem.. " .. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja.auto row i redaktorow . Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. ""'12. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. zespolowych prac. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]..~~~"". ktory odpowladalby standardom akademickim. do czterdziestu dziewieciu). W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych.. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich.. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow... Psychologia og6lna (t.zgodnie z nasza intencjq . D.... Jak juz nadmienilem.. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III).. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. w ktorych niekiedy ryciny. Spoidlem. w tym sensie. nie ogranicza sie on . fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. Istnie[ace podreczniki.. Wreszcie. W marcu 1997 roku przedstawilem . dwom znaczacym w psychologii wydawcom . jest wlasciwie niernozliwe. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika ... choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. J ak juz wspomnialem. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna.. ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki.. Moj Mistrz. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. jak i formy . a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. z roznych powodow. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi. "". Ponadto autorskie podreczniki. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem.. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli... To przesadzilo 0 tym..

wieczorowe.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. II -1997). nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. wyd. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. aktualna problematyka. metodologia psychologii. II . Przetacznik-Gierowska)'. ze podrecznlk ten . 1987. in..ru1J.1998).. ""' . ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~.""1t_~ . ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. 1987). w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. redaktorow dzialu. w ktore] nie jestesrny specjalistami. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. psychologii edukacji i pedagogiki. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. Prace nad podrecznlkiem. psychometria i metody statystyczne. in.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. w tym m. zywimy zarazem nadzieje. nauk. Zakladamy bowiem. PWN. Krystyny.. czy zaoczne. niezaleznie.. Wreszcie. wspolnie z E. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. Osobista. pozwala bowiem w dziedzinie. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. Hornowska. ktoryrn w imieniu autorow. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki.nowy jffzyk dziecka (z M.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. wspolnie z M. J ak wynika z istoty podrecznika. ze podrecznik ten. in. II . jak i praktycznych zastosowan. Czytanie i pisanie . Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji.d. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. Sadzimy.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. w tym m. in. co jest rzadkoscia.1992). Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac.. lipiec 1999 dr hab. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. wyd. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. 2 . Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. Autor m.. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. Burtowy. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. jaka kazdy student psychologii. a takze naszym oczekiwaniom. '. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie. Jest autorka m. zw. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. wyd. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). prof. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki.: Mowa dziecka . jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. . czlonek koresp. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. prof. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. nadzw. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. Trudno wymienic tu wszystkich. powinien opanowac. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. diagnostyka psychologiczna. Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. jest on adresowany do studentow psychologii.slouio i tekst (1989) . _~_".'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. PAN. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow.

to brzmi groinie (1993.':. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. 1998). oraz okolo 100 artykulow naukowych.. stereotypami. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. Wrzesniewskim. psychoPhysiological and health research (red.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987).~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . dr hab. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976).. WOJCIECH PISULA: dr hab. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. obecnie . w szczegolnosci . adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW..__ ~_~~ BIOGRAMY . m. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. specjalista w zakresie rehabilitacji. II ..zachowan eksploracyjnych. Uposledeenie umyslowe. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. razem z W. w tym kwestionariusza MMPI. Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. dr hab. in. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. zw. Washington 1992).psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). :m. Inte- grative levels in comparative psychology . zw. Zimmerem. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof..nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. Vallacherem. dr hab. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987).. prof. Prowadzi badania psychofizjologiczne. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. na Wydziale Psychologii uw. Warszawa 1993). ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. (Warszawa 1996). w tym Dynamical social psychology (wraz. G.. wyd. Autor m. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. .Izyk a psychologia (1992). Psycholog spoleczny i socjolog.]l. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). Wydzialu Psychologii uw. z R. nadzw.K_I: dr hab. dr hab.. prof. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie.. D.... Anxiety: Recent development in cognitive. in. jak i z zakresu flzyki.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). nadzw. umyslowo (Warszawa 1981). Wydzialu Psychologii UW. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym.napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994). prof. nadzw. 'llii! prof. w DAM). Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. JAN MATYSIAK: prof. Autor ksiazek. in. ANNA MATCZAK: prof. dr hab. profesor DAM w Poznaniu. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. 7_1_ _ prof. Forgaysem i K.. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. 1998). Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994).]l. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. Guilford Press. Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek.the example of exploratory behavior (European Psychologist.1998). w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. .

Brzezinski i in.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. . wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993).Htstorta i teorie psychologiczne". 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. praktycznie biorac. c. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. w tym: Creativity and projection. dr hab. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . kt6re.. zwracamy uwagee. przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. kt6rej "anatomiee. przekl. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. ze pod tym wzgledern takze my. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. Cecha nowatorska tego dzialu jest to. NEO-FFI. nadzw.. Dzial .konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. pol. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo.. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. W: J. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. (2) . czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. tee. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. nie [estesmy bez grzechu. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". BOGDAN ZAWADZKI: dr. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. 0 calej psychice jednostki.). PTS. naszym zdaniem. dr h."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. JAN STRELAU: prof.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. nieobecne. wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". prof. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . psychologowie. (3) . genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. a takze 0 genetyke zachowania. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. a potoczne koncepcje czlowieka. JANUSZ TREMPAlA: . Ostatni dzial tomu I to . . Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. . kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc.Rozwo] czlowieka" to dzial..&lli .1879 rok . Date powstania tego laboratorium . Uniwersytetu Gdanskiego. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. zw.PWN. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. RLCQ) wraz z podrecznikami. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). DOTS-R.od momentu poczecia az do smierci. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997.BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof.Ul~~ dr hab. Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. I -1987). kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998.Podstawy psychologii . wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). Po drugie. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari.Biologtczne mechanizmy zachowania". (red.tiiI M. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. wyd. Po pierwsze. 1998).

Wreszcie. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. niestety. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. Odstapilisrny od niej jednak. tom I zas . ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. bedzle najobszerniejszy.jako najmniejszy objetosciowo . Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. Z przyjetego przez nas tytulu wynika. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. Za wszelkie uwagi. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . skorygowac popelnione zapewne pomylki. kiedy wystepuja w roli badaczy. i 0 takie ich zdefiniowanie.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania.takze te podstawowe nalezy definiowac. jak poszczegolne pojecia . duza dowolnosc. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". skierowane pod adresem tego tomu. majac w reku ten wlasnie tom. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. wazne wiec. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. a takze psychologow. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. zwlaszcza krytyczne. Poza tym tom III. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt.uzupelnic wystepujace braki.w kolejnych wydaniach . zeby Czytelnik.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. Pozwola one . jak i nastepnych. rnogl od razu siegnac do slownika. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku.

21).powiada Ebbinghaus . s.ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . kt6rymi byla. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . lecz krotka historie" (Ebbinghaus. zanim stala sie ta psychologia. s. a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy. zanim stala sie tym. czym jest. ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . 1995/1932. w podreczniku pod tytulem Abriss der.Psychologia ma dlugie dzieje.pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . a czym niebawem przestanie bye (Becker.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. 1908.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. ktora jest. 7).

na kt6rej . zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku"._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych._ . Koch.jako niezalezna nauka. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh).~~~ii. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. bo zaledwie trzydziestoletnia historie.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. 1. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. psychologia ... ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por.. 1962/1843. Stachowski.. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. Aleksander Swietochowski.1.. prawa [... jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . 560). wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. Mill stwierdza.~~»"'~'~~~'f. -. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '.ktora Wundt juz powolal do zycia. prawdy.~-"'4!&. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. s..572).:~~~~'%. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". s.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. miala rzeczywiscie krotka. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. Edward Titchener (1867-1927).~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. Tatarkiewicz. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego. jak jest podstawa do pewnosci. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". W roku 1876. 1998).w. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa.naukowa". N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia". Jeszcze w po- r Edward B. 1. pr6cz historycznej. 1997). 1982/1902). zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej. wagi do tych opinii. dopiero w roku 1590 (zob. to czego w takim razie dokonal Wundt. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski.. s. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. . Pierwszy z nlch.1. cza biologii. wspoltworcow tej psychologii. jak i eksperyment sztuczny. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. 1968. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie.. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. 133) twierdzi. Witwicki. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii.mozna polegac tylko tak dalece. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879. 1962/1843. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ .. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii. jestesmy zmuszeni zapytac. co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy.

1921). Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. Przedmiot badania . "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . a nawet kultem metody (por. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii.-"""'!t .z . ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. 1970). metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. w tak zwanym okresie heidelberskim . J. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil.1. Tatarkiewicz.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. synteza tworcza. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. 1970). w: Pieter. Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. Brama metody. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . zatytulowane 0 metodach psychologii. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . 1976. "analiza relacji". jak "czysta aktualnosc"..2. to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm .przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci .nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego.jak mowi Boring (1950) . 0 jej siedlisko.z powodu .od nazwy miasta Heidelberg. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. Wundt zastosowal w praktyce to. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. 1863). ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. Oba te punkty widzenia.wbrew powszechnemu przekonaniu .. lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). s.144-145). "kontrast" i "heterogenicznosc celow".podobnie jak fizyka i fizjologia . Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . Oni mowill.28 !i:§ 8i!§il HISTORIA .tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . 1. xi). na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest.jesli sie wyrazi6 obrazowo . 1862. Od tej pory. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. zdaniem Wundta. 1908a). s. co nalezy zrobic. ponlewaz to wlasnie wtedy . gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. zdaniem Wundta (1908a). Brett. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. Robinson. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. J oraz woli" (Wundt. a od lata 1862 . jej powstanie. gdy bedziemy pamietac. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. opracowany kilkanascie lat wczesniej.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. 1908b. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. s. wyjasnic zjawisko korozji. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia.. ktora rna charakter teoretyczny (zeby. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". 1981.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych".skazana na metode eksperymentalna. lecz wprost przeciwnie . Wundt. por. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej.. wydanej w roku 1862. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. Toulmin i Leary. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. znaczenie symboliczne. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej.. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii.przez jego powierzchowne ujecie sprawili.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. Mischel. Mozna by jq nazwac (por. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. 15-17. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. 1969) .rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. __ 2"'. 1968). odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. a nie inna psychologia (por. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim.Xi[ OD WUNDTA *'. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). Brett. dziedzina celow [. na przyklad. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie.. on to zrobil.nie byl nowy. s. lecz metoda. Mischel. 763. 1992).• i. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. 1908a.

to przeciez "zlozone zjawiska". Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. a nie pomiaru. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. W ten sposob. Dziyki tej fazie wstypnej. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. [esli zauwazymy. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem.2. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. co "siy uswladomilo".30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza .1. ~. Dlatego eksperyment. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. 1862). dzieki analizie genetycznej. N atomiast sam proces wnioskowania. czyli introspekcja. stosowanej przez psychologow filozoficznych.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego.. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt.. co sie w niej odbywa. 1863. Kazdy zatem proces psychiczny. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. metodzie introspekcji. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. 1862). niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. jest rownlez sadem. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). s. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych.do logicznego procesu wnioskowania. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. bedacych przeciez . bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. jak sqdzil. a sa nimi fakty swladomosci. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. co dzieI I . dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. 1862. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. Dlatego wszystko.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . To wlasnie przekonanie. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). Iak pamietamy. ktorymi sie manipuluje. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych.1. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. a nie same te czynnosci. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. ~ RAMKA1. Wundt. Drugim. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. s. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. wywolujqce wrazenie jasnosci). v). OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych.riowej" psychologii osiagnac to. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. obejmujacego lata 1874-1920. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". A sama swiadomosc i to. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. ktory doprowadzil do tego sadu. xvi). 1863). Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. ale i jego powtarzalnosc. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. ze eksperyment pozwoli . takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej.. czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. Z kolei ow sad. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci".

popedow i namietnosci ludzkich. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. wierzenia reli- gijne.jak wiemy . tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". dwadziescia lat przed smiercia. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. tak jak i u Wundta. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. 1908b). Graumann. 28). nie nalezy do psychologii naukowej. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii.. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. Iednakze u Titchenera. B. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej).zupelnie sluszne i pouczajace". ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. potrzeb.Jntrospekrja eksperymentalna [. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. jak jezyk. ze wszelkie zjawiska. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. 1980). wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. 1863).HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. jak i jedno stkowe . Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. etnografia. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . 1995a).) jako tworcom owych zjawisk.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. mowq i rozwojem ich [ezykow. zebrane przez historykow. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. czyli Volkerpsychologie. ze .wspolczynnlk humanistyczny". 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. zarowno spoleczne. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . natomiast we wspolczesnej psychologii. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. mity. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. ale przeciez nie jedyna jej czescla. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. zwanej fizjologiczna. Stachowski. 1990). w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. systemow wartosci itp.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. Ta "nowa" psychologia Wundta. jezykoznawstwo i antropologia (por. socjologia. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej.. takich jak etologia. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . obyczaje itp.. Sigmund Freud. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. wTitchenerowskiej wersji. bylo . uwzgledniajace .jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . Kledy Titchener. szlosc.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. Toulmin i Leary. s. ale przewidywal nawet . ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. Oswald Kiilpe (1862-1915).. Dlaczego jednak. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. ktore by [. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. historia ich religii i obyczajow.. N awet two rca psychoanalizy.. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego.obtektywna''. zebrany przez statystyke.2. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. 1. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . skoro przewidywal.zdaniem Wundta . [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim.ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. Titchenerem (1928/1898. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. ktora tworzyli jego uczniowie. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. co sie tej metodzie nie poddaje. Wundt nie mial watpllwosci.

1."'3mt:~~~'v. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn.". Brentano. ktorego wykladow. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem.~'W.wytwor psychiczny. czyli poszczegolne dzwleki. Psychologia aktow. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem. przez umysl dodawane. iz ... ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa.. cy myslenie. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. towarzyszacych aktom woli. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac.>t.. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. _.. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. mimo inspirujawodowal Iawine. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. poodpowiedzi.. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci. Juz wkrotce..~%.~~~~~"i'!. Einheiten). inaczej zwanej psychologia atomistyczna.~~"* . uczewego. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym.2. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. 776. wychodzace] z zalozenia. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest._ _.. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. czyli elementy psychiczne. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. 1976. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. s.. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. eksWprawdzie prace.34 HISTORIA '.. w: Pieter. nie wymagaly od nich rnyslenia. szkola jest juz ten sam. jako na czynnik ukierunkowuja1987).~~~'W>. Jego zdaniem. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami.~~~~~~~"W:W!b.--~ ~""\.~~~~~:w. W swo- . bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey.~''\.. ternu podzialowi pozostal wierny.przelotne.'''»'''>:..2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. ktora reprezentowal Ehrenfels. 147).'W&~<fJ. s. przywroconej ponownie do zycia przez sw. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. zalozyciel szkoly psychologii aktow.""-. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. nej badaczy z Wtirzburga. ale nie zmienia melodii. Byl to kamyk. jako do swego podloza.:wJ. jak Alexius Meinong (1853-1920).. myslenie."WJ&~~Th. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow.~ik.~""W!&. Ernst Mach (1838-1916). jakim sa owe jakosci postaciowe. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. ktory spometody psychologicznej. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt.:~~~~~.calostek" (niem.v. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. a tworzyli jq tacy uczeni.'''~~%W-~'%. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). wedlug Wundta. Tomasza z Akwinu. a takze zachowanie. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. ". w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie. a wiec jest czyms nowym. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow.'~~~~-. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . li badanym. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por.*. kontrast.%'t. 1908a. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. przypominanie. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan.~~'''''@. czynowosc). ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. Leahey. byly tam jeszcze metodologicznych . jaki doprowadzil do sformulowania nie sie. ktora jest zawsze ta sama. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia). to.''W$. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. ale kiedy Kulpe kow. w ktorych badawiska empiryzmu. Na przyklad. zostawalo zatem nic innego. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model.-. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec. Beuiusstheiten). zgodnie z pewnymi zasadami.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. 1987). ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt..lli. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917).. [ak uznac.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. to jednak nie sa ich suma.IT!. Znamienne. nych duzym zaskoczeniem.

nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe.:. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu.:'t:&.~%~§:£:$.~"'i:"b. czyli doswiadczenia ruchu. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. "forma". . Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943). 1912). ktorych dztalalnosc naukowa. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". byla wrecz swiatopogladem. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach.. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. "calose" czy "schemat".%'R!»""'x'!§. Viney...6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. intendere . dzieki Husserlowi. Z drugiej strony jednak Ehrenfels.~W£::. mozna tez dyskutowac.~". zjawiska psychiczne sa zawsze aktami. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm. 1993). ktory byl jego uczniem.:'$"0'».2.'-"<.:&@[&'~~fg. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii.'t. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci.mocq apercepcyjna umyslu . jako polowiczny. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. podkreslajacej czynny.'. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). u ktorej podstaw lezalo przekonanie. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego.i!?~w. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. 1.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). Zatem postaci.. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy.'%"%w. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. twierdzac."'t-. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny).poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.'<:>i.tworza sie wieksze calosci. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia.<&:~-m..'&.~~:m. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. co znaczy.~..'f:. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer. Tak oto psychologia nie po raz pier- .x. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy."%:~Wit:~~~~&'».<. a nawet powszechna religia. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego.. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim.%"i:':'f.ksztalt".kierowac sie ku czemus. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0.~{.?. ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.'!!&. ktoryrn moze bye "postae". lecz jest takze czyms innym.-. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.*''X. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie. jak w transpozycji dzwiekow melodii. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci.. czyli ruch.'c.:M:Wi!!f&~>". psychologii postaci. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).:''. ktora John Searle (1995) uwaza za .2 sekundy).dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla . z ktorych . ktore "dzieje sle". a nie badanie ich samych.''§N. egzystencjalizmie. logiczne. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji.'t. Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa.'>j.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".

4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. ale prowadzili je na ogol . ani psychologowie funkcjonalni nigdy . Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego.''i~ffi.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». wywodzaca sie od Wundta.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie.~""~rr""''W. s. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. J dome doswiadczenie bezposrednie. ile punktem widzenia. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. zastali tam psychologie. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. teoria postaci zostala odkryta na nowo. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci.. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. byla psychologia aktow. O'Donnell. T Tomaszewski przypomina. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por.""i!&. a zadaniem ..'''$. Szewczuk. 1985). pod tytulern Nowe kierunki psychologii. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. 1950.genetyczna (Boring. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. [ . s... psychologia genetyczna.w obrebie tego samego gatunku. 68-69). byla psychologia porownawcza (O'Donnell. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. potem behawioryzm". wykazal zarazem. 1. ustanowione 1. 1963). byla psychologia rozwojowa. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. osobowosci.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. nil by/a w latach 40. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. byla psychologia tresci.~~%. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. poza podobienstwem w nazwie. Druga. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. 1992). 505).. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna..jak wykazala Mary Henle (1978) . [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii.3. s. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch.&'Wt~~~~"<1. a umysl dostala od Darwina" (Boring. Kohlera i Koffke. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). nic nie laczy .nie kwestionowali realnosci psychiki. z drugiej . ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski."'Th. ktorego badania w zakresie motywacji. kanskim behawioryzmem.w przeciwieristwie do behawiorystow . Nie by/oby w tym nic dziwnego. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. 373) twierdzi nawet. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. 1985). oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). przyjmujacego.~~~~~~~-:z.~'\. Wayne Viney (1993.~\"%~'4. ktore] przedmiotem bylo swia- . s. introspekcyjnie izolowanych elementow. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to.~'lli~"''<£. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera.2. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. Pierwsza. 1963.~--. Przedtem jednak w sukurs . 1963. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke. kt6remu towarzyszy obawa. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.~~~~~~~~~lli.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. 64). 1950."'%.z filogenetycznego punktu widzenia . a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . Amerykanska psychologia funkcjonalna . a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. s.na wspolnym gruncie fenomenalizmu.. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci.

musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. Ich filozoficznej syntezy..w. kt6ra sie wywlazala. 1890)."i:.?i. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych.~'Wb. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S.~""<'@.3. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej". ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych.mw."'»$."%. drudzy . ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie.i~*"~""h'1- 40 . W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego.teoretyczna.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie.3. prowadzone ze stanowiska genetycznego.AU:".. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna.<. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe. 1. Hall podkreslal jej strone praktyczna.~~". 1. 1985). jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. jak widac. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci.¥:'%. wychowaniu. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat."'i:""'~%'t.. higieny psychicznej i psychologii dziecka. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. A skoro tak. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu.%. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa."'fu"w&'%._"'%. a przeciwko Titchenerowi. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania.. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia.m:~U~~~"'%... kt6rymi posluzyl sie w laboratorium.~~~~~~"t.. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. J ego wczesne badania nad dzieckiem. Szesc lat p6iniej jego byly student. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell. ze jedni badaja sam umysl. 1985). Amerykanin niemieckiego pochodzenia.~'%. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii". gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. stalo sie cen- . Hugo Mtinsterberg (1863-1916).'~T&. i to do tego stopnia. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter.. Baldwin . 1898).'%. Lightner Witmer (1867-1956).. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji. Dyskusja. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por.""l-. w han dlu i przernysle. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia. James. Baldwin twierdzil.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago.

w ktorej . jak to sobie wymarzyl. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. s. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich.. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia. jak zakreslenie pola problematyki badawczej. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. jak tylko oglosic. stany psychiczne. 1.. ze swtadomosc w takim sensie. Pragmatyczna teoria prawdy."'<.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu.ndruch warunkowy".nazwal behawioryzmem. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii.ffu"'!fu"J. 1981/1913.~'\.499)... ze teza.1. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej.a nie swladomose . integracja nawykow itd.uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie.. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej..~~'<%. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. odmien- . ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. ktora Watson .4. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. skoro miala bye prawdziwa. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.~~~~'%.nadszedl czas.4.. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem.""'W!. czas. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. 35). ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. Nie pozostawalo zatern nic innego.~~~~~~~~~'4. s.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie.~"1'1.. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [..~~~"'f&1. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore . ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa. tworzenie sie nawykow. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. jak bodziec i reakcja.introspekcja.2 ezy behawioryzm jest psychologia? .4. jak na przyklad . wzqledu na to.1. 1981/1913..czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson. to przeciez nic innego. 1990/1925. na ktore moglaby pojse psychologia. s. Psychologia funkcjonalna. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania".zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. Byl on dla Watsona [. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne.John Watson (1878-1958) . tak aby objqc fakty behawioralne. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. 502). nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. wyobrazenie itp. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego. 200). Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci..w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych .~~'<£~~~~~m.ojca wspolczesnej psychologii .] pr6bq dokonania jednej rzeezy . Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii".'W&. psychika.... I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu..~~~ 42 HISTORIA " . mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia.""m. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii.. ze mozna zbudowac psychologie.""%. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych.Iwana Pawlowa. ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. nie mialy sie nigdy sprawdzic. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. aczkolwiek biologiczne.1 Zachowanie . s. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. 1. 1. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson.. 1985.. Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. ze . 1981/1913. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. . bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym. Dlatego.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia.'W&'"t. jak widzi ja behawiorysta).. sformulowana tak. 509). Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .. poniewaz dobrze wiedzial. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". a nie swiadomosc. Nie dose na tym. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. s. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.Kompromis". -..

%..~w.::. Zachowanie cztowieka.44 !§. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. 1.Jcanonu Morgana". 1993a). wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu.. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii. 1894. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.:::§:~"''''~~~~~'t.'$..><r::. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.-. s. Odniesiony do tresci pierwszego warunku ..y •••• PSYCHOLOGICZNE . usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828).~~"t.wr. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana. w: Pieter. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy.. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien.''t.'iJf&&. s. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser.fu'wff.~~""'?. czyli introspekcji..~~":r&.i~. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson.-:. po pierwsze. 497-498). gdy badacz.. nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. s. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow.:~v. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.~. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review. 1981/1913). J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. a nie swiadomosc. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak. 1981/1913. zgodnie z ktora .."%1>riii&>. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. s.~~~". mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka]. Pieter. 198111913.~"'i>'t.~~~<. na przyklad myslenia.4... nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia. ale tak przeformulowane. Inni. 512)..%. 53. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia.~@.~-. s.%~~<. to wlasnie ono.. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe... eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych. 1.*"-'S:-... Jest zatem rzecza oczywista. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy..'?Mh"%'''~<>. ktore] wyniki zaleza "od latwosci. 1993b).falszywosc doktryny".""'§. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej..batalti 0 behawioryzm". W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat.-.~'?i-:. Po drugie.fr.%~~". ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. gdy wykazywal ."%'%. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). 1993b).2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji.:g_'''$:~Jk.-.... powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat.introspekcji.""<.:.profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University.''»''»''N§. I TEORIE ..<'<.. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki. jest w petni obiektywnq.:. Po pierwsze...~".4. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci". jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan. HISTORIA ~~'%. Wozniak. 1990).'t:. 181).<&~'w. Iedni woleli obejsc caly problem. i po drugie. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan. 1981/1913."»lm'i. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.. okaze sie na tyle biegly w introspekcji..-.''4/-lflfiw.'¥Jf£'%. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie.~'§.. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona.~. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. 1993a).:~ ~-~"1]m§.. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''.?. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan.. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. ze bez tego kontekstu intelektualnego. :~u:'«<<<"<.. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. . W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia . w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. 1976."%.. jak widzi jq behawiorysta.. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle.. Juz bowiem D."'" "v. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne. 1976)."">o. ktore- go sam postawilem" (Watson. Wniosek. Behawiorysta. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. w interesach i w rozrywkach". z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla. Gdy wstepowal na mownice.:'~''»''»''m.r»'fu""%. 499).'!J:.~. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble.~~~ ~~~'&. przedkladajac nad nie sformulowana przez W.~!?&'fu"'§."..~%.."'~"%..''»'%.. ktora glosi.. a tymsamym i jej podstawowej metody . gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa . ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych.'§:..

Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku.... Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. a nawet myslenie i emocja.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. jak uczucie i milosc. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku."". -<-:". wielokrotnie wznawianych za jego zycia. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). procesy psychiezne.~ __ ". jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. W tych pracach. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. s. Toulmin i Leary."'<--. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem.5.nabytym zachowaniu przystosowawczym". podkr. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. 46 . zwiazawszy sie z Hopkins University. Systemu filozofii w 1889.. s. jako fakt historyczny. Chodzilo mu przeciez 0 to. to przynajmniej byli gotowi go poshichac. co bywa zaliczane do religii.~~". ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu.. ale "z czyms jeszcze dodatkowym". nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii. 1992).-. 1981). Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. wielkich problemow [. 504-505). w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. s. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii .. Etyki w 1886.watscnizm"). jak Iylko w lakich." ':l-. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. J ednakze niebawem rnialo sie okazae. Iakze wiele . 36.~~~"Th. F.~~ . jeszcze" jesl przyczynq klopotow.. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego)..jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B. zycia pozagrobowego. odpowiedzialby bez wahania..od filozofii (Toulmin i Leary.. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. wyobrazenie. A nie musialoby tak bye.' 47 ~~~~~~====_ 1. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. 1985). Przykry fakl. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. ' .. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). "".. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . ktory na pytanie: . nasze).. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr.. ze sq zwierzetami. Wlasnie 10"cos . Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny".""Of.. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia..~"Th. J. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1.fu..wszechogamiajacego schematu [. ze w tym samym miesiacu i roku.. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". J. ktoreqo zarzynasz.. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. takich jak wrazenie. ze z doswiadczenla.. 1990/1925. kraju i Iym podobnych. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson..>§ OD WUNDTA .takze tej nowej. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell.. I TEORIE .zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . moralnosci. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem."~~~~~~~. 951) . Choc zabrzmi to jak paradoks.~~~'ill~~~~~'-~.. 201). nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). ze stala sie ona wrecz nauka 0 ..~~illi-""-. 1992). jak swiadornosc. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii"..to . HISTORIA . eksperymentalnej . by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. zamiar. pragnienie.~~~W:~'<. 1981/1913. w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. przyswiecal Watsonowi. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka.-. Golowe sa przystac na 10.J tych problemow. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii.4... 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. 1985. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu.. pelnej wiedzy. Watson byl przekonany. wyobrazenie i wiele innych.. Skinner (1987/1963. psychika. percepcja. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . '('. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. Rosalie Rayner.'>. ktory Hume'owi. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . rodzicow... czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera. Do prawdziwej.1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". Dlatego. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta.nie naukowe badanie zachowania.. jego zdaniem. kierowanej przez siebie katedry psychologii. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt. Behawioryzm bowiem . milosci do dzieci... s. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").

ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne")..rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania".{$. bedac rowniez reakcjami organizmu.fu'».. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom.'4. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F. ze .] w wolnosci behawiorystycznej [."J:.~t.. w przeciwienstwie do Watson a. jak atom czy elektron.. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia. nie chcac ryzykowac.'t&. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem").].». Zgodnie z tym.."W:..:~"%. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru). zamiar.. jest niepotrzebne. nie tylko przygotowujacej . wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie.>«.. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson."'~~%'t.:fiW£.. skladaja sie na tresc metafizyki.z:. czyli jako jego przyczyn..'W.'*-"'t. lecz w taki sposob. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy.'G. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow.2. w coraz bardziej naukowy spos6b..':Jiv. ale i swiatowa. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej".'%.. a nawet myslenie i emocja."'W. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm")..."'!&"'t. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.<.:-'. Edward Tolman. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu.'f». skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.] przemieniania swojego wlasnego zycla. Z wyjatkiem Skinnera.1f. jest pozbawione sensu. a szczeg61nie do przygotowania sie..':i»~t>~'t'§1{}/..:'t.~"t'%.*-". 1990/1925. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. dopelniajace ich opis. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku. autorzy.~"'t.1-'~:"Hf.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym.S~""'%"»""0.Wl@'§§:Jf&:.><$..*.%'<f>h"-*"b~~"».%".':<". inicjatora "drugiego pozytywizmu".~m. W:J:~:'<.."&~~"'i>."%%~~"'iliW£::f. 14).X£..~%. na przyklad do zachowania.'%. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie. inni neobehawiorysci amerykanscy.@..~%. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.. czyli pojecia.. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki. jak na przyklad Clark Hull.«'&~"'t.5.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu. Edward C. a nawet przeszkadza w analizie zachowania. kierunek w filozofii XX wieku.~.%. ktorego znaczenie jest cal- 1.~'t.~'%. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z . Skinner (1904-1990) cy).. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia.:'?".~'-%:'t. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. wyobrazenie. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.~1>."%.*'%1»"W. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego..""'<:.:N. na przyklad zamiar.§. s. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka. jak emocje czy rnyslenie. .'m.*'%:'. A takie twierdzenia.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis....'®:o.%'i:. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '.%"1>rJ..§..*'t. takie jak wrazenie.~'t.'W. Pol wieku po Watsonowskiej . 1987/1963.'1b. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec.~~~'J:. W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej. Kiedy wiec okazalo sie. ale to.5..%%"""''4..%'""fAATh~?.w. miala bye .~*="W:'t1&'%. pozniejszy laureat Nagrody Nobla. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad.~"m·:%. na ktore niegdys skazal ja Watson. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego.w. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria).. ~0>. wedlug Watsona. poniewaz one same.~~?<..:"&.§'§.. pragnienie.. mozna go zrealizowac. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner.neobehawtoryzmow".:~. nie da siy utrzymac.. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych..<%. ze realizacja programu .."h'».'%. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. Iak jednak. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.JiM 49 1.. s.:WJJ1'lli..t.:.. spostrzezenie. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.Yfi:.'t.~~~~~"'&."1.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat.~":0..~J!fu"&~'t.&... mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha... niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania. 407-408).. ale i do: [.

Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. skoro uwazal. w programie nauczania metodologii psychologii. a sarna nieswiadomosc to . Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych.6. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. a nie do bytow psychicznych.najwiekszy neopozytywista w psychologii". Po latach doswiadczen uznaljednak.faktowi. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). I to na przekor historycznemu faktowi. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. 1968. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973).Jconstru- 1..ale nie dla psychologow . Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. ze jeszcze za jego zycia.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. Co wiece]. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. Wundt mial nadzieje. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna.choc nie w tak radykalnej postaci . Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. . ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. Clark L. Nie spodziewal sie tylko. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. dadza sie tak przeforrnulowac. . Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. jak Freudowskie superego. filozofowie. Wledenski neurolog . s. jego zdaniem.pisal Watson (1990/1925.5. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. sporadyczne. nadal przyswieca . operacjonizm byl wylacznie technika. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. "Technika eksperymentalna.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. 361). Natomiast takie pojecia. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. 61).2. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. sa jedynie konstruktami teoretycznymi. na wzor Newtonowskich Principioui. lecz z gabinetu lekarskiego. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. gromadzenie faktow dzieki tej technice. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. s. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi).. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny.

do wlasnej osoby. Mianem . swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. czyli aktami swiadomymi. Freud nazywa "nieswiadomo- . wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko .. przy czym odnosimy wrazenie.jak sqdzil.niczego 0 nim nie wiedzac . A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. innym zas nie. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. ponlewaz jako potencjalnie swiadome.pomimo wewnetrznego oporu . W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku.jak przypomina K..zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. religii i kultury (Ellenberger. 288-289).. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. Pospiszyl (1991) . poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. Searle (1999). Ale na nic sie nie zda kurtuazja. s. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. co jest przedswiadome [. 1994/1940.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami.system. a nieswiadomych . ktory nazywa . czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. to trudno nie przyznac racji tym.J. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. 1970). lecz wlasciwie . To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. skoro ..nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. lecz sa pelne luk. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. drugq . 1. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por.6. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. ktore z trudem zostaja uswiadomione. 1982/1916. Te procesy psychiczne. takie jak na przyklad fizyka.. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki .aparatem psychicznym". co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym.wtedy. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. ktore do tego objawu doprowadzily.J.6. W pierwszym znaczeniu .do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. J staje sie bez naszego udzialu swiadome. co nieswiadorne. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. ktory moze bye badz swiadomy. poniewaz . wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". jakie powoduje.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). badz nleswladomy: "to. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. Macmillan. jak i w entuzjazmie. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. musza miec one nature neurofizjologiczna. 111-112). moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. R.i podswiadomosc. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna.z fizycznymi (somatycznymi). HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie. a to moglo znaczyc. 1996/1900). s. scia wlasciwa". uwazajac luki za punkty. zlozona z trzech . ze alba (1) lstnieja fizyczne.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. to. 1976. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. nie przestajac bye psychicznymi. Trzeba wiec przyjqe. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy.trudnosc.Jnstancli": id. Zgodnie z powszechnym przekonaniem.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. ego i superego. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. z ta tylko roznica. co psychiczne (Freud. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. Pieter. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. kiedy dowiedziala sle. sztuki. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. rozciaglego. zastosowane . niezaspokojonych tesknot. lecz takze czesclowo ego i superego. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. Takie wnioskowanie. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. Pospiszyl.. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. ktorzy uwazaja. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. opisujacym nie tylko id. doszedl Freud. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. nie doszlo do jego swiadomosci. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. ze nic z warunkow psychicznych.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. 1997). badz przedswiadomy. z drugiej . l~kow i urazow.

Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. 1986/1933.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . wyznaczajacego indywidualny "styl zycia".skarbnica wiedzy tajemnej. skupionych wokol Freuda. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. ego i superego czlowieka. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. Niestety. co jest: . ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci.4.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. by postulowac taki stan rzeczy. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). glosilo. 1991. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. 1. 1935). jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy.6. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk".nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen.nleswiadome .daloby jej prawo do tego.jak sam przyznal . Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc .1 Psychologia indywidualna Adlera 1. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera.jest "pannieswiadomizm". Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . ten wzorzec filogenetyczny. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. 1970). Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. Co wazniejsze. jako dziedziczone cechy nabyte. 1976). zblizona do historii. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. charakteryzuja takie reakcje. Metoda.wprawdzie niezrecznym. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). 1986/1933). W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . odpowiednio. 1998). wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. 1.4. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. wydaja sie nieuzasadnione. ale i miedzy soba. a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. ktorego sarno odkrycie . 1994/1940). J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. filozofii. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. Timpanaro. lecz takze pewne tresci. ale nawet i 0 to. w wewnetrznym srodowlsku id. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). czyli doskonalosci. wchodzi w obszar . Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly.6. czyli dziedzictwo archaiczne. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. A czynil to . ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. ktore brane indywidualnie.naiwna" z powodu wplywu. To archetypy. 80).towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. s. Adler. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej.5 w pozniejszych pracach Freuda. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . U jej podloza tkwi determinizm psychiczny.nieswiadome" i majac juz za soba .wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. obejmujace nie tylko dyspozycje. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. cji.Jconfrontacje z nieswiadomoscia". Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. ktore nigdy nie byly uswladomione. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. to slowern . 1976). zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie .6. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler.

ktore naleza do calej grupy jednostek. i moga manifestowac sie w snach (Tung. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . grozna i zla nieswtadomosc. Tak jak i oni. nowych kierunkow postepu. 1986/1968). zadatki i rase przodk6w (Watson. a nie powsciagac (Maslow. s.w odroznieniu od Freuda .trzecia sila . Ta druga czt(se nteswiadornoscl . J eden z rzecznikow tego pogladu. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. Wewnetrzna. 163). co sklada sie na m6j wlasny. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii .psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. kupiec. 1986/1968. czy to bedzie lekarz. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. jako calosciowego. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. Freuda i Marksa. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. a nawet do calej Iudzkoscl. najczescie] zas do jakiegos narodu. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. 1.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. Rozwoj psychoanalizy . 1986/ /1968). wyprzedzily prace Allporta.2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. Freud i Watson. samotworzenia sie. zcolrosci. ktora nazywa indywiduacja. a nawet zebrak czy zlodziej.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. bliskiego wspolpracownika Maslowa. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. Darwina. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. Ale podobnie jak tamte. 1993). sklonnosci. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. psychologia humanistyczna . maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. ja. 1. Psychoanaliza. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji.7. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. ze dokonujq rewolucji w psychologii. Podobnie jak przed nim Wundt. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. autonomia. Przy tym sadzi. ktory . 1997). tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. jak i potencjalnoscia. odzwierciedlajaca jej korzenie. autonomii i samej tozsamosci. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna.56 zbiorowa. ktorzy byli przekonani. szczeg61ny swiat. Viney. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. polityki.Iiolistyczno-dynamicznej''. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. lecz rowniez dla nauki. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. literatury.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. bez wzgl~du na jego talenty. 1990/1925. a zapewniam was. Przyjmujac . 1976). Einsteina.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. odpowiedzialnosci. obiektywnosc. odpowiedzialnosc. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. artysta. Nazwa . Abraham Maslow (1908-1970). 184). a nie zla. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976).7.pierwszej sily w psychologii . bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow.zawiera zatem tresci. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. obszernego systemu psychologii. wyboru. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. jamesa . s.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania.oprocz nieswiadomosci personalnej . Maslow wyznaje. 1996). Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). pojedynczego.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. zdrowie psychlczne itp. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. ekonomii i religii. tozsamosc. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). nowych koncepcji etyki i wartosci. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). znaj- . by moe ujrzec jej Abraham H. Leopolda Blausteina (1905-1942?). Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. milosc. Druga sila to behawioryzm. sedzla. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia.nawiazujac do tradycji W. jak tworczosc. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm.

1991)... w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa..~<'''fu. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych. Kilpatrick. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. 1230 .%'~'Th'i. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. kt6ry mogl sie aktualizowac.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku. co Frankl nazywa samotranscendencja. 1973. Viktor Frankl (ur. by . "Tematy sa moje wlasne. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por. Burchardt. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. samourzeczywistnieniu).. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci.-w:~::v.'\. kt6rego kochamy.. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny.:.. a nie dlatego. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl.'<RW:~'1&.:.. 1984. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta. by zaprezentowac jq publicznie.~'b. religii lub jej namiastki."W. s. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan.''lli. 148). Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym..'$. kt6ry dazy do tego.'%.'&:t. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli.).~"Th. ekonomiczne.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta .. przeciwstawia obraz czlowieka. J._'%. nad oporem zap omnianego.%:'f. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie.. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny.i.8. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&. temu obrazowi czlowieka."'~"W. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). datuje sie od roku 1903. ito dlatego. 1995).~''1. 1905).\'''%. stajac sie wynikiem.. Krytyka (np. bye oddanym dzielu..&Th"%:'&». tw6rca logoterapii.. filozofii zyciowej. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272.~%. ktora wzywa do zycia wartosciami. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci...\.''h%Wf>.~$. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich. 1986/1968.%'fJ}J::t:f.. Ten holistyczny punkt widzenia.%'V~l&%~.?iv. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. kiedy to Wite10 (ok.\.... Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia.""<{...'\.'k%'§.'t.~%.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. 1. Samoaktualizacja.Th. Manenti. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji."''f. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907.\'''ff{. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987).\''\''"+. przedstawiaiacemu go "jako istote. s.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:.. byl wspomniany wczesniej Goldstein. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.J$. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia.~"''tt. czlowiekowi.%''i:~1@. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie.. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965). a podobnie jak Heinrich. lub Bogu.."''''?f£.:. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.~''<£..~'t"'.''5. 202). s. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957). na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1. utozsamiany . "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [.~«ifu. 1988).''''i. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. 1997). produktem ubocznym samotranscendencji. 1951).J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos."E...--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci.%-w. nie badane jeszcze wcale.'t't:. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918).'1. zof przyrody. Jedna z cech czlowieka.%~~~". kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne.\. ze kaza nam «wierzyc i ufac». Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.:. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle.$$:&'<:fu't. Tomaszewski.'\.'&'?&''fl@k~.. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna..%'. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie. ze sa prawdziwe. 1998).'''tW$..ok. ze nie mogl oprzec siy pokusie. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan. niemiecki emigrant.%~~%.. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.rili~'\... Rzepa."''"<&:.~~~~"''%~"%. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak."'%.l>'%. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938).h't.%-u. ktorernu sie poswiecarny.''%. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. 1984.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej.'%:~"1c.. 1991). Dostrzega to rowniez Maslow. religijne itd.'Th't'Th"f}h'%.J.'<>. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.%Th.''®:.~''i.~:t. Michael Wertheimer.~~'t. skupia sie na sa- mym sobie. Jednym z tych.w&'~'«. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.\...wychodzic poza siebie samego.-:wk.%. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por.'i. 1292). W przeciwienstwie do Twardowskiego. pierwszy polski filo- .. kt6remu sluzymy" (Frankl. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego..~W~J:<'hl. [. 147-148).:. kt6ry je utworzyl. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.''<.~%.%.

kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. procesami kojarzenia.0 bronca metody introspekcyjnej. Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. Dzledzina. 1995). s. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. Stefan Baley (1885-1952) . 1995. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). 1. Skad ten zwrot u ucznia. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej .dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. ktory . 1. jak Twardowski i Heinrich. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . zamiast pozostac wiernym.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . 1997.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925).8. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. w ktorej oprocz . Pod pewnymi wzgledami .zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). s.3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. "nowej" psychologii. xxxvii-xxxviii). Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. 1998). Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. praktyczny. zwlaszcza [ezyka ojczystego.jak uwazal Ochorowicz . nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. 1998). ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci.dla psychologii i wychowania . najbardziej narazonych na jego utrate.nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). J ako formacje naukowo-badawcza. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. byla edukacja (por. spierajac sie 0 pierwszetistwo. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. Tak jak wielu Amerykanow. 155). 1924. Hearnshaw.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. Stefan Blachowski (1889-1962) . Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa.4. stanowilo naczelne zadanie. 1996).od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. 1896. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. Stachowski.wtelkiego znaczenia teoretycznego . aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. dzlalajacy w zaborze rosyjskim.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej.6. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. Davies. Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. 1989).8.Polska byla tylko po[eciem . s.Jnteres bezposredni. by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon).wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. 7). par. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. Niemal w tym samym czasie. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej .6 wym" (Abramowski. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. 1995b). w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem.

. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej.8. 1976).:. 192).. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk..najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych. ktore umoiliwia jego osiagniecl«.:~'%. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa.. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej. . 1913). zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej.~~"%-. ktory . jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- . lecz stosowana w niej metodologia psychologii."fJ&.tft¥!»'§. Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl.. ktore do tych wynikow doprowadzily.. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu.~1':.podobnie jak jego mistrz . ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny.. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. . badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej. ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami. dokonac trafnej interpretacji wytworu.~~""". Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem.- 62 . T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. 1998)..kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej. przeprowadzH grunoso by aktywne.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. 1910). Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego..~~~1':- . 113). dzlalajace" . W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii. ~~= . dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog..~~'<?i&'?:. Przeszedlszy . czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa...%~"":. HISTORIA I TEORIE .. Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. glownie Kreutza. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania.$.Jwowski'' okres rozwoju psychologii.%~~tv~ffi. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic .• J. W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych.. 1998. czyli go zrozumiec.. a nie odkrywania jego swiadomosct. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu).. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej.~'tt. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. 1998.zglebial arkana warsztatu precyka.. zamykajacym ..'fli!f!.. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. pozniej mosct czlowieka. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. zyjnego eksperymentowania. a intelektualnym . sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894.!'?f&~~"Ji.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii.~~~~"<fu. Uczniem tego ostatniego. g.. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.~~'?!fi. 1985). ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych". 1997). obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych)... Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego. 1988. Jego (Szewczuk. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . s.. . ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich.teoria czynnosci i wytworow. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania . 1. wykazujac w sposob przekonujacy.-""~'t. Tomaszewski. Chodzi glownie 0 prekursorska. 1992). ~.~-r.:. PSYCHOLOGICZNE . (2) polozenie geograficzne: Lwow. Wedlug Witwickiego. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919.. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter. Po roku 1919.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa.. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie.oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . jednakze tak tworczo zmodyfikowanej.wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur.

ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. swiadorna psychika. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. polskich. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego".opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki.jako zjawiska historyczne . pojawily sie nowe wydania. sa one przeto . gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. utwierdzajq w tym przekonaniu. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. by za nauke wlasnie ja uznawano. z drugiej zas. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. sprawila. Z drugiej strony Tolman. w jaki chce on zyc. Po drugie. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia.. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. W dobie . swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. same wymagajq wyjasnienia). Rzepa i Stachowski. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. czyli archetypy. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. choc calkowicie niezalezne.. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). a nie nauki. takie jak idealizm.. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. Dziekl zas eksperymentalnemu. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. materializm i wiele innych.. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski).5 1..zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. musialy ksztaltowac poglady uczonych.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny).psychologia analityczna . w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny).8. ktora z jednej strony . psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. Drugie . Po pierwsze.zmienne. jak czlowiek postepuje. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. ze poglad. mityczne. zgodnie z etymologia wyrazu. Jungowska alternatywa . azeby badac to. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow... analogicznym. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). ze roznorodne systemy filozoficzne.__~. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. Eugeniusz Geblewicz. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. Stefan Baley). w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . Zrozumiale. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. poszukujacej swego przedmiotu. a ta z kolei wplywa na sposob. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy.. 1976). ktorzy budowali psychologie. Poza te ograniczenia psychologll. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946).9 Podsumowanie Psychologia.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. na odwrot. co nieracjonalne. _. W psychoanalizie. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. nieokreslone. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . na przyklad. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. Niewatpliwie po mysli Szewczuka. 1. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . Skoro wiec zarowno wiedza. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). To. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. realizm. Freud wierzyl. chce wyjsc psychologia humanistyczna. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. I taki stan rzeczy jest normalny. poetyckie. 65 wojennym.1992). Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. Kosnarewicz. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego.

an G. ktore nie zawsze sa mu potrzebne.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. a w jakim nie jest psychologia? 4. HISTORIA ..>. Warszawa:PWN.-:W. Slownik psycholog6w polskich.. E. ~. Z. Raz kupowal skarpety. (1992).'W. Pawel B. T. Ich geneza i rozw6j. napotykal "stoisko dnia". Ilekroc wchodzil do duzego sklepu.. Kosnarewicz. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat..J .. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki."~. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta.~~~~'%. . jeszcze innym . Poznan: Instytut Psychologii DAM. C. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. kiedy [edna zapalniczke nabyl.kosmetyki.~~~'%.~-m.~. E. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii ..zakonczona sukcesem . Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5.. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. prawie zawsze cos sobie sprawial. 2.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne")..przemocy seksualnej. Warszawa: PWN. T.~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. Warszawa: PWN. Piotr S. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu .rneswtadomego'? 6.~''<. Matusewicz. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. wchodzac do domu towarowego. nauczyciel. wytrwalego rozwiazywania zadan. Rosinska. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym.66 @. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~. '}!''''''$f$.*:§''Wi. innym razem plyty kompaktowe. '~%%. druga zas .).]. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem. impulsywnego kupowania.. Skrypt z historii mysli psychologicznej.. Pieter... G.. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt. Kierunki ustotczesne] psychologii. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej..w" '~".~~.. •.. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . lID. Do psychologa zglosil sie.. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy..swojej rozrzutnosci.jak to okreslil . Kosnarewicz. R... (1969). Ostatnia ..wychodzac z niego. (1995). Historia psychologii (wyd.rniala numer 617. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3.. raz dlugopisy.. ale lubi i potrafi grac w brydza.. Historia psychologii.%. Stachowski. taksowkarz. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie. Rzepa.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik. Pawel B. Rzepa. Piotr S. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . (red. (1976). skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej.~~~"%''~~~~~~'''fi>. (1987).

psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach.. przeswiadczenle. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. 1989): (1) psychologie naukowa .stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. Wyglada na to. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. nie zas wartosci faktow. czy takze psychologow profesjonalistow .obejmujaca ujecia aksjologiczne. klinicystow. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem.68 chowania. wiare. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). Powstaje watpliwosc. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. zakladajacym. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. por.badaczy. jakie sa mechanizmy zachowania. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. 1985. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. Innymi slowy. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . (2) psychologie humanistyczn<l.1. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. (3) sprawnosci pragmatycznych. Furnham.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). czy zlo- zonym? Czy jest staly. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. (3) psychologle potoczna .rozpoznania.. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne.bedaca zbiorem twierdzen. co warto i dlaczego. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. teoretykow. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. alba ze jest unikatem. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. Wydaje sie. Furnham. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne.wytworem'' czynnikow biologicznych. terapeutow. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. a wiec okreslajaca.. 0 ktorych mowia twierdzenia. mechanizmow ludzkiego zachowania. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. aby dany fakt wystapil. aby zmienic zachowanie. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. banalne prawdy). a co indywidualne? Itp. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). (2) sprawnosci metodologicznej . (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. przezycie. co sluszne. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. podlegajacych tym samym prawom. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. jakie sa wymagane standardy poznania. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. Psychologia naukowa przeciwnie . ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. ze glosi zdroworozsadkowe.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. 2. 1988). czy zmienny? Czy jest wolny. slowem. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. na przyklad. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. co zrobic. na przyklad spoleczne. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. jest to psychologia precedensu. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. Istnieja takze pewne podobienstwa.ustalenia. Kimble. jakie operacje trzeba wykonac. co nalezy zrobic. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . Iak widac. i warunkow. co jest dla czlowieka dobre. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. Co wiecej . to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. choc 0 tym nie wiemy. operacyjnych . Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil.ustalenia. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. oczywiscie) madrzejsze.

2 (3) Zalozenie. Roznica miedzy psychologiami jest. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. zob. tez rozdz. jak widac. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. a przynajmniej. co sprawia. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. calosciowym zestawieniu. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . Nie znaczy to jednak. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. 1998).2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym.w danym ujeciu . ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. i to nie tylko dlatego. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. poznawcza koncepcja czlowieka. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. innymi slowy . Tomaszewski. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. 1951.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. Sqdzimy bowiem. 1963). humanistyczna koncepcja czlowieka. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. spolecznej). Nalezy podkreslic. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. ocene materialu dowodowego. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. Zauwazy tez. behawioryzmie. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . 2. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . do przewidywania nowych faktow. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. znaczaca. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan.nie wlasclwosci jednostki). Cialdini. natomiast wiecej tym.). Uwazny Czytelnik dostrzeze.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. gdyby pominac koncepcje potoczne. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. kulturowy badz spoleczny. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. ze jest wlasnie tak"). Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". Przeglad bylby takze niepelny.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . np. (4) Zalozenie. wedlug danego ujecia. nizej) . neobehawioryzm. (2) Zalozenie. 1997/1976. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. rodzaju stosowanej argumentacji itp. inne zas ograniczamy do minimum. Warto. 1975). 2. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). niz mamy do dyspozycji. 1997/1976).1. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka.otoczenie" (Lewin. wedlug danej koncepcji.jej jezyk. strukture pojec. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. Szereg danych. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. 1994). lub tez psychoanalltyczna. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . inne natomiast wydaja sie . 1983). behawiorystyczna koncepcja czlowieka. powtarzalnych faktow. 1964).juz chocby dlatego. bardziej czy mniej trafnych. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. psychologii poznawczej i humanistycznej. dotyczacych jednostki ludzkiej. psychoanalityczna. jest niejasna. analiza musi uwzgledniac sposob. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. (7) potoczne koncepcje czlowieka. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. II). t. ale tez z tej przyczyny. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. 1.

ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. koncepcja a 2.nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. choc czesto sadzi. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. Inaczej mo- ~ RAMKA2. nowe metody badan i nowe uogolnienla. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka.wedle danego pogladu . Nic dziwnego zatem. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. na przyklad na fazie oralnej czy analnej. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. czyli introspekcja. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. choc i wczesniej .2. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. faza analna .wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. Podkreslic nalezy. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. N alezy podkreslic. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie.tresci ludzkiej swiadornosci. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. Hall i Lindzey. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia.z koncentracja na narzadach wydalania. czyli samoswiadomosc). Strachey. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. Interesujace. instynktowny.jej najwyzszy poziom.£&&:m (5) Czy natura ludzka.a wiec poszukiwaniu nowych. Reykowski. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. faza falliczna . Towarzyszylo temu przekonanie. rozumiany jednak szeroko .I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . ze dwie czolowe koncepcje. afektywny. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. informacja oso bista).powiada Freud . 1990). ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. 1995). osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. szczegolnie zas metod eksperymentalnych. ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. 1962. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . sa nie tylko niepodobne do siebie. . Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych.z ta roznica. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej.a wiec odrzuceniu przekonania. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. choc nader czesto obserwowac mozna. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. 2. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. 1964). wedlug danej koncepcji. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania .i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). (3) w odrzuceniu zasady. Nie znaczy to.z koncentracja na narzadach plciowych. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . ze poped jest staly. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. inteligentnym obserwatorem i badaczem .pewnq koncepcje rozwoju. oprocz koncepcji czlowieka. Zdaniem Freuda.choe sam byl wybitnym. po kilkuletniej przerwie.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . ksztaltuje sie faza genitalna (por. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. w: Aronson.jak widac .wolny wybor. Psycho analiza. ze doskonale zna motywy swych dziaIan. przedstawia takze . czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. ten odpowiedzial mu. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania. a scisle] . Tyszka. Wreszcie. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . Czlowiek . ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan .por. obiektywnych metod poznania.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. 1.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku.).2. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. 1997). Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. 1953-1957). 1953-1964 . co rzadzi jego zachowaniem. jak i . ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski.

Pierwsza struktura jest id . Jest to wazne. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). w odroznieniu od Freuda...zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. czyli dziedziczona pamiec gatunku. w drugim natomiast . na przyklad. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. psychologow arnerykanskich. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym.~~~Th~~%""""y""~""<. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id. Widae wyraznie. struktury jej osobowosci. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . Superego.superego . nie zas najbardziej dostepnych. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. 0 czym mowa jest w rozdziale 17. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. Obiekty . podmiot na ogol nie wie. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. 1927). Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. szwajcarski psycholog i psychiatra. Stosunkowo wczesnie.. (Grzegolowska-Klarkowska. austriacki psycholog. (2) teze 0 instynktownym.). Co wiecej. planami.poczucie winy. idealy.. . Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. ~~"Tit:.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. stanowiaca zrodlo energii. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci.. Forma. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. dlaczego wybiera dany obiekt. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. Druga struktura jest ego. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych.~~~~~'''%-. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. celami (lung. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. Oprocz tego.r. Zdaniem Freuda. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. zapowiadajacego bodziec warunkowy. szczegolnie te. Opis tego procesu byl 0biektywny . ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . rozdz. racjonalizaeia itd. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne.74 lub cudzym cialem. na ktora skladaja sie archetypy.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. zwanej przez Freuda kateksja. Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. biologicznie uksztaltowane popedy). Wedlug Iunga. Jerzego Konorskiego (1903-1973).zdaniem Junga . wie natomiast. nieswladoma struktura. na przyklad roznych form uczenia sie. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. pragnienia czy fantazje). to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. projekcja. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. w jakiej superego czesto sie przejawia. Ponadto zachowanie . 1953-1978). ktore tu pomijamy. co prawda tylko w pewnym okresie. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. bo w pierwszej cwierci XX wieku. rozdz. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. 1.~~~w. ale. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. obok nteswtadomosci osobowej (tego. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. rosyjskiego fizjologa.~~''@.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2.. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . warunkowane aspiracjami. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec.2. mniej obecnie znany i doceniany. Podobnie jak Jung. 29. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki.. bodice i reakcje. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. czy zachowania sa swiadome. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . Ego funkcjonuje. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . pelniace funkcje samokontroli. co nie znaczy. . istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. z czasem jednak z tego zrezygnowal. jej rnotywow itp. Alfred Adler (1870-1937). czyli fakty fizyczne. co wyparte). ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. jest ideal wlasnego Ia. 1986). nabieraja funkcji szczegolne]. Carl Gustav Jung (1875-1965). ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi.czesto przypadkowe .jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. ale takze celowe. czy nie.pop~du smierci. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci.tak zwane mechanizmy obronne . wyobrazenia przyszlosci.... Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. oraz z dorobkiem polskiego badacza.%~'%&. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. czlowleka jak wspornniellsmy. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka..najbardziej podstawowa. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow.na przyklad wyparcie. przeksztalca si~ powoli w sumienie.).~~~~'~%. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. z nagrod i kar zewnetrznych. na co otoczenie pozwala. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). akcentowal unikatowosc jednostki.~~~~~~~'%.przez to. Trzeba wiedziec. 1955/1926).:~. reaktywnym mechanizmie zachowania. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna..

natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania.). 1964). co obserwowalne i mierzalne. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. czego przykladem jest chocby psychoterapia. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. Skinner wyrazil zal. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie.2. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). Obiektywizm wymaga.to cechy sytuacji. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. a nie manipulacji. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925).prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. 17. wolnose. Reszta to hipostazy i spekulacje. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *.odbiorca. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. ze nie zostal zrozumiany. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). nie zas czlowieka (Skinner. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. W jednym koncepcje te sa podobne . ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje.cechy) sytuacji. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. aby ich przedmiotem uczynic to. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . Zdaniem Rogersa (1902-1987). Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). warunkujace popedy. Operujac wzmocnieniami. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959).jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. na przyklad: (1) wielkosc popedu. twierdzil Rogers. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. np. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Zdaniem Skinnera. ze dozyl dni. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. idiosynkrazje itp. 1978). ktora byla wzmacniana. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). Mial on charakter metodologiczny. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. To. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). a w konsekwencji takze poznania badanego. i29. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. naturalistyczne podejscie do psychologii. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. W psychologii bowiem. jakie ma nawyki. przez wspolwystepowanie bodzcow. slowem . ludzka godnosc . . N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji.obie sa deterministyczne.. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia.1. Warto zauwa:lye. jaki powinien bye psycholog. aktywne. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). Wydaje si". zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . wedlug niego. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. 1983) wskazuja. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. w reakcji na behawioryzm. Widac wiec. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem.rowniez a priori . okreslonych stopniem obiektywizmu badan. jak sie zdaje. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). zakladajacy. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. rozdz. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. Moralnosc. 1995/1949). na przyklad Hose pokarmu. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. a postuluje . Wiedza o popedzie. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. (3) Postulat komunikacji. 1961). nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. Czlowiek jest taki. reakcji i wzmocnien. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. Mozna powiedzlec. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. modyfikujace wynik badan. a nawyki sa takie. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . (2) Postulat dialogu. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle.komunikat . 2. Paszkiewicz. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . Koncepcja behawiorystyczna . jakie sa wymagania (lub ogolniej . jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. oraz te czynniki zewnetrzne.. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. Srodowisko jest.

czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. zwana powszechnie piramida Maslowa. wedlug niego. 1997/1976).). zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Harold Kelley. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml.alba jakosciowo .Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. na mechanizmy samoregulacji. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61.w tym wypadku wazne jest to.wyrazem tej podmiotowosci. rozdz. uwadze.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. W tym wypadku bowiem. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja.2. 1995). uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji.). Zdawaloby sie. pragnienie. chocby lakoniczna. czyli nauki 0 sterowaniu. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka.potrzeby samoaktualizacji. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci. a takze Noam Chomsky (1968). kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. ale tez poczuciem humoru itp. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. sen itp. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). Fritz Heider. 1986/1968). Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. 1970).zob.~~''-'~'W§J!.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. bliskimi zwiazkami z innymi. Leon Festinger. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. Koncepcja pierwsza zaklada.teorle potrzeb. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j.. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania.wazne jest bowiem.o przezna- Samoaktualizacja to proces. na istnienie pewnych standard6w. czlowiek unika ograniczen wolnosci. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . Zajonc. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. potrzeby szacunku. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. 1986/1968. Krytycy nie bez racji zauwazaja. a jego zachowanie . Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. czlowiek sterowany od wewnatrz . Podstawowy proces psychiczny. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. Koncepcje psychologiczna czlowieka.'%.Kurt Lewin. Rossa Ashby'ego (1963). najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. Charakterystyka. kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. rozwiazywanlu problem6w itd. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne).~~'». Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku.~~""<:". Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu .na koniec .jako miara redukowania niepewnosci .5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. to antycypacja. a nawet oskarzanym 0 . nurtem w psychologii wsp6lczesnej. A. dystansem wobec zdarzen. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. jak i przyszlosci. 29. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. na przyklad: spontanicznoscia. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. Kelly'ego (1955.1990). Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. uderza kolektywny charakter dorobku.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. bardziej niz w pozostalych.bezposredni alba posredni . Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow."'_'_~~~~'m. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. [wvojefJ. 1967). Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950).ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. w. 2. selekcji i przetwarzaniu informacji. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Kelly przyjal zaloienie. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. ~)"mw· tu i teraz.) . Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . 1980. dose radykalnie natomiast ... W pracytej. cytujemy z cala swiadomoscia. a dzialania ludzi uwa- . ze medlwli]Iil:Ejj[A(. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy.wielkich psychologii" . 1980). niezaleznoscia. gdy nie rna blokad zewnetrznych. kt6ry realizuje sie tylko wtedy."%. u. czy zachowanie sprzyja.. kontroli i korekcji dzialania. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. 1964. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. a nade wszystko George Kelly. wymuszajacych okreslone zachowania. Mozna powiedztec. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. wreszcie .!fo':!'~n'lrn n a.dysponuje swoboda wyboru zachowania. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja.

(3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. 18. zob. 1974).jest ukladem aktywnym. w jakim sie one znajduja (Nosal. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. 1975. Jest konstruowany na wiele sposob6w. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. uogolnianla. Abelson. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). a donioslosc opisywanych zdarzen. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. Podstawowy mechanizm zachowania. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona... rozdz. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. 1990). N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. 1957. DeCharms.). 1997.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. __ . (Lukaszewski. ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. ktory formuluje hipotezy. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. 1968). przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. rozdz. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. gromadzi informacje. 1977). idealy itp. zob. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. zob. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. Reykowski i Kochanska. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. procesy modelowania (Bandura. 1978). Grzelak.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. planow dzialania. ich kolejnosc itd.). ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. formu1owaniu aspiracji.! przez sposob przewidywania zdarzen.. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . postulowany przez Heidera.biale. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . 1984). _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). 1969). 1980). J ak wldac. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. Mozna powiedziec. Podlega on stalym przeksztalceniom. Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. behawiorysta. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. wizje. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. 1974. Iak widac.doswiadczenie wyznacza zachowanie. Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. 1968). ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). 30. a wiec uczenie sie.80 runkowane S. tez rozdz.) odwzorowan rzeczywlstosci. wreszcie . znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. smutne . duze . W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . ich powtarzalnosc (Lukaszewski. 1993). cele.). ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . 1968. Daniel Berlyne (1969). sluzy przewidywaniu. Ewoluowalo od przekonania.male. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . nie tylko zreszta poznawczymi. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby.co rzadko bywa podejmowane . potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. sprawdzanie hipotez itp. 29. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. przeciwnie . gromadzacym doswladczenie. ze konstruuia repliki zdarzen. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. konstruowaniu oczekiwan. ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. "niedzielnego" badacza. 1975. 1969). Malewski.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. 1969. Bandura. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. 1995).!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. najwazniejsze jest przekonanie.wesole itd. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania.

(c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. motywacjach.2. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. 1981). 1996). o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. prestizu. 1996).na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. Wedle socjobiologii. ze pomoc. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. przezywalnose. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. niz gdy jest rozproszony. Wilson. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. co mozna poznac po tym. a sam czlowiek . ze: (1) geny podlegaja mutacji. Z tej perspektywy przyjmowano. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. 1985. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie).automatyzmy jej wystepowania. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. pozyczkt. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. altruizmu. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. Wilson dopuszcza jednak. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. zmywanie ciala. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom.natury ludzkiej (Buss. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. wojna redukuje nadwyzki populacyjne. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. nieuleczalnosc itp. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. Odrzucil on teze.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. 1993). Cunningham. iz czlowiek jest typowym ssakiem. 1991). 1988/1978). ciotek lub innych dalszych krewnych. (3) gatunki podlegaja ewolucji. David Buss zauwaza. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. 1986). ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. takze czlowieka. pracowitosci itp. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. Okazuje sie jednak. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould.na porzucenie partnera (Buss. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. 1996. Socjobiologia przyjmuje. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. Jak wykazal Barash (1977).na przyklad pro cent populacji. Oznaczalo to. jest on bardziej prawdopodobny wtedy.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa .oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. Cunningham. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. beneficjent zas donatorem. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. Socjobiologia. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. czystosc i ozdoby. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . a nawet Charlesa Darwina. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. spontaniczne pojawianie sie. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . Socjobiologowie przyjmuja. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. nlz gdy sa spokrewnione dalej. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . Wojciszke.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci.ale tez ksenofobia i terytorializm. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. agresji oraz innych zachowan spolecznych. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. gladka skora. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. poznaniu itp. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . Barash wykazuje.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. to znaczy donator zostanie beneficjentem. ze role sie odwroca. Barash wykazuje bowiem. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu.) . dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. a nawet szerzej . Wazne sa ksztalty ciala.

b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic. Przedstawiona lista wymiarow. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. akt osobowych.ryzyko. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. niewzruszonegoiniepodzielnego.prawdy(Foucault. 1996).~n~go. wartosciowan. Pokazal mianowiCie. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct . aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. 1996). rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych.niepewnosc.racjonalnosc.usprawiedliwia bowiem egoizm. na tworzeniu. Problem. ~.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. . Wynika z tego. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) . i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. list grzechOw i przewinieB~rangClwe . socjocentryczna .wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii.jak to nazywa . (8) stabilnosc . (3) koniecznosc . (4) pewnosc . Bauman zauwaza. 1977. czlowieczenstwo.1997). ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. dok\1mentowanie. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. Do tych ostatnich. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. a wreszcie.prawda jest przelotna iwarunkowa. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu .otwarcie (eksperymentowanie.niepewna i nietrwala.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. 2.preferencje i kompetencje. (2) Testowanie.2. a co nie. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. ksztaltowania. (6) kultura zorganizowana . ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . Slowem. filozof-Michel' Fow cault. sankcjonuje nierownoscl spoleczne. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . Duckitt (1992). (2) los (przeznaczenie) . (12) autorytet. (5) bezpieczenstwo .polegajqce na roznorodnychpraktykach. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993.okreslajq. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne. jest ciagle w trakcie tworzenia sie. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. a ponowoczesnoscia. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo. (11) sakralnosc . n~Btzyklad rasizmu. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. ani pragmatyczne. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. a inna dla ko biet .usprawiedliwia wojny.wybor (refleksyjnose).Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~.~l}aobse~'Yacja.Inwazji".roznychfundamentalizl1low. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. doraznych •. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla.kultura zdezorganizowana. zmiany.podmiot autonomiczny. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. wktorej.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. Rekonstruuje on . Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu. copodkresla Foucault ..dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. z Jakim boryka sie czlowiek. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. osadzona w tradycji. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. kontrola i godnosc indywidualna. Melosik. co jest wlasciwe. nacjonalizmy itp. ZdaniemFoucauIta. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. 1995). ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. Podstawowy problem.przypadkowosc. wolnosc. ale takze wielu krytykow. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. takich jaksprawledliwosc. conajwazniejsze'niejedlla. zdaniem Foucaulta. ksenofobie. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp. wskazujac. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) .inna dla mezczyzn. Gould zauwaza. (7) jazn zbiorowa.wnetrzna . kwestionowanie).Tymczasem-.niestabilnosc."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. RAMKA2.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. Wszystko w tym nurcie. ale najdobitniej przedstawil je Singer. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. to jed- . 1995). uzasadnia dominacje mezczyzn.rownosc.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi.

_IW\1. s. (6) trwale dazenia . praworzadnosc) . Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. nowosc. Nowak.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. (10) dobra . zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley.kt6re szybko sie. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. gdy sam przegrywa. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc.ga .w odroznleniu od powierzchownosci. ale na ogol nie w zakresie cechy. poszukiwanie przyjernnosci. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi.~!.. . Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. "nigdy". Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. 1988). Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. 1971). Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. indywidualne. przystank6w. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. (4) Gracz.". Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. ale bez litoscl i bez sympatii.traktujacy zycie jak kolekcie. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. poszukuje odmiany. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. sa niezbyt liczne (Lukaszewski. potrzeba wrazen.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc.naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci.egoizm.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?).Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] .gdy tymczasowo opuszcza dom. niczego nie musi zapamietywac. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. czy osobistym?). Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). 1994). Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze.w odroznieniu od objaw6w. Jest to takze przelotnose.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. 1997) niekonsekwencji. 1997. ze jest to warte przytoczenia. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. (4) powtarzalnosc . 2. kt6rej dotycza. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. Byloby [ednak grubym uproszczeniem. unika silniejszych uczuc. 14). (2) silna wola . (3) istota rzeczy .8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. a takze wspolpraca . czy sa racze] impulsywni?). (2) Wl6czt. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. czy sa raczej niezrozumiali?). Furnham.w odroznleniu od zmiennoscl.opuszcza.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to. (5) stabllnosc . zadna gra nlema swojej historii.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. Zdaniem Baumana. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. (5) nlezaleznosc . Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . . kt6ry je podziela (Furnham. innosc. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. a nade wszystko dlatego. ze podstawowe wlasclwosci. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie..-milosnik zycia w swiecie ryzyka.'. zmienia trasy swojej wloczegi. poszukiwanie nowosci.koncepcje) natury 1udzkiej. 1974): (1) zaufanie .irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. Jest to deficyt bodzcow. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. wybiegi pokazow mody. zanik trwalych zwiazkow. (7) zlozonosc . rozgrywka jest tu epizodem. (4) altruizm. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. czy raczej zalezni od innych?).dla innych. ciag] handlowe. (1993. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia.3 wzorc6w postepowania. Gra. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. Przede wszystkim d1atego.""". Sadzimy. tymczasowosc. czy zlii'). zarnknieta caloscia. Co wiecej. Okazuje sie.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc .w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. czy pionkami?).". Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. co stale.2. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. deptaki. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. (6) r6znorodnose . Wrighstman. Lukaszewski. 1997).zawsze". (8) kompetencja . ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. przyjemnoscl upatruje w zmianie. (2) glebia . 1988.

Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow.zly) . 1975.jak wszyscy . Inaczej mowiac.to typowe przejawy tej funkcji).przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. ze ludzie podejmuja dzialania. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. Sqdzimy bowiem. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami.nadaje sie" przyczy- ny. 1996).jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). ze wszyscy sa nikczemni. (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji.jest metafora nowoczesnego komputera. bezcielesny. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). niz je rekonstruuje. Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. rutynowe . Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. rzec mozna .2.ponad wszelka watpliwosc" . .maja charakter samoimitacji. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. 1988. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. J ohna von Neumanna. moze . sa to uklady elektronlczne. . ze kornputer to idiota. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. od lat szescdziesiatych.to typowe okreslenia). Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. Wszystko wskazuje jednak na to. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. aby przytaczac jq tu w calosci. hydrauliki. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa.. psychicznej opresji. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. Same zachowania . potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. Rokeach. Ale komputer to tez software. 1960). tyle ze szybki. ktorych nie potrafia uzasadnic. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. ktore wywoluja silne emocje.na przyklad z ogolnego przekonania. Latwo zauwazyc. opornosci. Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. ze kolejne generacje programow. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. ze jest to opis funkcjonalny. Lukaszewski. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. bezwolna. polaczen. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka.wszechmocny. jako sprawiedliwy sedzia . opisywany za pomoca metafory boga.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. potrzeba afiliacji. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach.a Sq to najczesciej cechy . byly to uklady elektryczne.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. 1996. kochajacy i litosciwy. Wiadomo. ze Jan jest dobry.ferujacy ostateczne wyroki. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. zagadnienia. wreszcie. a po czesci wreszcie . To czlowiek. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. potem. dobry. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). jakie ono spowodowalo. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. 1994). jak i swojej grupy. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". bo . ze obecnie dominujacym modelem . bo . jak sie wydaje. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. ale nie na obalanie (falsyflkacje). najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . poszukiwania bliskosci. jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych).zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . a 2. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana).wynikac". (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. czyli cale oprogramowanie. 1957). Opisujac za jej pornoca czlowieka. 1997) i nie rna powodu. Sadzlmy. "tak to juz jest". Domanska. .jak wszyscy . (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami.powtarzalne. elementy struktury (okresla sie. w latach trzydziestych i czterdziestych.Iudzie juz tacy sa" itp. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. termostatow itd. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. zmniejszania dystansu spolecznego. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia.). (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. Czlowiek. 1997). jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. niepewnosc itp. Bernard Weiner (1991) zauwaza. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. Oczywiscie. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. a nawet wszechwiedzacy. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''.

R'AWJ. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego.)/~~J~Q~ 2. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r.to koncepcje potoczne ze.2. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. wielosc koncepcji.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. bodzcorn. Sadzimy.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. wzgl. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. mozna przypuszczac. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. Nie rna tez dowodow na 1. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka.du . wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. wzmocnieniom. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. Nie sadzimy. __ I . ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku.$. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini.rj!N'~%. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. nie zas przez inne teorie psychologiczne. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. Pierwsza . Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . Wydaje sie. altruizm krewniaczy i odwzajemniony.1.a.. Uwazamy raczej. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . reakcjom. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. a w konsekwencji . Wydaje sie. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji.zaklada.poszukiwanie wrazen i zmiany.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. aby byla to porazka. Wiadomo bowiem.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Prezentuje to tabela 2. scleranie sie pogladow . odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. Druga . natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. ZwaZywszy. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. samoaktualizacja). byla psychologia poznawcza.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. ze roznorodnosc pomyslow.

Ponowoczesne wzory osobowe.WlNl!~~. J.~~~><"'~~~"'Wlli. 2. Z. psychologia humanistyczna.~~~~"{.~'WffJ:i. (1986). (1988). (1982).l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. Struktura teorii psychologicznych. Wilson. H. Warszawa: PAX. E. lID. Kozielecki.~~'%-:. Wst?p do psychoanalizy (wyd. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. (1983). Studia Socjologiczne. Skinner. Behawioryzm. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . (1993). Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. B. E. Paszkiewicz. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. F.0 naturze ludzkiej.. Freud. W sirone psychologii istnienia. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. (1997). VIID. "iak". Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. (1978). A..rs. 8-31.Wb.'t. O. S. psychoanaliza..

ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. ktore leza u podstaw zachowania.!z psychologii zgodni S. a nawet z elektronikami. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. Badacze uprawiajacy te gal. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) .! co do jednego. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. histologami. z drugiej zas . poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. Psychologia fizjologiczna. Psychologia fizjologiczna. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. biochemikami. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. a tresci psychologiczne !: . a mianowicie. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. jak wskazuje nazwa.

czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. Sprawa jest prosta. jak I. obok aparatu stereotaktycznego..w odroznleniu od oscyloskopu . coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. 3. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. Opisane uprzednio techniki.~~~"'W. w jaki sposob kornorki nerwowe. tworzac tak zwane kolaterale. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. . H.. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. Pawlow czy pozniej K. jest nieporownanie wleksza od tego.. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci.~ . podobnie jak inne kom6rki organizmu. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny.. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu.. . Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. Lashley. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas.. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule.. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow.wiemy juz duzo. Akson moze sie rozgaleziac.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje.'Wif&. ktore . wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic.~~~~~">'<~~:~... Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia.dzisiaj. BIOLOGICZNE »: . Zlokalizowano obszary w rnozgu. Cecha charakterystyczna neuronu. ~~'%:~&. --~ -. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego . Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. Inna.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach.."%.1... neurofizjologow i biochemikow. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia.. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. jak chyba nigdy przedtern. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod.'%. Cialo komorki.- MECHANIZMY "m= . Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. -. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych.... doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania.~~~~%!£.. Mimo tych osiagniec . ryc. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. S. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu.. zdajemy sobie sprawe z tego.. Clarke'a aparatu stereotaktycznego.a moze wlasnie dzieki nim . Niewiele jest dziedzin nauki.. 3-1).. dzialajac wspolnie. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy.motywacji.'?'<&."%. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych.. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . . Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach.-. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. jest jego "wypustkowata" budowa.'W.-wz-.. 96 .. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. oprocz metod behawioralnych.komorki nerwowej . co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu.. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2. P. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. Horsely'ego i R. Dokonajmy przegladu tych metod. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci..: . Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V.

magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. Akson wyrasta z ciala kom6rki. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny.powstanie potencjalu czynnosciowego. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. miesniowej lub gruczolowej. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . wapnia (Ca+). tentials). ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . tworzac z nimi polaczenia . a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. Mozna zatem powiedziec. wklujemy do wnetrza (zob. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. W czasie Tl widzimy. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. 3-3). Powiedzmy. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. wedrujac wzdluz wl6kna. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. uplywa od 0. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane).z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. a druga. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. zakonczona mikroelektroda. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony.5 do 2 ms. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . ryc.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. w kt6rych wl6kno jest nagie. Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki.synapsy. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4.

W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje .okres refrakcji wzgledne]. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. Widzimy wiec. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. Skutki dzialania mediatora. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . kiedy wl6kno moze zostac pobudzone.wszystko albo nic" (all-or-none law). w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. Oznacza to. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. . powodujac jej depolaryzacje. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu .7 substancji chemicznej . ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. I. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca.neuroprzekainika (neurotransmitter).zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. Natomiast okres. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. M6wi sie zatem.wszystko alba nic". doprowadzajac do naglej. moze sie stopniowo powiekszac. okolo 1 ms. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. Sumacia czasowa ~ RYCINA3.trwajacy kilka milisekund . Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. okreslane jako hiperpolaryzacja. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. Dzieki nim. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. mogq sie sumowac. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . zwanego rowniez mediatorem . gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. Synapsy.

. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . Glatt. jak i hamujaco. stanem czuwania. jak i przekainikowe. tt Depolaryzacja. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. 3-8). parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. Dopamina. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. Serotonina. a drugi . ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. Verma. uczenia sie i pamieci. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. W okreslonych synapsach acetylocholina. jak i hamujacy. a inaczej cal a kornorka. jak i przekainikowe. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. o o -701----. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation).oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. nalezy zwrocic uwage na fakt. Adrenalina. serotonine. procesow uczenia sie. rye. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. Pelni funkcje zarowno hormonalne. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. GABA. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. jak i hamulcowe . Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. 1993). Kontroluje czynnosci ruchowe. Noradrenalina. jak i hamujacy. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Ronnett i Snyder. histamine i liczne aminokwasy. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. Pelni funkcje hamujace.Pelni funkcje hamujace. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym.. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. 1994. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. Hirsch. Dzieje sie tak wowczas. adrenaline. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . Pelni funkcje zarowno hormonalne. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. na przyklad. dopamine. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). Ponadto uwaza sie. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Kwas glutaminowy. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych.wytwarza EPSP. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. noradrenaline.

Wiekszosc to 3. 3. i rdzenia kregowego.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. RYCINA 3·12 b). istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna.104 ~~~~~~~~~~~~~~~.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. i neuron ruchowy.a) monosynaptyczny. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne. 3-12b).mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 .3. rye. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr.1. Widzimy. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. chronionego przez kosci czaszki.3.5% wagi ciala. to jest receptorow. w ktorym nastepuje integracja informacji. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. Stanowi ono zaledwie 2-2. Oznacza to. zstepujacym. rye. Dzieje sie to w trzech etapach. ale . osiaga wartosc progowa. 3. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany .polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. a takze poprzecznym. a przede wszystkim do kory mozgowej. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. Kiedy pobudzenie receptora. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. zwanych efektorami. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny.1. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes).neuron czuciowy.3. ! . przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. powstale w wyniku dzialania bodzca. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . Jest to odruch kolanowy . znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe . W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob.

_. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. natomiast wzgorkl czworacze gorne. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. Miedzymozgowie. Srodmozgowie (midbrain). natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. takie jak hipokamp. most i rnozdzek. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. zawiera jednak liczne grupy jader. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. otrzymuja informacje wzrokowa.[adra. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. oraz niektore czesci kory. Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. przedmurze i . (basal ganglia). Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych.cylindryczny. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. W uproszczeniu mozna powiedztec. ronow regulujacych ryczne. a grzbietowa czesc tych obszarow .cialo migdalowate.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. a takze z pnia mozgu. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. neurofizjologiczne lub morfologlczne. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. Sa to: cialo prazkowane (galka blada. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). . Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Uwaza sie. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. Jest to miejsce. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace.wstepujace. [adra migdalowate i [adra przegrody. jadro ogoniaste i skorupa). Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. po jego stronie grzbietowej. lezace blizej miedzymozgowla. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. docierajaca poprzez most. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Tylomozgowie (hindbran). Nie jest ono rozlegla struktura. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. motywacyjnych i pamieciowych. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . most i mozdzek). srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. Istnieja rowniez inne podzialy. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane.

~~~~~~~~ru~~~~. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. a w wypadku ukladu autonomicznego . Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. stawach i miesniach. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. ciemieniowe. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. Problem polega jednak na tym. 1979). N eurony ruchowe natomiast S. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen.mozgoweinaplaty . ryc. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem.3.. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni.m~. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. Ocenia sie. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. Na przyklad. potyliczne i skroniowe (zob. a wlokna ruchowe . Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona.rownlez z tkanka gruczolowa. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. Wydaje sie jasne. Pozostala CZySC kory mozgowej. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. miesniarni i gruczolami organizmu.korzonki brzuszne (ventral roots. zob. Tymi zdarzeniami..2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. miesnl i sciegien ciala. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego.. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow..czuciowe i ruchowe.~~~L~.!: zachowania ludzi i zwierzat. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. 3. ornijajac rdzen kregowy.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. rye. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. 3-15). Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. 1981). S. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. Neurony czuciowe polaczone S. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego. tworzac w ten sposob nerw.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. 3-14). Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia.JM 10 8 . stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory.

Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego.1.acetylocholina). zmienila sie motywacja zwierzecia. wzg6rze. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. kt6re modyfikuja zachowanie. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. podwzg6rze i uklad slatkowaty . gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka.z naszego punktu widzenia . William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. regulujac ich . Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). M6wimy w6wczas. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego.4.4. Glodne zwierze. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . N a przyklad. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. jaka jest motywacja. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. uklad limbiczny. rozdz.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system).pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. biologicznie pierwotnych motywacji. Nalezy zatem wiedzlec. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. Wedlug Cannona (1960). wychodza wl6kna. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy .poprzez obszary kojarzeniowe. Podobnie. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem.do zwoj6w. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. Generalnie rnozna przyjac.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). Poped jest slla motywujaca do dzialania. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908).4. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. U podstaw teorii redukcji popedu. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. jezeli zostanie przedtem nakarmione. naczynia krwionosne skory kurcza sie. tworzace Itlldad hormonalny. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. w gruczolach i w miesniu sercowym. co Hull okresla jako redukcie popedu. 1943). przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym.z osrodkami rdzenia kregowego. Przywraca to stan hom eostazy. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. Na przyklad. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. w tym wypadku popedern jest glod. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. 3. zeby moe przewidziec zachowanie. 30-31). gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. stopniowo wracaja do normalnego poziomu. 3. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. 29-32). Innymi slowy. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Ze wzgle- 3. Potrzeba ta wzbudza poped. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu.1. ktore przywracaja stan optymalny. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. 3-16). nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. lezala koncepcja homeostazy. natomiast gdy jest za niska. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. Gruczolywydzielania wewnetrznego. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. Na przyklad. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. ryc. kt6rych wl6kna biegna do narzadow. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac .

co wywoluje sekrecje grupy horrnonow.. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres.. regulujacych poziom glukozy we krwi. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni .~~rn . Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland)..~~"<fu.. . moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. zwanych kortykosterydami. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.f. w skrocie nazywany ACTH. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe.. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny......-•.~"% . uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu.. --~~~~"i<'&. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. owulaeja Produkcia mleka • . gdy podwzgorze. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.. W!!i£. dzialajacy na kore nadner- czy. podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. Skureze maciey.= ~. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny.. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego.. Hormon dociera do kory nadnerczy. Iednoczesnie podwzgorze. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca.• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. jak i autokontroli hormonalnej. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. .&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. zwalnia rytm serca. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. .

Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego.za posrednictwem przysadki . ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu.pory posilkow. Zwierzeta laboratoryjne. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. Mozliwe wiec.4.4. Wirtshafter. Podobnie jak ludzie. decydujace 0 tym.1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. kiedy nalezy podjac. Tordoff. optymalnej wielkosci. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. . podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. rnaja one .wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . pcdlegajacych kontroli podwzgorza. Przypuszcza siy. J edna z takich substancji jest glukoza.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. Novin i Russek.3. 1982). Od dawna znane sa skutki. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. Wiadomo. Asin i Brief. 1981). ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. lecz rowniez w watrobie i w zoladku.0bok funkcji ukladu nerwowego .4. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. Osrodek.zdobyciu pokarmu. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. z drugiej stro- ny zas jego wplywom . Podobne mechanizmy autoregulacyjne. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. Przypuszcza siy. Teitelbaum i Epstein. sterujacego narzadami wewnetrznymi. 3. 1955. ktore jq podwyzszaja. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. Oznacza to miedzy innymi. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu. jest temperatura. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. 1981. 3. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze.

ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. 1953). Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia.~. Badania takie jak te. wegloczy bialka. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka.. Eksperymenty sugeruja.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& ..wspomnianego w poprzednim podrozdziale .._ . na przyklad.3. Kisha (1966).~"""". gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. niektore bodice (czy zmiany bodzcow). Podobne stosowano diete wodany. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese.~ --:. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali.glodu i nasycenia. Wedlug G. w" ®i'UU_.. 1965).""o/< _. 1992). pojawiajacych sie wtedy.-. Rola stymulacji sensorycznej. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego.. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. 1 16 33" . W"". O. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter.. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe.'®i""U®i. D.. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. Jak sie okazuje. ktory stwierdzil. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) ...ukladu aktywacyjnego. ~:~~~:lis:~~~. Wedlug tego autora. 1990)..fi.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. Uklad aktywacyjny (activating system). ze nie tylko CCK..l@. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. Bextona. Informacja ta jest.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. wedlug tych danych. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. J ama ustna i przelyk. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. ze skadinad wiadomo. jak sie wydaje. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-.. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do .~~~~"%>. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze." . ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. I ~ RAMKA 3. Scotta (1954).&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield.. 1973). wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. Herona iT. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. Doswiadczenia na szczurach wykazaly.i~~~~~. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt.. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. po to aby dostac sie do labiryntu. poprzez bocznice. w ktor ych uboga w witaminy. W. 1987).Z~~. Young i Smith.~""'J: ""-. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla."" ~. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego.~. H.2 _--~W!J"'it~. Girdner. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej.n~~'. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). Harlow. prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. mozna powiedziec. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to.. E..jak si~ wydawalo .. M. Szczury.. w ktorym uczyniono wszystko. lecz rowniez. poprzez receptory smakowe. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. przeprowadzone przez W H. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. Autorzy ci wykazali. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. mimo latwego i atrakcyjnego . Blazek i G. Westreich. ale pozbawiony soli (Rowland. pobudza kore mozgowa. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~._uA!M1~. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju. ktore zostaly tutaj przywolane. N.~~"~ FIZJOLOGICZNA . ~'" u. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu.4. moga odgrywac role wzmocnienia. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc.---~---'. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. H.~t:~~s:n::~.: wy- ~~~~~:~ .1 __ '" ~. gdy zoladek jest pusty.prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. Wszyscy studenci jednak. doswiadczenia. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku].zarobku. Okazuje sie. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. 1954). Hashim i Gage... 3.

to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . Zuckerman 1969). Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu.plywania. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji.1 Sen W podrozdziale 3. Zjawisko snu nato- . 3-18). Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. rye. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. 1908). Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. 1992. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. a wiec w stanie czuwania. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. tym nizszy optymalny poziom motywacji. Nalezy jednak pamietac. 1962). Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. Matysiak. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. ryc. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. To prawda. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. D. Nie znaczy to jednak. 3-19). Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. ktore glosi. Okazalo sie. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. II Robert M. Yerkes (1876-1956) godziny. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu.w stanie czuwania i snu. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson.ciernnosc. Cala aktywnosc behawioraIna.5.

oraz lnformacyjna (sygnalowa). Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. McCarleya. zwanej miejscem sinawym. Widzimy.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. a sadzac po zrelaksowanej pozycji.sen wolnofalowy (slowwave sleep). wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. rye. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. oczy zamkniete. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu.za posrednictwem noradrenaliny .2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. wykazaly. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. 3.5. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. 1993). wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. W Knowles i H. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. rozdz. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). 1992). Dalsze badania.EEG). Wykazali oni. ryc. Badania Hobsona. przez twor siatkowaty. ktory mozna podzielic na cztery fazy. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. a sen paradoksalny . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym.sen paradoksalny. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez.5. To rozproszenie oznacza w zasadzie. ktory wykazal.1. 4. Przypuszcza sie.). Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. rozdz. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. W. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. Iouvet sugeruje. wiekszosc miesni rozluzniona. przeprowadzone rowniez na kotach. przez wzgorze. L. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. Moruzziego i H. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. D. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . 1949). Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. ze tak jest rzeczywiscie. Czesc autorow uwaza. 1972). tak zwane fazy non-REM. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu.2). mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . 3-20b). Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Hartmana (1973). Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. i posrednia. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. 3. Danych jest bardzo duzo. Wraz z F. Badania G. Hobson stwierdzil. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. Lindsley.w stosunku do umyslu. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. Jouveta. Spotts i Snyder. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. L. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. Schreiner.5. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. Podobnie jest ze zwierzetami.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. Magoun (1950) wykazali. na przyklad. Bremera.1. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. ze jego oddech jest zwolniony. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. ktore gina. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E.

Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. Pawlow. a nie fizjologiczny. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. J. Zachowuje sit. w ktorym wykazal. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. od dawna przyciaga uwage psychologow.6 a Biologiczne podstawy . Wedlug Pawlowa. Zwierze podnosi glowe. otwiera oczy. Skinner. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. mUSZq znajdowac sit. Pawlow (1955/1926) uwazal. Potocznie nazywamy to .mm: . Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. a w niektorych wypadkach . i procesy pamieci sa ze soba powiazane. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie.6. Uwaga (zob. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. B. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . pozwalajqcq nam sku pic sit. 251). Sadowskiego (1973.. 1981). F. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. Na pomiary dotyczace uczenia sit. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. w przystosowywaniu sit. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. ze Lashley. 3. nastawia uszy i rozglada sle. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit.calkowita jej utrate. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. Zdolnosc uczenia sit. jak 1. P. Wedlug B. s. Poczatkowo przypuszczano.. 1957). rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. rozwiazywania zadan w labiryncie. nowego odruchu.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". Lashleya. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. ktora polegala na tym. dokonywane przede wszystkim przez K. ze selekcja bodzcow odbywa sit.gdy tak dlugo powtarza sit. okazalo sie.nlesluchajacego" ucha. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec..pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. w trakcie warunkowania klasycznego . Dzisiaj wydaje sit. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. Wskazuje to na obnizenie sit.plastycznosci. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. oczywiste. Badania te prowadza do wniosku. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. Watson czy B. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. Jest oczywiste. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. Oczywiste jest. Zgodnie z oczekiwaniami. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. ale bez procesu uczenia sit. [aka obserwujemy u organizrnow zywych.) pelni zatem funkcje selekcyjna. 16. Andersen i Motter. rozdz. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. ze nieuszkodzone obszary . Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy.. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . ze procesy uczenia sit. proces selekcji. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. Problem uczenia sit. ]. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. do zmtennosci srodowiska. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. mimo ze podawane byly do . ktore wplywaja na ich zachowanie. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. tworzac swoja teorie. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. W sprawozdaniach z badan. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. lecz mimo to nie wahal sit.

czesto na cale zycle. Trudno na razie ocenic. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. a jakich nalezy sie pozbyc.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. ktore. Nowsze dane (Krupa. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. 3. 1976). Mozna wiec sobie wyobrazic. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. 1981) na podstawie swoich badan. lecz po- . I ~"%. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej.. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. Pojawily sie prace. gdzie sa przechowywane. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. Tymczasem uszkodzenie obszaru. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. w hipokampie . Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek.wydo bywania z miejsea. Badania te wykazaly rowniez.~.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. 1993. rozdz. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. rozdz. zwanych czesto engramami. ze przynajmniej jeden z tych elementow . Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. ktory decyduje 0 tym. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. imiona.rowniez w odpowiedzi na dzwiek . 19. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. przechowywania ich oraz . rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. jak sie wydaje. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. Solomon i Thompson.. Thompsonowi. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy.. 1980) wykazaly. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych.. jak i reakcji warunkowej. Mozna przypuszczac.w razie potrzeby . twarze zapamietujerny na dlugo. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. Weisz.). Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych.przechowywanie informacji . Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces.fizycznych sladow pamieciowych. Iezacej pod platem skroniowym kory). uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. Pewne wydarzenia. Okazuje sie jednak. stwierdzil. 1976. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. 19. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania.6.. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. Thompson i Thompson. Kandel (1979. 1983) wskazuja. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . E. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. Thompson i in. Teoria ta zaklada. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego.~~~~. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji).). Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych.

ktore nie uczestniczyly w treningu. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. Horn. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. Ho. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. 1973) wskazuja. Hennevin i Leconte. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Okazuje sie bowiem. Galvan i DeSiderio. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. uzyskano generalnie podobne wyniki. Galvan i Clark.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. wykorzystujace material kliniczny . jak rowniez wyniki badan z uzyciem . Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". Chorover i P. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. Trudno bowiem 0 pewnosc. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. Wilson i Glassman. Dane te.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. Sposrod wielu struktur. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. . by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. Jacobson.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. R. Trzeba jednak podkreslic. ~ RAMKA3. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. Szczury. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. 1968.5 sekundy. 1964). warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. 1967). Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. S. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. ktorych draznienie powoduje amnezje. F. Z kolei A L. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. S. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. 1972). 1979). ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. ktory stwierdzil. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA).jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). cialo migdalowate i uklad siatkowaty. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. 1985). Doszli oni do wniosku. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. ze wzrost poziomu RNA.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. poddanych uprzednio treningowi warunkowania. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. a drugim . Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. podzielono na dwie grupy. Babich. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . Wiadomo. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. pozostaje bez odpowiedzi. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. Ungar. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek .znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. Pelna amnezja nastepowala.bezposrednio po treningu . Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. 1966. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. McConnella (1962).

Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. ktore wspieraja teorie konsolidacji. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. przenoszqcej . Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. jak czuwanie i sen. Zachowania eksploracyjne lub . Przyjmuje sie. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. jest sterowasciowy. na wyodrebnym srodowisku. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja .szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). pisuje sie im. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. (1989). i (3) zstepujacej (ruchowej). pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. . zwaz pobieraniem pokarmu. trzeba stymulacji. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. Wiele danych eksperymentalnych. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. Wspomniana roznica potencjal6w. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym.czesto okresla tencjalu czynnosciowego. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. w jakim pujacej (czuciowej).~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. (2) osrodkowei. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. wspiera te hipoteze. wowym podlega prawu . 'Th~~~~~~'%. Pobudzenie jedSynapsy. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. 1. Warszawa: PWN.}. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. zwane neuroprzekaidu i sytosci.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne.hipotetyczny stan organizmu.rowniez EPSP moga sie sumowac. Chmurzynski. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych.~. uwaga i wzbudzenie. Pobudzenia struktur m6zgu. Zlokalizowano tam ny refrakcja.. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. i paradoksalny . Wedlug teorii synaptycznej. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie.. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. kt6ry przebiega w czterech fazach. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. dwa osrodki: glodu i sytosci. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. biologicznie wazna.w stanie czuwania czy snu. Biologiczne podstawy zachowania. biologicznie pierwotnych motywacji. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Wedlug psycholog6w. Kom6rka nerwowa ."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . w uproszczeniu. ZACHOWANIA -. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP).wszystko alba nic". B. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. przetwarzajacej otrzymana informacie. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. az do powstania pozaliczana do podstawowych . Te motywacje .

Ma to wiele przyczyn. 3. rowniez tych. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). procesami fizjologicznymi. Po pierwsze. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. ktorzy sami takich badan nie prowadza. kilkadzleslat. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. w wypadku wiekszoscl metod. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. L. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. przelomu XIX i XX wieku. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii .amerykanski (Brown. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. Przykladowo. rozdz. dajq one mozliwosc pomiaru. w ktore] manipuluje sit. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. "z sekundy na sekunde".). 1967). a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . Po drugie. i to w czasie realnym.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. 1967b) i europejski (Venables i Martin. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to.

4. ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. Okreslenia .2. starano sie natomiast przedstawic wybrane. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . aby poszukiwac innych teorii.3 Odruch orientacyjny. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji.efekt podlogowy" (floor effect). staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. i polega na tym. ze spadek ten jest tym glebszy.wzrost ten jest tym wiekszy. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. Gray. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. dyskretne bodice). Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. badz na drugim rodzaju procesow. takich jak uwaga mimowolna. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. lecz dlugotrwale. im nizszy byl poziom wyjsciowy. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. mowa bezglosna. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. Nalezy jednak pamietac. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. analizujac sposob. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych.2.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow.LIV). Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne.zahamowanie innych.osrodkowy uklad nerwowy. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. tonlcznego wzrostu rytmu serca. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. i polega na tym. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. w jakich sie pojawia. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. w sensie scislym. Badacz zainteresowany ekstrawersja . rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. Uwaza sie (POl'. czy tez. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. Wildera (1931). pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. jak i toniczne. Po trzecie. zarowno fazowe. Zalozmy hipotetycznie.przy innych czynnikach stalych . Przykladowo. ze . Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. Po czwarte. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . im wyzszy byl poziom wyjsciowy. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. 1975).introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. Oprocz tego lst- 4. nazywany tez reakcja orientacyjna. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . Klasyczne. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych.introwersji. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J.2. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. mogacych 4. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. wykonywanych aktualnie czynnosci. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego.OR). sen i wiele innych. a [ednoczesnie . tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace].

od lac. w przeciwienstwie do orientacyjnej. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. 1972). Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. Iednym z problernow. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. Wenger i Cullen. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. w drugim . Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. Wojtaszek. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). Sokolov. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). rozdz. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex).2. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Koncepcja sympatykotonii . ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. inspirowanym teoria informacji.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej.99 61.74 .1. parasympatycznego. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. W innym ujeciu.I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu).2. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. nie podlega habituacji. Nie jest natomiast jasne. 1969). 4. to znaczy uczenia sie tego. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. lub nawet calkowitego zaniku OR. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. Im wiecej informacji zawiera komunikat. 3. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. . ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. Freeman). badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory.nerw bledny).wagotonii sprawily.). jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. Drugi to uklad wzrnacniajacy. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. N. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. Uwaza sie. ze reakcja obronna. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. Hessa w roku 1910 (por. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. zmiany postawy. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. mowiac inaczej. oznaczany symbolem A. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. Sokolova (1963. lm wieksza redukuje niepewnosc. Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych.10.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne. lub tez.30 63. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. Eppingera i L. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie.7. Bernstein i Taylor.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". Wenger i Cullen. 1979. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe.37 58. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. 1969). jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. nervus vagus . 1972). Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). nieprzekraczajace na ogol 0. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). mozna wiec powiedziec. 1993). Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR.z wagotenia (vagotonia. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. w modelu Sokolova przyjmuje sie. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. rozszerzenie irenic. czyli jego habituacjl (habituation).

autonomicznej i behawioralnej. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. Mowi sie na przyklad o . (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. byl John Lacey (1967). Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. Engel. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. a osoba. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. jest nlemozliwe do utrzymania. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. 1980). badania Laceya prowadza do wniosku. W literaturze (por. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. Przykladowo. to znaczy sprawic. Specyflka indywidualna (individual specificity . Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. przynajmniej na terenie psychofizjologii. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. Lindsley. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. jak Hebb. Wedlug definicji Duffy. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". . aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). ale i od kierunku zachowania. lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Duffy i inni. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). Malmo. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow.578).2. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. (3) Analiza wielu badan pokazuje. Opisany stan rzeczy spowodowal. 4. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city .6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. ze zmienne. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. budzi zasadnicze watpliwosci. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. Inaczej mowiac. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. 1967). Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. s. a jego funkcja wyjasniajaca.aktywacji elektrodermalnej" itp. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja.

. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej.. motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. ANG . mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. jak aktywnosc elektrodermalna. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. MOT . EMG . ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. EEG . copyright Elsevier Science._1~i~i!:_i!l1ll:!.napiE/cie miE/sniezola. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. mozna latwo stwlerdzic.napiE/cie.molywaeja. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. Miller. a wzorce sytuacyjne . SCR . W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. 1973.1 138 nych os6b. jak i na ludziach. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por.).. odmienne jakosciowo od innych wzorcow. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . za zgodij autora i wydawcy.2.5-19%.ych lub ]psychkznych (przykladowo. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. Wedlug: Fahrenberg (1986.cZE/slosc mrugania. Millera (1989). RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza.17-21%. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. Wykorzystujac aparature pomiarowa. uwaza sie. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. w kt6ryms z kolejnych rzut6w. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. 17. RES . trafiamy do celu. izolowanej zmiennej. prowadzone zar6wno na zwierzetach. PVA . E. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja.bezradnosc. HR . ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. 1978). ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). Wykonujemy rzut. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. rozdz. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. EBF .7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. Widac z niej na przyklad. lecz pilka pada na lewo od celu.bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . Tym. s: 53). Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg.szybkosc rytmu serca. . Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. HEL . czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca.amplituda tE/tnakrwi. czestosc rytrnu serca.energia rytmu alIa.reakcja konduktancji sk6ry. 1986).m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. _ . TEN . wzorce motywacyjne . cisnienle krwi. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. Miller. Kimmel. sd fizjologiczne] 4. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . Patrzac na te wyniki. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry..cZE/sloscoddeehu. Powiedzmy.gniew. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. 1978). Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). wydzie1anie sliny i wiele innych (por. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. Badania te.

epilepsja. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . powstalych w nastepstwie chorob. przede wszystkim . W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo).czolowa. (Miller. Bergera (1929). zaburzenia gastryczne. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem.ciemieniowa. Po drugie. lek i wiele innych (por. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). 1993).EP).przedczolowa. Dose szybko okazalo sie jednak. Fp (prefronta~. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa.skronio· wa.platki uszne (elektrody odniesienia). W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ . Po pierwsze. Basmajian. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. Schmitt.prawa p61kulll m6zgu. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara.moze angazowac rozne procesy poznawcze. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. niezaleznie od Catona. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. .Beck i Cybulski. obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. i _I i I'. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. Obecnie podkresla sie czesto. C (centra~. F (fronta~. Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. P (parietal) . a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. T (tempora~. A1 i A2 (preauricular). bo ponadstuletnia historie (por. jak napieciowy bol glowy. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. a w szczegolno sci . migrena. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. 1980). Basmajian. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. oczekiwania. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow.. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. 1989). parzyste . Osselton i Shaw. nadclsnienle tetnicze. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania.centralna. Cooper. Wkrotce potem. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki.potyliczna. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. Wymaga to specjalnej analizy. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow.3. 1978. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. 1978). ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. 1989). nastawienia itp. 1989).

RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. 64. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975).3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. oraz wrzeciono (spindle . Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. zwana elektroencefalogramem. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . interesujacych badacza. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. standardowy spos6b (por. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. H. Z drugiej strony sa badania. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. (b) zapis z udzialem fal beta.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. Iaspera (1958).m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu.2 i rycina 4-3.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. na przy- delta Uwaga. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. iglica (spike). Niekt6re z nich. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . za zgodq wydawcy. a nawet 256. rna bardzo zlozona strukture. Pivik i in. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. co bardzo utrudnia ich 10- H. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. 4. Rejestracja dwubiegunowa. J esli. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). Przykladowo. przykladowo. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. czyli fala ostra.3. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen).3. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. 128. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. 1993). usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. (c) zapis z udzialem fal theta. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. prostopadle do powierzchni czaszki. czyli obliczyc tak zwany indeks fali.. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. 'rye. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. 4-2). zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. znany jako "system 10-20". kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. wykorzystujaca technike komputerowa. W niekt6rych badaniach.

Aserinsky i Kleitman. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. podczas gdy polkula prawa . z zamknietymi 'oczarni. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por.7 Hz). :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1.. F He fE :FOANEC cer. przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. sa natomiast typowe dla snu. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli).6-11. cyklicznie powtarzajace sie fazy. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa.3. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. zar6wno spontanicznej. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . 1994). uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. ryc. 3. 1994. . Krzysztola Owczarka. przedstawione zostaly w tabeli 4. Ray.7 Hz) i beta (12. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). 1995.6-3. Zauwazono tez. Budohoska i Grabowska. 4.6-3. Majkowski. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. Sanders i Hartshorne. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por.144 nych. Lewine.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. Lewine i Orrison. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. Urbanski. Przeciwnie. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. Lewine i Orrison.9 Hz).1989). Od czasu klasycznych badan R. Orrison. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. theta (4. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. Majkowski. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu.7-7. 1995). Pivik. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. jak sie potocznie sadzi (por. 1986). 1953). Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). 1995). Zmiana taka. alIa (8. RyelNA 4·4 .4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. 1990).5-36.8 Hz). 4-4).' 4. 1993). lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne.3. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany.8 8.6-11. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. jak i towarzyszace] zdarzeniom.). nie jest ona tak prosta i jednoznaczna.7-1. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. rozdz. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) .

w psychofizjologii poznawczej. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials .3. iz potencjaly endogenne. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). Jesli zalozenia te zostana spelnione. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. Poczynajac od lat szescdziesiatych.3) nie przekracza 10 mV. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. par. 4. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. zachodzi potrzeba ich klasyfikacji. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne).2). Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. osiagajace swoje maksimum w momencie . Uwaza siy. Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich.SEP). Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. 4. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. Dla podkreslenia. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej).7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. Przykladowo. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie).7. J esli. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. 1964). (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . jak i endogenny. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. 4. zwlaszcza zas . w przeciwieristwie do egzogennych. odkryta zostala w roku 1964 przez W.3. Cooper. amplitudy i czasu utajenia (latencji). Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. McCallum i Winter. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu.7. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane].3. 4. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly. Przykladowo. a dodatnie w dol. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde.3. kiedy osobie badanej eksponuje sie. na przyklad.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. Przykladowo. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. Najczesciej jest to technika usrednlania. takich jak jego modalnosc. Potencial wywolany jest specyficzna. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. to amplituda potencjalu P300 (por. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu.AEP). scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. CNV pojawia sie w6wczas. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . natomiast symbol P300 . W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. 4. Aldridge.3. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. czestotliwosc czy amplituda.VEP). symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. Lewine i Orrison. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna.potencial pozytywny o latencji 300 ms. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). tab. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. w odstepie okolo 1 sekundy. G. 1995). ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim.

7. 4. przyjmuje sie tu. kontekst zostaje poddany rewizji. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN).148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji.04~ 0. zwlazany z gotowoscia do dzialania. 1965).083 -0. ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. Braren. s. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. jaki daje wzmocnienie czesciowe). gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. 4.083 0. copyright American Medical Association. Naatanen. H.166 -0. Dose powszechnie przyjmuje sie. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. motywacja oraz intencja dzialania. ryc. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). Wedlug: J. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating).125 -0.RP. 1977). Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa .3. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). za zgodq wydawcy. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. Mimo to nie zmieniono pierwotnej. zostal opisany po raz pierwszy przez S. 1977. i pozny. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace.80) -linia gruba.20) -linia cienka.7. 1973. H. Donchina (1981). Deecke (Deecke i Kornhuber. 4). niem. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. Hillyard. Niektorzy badacze uwazaja. oznaczany tez symbolem P3. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. rye. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. Bereitschaftspoten- tial). Kornhuber i L. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. Schwendt i Picton. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. ile razy 6w bodziec jest eksponowany. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). Poznie] okazalo sle. Hink.3. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow.125 0. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna.--~~~f-16c~~o2b. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). uwaga..2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. 4. Zubin i John. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . historycznej nazwy. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca.166 0. 4-5). zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por.pojawia sie on wowczas.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential).:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw.042 O. Wyniki badan pokazuja. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. (1971. Tecce. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200.7.3. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Uwaza sie. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. 1965). Nazwa potencjalu pochodzi stad. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. 1985). Kornhuber i Deecke. jak oczekiwanie. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. 4-6). bodziec kontrolny (p = 0. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). sforrnulowana przez E.208 -0.

1990. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. Fakt. par. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. miedzy innymi. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). zwiazanego z ukierunkowana uwaga. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. C. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. Pole to jest niezwykle slabe. Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. 1995).7. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. Niektore z nich.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging . Zdaniem Naatanena.1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . Hillyard i Hansen.MMN) jest R. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. Tassinary i Fridlund. a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. 1990).4.. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. Lewine. Jacobson. Wykorzystuje sie w niej. 4. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution).fMRl).8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. 4. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. ktory nazwano negatywna fala uwagi. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. Cacioppo. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. Waznq zaleta obu metod jest to. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia .Naatanen. Naatanen. Paavilainen. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . jeszcze pod koniec XVIII wieku.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych.3. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona.3. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. czynnosciowych. ktory jako pierwszy.CAT lub CT). ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. 4. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. materialy nadprzewodzace.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . Orrison i in. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . jak E. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. 1995). na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. Wyniki pokazuja.3. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. Co wiecej. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. R. 1990. Galvaniego. Hausmanowa-Petrusewicz.SQUIDs). 1993).jego kurczenie. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. 1995).BEAM). w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. 1986). miliardy razy slabsze od pola ziemskiego.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice.). Tiitinen. wskazuje. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM.3. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. Hartshorne. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe).. Davis i W. jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . badania pokazuja. Poczatki nowoczesnych. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. A.7. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). Show (pOI'. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. Jiang i Alho.

(2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. Badania tego zjawiska maja dluga histone. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. gardla. W pr6bach. F.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej.3 EMG a wyobrazenla 4.2.. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. dose czesto.4. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. N alezy jednak pamietac. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. 1971). natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. warg. poczynajac od lat trzydziestych. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. ze napiecie niektorych miesni. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. 1972). zwlaszcza miesni karku. Dalen i Storfjell. Goldstein. a czestotliwosc . odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. obserwuje sie czesto. pozniej. Istnieja dane sugerujace. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. 4. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. proszono. takich jak ciche czytanie. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. Zdaniem Malmo (1965). angazujacych procesy jezykowe. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. sluchania rnuzyki).2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. Osoby badane. zapamietywanie tresci jezykowych. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. po wstepnym okresie relaksacji.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie).4. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. przeprowadzonych w latach 1900-1966.rowniez na inne uklady). W szyst- . (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. a pozniej z jego spadkiem. Wyniki uzyskane przez S. recytowanie wiersza). zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. pisanie. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. M.4.10 000 Hz. Uwaza sie. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. Andreassi. sluchanie tekst6w.2.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. mimika twarzy) . Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. Eason i White. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn).4. pokazuja..IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. podbrodka). (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi. 1989. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). Zgodnie z inna hipoteza. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. 4. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. pompowanie opony czy pisanie listu. dla ulatwienia rejestracji. 1990. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. takich jak unoszenie ciezarow. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. postulowana przez teorie aktywacji.2. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni.

Mandel i Klerman. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. Lang. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. musculus corrugator). Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. stwierdzono wy- I I 4. Dalsze badania pokazaly. lubiane badz nielubiane pejzaze. smutek i gniew. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Po pierwsze. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. Langa prowadza do wniosku. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. na przyklad zmiany rytmu serca (por. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly.4. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. Stwierdzono. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej.2. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. Salt. a mianowicie ruchami oczu. semantycznych. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych.2. natomiast emocjom negatywnym .podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). Fair. leh znaczenie staje sie jasne. 4. Zaobserwowano tez. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872).1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. nieco mniejszy . natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. T Cacioppo i R. Miedzy innymi Shaw (1940. E. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). za: Cacioppo i Tassinary. W siatkowce czlowieka znajduje sit. 1976). ze EMG twarzy (facial EMG . Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. Petty'(1981). musculus zigomaticus). slegajaca 150 000/mm2. Badania P. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. 1990) stwierdzil. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. Po trzecie wreszcie. wykazano. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. stwierdzono. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. E. aby sadzic. ].reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. takie jak szczescie.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. Ekman.5. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. 1973).fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne.4. Dimberg (1990).4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja.mlesni ust i gardla.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. Po drugie. 1979). Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. Istnieja pewne podstawy. dan. ale maja wysoki prog wrazliwosci .

. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia). Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por....koniec wiersza... lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu... linia ruchu gtowy _.. RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 .. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. R I linia ruchu gtowy .. jak i mimowolne. ..ruchy wsteczne. Szczechura i Terelak.1... Szczechura i Terelak. . ····.··8·.. ·E ..' .. E . Widac to wyraznie. za zgodCjwydawcy. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe.: ~. "'. ryc. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). . szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. Wadaptacji wg: Tinker (1965).1. nawet jesli oko zasloniete jest powieka.. .••• . (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit)..:::···· .. ryc.. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male.5.. . Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee.. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji.5 stopnia katowego.. czterem znakorn standard owego druku (por..5. . R . Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa.. (4) ruchy skokowe (saccadic). Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo..... 4-7).EOG).. ale koncentruja na wybranych. spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1. 1979. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B . Mlodkowski i Mlodkowski. Dlatego tez mowi siy. Szczechura i Terelak.·········_······E .. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem... Uwaza sie... - " R .. 1993). B . na ktory patrzy badany. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde.. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy.. nie dluze] niz 100 milisekund. 0 ••••••••••••••••• .. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. ·... nie slepe.. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4.~ .... zarowno dowolne. ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu).. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu. 4.. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· ...1. Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny). Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por..::::·:::~-::~::::::::::.. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. jego parametry (zakres. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow..:::::::::::::::. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por.poczCjtekwiersza.156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym.. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony). mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej. copyright University of Minnesota Press.1 Charakterystyka ruch6w oczu 4. . 1993). ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce.. ··.. co stanowi 1/10000 pola widzenia. najwazniejszych punktach obrazu. Stosunkowo latwa. .2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy....5. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku.. 4-8)... ...-. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu..

gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). maszynistow kolejowych. badajacych. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. 1973). ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. operatorow komputerow itp. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. 4. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. Kahneman uwazal.5. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. Sarkin i Dykes. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. nie przekracza na ogol 0. miedzy innymi. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. czyli tak zwany ruch regresyjny.).5. Uwaza sie. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. Badania pokazuja. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. Fiksacje staja sie dluzsze. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. Badania Zimmera (1993) pokazuja. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. Zimmer. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. Wiadomo tez. habituacja. Analizujac tego typu dane. Scislej rzecz ujmujac. stwierdzono. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. jak E. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. pupilla . jak [asnosc i barwa swiatla. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. Kahneman. wy[sciowa szerokosc zrenicy.2. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie.zrenica).1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. do wartosci maksymalnej. Asarnow. ze bodzce psychologiczne moga powo- .-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. kierowcow. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. jak emocjonalnych. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. drugi . 1974). Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. obserwowano dwa maksima reakcji. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. Beatty i D. ruch spostrzeganego obiektu. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. Hess. Mimo podjecia kilku prob. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. zwierajqcego zrenice. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. Po drugie. 13 x 14 i 16 x 23. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. 1996). Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut).przez uklad sympatyczny. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. 1986. gdy zapowiadal on zadanie latwe. gdy wypadaja na slowach rzadkich. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. akomodacja oka.2. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. zarowno poznawczych. 1965). Podobne wyniki uzyskano. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. i miesnia promienistego. Hess sforrnulowal hipoteze. 1993). 1965) autor ten zaobserwowal. Ianisse. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. ktory jq rozszerza. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . stwierdzono. zwlaszcza tam. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. H. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. niezrozumialych. koncentracie uwagi. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. Beatty.5.5 milimetra. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. Stwierdzono przy tym. pamlec krotkotrwala. moze wzrosnac az 100 000 razy. Po pierwsze. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. Jej wrazliwosc. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. trudnych. Kahneman. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. od lac. J. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet.

Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. zwany tez ukladem krazenia. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. 1992. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. mechanizmy autoregulacji. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. Sterna (1992). Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. Stern i Dunham. regulacja miejscowa . podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. rna niezwykle zlozony system regulacji. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie.powiekszone poprzez retusz. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. w sposob podobny do . Generalnie rzecz biorac. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. nie zas najej znak. utrata wzroku czy sila oswietlenla. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. Mozna sadzic. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. rysunki twarzy. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. Berne i Levy. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. 4. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. zostanie przepornpowana). Ogolnie rzecz biorae. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. Komentuiac te dane. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. Co ciekawe. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. Rozroznia sie odruch zaskoczenia.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. Pewne dane wskazuja. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. by zwracano na niego uwager). w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . pobudzenie nerwu blednego moze 4. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. Hess przywoluje fakt. ze zarowno czestosc. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej.rozrusznikiem serca).3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie .2. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. oraz odruch obronny. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. (2) odroczeniu mrugnlecia. 1993. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. Zdaniem Sterna (1992). choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. Badania pokazuja. janisse (1974) uwaza nawet.5.piekna dama") . Innym. M. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. Mietkiewskj. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka).belladonne (bella donna znaczy doslownie . stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym.5. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. na drugim zas . Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. oko . a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. powracaiaca do serca. badani nie byli swiadomi. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. Hess i Goodwin. 1990).wzorca dzieciecosci" (notabene. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). ze silne emocje (lyk. ze cala krew zylna. Jest tez mozliwe.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. selektywne hamowanie reakcji mrugania. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. Przykladowo. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. Stern. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). jak znieczulenie rogowki. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. P. oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. Podobne . Przykladowo. czas trwania. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. 1973).A.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. lecz krotkotrwale. 1984). Automatyzm serca przejawia sie w tym. Zdaniem I. Podo bnie.jako srodek upiekszajacy. ladniejsze. Uwaza sie. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza.

Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny.6 0. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa.1. podlega on glownie kontroli neuronalnej. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). W niektorych tkankach. Najlepiej widoczny jest zalamek . Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka).dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate .2 0. rye. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). czyli zmiana przeplywu obwodowego. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure .~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. Jennings ivan der Molen. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. 4-9).~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS.0 0. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie.6.8 0. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). ktory razem z sasiednimi. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. Przykladowo. u osob 0 slabszym miesnlu . im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor.1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. 4. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. takich na przyklad jak skora. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. 4. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. nerek i skory. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. dodatni R. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny).6. 1988). czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. pluc.0 4. powoduje ich zw~zenie. gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. 4-10). Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. mierzona w rnilisekundach. takich jak mozg i serce. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor.. Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). por. W innych. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne.SBP). Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca.ECG lub EKG) . Levy. 1977). Somsen.6. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca.4 0. W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych.1. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). rye. otrzymujemy kolejny wskaznik .

Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu. rye. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac.5 Pl'zykladowy tapis zmi. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca.an rytmu S. Przykladowo. takich jak b61. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. 1996).1. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. 1996).3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s).. otaczajace jq tkanki). strach czy wscieklosc.. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . 1996). 4. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru.4 Przeplyw obwodowy 4.'"""' 1 64 .6. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca.2. ale podlega ciaglym zmianom.1..6.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa).a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. 1974). gl6d. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci.:. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle]. to jest 0. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi.. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe .-~"". na pobudzenie ukladu . 1992.. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu. 4.6. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. zar6wno okresowym.erc..~.cz\lscdolna. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). W badaniach dotyczacych szybkich.. w szczegolnosci zas . Beauvale i Bener. 4. """"----""""--_. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. Shapiro i in. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por.. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. Mulder.RSA). Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. 1993). tym wieksza szybkosc fali tetna. Ciarkowska. 4-11). zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. 1976).1. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability . Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca. Rzeczywiscie.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek.. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. Geer i Head.15-0. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly.6. Obrist. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara.1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por. jak i 0 charakterze doraznym.wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. 1988). mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. a posrednio . nieinwazyjny pomiar ctsnienia. 4. ..~ ~. Stromme i Ursin.. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in.beat by beat).6. Kaiser.transport substancji energetycznych.

CZ!. Brener. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. . adrenergicznego. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light. Przykladowo. ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju.ls6B przedstawia relacj!. Brener.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . Iak dotad. 1988). Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum.l mi!. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. Wedlug: Blix.na aktywnose: sercowo-naczyniowa. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne. aby uniknac kary) . co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa.lzwr6ci6 uwag!. Dowodzi to..l prostq (regresja liniowa). Harbin. rozdz. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B. Paski poziome ilustrujq r6inic!. niz wtedy. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja. rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini).6.l mi!. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. a w konsekwencji . copyright Aerospace Medical Association. s. A. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. Prosz!.s "" '13 . jak to zrobic". Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki. 4.ls6A przedstawia relacj!.l mi!. Dobrym przykla- . Obrista.l. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. Pewne dane sugeruja nawet. Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. zwane osobami 0 wzorze zachowania B.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . 1989.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. Niektore badania sugeruja tez.obciazenia ukladu krazenia (por. ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. Cannona (1915). czyli: "Nie wiem. '" s Q) '2 30 S . gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe.. Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). 1987). Myrtek i Greenlee.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. Brener iRing. 1221). 1991). ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny.2.2.6. Stromme i Ursin (1974. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. 1976). 1987. za zgodq wydawcy.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). 1980). 1984). a w nastepstwie . Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. Requin. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob.102 u/min i maksymalna .

6. innym niz kierunek uwagi. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . jezeli jest ekstremalnie trudne . Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. ze nasilenie 4.sukces jest nlemozliwy. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. R. Autorka klasycznych ba- Badaczem. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. czy oslagne sukces".2. gdy dotyczy antycypowanej kary.". okazaly sie nieskuteczne". 1987). w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) .gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. """". .. Barry (1982.. 4-12). Powszechny jest poglad. W sytuacjach nowych. J. Ciarkowska."""""""£jW. Jest wiec zrozumiale.".. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. nastepuje przyspieszenie pracy serca. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. ~~ 169 dem moga tu bye badania]. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody. Reykowski.. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA .. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por.talle) obserwuje §i.6. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. nie jest jasne.". czyli prawdopodobienstwa sukcesu. Turner i Hellawell. jakim bedzie musial sprostac.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia.~ca.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". aby otrzymac pokarm. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. takie jak wielkosc przynety. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. MECHANIZMY '. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. Brenera (1987). ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w.. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. .3. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. wzrost rytmu serca. Lacey. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych._'. ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace)... aby wre-szcle..~ zwolnienie rytmu serca. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. Nie jest jednak jasne. a tym samym .. 1984).. reakcja orientacyjna . glom'. 1976). 293). nieraz bardzo znaczny. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. jednostka moze bye pewna sukcesu. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. Wyniki pokazaly.. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe.:~ . czyIi: "Nie wiem.IT . kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi.z procesami uwagi..nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej").. w szczegolnosci zas . Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. 1967) koncepC. Nlepewnosc co do wyniku dzialania. gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym.. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. 1992). [esli uswiadomimy sobie.6. do jakiego zas . byl nlewatpllwie John Lacey. Zdaniem Graham.. mogacych dzialac jak dystraktory.. jak i wtedy. J ennings.-16 8 rf. pokazuje.1 Odruch orientacyjny._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim.50 (bye moze inne czynniki. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan...".6. 1986a). podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. . Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. natomiast w sytuacjach."":.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. 4. Carroll. czyli: "Nie wiadomo. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji.. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por.proces6w emocjonalno-motywacyjnych._'. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973.. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. 1979). . ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu. Obrist. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. rye.. Nie jest rowniez jasne. reakcja 0 bronna . Wyniki wielu badan wskazuja (por. . Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja.::'<""m". Jennings (1986b. jak i wtedy.4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. niepewnych. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection).3. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie.~~"". reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). Iak pisze J. 1986. s.". 4. Iesli zadanie jest bardzo latwe. Powstaje jednak pytanie.L.. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny.. 1992).. BIOLOGICZNE ". moga modyfikowac ty zaleznosc).wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym.. N alezalo by przyjac.

4. Boucsein. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego.. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. 1986a). unsignalled reaction time). czyli konduktancja skory (skin conductance). czyli rezystancja skory (skin resistance). oczekiwania na bodziec imperatywny.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna .lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. w rnuzyke nagrana na tasme). w przyblizenlu jak opornik (rezystor).--~u @b\" ~ ~3+---------~---. 1970).6.3.rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych)._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect).Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. 1979. van der Molen. sk6ra zachowuje sit. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs.3. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . Ieslt stosuje sit. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. Stosujac metode endosornatyczna. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. w rniare wydluzania sit. rozne wersje tego schematu. Bohlin i Kjellberg. mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). Jennings. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. H. Neumann i Blanton.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. Fowlesa i innych (1981).~:~~~::::!:~. albo tez przewodnosc czynna.. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. potential).:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci.6. Somsen i Terezis.67 i 0.------ --- -- --_. natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny.-. Stosujac metode egzosornatyczna. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. jest badanie czasu reakcji. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. 1985).albo inaczei . . 1990). wsluchiwanie sit. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory . Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. 1977) bylo odkrycie. 4. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. Somsen i Orlebeke. przykladem drugiej . a scisle] . im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. nie rna jednak jasnosci.6. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca.3.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. Stosuje sit. J ak dotad.primary bradycardia). 4. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. staly prad pomiarowy. Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). van der Molen.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.::~z. C. 1992.74. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). 1974). Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. Jennings.

. Zgodnie z nim. W roku 1967 C. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa.~ . 1977). (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami.. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. 1983). przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. . (3) poziom potencjalu (skin potential level . przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200).K:::"§rm=:_§.siemens (S). Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991.7. R(KQ) 4.. l1ub1. w mikrosiemensach (mS).:m:.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna.. rozdz. Prokasy i Kumpfer. ktore nie wymagaly. ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory). Bernsteina i A. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). 4. M. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. (1).-. !&. przeprowadzonego przez A. ~. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K).~~- .. wymienione nize] prawidlowosci (por. . N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R. E. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. Thomas i]. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach.. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej.. z niewielkimi wyjatkami..SRR). oraz aktywnosc toniczna. D.• ~v.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. Ohman.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). M._ .. Bernstein. . 1993).: Wynikiekspery" mentuwykazaly.w milionowych czesciach siemensa.te. natomiast wlelkosc konduktancji .~~~~"'''''£===''''k"". WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.".-ze.~ 173 4. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. czylireakcje na konkretne bodice. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym.:'1<.. Korr (1957) wykazali. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci.2. Gtuczoly te rozmieszczone sa. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. miedzy innymi.7. Barry. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. C... (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response .58bitow niepewnosci) oraz [ego. Colesa (1966). Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. na calej powierzchni ciala.fu. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por.SPL). musi bye postrzegany jako znaczacy. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G."Th.). S.7. Edelberga (1972. Taylora (1979). Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ.-. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu.~tmJr. czyli obecnosci bodzca. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. Przemawiaja za tym. P. ktore wymagaly •• areagowanla. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). Iednostka rezystancji jest om (Q). Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). 1967a). jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. 1982. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego.SCR) . skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator.~~"%t.m. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych.. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. S.gruczoly potowe. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). Montagu i E.7. -. 1993). w ktory wmontowane sa elementy przewodzace . W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. jak sie niekiedy blednie sadzi.-.. Brown.. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma .-. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez]. 1973).· reagowania) . 4.

4 0.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy.=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c.. 1973).7. a nawet zanik reakcji warunkowej. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. lecz reakcjami orientacyjnymi. uzywaiac terminologii Pawlowa. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). Rola jezyka (lub tez. Podobnie jak nabywanie. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . Harris (1937) wykazali. sprawiajacej.bodziec. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). wystarczy poinformo- wac osobe badana. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja.~. S3' . a nastepnie na systematycznym ich spadku. Prokasy i Kumpfer. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym.. klasyczne bodice warunkowe. Na przyklad.nej. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. 1973). Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. Grings i Dawson. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR). iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. mozna spowodowac zmniejszenie. Podobnie. 1966). u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym.. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej.~.. rye. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow).5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A.7. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. 0. Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania.przy duze] liczbie prob .4 \~~ V 4. jak i przez bodice.pierwotnie neutralny . rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo.3 i·····~ . wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. Skutecznose tego typu procedur.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile.nawet do poziomu wyjsciowego (por. Garcia i Koelling. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. Zdaniem 1. Wyniki badan pokazuja (por. to jest uswtadomienlern sob ie. 1973). Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. Powstaje pytanie. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. Prokasy i Kumpfer. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. 4. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace.= . W Cook i R. niekiedy .. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. Maltzmana (1979). 4-13). im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. niektorzy badacze dochodza do wniosku. czyli tego. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. Prokasy i Kumpfer. pajakow). E. 1973).

Istota problemu dotyczy raczej tego. Zauwazono. 1973).dom".. Wystarczy uswiadomic sobie. . ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. "palac" itp. charakterystycznych dla danej osoby.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. 1 76 """-&~.">!III"" polega ina tym.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka.•. reprezentowanym miedzy innymi przez M. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. Przez dlugi czas panowalo przekonanie.nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. Znanych jest wiele potencjalow korowych. Zgodnie z drugim stanowiskiem. Maltzman. Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. rozniqce sie intensywnoscia. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej.chalupa". jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow.. Wyniki badari pokazuja.. ~~~"1m. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. Liczne dane pokazuja tez. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. .mleszkanie".J ak widaez ryclny. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). Inna nosna idea. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. Mandel i Bridger. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. jest biofeedback. ogolnego konstruktu teoretycznego.~~~~~~~~~ 1 77 l . Cenerallzacta se'""lifl'" un. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. ze moment wystapienia.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v .warunkowaniem i generalizacia reakcji.EMG) moze dostarczac informacji. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. 1985). mledzy innymi. reakcji orientacyjnej. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi)._- v. inrwiyksza. z drugiej zas . czas trwania i czestosc tej reak- .warunkowego. E. . kierowcow. kolejnosci zas . Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. jak i dla praktyki psychologicznej. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. D. operatorow kornputerow). ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania. dane eksperymentalne. 1979.I&":"~. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia .~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu.tym wteksza arnplitudaeieakcji. jak . przy czyrn podkresla sie. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania..w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego .. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. bodzcem warun- kowym.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca.N&. dyskutowana od lat szescdziesiatych. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. Wedlug pierwszego z nich. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. i nie wczesniej. drugi zas . W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. zmiany zachodzace w czasie snu.bez jej udzialu. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Stwierdzono na przyklad. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych.:~ neralizacji semantycznej. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. •• . Przykladowo. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. Istnieja dane wskazujace na przyklad. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. Oznaczato.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach.

jak i bodziec. Istnieje tez poglad. Interesujacym. jak uczenie sie i przywiazanie. s. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. 1894. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. jak dotad. 5. Wrodaw: Ossolineum. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca.178 cji sa regulowane w taki sposob. K. przyklad tego procesu. (red. (1993). Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). (1991). Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. Wrodaw: Ossolineum. bodziec warunkowy. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. Zimmer. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. a nie. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Sosnowski. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. 6. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. . mieso lub skora. T. (1992). charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. Ciarkowska. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. 3. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca..). W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. 53). Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. Pies to dobry. glebszego charakteru. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. choc nie calkiem typowy. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. 4. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. jego intellgencje. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. W. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. T. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. Sosnowski. czujnosc. Stwierdzono. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. wykonywanych w okreslonym kierunku. opierali sie najczesciej na wybranych. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). bieg w kole aktywnosci itp. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. Uznali oni. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza).z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat.- . Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). 5. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. czyli takie warunki srodowiskowe. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. formach zachowania. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. tak jak w wypadku kinez. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". oraz astrotaksje. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). prowadzac badania na zwierzetach. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca).czy sejsmokinezy. co sprawia. Ukwial.1. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). 1950). Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Etologowie (ethos .•. Inicjuje ona zatem lokomocje. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. menotaksje i astrotaksje. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. Sadowski i Chmurzynski. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. jakim jest zachowanie. lisci) .. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. Nastia jest reakcja obronna. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. Lorenz (1982) broni nawet tezy. 1993. Dembowski. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. Psychologowie eksperymentalni. takich jak naciskanie na dzwignle. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie.180 czalnych. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. Vh'="·~~~~~~ -~~~. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. przyjmujac. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. ~. . ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. 1989) to bazotaksje. do oslagania powtarzalnosci wynikow. W niniejszej pracy przyjmujemy. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. korzeni. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. matematyzacji analizy rezultatow. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne.""-~ •. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych.•. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. termo. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. Poslugujac sie tym kryterium. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. 1960).

Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. powszechnie wystepujacy na polach.tropizm. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. 1993). gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. czesto okreslanych jako odruchy zlozone.na stymulacji zewnetrznej. 0 czlowieku mozemy powiedziec. Tajchert.d). choc . bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. sa reakcje optokinetyczne. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo.. ze nie wystepuja one. 4. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. bardzo do niego podobny. Elementarnymi skladnikami zachowania. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. Sadowski i Chmurzynski. jest mledzy innymi odruch cofania. niewymagaiace uczenia sie. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. choc trzeba stwierdzlc. oraz.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. 1996) lub odruch obronny. Mozna zauwazyc. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja.). Dlatego bywa porownywana do taksji. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. Blaszczyk i Zielinski. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. a nie . Istota zachowania korekcyjnego jest to. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. jest mniejsze niz w przeciwnym. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. charakterystycznymi dla organizmow. Oznacza to. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex).~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . Jest to forma zachowania organizmu. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. rozdz. podawanym w wielu opracowaniach. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. Waznq cecha tych reakcji jest to. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. nie przechodzac do kolejnego etapu. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. 1966) i muchy domowej (McFarland. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow.chemotaksja. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy.jak na przyklad taksje . ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. B . Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. ryc. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. 1982). ktora wskazuje. 1989). Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. Sa to wrodzone. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. C i D . 5-1c. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. symboliczna sylwetka drapiezcy) . Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. Doskonalym przykladem.. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne.

U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. Instynkt.~~'&.~ 5. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. jak widok malych zwierzat. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. . Analizujac ten problem. lecz przewyzszajace go wielkoscia. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. dominuja wlasnie takie zachowania. jego konczyny pozostaja usztywnione. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. jak cofnieta czesc twarzowa. Po stacie z reklamy. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. 1974).~"m. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. opisujacy procesy eferentne. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern).] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. na drodze roznych form uczenia sie. Nalezy wspomniec. jest instynkt (instinct). Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. 5. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Tinbergen i K. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. U organizrnow. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. 1976/ /1951). s.1. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca.. bez przymiotnika "wrodzony". ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku.zachowanle instynktowne". przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. kontrastowoscia..klucz. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<.l.~~~Wk~'. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt.. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych.~'W£. '- ff&. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii.~~~'m. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. to: [. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). Pojeciem. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje.2. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych.2.<mh~~. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego.*.1. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy.. Obecnie wiadomo. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania. wed lug Tinbergena (1976/1951. otwieranym. N.~~~~~'m.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. . Pierwotnie stosowano termin . a takze odruchy zlozone. (Tinbergen. 175). ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych."®&. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow.. odnoszacy sie do procesow aferentnych..%~"f. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury.~ . Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych.. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. intensywnoscia koloru itd. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. nalezy podkreslic kilka faktow.. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow.~~"%.. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. wylacznie przez wlasciwy bodziec . okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek.1.:<%lf$k'W!. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW). wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna."." 18 5 ..

Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. Nalezy stwierdzic.model procesow motywacyjnych Deutscha. Im wiycej wody w zbiorniku.. ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. Lorenz posluguje sit. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). okreslony przez D. ktorzy staraja sit. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS.. 5-2a). Pojeciem. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. C .2.czne Bodice specyficzne 5. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. choc nie rna watpliwosci. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. to jest --I hamowanie •. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. B . Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. D . Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. W. 1975).~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym.'. Model Lorenza. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego.~ zmiana . Zarowno wzrost nasilenia motywacji. Im wiycej wody w zbiorniku. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982). Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania).. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. Trzeba podkreslic fakt. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu.wszystko alba nic". Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. ktore powodujq. Gdy takich ruchow zabraknie.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". sa tak zwane ruchy intencjonalne. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. Muszq one przekroczye pewien prog. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. tym wiyksza energia dzialania (popyd). Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. to wszyscy. sa szczegolnie sztywne. czyli zgodne z zasada . mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. Glosi ona.. Te akty zachowania. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. Jak latwo zauwazye. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe.e ':eJr. analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc.1.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. wykorzystac pojecie popedu. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia .

bodziec swoisty.:- &"< . A.m-:~-.- 1 89 k..'\. rye. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. B .~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych.. Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe). Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi). Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha.. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania). a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua.efektor. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym._'tm.~~_ ZACHOWANIA . W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym.osrodek koordynacji ruchowej. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego. 5-2d). .hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania.". pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. J. Stan ten.bodziec nieswoisty. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia. Objasnienia symboli: > . """. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe. powtarzane moga bye etapy poprzednie. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in.. 1972. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. 1994).. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy..1 88 ffi~~'%~. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy.. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . tworza zreby ogolnej struktury zachowania.2.!cy... to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego.". a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy..'%. 5-3b). Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. oraz niespecyficzna.receptor.gotowosc do dzialania.~~%. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej. tak jak proponowal Tinbergen.og61na organizacja zachowania.. sterujacego danyrn zachowaniem.•':'$~~~. MW . Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia.. Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu. rye. GD .. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. w. Ss . Deutsch (1960) w swym modelu (zob. Ns .~~~~:«" . Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm.1. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy)... ryc. < .m. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5.-. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).mechanizm wyzwalaj. OKR . zob. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie.".4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------.

Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania.. nieprzystawanie do sytuacji. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. Pszczola. ktorego sle bola. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary..finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. ale zarazem mniej zagrazajacej. szukajqc pszczoly. 1976/1951. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). nie zwraca uwagi drapieznika. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton..1. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym.. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. gaja przed siebie dlon. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii.]. schowana do otwartego naczynia w taki sposob.zatopienia zqdla . Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. wydaje sie.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.]" (finbergen. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. ktory badajac nowy obiekt. 89). Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). wyciaga glowe w jego kierunku. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim .nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. B . lub nawet grupa pszczol. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc.. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. 1966). w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. natomiast te. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [. ryc. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A .. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. picie). 5-4a). Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. Na przyklad szczur. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej.2. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. prawdopodobnie dotykowych [. Trzeciej kolejnej reakcji .] wyzwala pierwszq reakcjy. r ! !] . niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). ktore pachnialy w odpowiedni sposob.. s. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. Istotnie. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly.

teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. zachowan. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. C. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. partnera seksualnego. dazace do kopulacji. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. Latwo udowodnic. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. zgodne sa z zalozenlem. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. antygatunkowe. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. ZACHOWANIA •. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). ktore zmnleiszajajednostko- . Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. J ednostka to fenotyp.]. :. B i C.. opieki nad potomstwem.:. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. Nietruclno pokazac. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. ze proces selekcji preferuje te zachowania. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. opisowych i wyjasniajacych. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. C. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. flzjologii i zachowania. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. To jednostka przezywa lub nie. Darwina (1859). Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. Bol (1958).- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ .. co dowodzi. mimo ze w jej trakcie moga zginac. kooperujace. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. Wynnie-Edwarclsa (1962). Uwaga skupiona zostala na gatunku. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala.. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. ktory postuluje. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. ze wymienione wczesnie] zachowania. Neodarwinizm. Opieka nad potomstwem. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii.~~~~ MECHANIZMY =lli. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. ktore sluza przetrwaniu gatunku. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. ryc. znajdowania pozywienia. walcza. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje.. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. organizm. gdy spotkaia siy ze soba. przejawy altruizmu. roslina czy czlowiek. A. z paleniem papierosow.. ktorego jest przedstawicielem.«"-.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm.~~~. 5-4b). Gatunek nie wystepuje "w calosci". van Iersel i A.. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. Latwo jednak znalezc dowody na to. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. to jest do unikania drapiezcow. Teoria cloboru naturalnego zaklada.. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. A. realizacji prokreacji. przynajmniej w tej czesci. zwterze. Roje pszczol walcza ze soba. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. rozmnaza sie lub nie.

Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . gdyby wszyscy jq stosowali.'!biii. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu.'!bia OSG . obarczonych kosztem ran (-100). Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. walka. gdy przeanalizuje siC. Przyjmijmy. Stra- ~ RAMKA5. O.zasoby gatunkowe" Iwow. TakwiC.194 wej. Taka mieszana strategia.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. a koszt grozby 10. ryc. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow. przyjmijmy. jak w tab eli 5. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina.'!pujqC'!charakterystykC.'!bi w populacji g . J est to strategia.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC.'! punktu rownowagi: g = 0. ze: OSJ . 5-5). ktore zastali w grupie. a dla golebl O. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. Walka krwawa. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. otrzymujemy nastC. kilku samic oraz mlodych osobnikow. opieki nad potomstwem.'!c placalnose strategii jao strzC.jeszcze mniej. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25.1. Zgodnie z tym.25 OSJ = 6.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. od ktore] nie rna ucieczki. nazywa siC. nie jest wyjatkiem od reguly. Analize taka przedstawil J. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. Proces selekcji eliminuje te zachowania. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. Wilsona (1975). Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych.ESS). Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna . Sens tego zachowania widac jasno. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. Tabela 5. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. i I . biologii.2. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. a w 42%jak golab (por.powr6t do punktu r6wnowagi. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50.'!biej rzewyzsza golC.'!o bi i golC. Jest to zatem istotne uderzenie w . p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. Maynard Smith (1976).oplacalnose strategii goIC. ze OSJ = OSG. to szansa na sukces wynosi rowno 50%.odsetek golC. a golebie] +15. gdy jest wspolprzywodca grupy. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . czyli ESS.42 j = 0.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. to g = 1. Istnieja zjawiska. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne.25 Tak wiC. rosnie bowiem liczba walk przegranych. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. a co za tym idzie . ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac.oplacalnose strategii jastrzC. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej.'!biastaje siC. z czasem jii dominujac.1 Agresja Lorenz (1964. ktore nie przyczyniaja siC.'!bia j .58 OSG = 6. nie. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode.'!bi wpopulacji wynosij.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy .odsetekjastrzC. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach.'!bi. Jezeli zas odsetekjastrzC. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie.'!bi. ilu jq stosuje. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana.j. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla).'! bardziej oplacalna. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100.3 5.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. Jest to zachowanie antygatunkowe.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful