1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

to autorzy wspomnianego podrecznika. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. uczeri Mieczyslawa Kreutza. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. W Stanach Zjednoczonych. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. Praktycznie biorac. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy.Ten lwowski psycholog. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. zgromadzilo sie grono uczniow. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. ze jest akademicki. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. jako "deprywacjy podrecznikowa". A. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . w tym sensie. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . Tomaszewskiego . biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. Ta grupa uczonych. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. poniewaz . jak i formy. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. i 90. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow.spowodowala.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . Zlozylo sie na to kilka czynnikow. niemal lawinowo powstawaly studia platne.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. [ezeli nie katastrofalny. 0 ktorym mozna by powiedziec. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. jak nadmienilem. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). Wreszcie. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. Na przelomie lat 80. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. cykl wydawniczy tego podrecznika . w tym przede wszystkim pedagogiki. "stutysiecznikow". takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. przez co nalezy rozumlec.zarowno pod wzgledern tresci. Z kolei programy nauczania. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. rozwojowej i wychowawczej. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. byla znikoma. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. znana jako szkola warszawska. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. najwyzej zorganizowanym. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . znaczy to. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. J urkowskiego i Z. Strelaua. Choc. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. liczba ksztalcacych sie studentow. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. i 80. sterowane centralnie. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. NiC laczaca. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. Wobec nawalu wiedzy. Iak juz wspomnialem. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. Po pierwsze.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji.. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. W latach 70. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. co znaczy. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . ktore rnozna okreslk. Wprost zenujacy. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. oferty wydawnicze byly tak ubogie. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . Wystepujacy w latachDu. ktore powstaly w latach 70. choc kuriozalny jest fakt. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego.

szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego.Jiandbuchy". Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie.. ktory odpowladalby standardom akademickim. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. .. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow.>'>'~~~"%. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. . Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa .Zachowanla spoleczne". te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. Podrecznik nie jest wstepem do psychologil. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej.. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. w ktorych niekiedy ryciny. Jak juz nadmienilem. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Ponadto autorskie podreczniki. nie ogranicza sie on . D.... wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu..jak si~ w praktyce okazalo . Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania.auto row i redaktorow . Podjalem sie roli redaktora naukowego tego .. ze podrecznlk obejmuje . ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. a takze zakres tresciowy podrecznika. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac. to z reguly wstepy do psychologii. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii.nie pisano podrecznikow akademickich. do czterdziestu dziewieciu). co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie.I1 PRZEDMOWA -. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. To przesadzilo 0 tym... a jednoczesnie zagwarantowac. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. J ak juz wspomnialem. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim.... wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy.. jak i formy . ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. To drugie kryterium zadecydowalo o tym.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. " .. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. z roznych powodow. z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony.:w:::" recznika..'n ffi.zgodnie z nasza intencjq .. Spoidlem. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych.niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego.do psychologii ogolnej. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia.~~~~=. podstawy psychologii lub psychologia ogolna.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. Z kolei dzial . W marcu 1997 roku przedstawilem .graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. uprzedzal mnie.po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. ze juz w latach 50.. dwom znaczacym w psychologii wydawcom .. Profesor Tomaszewski.. zespolowych prac.zarowno co do jego tresci. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi..na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Moj Mistrz.. III). sa wymagania formalne. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy.::~ . Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika . nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. ze . Spotkala sie ona z aprobata zebranych.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow.. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki. Istnie[ace podreczniki. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. Tak na przyklad student. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji.'ytm:. Zimmera.. ""'12. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie.. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji.14 .. . niz mozna bylo oczekiwac.. Wreszcie. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. Psychologia og6lna (t. jest wlasciwie niernozliwe.. ze dzial .~~~"". przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki.. w tym sensie.. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej.. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika .. "". Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi.

""' . Osobista. czlonek koresp.d. ze podrecznlk ten . Wreszcie. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow.. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. nauk. II .: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. 1987. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji.'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. wyd. in. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). Sadzimy. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. w ktore] nie jestesrny specjalistami. nadzw. ze podrecznik ten. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. 1987). wspolnie z E.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa.nowy jffzyk dziecka (z M. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. jest on adresowany do studentow psychologii. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. Prace nad podrecznlkiem. Autor m. . in. wyd. Hornowska. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. ktoryrn w imieniu autorow.: Mowa dziecka . Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. Zakladamy bowiem. Czytanie i pisanie .""1t_~ . Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. II -1997). jak i praktycznych zastosowan.. wyd.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . Metodologii badan psychologicznycn (PWN. _~_". ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim.. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka.. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. powinien opanowac. pozwala bowiem w dziedzinie. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. co jest rzadkoscia. psychologii edukacji i pedagogiki.. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. zywimy zarazem nadzieje. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. 2 . ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. PWN. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. lipiec 1999 dr hab. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. J ak wynika z istoty podrecznika. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. prof. niezaleznie.1998).. prof. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. jaka kazdy student psychologii. metodologia psychologii. Krystyny. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. Jest autorka m. a takze naszym oczekiwaniom. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. PAN. Trudno wymienic tu wszystkich. redaktorow dzialu. Burtowy. aktualna problematyka.ru1J. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. w tym m. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. '. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. II . jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. wieczorowe. Przetacznik-Gierowska)'. psychometria i metody statystyczne. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. diagnostyka psychologiczna. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku.slouio i tekst (1989) . Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. czy zaoczne. zw.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. in.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). wspolnie z M. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. in. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. w tym m.1992).

dr hab. dr hab. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. umyslowo (Warszawa 1981). WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. in... monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. Wydzialu Psychologii uw. in.1998).to brzmi groinie (1993.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). dr hab. Inte- grative levels in comparative psychology .':. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych.napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994). Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych.. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. stereotypami..~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . :m. razem z W. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. Wydzialu Psychologii UW.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998).: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). prof. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.Izyk a psychologia (1992). Warszawa 1993).]l. jak i z zakresu flzyki.__ ~_~~ BIOGRAMY .. . z R. oraz okolo 100 artykulow naukowych. WOJCIECH PISULA: dr hab. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. w DAM). Forgaysem i K. nadzw. Autor m. prof. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. dr hab. in. Anxiety: Recent development in cognitive. 1998). ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . Uposledeenie umyslowe. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). nadzw. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym. Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka.. dr hab. 1998). WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". 'llii! prof. Autor ksiazek. Zimmerem. specjalista w zakresie rehabilitacji.K_I: dr hab. Guilford Press. G.. Psycholog spoleczny i socjolog. ANNA MATCZAK: prof. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987).zachowan eksploracyjnych.]l. na Wydziale Psychologii uw. obecnie . Vallacherem. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). JAN MATYSIAK: prof.. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994)... D.. w szczegolnosci . Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne .the example of exploratory behavior (European Psychologist. prof. Wrzesniewskim. Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. 7_1_ _ prof. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci.. (Warszawa 1996). Prowadzi badania psychofizjologiczne. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. .. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. Washington 1992). m. wyd. II . Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. psychoPhysiological and health research (red. w tym kwestionariusza MMPI. zw. profesor DAM w Poznaniu. nadzw. w tym Dynamical social psychology (wraz. zw.

Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. zwracamy uwagee. przekl. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. Uniwersytetu Gdanskiego.. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). Zajmuje sie historia mysli psychologicznej.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. ze pod tym wzgledern takze my. dr hab..Ul~~ dr hab. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. Cecha nowatorska tego dzialu jest to. prof. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. nieobecne. wyd.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. W: J.Podstawy psychologii . Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej .."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. 0 calej psychice jednostki. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. RLCQ) wraz z podrecznikami.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych".Htstorta i teorie psychologiczne". Date powstania tego laboratorium . co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. BOGDAN ZAWADZKI: dr. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. . (2) . a takze 0 genetyke zachowania. pol. . Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. Ostatni dzial tomu I to . sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje.Rozwo] czlowieka" to dzial. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998.Biologtczne mechanizmy zachowania". Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. NEO-FFI. 1998). przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. (red.BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. psychologowie. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. Po drugie. kt6rej "anatomiee. Brzezinski i in. praktycznie biorac. Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny.od momentu poczecia az do smierci. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej.. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. Po pierwsze.). PTS. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). (3) . tee. a potoczne koncepcje czlowieka. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. dr h. JAN STRELAU: prof.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. w tym: Creativity and projection. naszym zdaniem. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). adiunkt Wydzialu Psychologii UW.1879 rok .&lli . Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow.PWN. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej.tiiI M. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. I -1987). JANUSZ TREMPAlA: . brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. zw. Dzial . ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. . Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. DOTS-R. kt6re. c. nie [estesmy bez grzechu. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. nadzw.

zwlaszcza krytyczne.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. Za wszelkie uwagi.uzupelnic wystepujace braki.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika.jako najmniejszy objetosciowo . skierowane pod adresem tego tomu. zeby Czytelnik. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. kiedy wystepuja w roli badaczy. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. tom I zas . Z przyjetego przez nas tytulu wynika. jak poszczegolne pojecia . Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow.takze te podstawowe nalezy definiowac. Pozwola one . poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami.w kolejnych wydaniach . wazne wiec. skorygowac popelnione zapewne pomylki. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. bedzle najobszerniejszy. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. a takze psychologow. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". rnogl od razu siegnac do slownika. Odstapilisrny od niej jednak. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. duza dowolnosc. Wreszcie. jak i nastepnych. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. niestety. majac w reku ten wlasnie tom. i 0 takie ich zdefiniowanie. Poza tym tom III. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''.

kt6rymi byla. lecz krotka historie" (Ebbinghaus. ktora jest. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . 1908.ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia.pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) .zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". 1995/1932. zanim stala sie tym. s.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . zanim stala sie ta psychologia. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia.Psychologia ma dlugie dzieje. 21). 7). ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) .powiada Ebbinghaus . s. w podreczniku pod tytulem Abriss der. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. a czym niebawem przestanie bye (Becker. Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . czym jest.

560). Witwicki. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. jak jest podstawa do pewnosci. 1968. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia". wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. Jeszcze w po- r Edward B.. Stachowski. psychologia . przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. Koch. miala rzeczywiscie krotka. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa.1.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. to czego w takim razie dokonal Wundt.572). Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. 1962/1843.. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu.~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym.1. wspoltworcow tej psychologii. 1998). Mill stwierdza.. s. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. 133) twierdzi. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. Pierwszy z nlch.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ .w. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni.. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . bo zaledwie trzydziestoletnia historie. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii._ . Edward Titchener (1867-1927). kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. cza biologii. jak i eksperyment sztuczny. 1962/1843.jako niezalezna nauka.. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. s. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa.mozna polegac tylko tak dalece.. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. prawdy. W roku 1876. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. dopiero w roku 1590 (zob. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu.. -. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. jestesmy zmuszeni zapytac. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku". prawa [. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. Aleksander Swietochowski. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. pr6cz historycznej. na kt6rej . co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. 1. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). s. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). 1982/1902).naukowa".. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom"..ktora Wundt juz powolal do zycia. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. 1997).~~~ii. wagi do tych opinii. 1.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. Tatarkiewicz.~-"'4!&. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. . na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy...~~»"'~'~~~'f. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych.:~~~~'%. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera.

Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. zdaniem Wundta (1908a). poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. 1968). Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych.-"""'!t ..z . ponlewaz to wlasnie wtedy . synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. Mozna by jq nazwac (por. 15-17. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . w: Pieter. znaczenie symboliczne. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""".nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego.od nazwy miasta Heidelberg. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". __ 2"'. Brett. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi.. pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. jej powstanie. Wundt. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. 1863). por.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. on to zrobil. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil.wbrew powszechnemu przekonaniu .nie byl nowy. Mischel. 1970).psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". J oraz woli" (Wundt. ktora rna charakter teoretyczny (zeby.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. a od lata 1862 . Robinson. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por.. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. 1976. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. s. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. a nawet kultem metody (por.przez jego powierzchowne ujecie sprawili. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. "analiza relacji". lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. lecz wprost przeciwnie . Oba te punkty widzenia. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. J. 1921). w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka.z powodu .1... to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm .skazana na metode eksperymentalna. 1908b.• i. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. 1908a).podobnie jak fizyka i fizjologia . Przedmiot badania . Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. a nie inna psychologia (por. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. wyjasnic zjawisko korozji. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". 0 jej siedlisko. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. synteza tworcza. wydanej w roku 1862. xi). Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . 1862. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. 1908a. Nade wszystko zas nie mogl bye inny.jak mowi Boring (1950) . gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. lecz metoda. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650).1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . Oni mowill. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. w tak zwanym okresie heidelberskim . 1981. s. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. 1. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. 763. s. Brett. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. zdaniem Wundta. gdy bedziemy pamietac.jesli sie wyrazi6 obrazowo . a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim.. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. 1970). iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. Tatarkiewicz. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. Wundt zastosowal w praktyce to. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. na przyklad.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: .28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale.2. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. co nalezy zrobic. Brama metody. ujmowanej jako nauka przyrodnicza.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . zatytulowane 0 metodach psychologii. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. Toulmin i Leary. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. 1992). Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . Od tej pory. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. opracowany kilkanascie lat wczesniej. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. s.144-145). To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. jak "czysta aktualnosc". Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. 1969) . ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. Mischel. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. dziedzina celow [.Xi[ OD WUNDTA *'. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego.

v). ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. ktorymi sie manipuluje.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. s. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. czyli introspekcja. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych.do logicznego procesu wnioskowania. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. bedacych przeciez . w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. obejmujacego lata 1874-1920.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. Drugim. ze eksperyment pozwoli . poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. metodzie introspekcji. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". dzieje sie poza obszarem swiadomoscl.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. Kazdy zatem proces psychiczny. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. ~. co dzieI I . co "siy uswladomilo". N atomiast sam proces wnioskowania. ale i jego powtarzalnosc. Dlatego eksperyment.1. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. Dziyki tej fazie wstypnej. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie.. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej.2. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". xvi). czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. ze jesli psychologia ma sie stac nauka.. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje.riowej" psychologii osiagnac to. 1862). jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". A sama swiadomosc i to. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. To wlasnie przekonanie. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. 1862. dzieki analizie genetycznej. s. wywolujqce wrazenie jasnosci). ~ RAMKA1. Iak pamietamy. W ten sposob. ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. stosowanej przez psychologow filozoficznych. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. Wundt. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej .1. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. co sie w niej odbywa. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. Dlatego wszystko. jest rownlez sadem. Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. jak sqdzil. od ktorego nalezalo te reforme zaczac.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. ktory doprowadzil do tego sadu. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. Z kolei ow sad..zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. a sa nimi fakty swladomosci. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. 1863. a nie pomiaru.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . a nie same te czynnosci. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. to przeciez "zlozone zjawiska". 1862). ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. [esli zauwazymy. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. 1863). Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem.

ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. ktore by [. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . uwzgledniajace . Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. natomiast we wspolczesnej psychologii. nie nalezy do psychologii naukowej. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego .2. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. jak jezyk. mity. ale przewidywal nawet . Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. co sie tej metodzie nie poddaje. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. B.Jntrospekrja eksperymentalna [. 1995a). ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. eksperyment rnial wspornagac introspekcje.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. zebrany przez statystyke. jezykoznawstwo i antropologia (por. Sigmund Freud. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci.. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . 1863). obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. zwanej fizjologiczna. mowq i rozwojem ich [ezykow. takich jak etologia.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. obyczaje itp.jak wiemy . wierzenia reli- gijne. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. socjologia. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna.) jako tworcom owych zjawisk. historia ich religii i obyczajow. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej".zdaniem Wundta . Oswald Kiilpe (1862-1915). Kledy Titchener.. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej). ale przeciez nie jedyna jej czescla. Wundt nie mial watpllwosci. jak i jedno stkowe . 1. Titchenerem (1928/1898. W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. 28). s. 1908b). ktora tworzyli jego uczniowie. Ta "nowa" psychologia Wundta. potrzeb. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. szlosc. etnografia. czyli Volkerpsychologie. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. wTitchenerowskiej wersji. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. systemow wartosci itp.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie .. Iednakze u Titchenera. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. bylo . wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. 1990). przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . ze ... Toulmin i Leary.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. 1980). Dlaczego jednak. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne".obtektywna''. N awet two rca psychoanalizy. zarowno spoleczne.wspolczynnlk humanistyczny". skoro przewidywal. Stachowski. dwadziescia lat przed smiercia. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. ze wszelkie zjawiska. zebrane przez historykow. popedow i namietnosci ludzkich.. tak jak i u Wundta. tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej).powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. Graumann. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda .zupelnie sluszne i pouczajace". wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej.

Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) .2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. ktora reprezentowal Ehrenfels.~~'''''@.". ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. jako do swego podloza. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt.. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. a wiec jest czyms nowym..~~"* . Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. a tworzyli jq tacy uczeni. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych.~~~~~"i'!. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE .%'t. poodpowiedzi. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. kontrast. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan.~%. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. 1908a. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem. ale nie zmienia melodii. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. myslenie. W swo- . Znamienne. ternu podzialowi pozostal wierny. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. towarzyszacych aktom woli.lli. Juz wkrotce._ _. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. to jednak nie sa ich suma.. Einheiten). czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. wedlug Wundta. to. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. przypominanie. Beuiusstheiten). a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec.. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. Ernst Mach (1838-1916). Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami.'~~~~-. jakim sa owe jakosci postaciowe. jak Alexius Meinong (1853-1920).""-. 1987). czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt.--~ ~""\. mimo inspirujawodowal Iawine. w ktorych badawiska empiryzmu. przywroconej ponownie do zycia przez sw. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie.~ik. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. czyli poszczegolne dzwleki. cy myslenie.. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci.:~~~~~. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. byly tam jeszcze metodologicznych . wychodzace] z zalozenia. _. 1976. w: Pieter. a takze zachowanie.. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii.:wJ. 1.>t. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym.. 147). shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud.. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. s.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. zostawalo zatem nic innego. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej.~~~~~~~"W:W!b.. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. nych duzym zaskoczeniem.''W$.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa.~~~'W>.~~~~~:w. czynowosc).IT!. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie.~'W.. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. s. Jego zdaniem. zgodnie z pewnymi zasadami. Tomasza z Akwinu. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . Psychologia aktow. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. ale kiedy Kulpe kow. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne.. jako na czynnik ukierunkowuja1987). ". gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. przez umysl dodawane. ktory spometody psychologicznej. ktorego wykladow.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie."WJ&~~Th. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie.2. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. iz . John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. uczewego. [ak uznac. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia)... nej badaczy z Wtirzburga. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc.przelotne. li badanym. 776. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. Byl to kamyk.wytwor psychiczny.~""W!&.calostek" (niem. eksWprawdzie prace.~''\.'W&~<fJ. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. zalozyciel szkoly psychologii aktow. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze.'''»'''>:. Leahey. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem..v."'3mt:~~~'v. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). nie wymagaly od nich rnyslenia. ktora jest zawsze ta sama.34 HISTORIA '. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. Brentano. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow.. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie.'''~~%W-~'%. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi.*. czyli elementy psychiczne. szkola jest juz ten sam. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. Na przyklad.-.

Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych.'t.?. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. ktora John Searle (1995) uwaza za . ktory byl jego uczniem. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm.'%"%w. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer. byla wrecz swiatopogladem. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac.:'$"0'». ktoryrn moze bye "postae". ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. z ktorych . czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu.x. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. ktore "dzieje sle".:'t:&. Viney. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla .ksztalt". w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku).'f:.. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie."%:~Wit:~~~~&'». Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por.~~:m. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. egzystencjalizmie.i!?~w. Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji. twierdzac. intendere . rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka.%"i:':'f. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943). "calose" czy "schemat".:&@[&'~~fg. mozna tez dyskutowac."'t-. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego.~. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. u ktorej podstaw lezalo przekonanie. ktorych dztalalnosc naukowa. a nie badanie ich samych. czyli ruch. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia.. podkreslajacej czynny.*''X. 1912). W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci.'&. . pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow.~"'i:"b. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego.~%~§:£:$. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. Zatem postaci.<.:M:Wi!!f&~>".~{. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. jako polowiczny. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii.mocq apercepcyjna umyslu . ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. a nawet powszechna religia. dzieki Husserlowi. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii.:''. 1.. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami. lecz jest takze czyms innym. "forma". Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych.poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.'-"<. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0.'!!&..'.kierowac sie ku czemus. jak w transpozycji dzwiekow melodii. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. czyli doswiadczenia ruchu. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej.<&:~-m. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki).:.~". Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. logiczne. co znaczy.'t. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa.'c.~W£::. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go.2 sekundy).tworza sie wieksze calosci.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski. ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.2. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:.. Tak oto psychologia nie po raz pier- . prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji.''§N..'>j. psychologii postaci. 1993).-..%'R!»""'x'!§.'<:>i.

psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki.'''$. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. nil by/a w latach 40. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci.""i!&. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). 1950. a zadaniem . przyjmujacego. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. Amerykanska psychologia funkcjonalna . ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny. nic nie laczy . gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. 1963). O'Donnell.jak wykazala Mary Henle (1978) .. ktore] przedmiotem bylo swia- .nie kwestionowali realnosci psychiki. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. ale prowadzili je na ogol .z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. s. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. s. s.na wspolnym gruncie fenomenalizmu.genetyczna (Boring. 1.~'lli~"''<£. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. kt6remu towarzyszy obawa.~~%.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to.. potem behawioryzm". wykazal zarazem. 505). osobowosci.~""~rr""''W. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). Przedtem jednak w sukurs . Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. J dome doswiadczenie bezposrednie. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. a umysl dostala od Darwina" (Boring.z filogenetycznego punktu widzenia .. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa.. ktorego badania w zakresie motywacji. s. byla psychologia aktow.w przeciwieristwie do behawiorystow .. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci.~~~~~~~~~lli. 373) twierdzi nawet. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu..2. ani psychologowie funkcjonalni nigdy . ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. ustanowione 1."'Th. poza podobienstwem w nazwie. 68-69).''i~ffi. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm.w obrebie tego samego gatunku. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. 1963.. kanskim behawioryzmem. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. s. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci.~###BOT_TEXT###quot;%~'4. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. Kohlera i Koffke."'%.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice.~--.~~~~~~~-:z. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. 1992). pod tytulern Nowe kierunki psychologii. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna. Druga. introspekcyjnie izolowanych elementow. Pierwsza. Wayne Viney (1993. 1950.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. [ .&'Wt~~~~"<1. 1985). ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka.3. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». 1985). ile punktem widzenia. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci.~'\. T Tomaszewski przypomina. Szewczuk. 1963. teoria postaci zostala odkryta na nowo. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. 64). Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. zastali tam psychologie. psychologia genetyczna. byla psychologia tresci. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. wywodzaca sie od Wundta. Nie by/oby w tym nic dziwnego. z drugiej . ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. byla psychologia rozwojowa.

Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. Lightner Witmer (1867-1956).w.. jak widac.%.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe.~~~~~~"t. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy."'fu"w&'%. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). higieny psychicznej i psychologii dziecka. Ich filozoficznej syntezy.teoretyczna.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. James. 1985). kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej".. 1. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania. A skoro tak."'»$.. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. ze jedni badaja sam umysl. Szesc lat p6iniej jego byly student. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. wychowaniu. w han dlu i przernysle.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\'~ uka w pelni praktyczna.i~*"~""h'1- 40 . W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem.. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat.'~T&. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.. Hall podkreslal jej strone praktyczna. 1890).3.m:~U~~~"'%. kt6ra sie wywlazala. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania.AU:". zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. stalo sie cen- . wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia.. J ego wczesne badania nad dzieckiem. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii". Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949).~'Wb. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego.?i.. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania.<.mw. Amerykanin niemieckiego pochodzenia. prowadzone ze stanowiska genetycznego. Hugo Mtinsterberg (1863-1916).2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to.¥:'%. i to do tego stopnia.. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza..""l-. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat.3. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago.~""<'@. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu.'%."'i:""'~%'t. Baldwin twierdzil. a przeciwko Titchenerowi. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. 1898). propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. Baldwin . przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. 1985).~'%. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie. drudzy . Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu.~~"._"'%. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter. 1."i:. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell."%. Dyskusja.

ze swtadomosc w takim sensie.1 Zachowanie .przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore . Psychologia funkcjonalna.~~~"'f&1. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). 1.~"1'1.1.~~~ 42 HISTORIA " . 1. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym.""%.introspekcja.uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci.~~'<£~~~~~m. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. wyobrazenie itp. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne.'W&'"t. tworzenie sie nawykow. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia.Iwana Pawlowa. Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .. aczkolwiek biologiczne.499). w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu.. jak tylko oglosic. 35). uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania". Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [.Kompromis". jak widzi ja behawiorysta).ffu"'!fu"J. odmien- ..nadszedl czas. tak aby objqc fakty behawioralne. s..~~~~~~~~~'4. s.~~~~'%.'W&... ze . s. jak zakreslenie pola problematyki badawczej..John Watson (1878-1958) . 509).2 ezy behawioryzm jest psychologia? . ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych."'<. to przeciez nic innego..zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. jak na przyklad . Byl on dla Watsona [. jak to sobie wymarzyl. Nie pozostawalo zatern nic innego.. ze mozna zbudowac psychologie.. 1985. Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii". Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell. 1981/1913.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B. stany psychiczne.. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej. czas.a nie swladomose . ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu. 1990/1925. 502).. Dlatego. poniewaz dobrze wiedzial. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego. w ktorej .. skoro miala bye prawdziwa.~'\. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. wzqledu na to. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. integracja nawykow itd. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. 1981/1913.nazwal behawioryzmem. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. ze teza..4. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. s. a nie swiadomosc. na ktore moglaby pojse psychologia.. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku.""'W!. jak bodziec i reakcja. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem. . ktora Watson .~~'<%..w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia.. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami.ojca wspolczesnej psychologii . Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu. s.. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. 200). Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. psychika. 1. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii. -. sformulowana tak. nie mialy sie nigdy sprawdzic.. Pragmatyczna teoria prawdy.1.""m.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia.4.. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. 1981/1913. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej. Nie dose na tym.ndruch warunkowy"..4.

Jcanonu Morgana". W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow.~w. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku. Pieter. a nie swiadomosc. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista. a tymsamym i jej podstawowej metody .profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University."»lm'i. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia . ktora glosi.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat.~'§. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble.~~~".~". Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy.wr.'iJf&&...<&~'w. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. Zachowanie cztowieka. . nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji.~~~ ~~~'&. 1.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne.."%1>riii&>.:. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat..fu'wff. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka...?.''»''»''N§.. gdy badacz.''t.~-. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie.::..batalti 0 behawioryzm". 1894. po pierwsze. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu. s. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla..~~"t. jak widzi jq behawiorysta.~. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy.i~."">o. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young.:~v."'" "v. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. w interesach i w rozrywkach"."%... Jest zatem rzecza oczywista.. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser."'~"%. 1981/1913. Wozniak.'¥Jf£'%..introspekcji.4.-...%.~!?&'fu"'§.'$. 53.''»'%. I TEORIE . Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle.~%. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. na przyklad myslenia. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana.'t:.*"-'S:-. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka].. Wniosek. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson.~. Gdy wstepowal na mownice. 1993b).%. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci". Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak.. 1993b).~~":r&. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review.-. 1976). Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych.~@. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym.fr. s. 512). Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.'?Mh"%'''~<>.. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci..%~~<.4."%'%. Inni.. przedkladajac nad nie sformulowana przez W. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak.''4/-lflfiw. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. zgodnie z ktora . 497-498). z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. ktore- go sam postawilem" (Watson. i po drugie. nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. 1993a).'!J:. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa . s. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki.<'<.. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego.. Po drugie.. 181)....r»'fu""%. Iedni woleli obejsc caly problem. ale tak przeformulowane..'§:. 1993a). 1981/1913).. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych.""<.""'§.~. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych. ze bez tego kontekstu intelektualnego.~"'i>'t. Po pierwsze. 1981/1913. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). 1990). do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku.><r::. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych. Juz bowiem D. Behawiorysta. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James..~'?i-:. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke. w: Pieter. jest w petni obiektywnq.. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania.~~""'?. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.:. 499). okaze sie na tyle biegly w introspekcji.-.. :~u:'«<<<"<.-:. s. czyli introspekcji.y •••• PSYCHOLOGICZNE . 1976. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. HISTORIA ~~'%. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat.:'~''»''»''m.:::§:~"''''~~~~~'t.~~~<.. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia.%~~". 198111913. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe.:~ ~-~"1]m§. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan. to wlasnie ono..:g_'''$:~Jk...3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii...-. s. Odniesiony do tresci pierwszego warunku . gdy wykazywal .. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien. ktore] wyniki zaleza "od latwosci.. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych.falszywosc doktryny".". z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe. 1.44 !§. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych.

fu. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo."'<--. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej..-. ktory na pytanie: . odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. ale "z czyms jeszcze dodatkowym". kierowanej przez siebie katedry psychologii.. percepcja. J ednakze niebawem rnialo sie okazae.to ..~~illi-""-. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce".J tych problemow.. ktory Hume'owi.4.. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka.~~~"Th. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). Watson byl przekonany.. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku.""Of. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. 36. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie .zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny"). ze stala sie ona wrecz nauka 0 .. jeszcze" jesl przyczynq klopotow. zwiazawszy sie z Hopkins University. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. Golowe sa przystac na 10.~"Th. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". Iakze wiele . w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia.5.. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani.. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.. Etyki w 1886.. jako fakt historyczny.od filozofii (Toulmin i Leary.. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). Wlasnie 10"cos . ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. HISTORIA . a nawet myslenie i emocja.."~~~~~~~. jak uczucie i milosc. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. ze sq zwierzetami. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego). s.. 1990/1925. 504-505). s. J. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: .>§ OD WUNDTA . psychika. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. '('. przyswiecal Watsonowi.. 1985. Toulmin i Leary. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu..' 47 ~~~~~~====_ 1... wstepowal Watson na mownice w 1913 roku. zamiar.. pragnienie. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej...watscnizm"). takich jak wrazenie. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.wszechogamiajacego schematu [. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. Systemu filozofii w 1889.'>..nie naukowe badanie zachowania. I TEORIE .. co bywa zaliczane do religii.. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704).. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt.~~ . 46 .. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera.. A nie musialoby tak bye. zycia pozagrobowego. jego zdaniem. Chodzilo mu przeciez 0 to.~~~W:~'<. to przynajmniej byli gotowi go poshichac. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . F. Choc zabrzmi to jak paradoks." ':l-. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role.~ __ ".nabytym zachowaniu przystosowawczym". wyobrazenie.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. "". moralnosci. wielkich problemow [. 1981)... 1981/1913. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. wyobrazenie i wiele innych. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla..1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. -<-:". W tych pracach. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell. Dlatego. Skinner (1987/1963. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu.. ' . ze z doswiadczenla. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". 1992).~~". Behawioryzm bowiem . Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii".. s. rodzicow. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii .-.takze tej nowej. milosci do dzieci. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej. ktoreqo zarzynasz.. s. pelnej wiedzy. ze w tym samym miesiacu i roku. 1992). Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. nasze). J. kraju i Iym podobnych. podkr."". 1985). [esll byly one subiektywnie definiowane! 1.. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. eksperymentalnej . procesy psychiezne. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta.. Przykry fakl. 201).~~~'ill~~~~~'-~. jak swiadornosc. odpowiedzialby bez wahania. 951) . Rosalie Rayner. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. Do prawdziwej. jak Iylko w lakich. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr.

jest niepotrzebne.*'t.'4.5...><$. A takie twierdzenia.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej". deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner.2.:'t.. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.&.».fu'». niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania.:'?". dopelniajace ich opis.. 407-408).'t... inicjatora "drugiego pozytywizmu".':i»~t>~'t'§1{}/..'%. na przyklad do zachowania. ale i swiatowa. Kiedy wiec okazalo sie.Yfi:.. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha.1f. nie da siy utrzymac.~~~'J:.'f». Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei. inni neobehawiorysci amerykanscy.§."'!&"'t.... Edward C. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia.~'t. Pol wieku po Watsonowskiej . Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm").S~""'%"»""0."&~~"'i>.:fiW£.§. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie..~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '. ktorego znaczenie jest cal- 1.. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki.~'t. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. Edward Tolman.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis.%%"""''4..:N.. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat.'W.. kierunek w filozofii XX wieku. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. na przyklad zamiar.. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec. autorzy..'1b. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem"). a szczeg61nie do przygotowania sie. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego.:"&.~"m·:%. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy.1-'~:"Hf.'*-"'t."W:.Wl@'§§:Jf&:.~":0.*..%'i:. mozna go zrealizowac. jak emocje czy rnyslenie."h'». W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej.'W.] przemieniania swojego wlasnego zycla.. spostrzezenie.~~?<. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria).~m. ale to.%". wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie. pragnienie.... I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.. czyli jako jego przyczyn. jak na przyklad Clark Hull.neobehawtoryzmow". Iak jednak. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.~t.:WJJ1'lli.*-". Z wyjatkiem Skinnera.%.%"1>rJ.'m.%'""fAATh~?. Skinner (1904-1990) cy)..'t&. ze realizacja programu .:-'. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow.*'%1»"W. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a.w.~"'t. na ktore niegdys skazal ja Watson.. wyobrazenie. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. bedac rowniez reakcjami organizmu.~%.w. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych.:~."1. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.<.<%. zamiar.. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom.. ze .]. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F.. . subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad. w przeciwienstwie do Watson a. poniewaz one same.. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. czyli pojecia.."'W.%'<f>h"-*"b~~"»."'~~%'t. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z .. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.] w wolnosci behawiorystycznej [.. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [. w coraz bardziej naukowy spos6b. lecz w taki sposob. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu. wedlug Watsona. ~0>. nie tylko przygotowujacej ...~*="W:'t1&'%. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.~1>.. W:J:~:'<."%%~~"'iliW£::f. s.z:. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych. ale i do: [.'%..~%. Zgodnie z tym.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. jest pozbawione sensu.X£."%.«'&~"'t.. s.~J!fu"&~'t.'®:o.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania"....""'<:.:~"%. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru).':Jiv.. 14).t.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu.§'§. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").~~~~~"'&. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson. a nawet przeszkadza w analizie zachowania.~'-%:'t.~'%. miala bye . 1990/1925. 1987/1963..5. skladaja sie na tresc metafizyki.~.JiM 49 1.>«.*'%:'. jak atom czy elektron...@. nie chcac ryzykowac.'%.'G.:...~"t'%. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia..{$. a nawet myslenie i emocja."J:. takie jak wrazenie.':<".

dadza sie tak przeforrnulowac.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi).6. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania.Jconstru- 1. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. Wundt mial nadzieje.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. jego zdaniem.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. a sarna nieswiadomosc to . od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc.faktowi. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. a nie do bytow psychicznych. "Technika eksperymentalna. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii.ale nie dla psychologow . ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. Natomiast takie pojecia. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. s. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. jak Freudowskie superego. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa.pisal Watson (1990/1925.najwiekszy neopozytywista w psychologii". opartej na zbiorze podstawowych postulatow.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci".2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. lecz z gabinetu lekarskiego. gromadzenie faktow dzieki tej technice. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). 1968. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). . sa jedynie konstruktami teoretycznymi. Co wiece]. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). Po latach doswiadczen uznaljednak. 361). owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. . nadal przyswieca . Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. Nie spodziewal sie tylko.choc nie w tak radykalnej postaci . sporadyczne. skoro uwazal. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan.2. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). 61). ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. Clark L. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. filozofowie. I to na przekor historycznemu faktowi. Wledenski neurolog . Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. operacjonizm byl wylacznie technika. w programie nauczania metodologii psychologii. na wzor Newtonowskich Principioui. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu.. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. s.. ze jeszcze za jego zycia. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych.5.

2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin .pomimo wewnetrznego oporu . ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. Pieter. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. 1997). majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym. scia wlasciwa". to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. zlozona z trzech . Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie.Jnstancli": id. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. uwazajac luki za punkty. Takie wnioskowanie. ze nic z warunkow psychicznych. to trudno nie przyznac racji tym. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. poniewaz . 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda.do wlasnej osoby. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. badz przedswiadomy. Zgodnie z powszechnym przekonaniem. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. ego i superego. Ale na nic sie nie zda kurtuazja.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. co jest przedswiadome [. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. lecz wlasciwie . Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. s.z fizycznymi (somatycznymi). ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. a nieswiadomych .zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. ktorzy uwazaja. Pospiszyl (1991) . 1982/1916. 1994/1940. niezaspokojonych tesknot. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki.. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. 111-112).3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. Te procesy psychiczne. opisujacym nie tylko id. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. musza miec one nature neurofizjologiczna. 1.nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. 1996/1900). ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko . i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. l~kow i urazow.niczego 0 nim nie wiedzac . kt6re chca dowiesc naszemu Ja. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. ze alba (1) lstnieja fizyczne. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. a to moglo znaczyc. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. drugq . nie doszlo do jego swiadomosci.J.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych.J. Freud nazywa "nieswiadomo- . Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. Mianem .trudnosc. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. ktory moze bye badz swiadomy. religii i kultury (Ellenberger. Searle (1999). Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice.jak sqdzil. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. R.wtedy. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego..6. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. lecz sa pelne luk.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. Macmillan. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. 1976. W pierwszym znaczeniu . lecz takze czesclowo ego i superego.i podswiadomosc. 288-289). ktore do tego objawu doprowadzily. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . z ta tylko roznica. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". Trzeba wiec przyjqe. W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. J staje sie bez naszego udzialu swiadome.jak przypomina K. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. z drugiej . nie przestajac bye psychicznymi.. Pospiszyl. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako .system.6.. innym zas nie. to.. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. przy czym odnosimy wrazenie. ktore z trudem zostaja uswiadomione. jak i w entuzjazmie. jakie powoduje. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow.zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. ktory nazywa . W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. badz nleswladomy: "to. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. rozciaglego. 1970). zastosowane . co psychiczne (Freud. co nieswiadorne. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami. kiedy dowiedziala sle. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. takie jak na przyklad fizyka. sztuki.. skoro . doszedl Freud. s. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. czyli aktami swiadomymi. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud.aparatem psychicznym".

ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. cji. W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. filozofii. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. ten wzorzec filogenetyczny. obejmujace nie tylko dyspozycje.nieswiadome" i majac juz za soba . Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu.naiwna" z powodu wplywu. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. by postulowac taki stan rzeczy. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. zblizona do historii.1 Psychologia indywidualna Adlera 1. 80). a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy.4. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). ale nawet i 0 to. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. Co wazniejsze. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). Niestety.skarbnica wiedzy tajemnej. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . ogloszonej oficjalnie w roku 1907. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''.jak sam przyznal .jest "pannieswiadomizm". W swojej pracy analitycznej zauwazyl on.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. skupionych wokol Freuda. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk".nleswiadome . Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. 1. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. wchodzi w obszar . spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna.5 w pozniejszych pracach Freuda.wprawdzie niezrecznym. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. w wewnetrznym srodowlsku id. to slowern .Jconfrontacje z nieswiadomoscia". W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. A czynil to . ego i superego czlowieka. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. wydaja sie nieuzasadnione. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. s. Timpanaro. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. To archetypy. by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm.6. 1935). freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. ktore brane indywidualnie.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. 1991. lecz takze pewne tresci. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. 1976). glosilo. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. odpowiednio.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. ale i miedzy soba. jako dziedziczone cechy nabyte. ktorego sarno odkrycie . 1. 1970). czyli doskonalosci. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. 1986/1933. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. ktore nigdy nie byly uswladomione. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. 1998). Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. 1976). Metoda. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . Adler. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. 1986/1933). wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. co jest: . ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera.4. Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. charakteryzuja takie reakcje. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia". Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa.daloby jej prawo do tego. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. 1994/1940).6. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro.6. czyli dziedzictwo archaiczne. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji.

tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. literatury. a nie zla. Podobnie jak przed nim Wundt. zadatki i rase przodk6w (Watson.trzecia sila . Leopolda Blausteina (1905-1942?). dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. milosc. zdrowie psychlczne itp. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. zcolrosci. Wewnetrzna. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. Darwina. bez wzgl~du na jego talenty. grozna i zla nieswtadomosc. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . ktore naleza do calej grupy jednostek.56 zbiorowa. pojedynczego.zawiera zatem tresci. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. co sklada sie na m6j wlasny. a nawet zebrak czy zlodziej. szczeg61ny swiat. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. 1986/1968). jak i potencjalnoscia. Maslow wyznaje. 1986/ /1968). Nazwa . nowych kierunkow postepu. Einsteina. sedzla. nowych koncepcji etyki i wartosci. ktorzy byli przekonani. odpowiedzialnosc.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). znaj- . wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). obszernego systemu psychologii. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. polityki. ktora nazywa indywiduacja. 1996). nadal mu poczatkowo nazwe psychologii . Przyjmujac . Obiecuje wspolczesnemu swiatu. Przy tym sadzi. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). autonomia. czy to bedzie lekarz. Viney. a nie powsciagac (Maslow. 184). wyprzedzily prace Allporta. odpowiedzialnosci. 1993). za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. 1. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. artysta. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. ja.Iiolistyczno-dynamicznej''. odzwierciedlajaca jej korzenie. Psychoanaliza. wyboru. lecz rowniez dla nauki. Freud i Watson. ktory . ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. i moga manifestowac sie w snach (Tung.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. psychologia humanistyczna . jamesa . s.7. a nawet do calej Iudzkoscl. samotworzenia sie.nawiazujac do tradycji W. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. jako calosciowego. Rozwoj psychoanalizy . 1990/1925. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. Tak jak i oni. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. ze dokonujq rewolucji w psychologii. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. Ale podobnie jak tamte. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. 1976). biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. by moe ujrzec jej Abraham H. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose.oprocz nieswiadomosci personalnej . kupiec. 163). Abraham Maslow (1908-1970). wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. 1986/1968. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. 1997). nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. Druga sila to behawioryzm. a zapewniam was. obiektywnosc. Ta druga czt(se nteswiadornoscl .2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. ekonomii i religii.7. tozsamosc. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. Freuda i Marksa. jak tworczosc. s. 1. J eden z rzecznikow tego pogladu.pierwszej sily w psychologii . sklonnosci. bliskiego wspolpracownika Maslowa. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej).wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka.w odroznieniu od Freuda . najczescie] zas do jakiegos narodu. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. autonomii i samej tozsamosci.

&Th"%:'&».'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&.."W..''®:. Tomaszewski. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta. nad oporem zap omnianego. ze nie mogl oprzec siy pokusie. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. religijne itd.'&:t. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia.J$. kiedy to Wite10 (ok.Th.. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu. pierwszy polski filo- . kt6rego kochamy.~<'''fu.. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. 1230 . podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli.'%:~"1c.'''tW$.... ze kaza nam «wierzyc i ufac».i.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:. 1292). kt6ry mogl sie aktualizowac.'1.''''i. przedstawiaiacemu go "jako istote.\.~"Th.h't. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.'<RW:~'1&. kt6ry je utworzyl. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl.. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia. 1."''"<&:. filozofii zyciowej.. datuje sie od roku 1903. 1988). 1986/1968. ekonomiczne.-:wk.ok.:. a nie dlatego. 1984.''<.l>'%.%-u. s. Krytyka (np.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej.:.'<>. ito dlatego. Ten holistyczny punkt widzenia.8.'\.

''ff{..\. Rzepa. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich. kt6ry dazy do tego... 1905). 147-148). wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). 1998). s.. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie..~W~J:<'hl... Viktor Frankl (ur. Burchardt.. 1973.. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan. ze sa prawdziwe.%..w&'~'«.~~~~"''%~"%. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne.''h%Wf>.''lli.''5. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego.:. tw6rca logoterapii."E. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle.~$. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych.'t. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1.'Th't'Th"f}h'%.. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl.. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci.'\."''''?f£. nie badane jeszcze wcale..%. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918)..~%.. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku.~~'t.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku.'$. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).:. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. ktorernu sie poswiecarny. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie...~''1.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.. W przeciwienstwie do Twardowskiego.). Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym. Kilpatrick. skupia sie na sa- mym sobie.. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272.%Th. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers.'\. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965). Michael Wertheimer.wychodzic poza siebie samego.. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938). a podobnie jak Heinrich. by . Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.-w:~::v.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta .J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos. temu obrazowi czlowieka. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [. przeciwstawia obraz czlowieka. 148).""<{. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987). nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci.."'%.rili~'\.~"''tt.$$:&'<:fu't. Dostrzega to rowniez Maslow.. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu.%~~%.~%.%:'f..'&'?&''fl@k~.''%. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny.. utozsamiany .%'~'Th'i.
'
'"+.:. religii lub jej namiastki. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por. co Frankl nazywa samotranscendencja. produktem ubocznym samotranscendencji.?iv.~:t. kt6remu sluzymy" (Frankl. ktora wzywa do zycia wartosciami.\. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. niemiecki emigrant. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.%~~~".~'b. byl wspomniany wczesniej Goldstein. 1991). stajac sie wynikiem. Jednym z tych.. by zaprezentowac jq publicznie.'%.%-w. 1991). "Tematy sa moje wlasne. Jedna z cech czlowieka. 1997). samourzeczywistnieniu). kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por.
''%.\.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci.%'V~l&%~.~«ifu. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna.J. lub Bogu. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.~'t"'.%''i:~1@. 1984..'i.~%. 1951). Samoaktualizacja._'%. bye oddanym dzielu.. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. 202).%'fJ}J::t:f.'t't:. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym. 1995).~''<£.~''i. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.'k%'§. czlowiekowi."''f. Manenti. s. [. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych."'~"W. zof przyrody. J. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.%'.

0 bronca metody introspekcyjnej. 7). Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . Skad ten zwrot u ucznia. Tak jak wielu Amerykanow. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. Stachowski.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. najbardziej narazonych na jego utrate. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. stanowilo naczelne zadanie.wtelkiego znaczenia teoretycznego . s.Polska byla tylko po[eciem . w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem.jak uwazal Ochorowicz . Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. Davies. ktory . 1998).4. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . byla edukacja (por. 1924. procesami kojarzenia.nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. 1. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy. praktyczny.8.6. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. J ako formacje naukowo-badawcza. 1995). 1989). Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy.dla psychologii i wychowania . powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. Niemal w tym samym czasie. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski.3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. xxxvii-xxxviii). "nowej" psychologii. Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. 1996). 1995. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. w ktorej oprocz . 155). A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. zwlaszcza [ezyka ojczystego.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. s. Hearnshaw. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. jak Twardowski i Heinrich. zamiast pozostac wiernym.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon).8. spierajac sie 0 pierwszetistwo. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej .Jnteres bezposredni. Stefan Blachowski (1889-1962) . ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). Pod pewnymi wzgledami . 1998). par.6 wym" (Abramowski. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. s. Dzledzina. Stefan Baley (1885-1952) . i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej. 1896. 1. 1997. Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. 1995b). Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. dzlalajacy w zaborze rosyjskim.

czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej.pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych).4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W. ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich..~~'<?i&'?:.~~""".... a intelektualnym . a nie odkrywania jego swiadomosct. 192). 1988. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego.:.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci.. ~. przeprowadzH grunoso by aktywne. HISTORIA I TEORIE . 1913)."fJ&. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie. Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. 1992)...kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej. 1910). Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci.. Chodzi glownie 0 prekursorska.. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej.najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych.%~~tv~ffi. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. Jego (Szewczuk. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter.. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu..- 62 . Wedlug Witwickiego. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem.Jwowski'' okres rozwoju psychologii. . g. Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl. dokonac trafnej interpretacji wytworu.. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s..wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci.~'tt. a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . 1997). glownie Kreutza. ktore umoiliwia jego osiagniecl«. 1998. ktore do tych wynikow doprowadzily.. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania ... Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. zamykajacym .~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. 1976). 1. ktory . 1998). .$.teoria czynnosci i wytworow.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii.. 113). mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- . 1985).zglebial arkana warsztatu precyka. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im.'fli!f!. Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski). W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. wykazujac w sposob przekonujacy. (2) polozenie geograficzne: Lwow. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa.:. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. Tomaszewski.!'?f&~~"Ji.podobnie jak jego mistrz . Przeszedlszy .~~"%-.. dzlalajace" . ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa... a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. czyli go zrozumiec.. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. ~~= .• J. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur.~1':.:~'%.. pozniej mosct czlowieka.~~~~"<fu.. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur.. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii.~-r. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej.. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk.-""~'t. 1998. lecz stosowana w niej metodologia psychologii. s. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . Uczniem tego ostatniego..oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej.~~~1':- . ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych".8.~~'?!fi. zyjnego eksperymentowania. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919. Po roku 1919. . PSYCHOLOGICZNE .%~"":. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik.tft¥!»'§. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu).

gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. ktora z jednej strony . Freud wierzyl.opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. 1976). polskich. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. same wymagajq wyjasnienia).4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. I taki stan rzeczy jest normalny. od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny.8. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu.. chce wyjsc psychologia humanistyczna. oraz wiele nowych prac polskich psychologow.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego". Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. Drugie . jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. musialy ksztaltowac poglady uczonych.5 1. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". To. zgodnie z etymologia wyrazu. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. 1.zmienne. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. swiadorna psychika. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. sa one przeto . sprawila. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. Eugeniusz Geblewicz. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. analogicznym. Skoro wiec zarowno wiedza. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. Kosnarewicz.__~.. W psychoanalizie. a nie nauki. czyli archetypy. co nieracjonalne. na przyklad. Stefan Baley). Poza te ograniczenia psychologll.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. Niewatpliwie po mysli Szewczuka. a ta z kolei wplywa na sposob. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. pojawily sie nowe wydania. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. poetyckie. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . utwierdzajq w tym przekonaniu. choc calkowicie niezalezne.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. Zrozumiale. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia.. Po drugie. poszukujacej swego przedmiotu. realizm. materializm i wiele innych. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. 65 wojennym. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej.jako zjawiska historyczne . takie jak idealizm. na odwrot. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im.1992).. Z drugiej strony Tolman. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke.. nieokreslone. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . ze poglad.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego.psychologia analityczna . mityczne.. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym.. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. Jungowska alternatywa . W dobie . z drugiej zas. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. w jaki chce on zyc. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. ze roznorodne systemy filozoficzne. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. jak czlowiek postepuje.9 Podsumowanie Psychologia. Rzepa i Stachowski. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne.. ktorzy budowali psychologie. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). by za nauke wlasnie ja uznawano. azeby badac to. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. Dziekl zas eksperymentalnemu. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. Po pierwsze. _.

Rosinska. Piotr S. druga zas . ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt..~.*:§''Wi.. ~.~~~'%. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3. HISTORIA .~~.. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym..rniala numer 617.. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii . odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. Warszawa:PWN. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu .. Z. G..%. a w jakim nie jest psychologia? 4. T.zakonczona sukcesem . przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie. Pieter. Ostatnia . (1995).. Warszawa: PWN..-:W. Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu. innym razem plyty kompaktowe. raz dlugopisy. lID.~~~"%''~~~~~~'''fi>. wchodzac do domu towarowego. Kierunki ustotczesne] psychologii."~. Historia psychologii (wyd. ktore nie zawsze sa mu potrzebne. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem.66 @. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z.~''<. •.'W. taksowkarz...przemocy seksualnej. kiedy [edna zapalniczke nabyl.. impulsywnego kupowania. Rzepa. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. Rzepa. 2..>. ale lubi i potrafi grac w brydza. R..~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.. (1969). oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . Historia psychologii. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. nauczyciel.. Kosnarewicz.. Matusewicz. napotykal "stoisko dnia". (1976).. (1987).J .. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. Slownik psycholog6w polskich. Skrypt z historii mysli psychologicznej. Stachowski.jak to okreslil . Pawel B. Ich geneza i rozw6j.. Warszawa: PWN. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. Kosnarewicz. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat.. E. jeszcze innym . (1992). Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta. E. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. . (red.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne"). prawie zawsze cos sobie sprawial.]. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. Piotr S. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych .kosmetyki. Raz kupowal skarpety.wychodzac z niego. '~%%.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. wytrwalego rozwiazywania zadan. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie.swojej rozrzutnosci. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8.~~~~'%.). an G. Poznan: Instytut Psychologii DAM. T. Do psychologa zglosil sie. '}!''''''$f$.~-m. Pawel B. C...w" '~". Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~.rneswtadomego'? 6..

a wiec okreslajaca. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). Furnham. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. aby zmienic zachowanie.ustalenia. terapeutow. aby dany fakt wystapil. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. Furnham. Wyglada na to.badaczy. wiare. (2) sprawnosci metodologicznej . choc 0 tym nie wiemy. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. co zrobic.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. czy zlo- zonym? Czy jest staly. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. Psychologia naukowa przeciwnie . postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. ze glosi zdroworozsadkowe. jakie operacje trzeba wykonac. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. podlegajacych tym samym prawom. banalne prawdy). z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. Istnieja takze pewne podobienstwa. i warunkow. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari.. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. por. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . oczywiscie) madrzejsze. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione.ustalenia. co sluszne. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. operacyjnych . w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. jest to psychologia precedensu. nie zas wartosci faktow.bedaca zbiorem twierdzen. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. przezycie. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto.68 chowania. alba ze jest unikatem. Co wiecej . ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. a co indywidualne? Itp.. teoretykow. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. Wydaje sie. zakladajacym. (3) psychologle potoczna . Powstaje watpliwosc. 1985.rozpoznania. slowem. 2. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. na przyklad. czy takze psychologow profesjonalistow . Innymi slowy. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. na przyklad spoleczne. mechanizmow ludzkiego zachowania. klinicystow. jakie sa wymagane standardy poznania. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. Iak widac.obejmujaca ujecia aksjologiczne. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. co warto i dlaczego. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). Kimble. 1988).ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci.wytworem'' czynnikow biologicznych. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. co nalezy zrobic. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. 1989): (1) psychologie naukowa . czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. co jest dla czlowieka dobre. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej .stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. (2) psychologie humanistyczn<l. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. przeswiadczenle.. (3) sprawnosci pragmatycznych. 0 ktorych mowia twierdzenia. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. czy zmienny? Czy jest wolny. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego.1. jakie sa mechanizmy zachowania.

w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki.w danym ujeciu . Uwazny Czytelnik dostrzeze. 1964). psychoanalityczna. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. (2) Zalozenie. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. a przynajmniej. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. 1963).nie wlasclwosci jednostki). 1983). Sqdzimy bowiem. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. lub tez psychoanalltyczna. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. inne zas ograniczamy do minimum. np.jej jezyk. spolecznej). bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. Cialdini. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. dotyczacych jednostki ludzkiej. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. do przewidywania nowych faktow. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. inne natomiast wydaja sie . ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. II). jak widac. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. (7) potoczne koncepcje czlowieka. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. powtarzalnych faktow. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. t. Tomaszewski. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. ale tez z tej przyczyny. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. ocene materialu dowodowego. co zreszta nie moze bye miara ich uznania.otoczenie" (Lewin. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. natomiast wiecej tym. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. wedlug danego ujecia. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. rodzaju stosowanej argumentacji itp. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. 2. Przeglad bylby takze niepelny.).juz chocby dlatego. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . 1994). Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. 2. psychologii poznawczej i humanistycznej. znaczaca. analiza musi uwzgledniac sposob. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. jest niejasna. tez rozdz. 1998). ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. neobehawioryzm. 1997/1976). 1. behawioryzmie. gdyby pominac koncepcje potoczne.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. co sprawia.2 (3) Zalozenie. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. Nie znaczy to jednak. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. (4) Zalozenie. zob. Warto.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. Zauwazy tez. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . strukture pojec. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. kulturowy badz spoleczny. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. i to nie tylko dlatego. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. innymi slowy . Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. nizej) . behawiorystyczna koncepcja czlowieka.1. ze jest wlasnie tak"). ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. Nalezy podkreslic. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. bardziej czy mniej trafnych. 1997/1976. znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. humanistyczna koncepcja czlowieka. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. wedlug danej koncepcji. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. Roznica miedzy psychologiami jest. niz mamy do dyspozycji. 1951. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. Szereg danych. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . calosciowym zestawieniu. poznawcza koncepcja czlowieka. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. 1975). Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna".

w: Aronson. Hall i Lindzey. Wreszcie. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. 1997). " HISTORIA &1 1 I TEORIE . s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi.por. afektywny.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939).z ta roznica. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. obiektywnych metod poznania. Interesujace. rozumiany jednak szeroko .jej najwyzszy poziom. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. wedlug danej koncepcji. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . Czlowiek .[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. ze poped jest staly. inteligentnym obserwatorem i badaczem . 1.a wiec poszukiwaniu nowych. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan.powiada Freud . Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych.wedle danego pogladu . W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. ten odpowiedzial mu. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie.2. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . N alezy podkreslic. koncepcja a 2.jak widac . Strachey. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. sa nie tylko niepodobne do siebie. 1964). ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja.2. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. . Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. Psycho analiza.z koncentracja na narzadach wydalania.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). Nic dziwnego zatem. 1953-1964 . determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. (3) w odrzuceniu zasady. Nie znaczy to. Zdaniem Freuda. ze dwie czolowe koncepcje. choc czesto sadzi. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. 1990). a scisle] .a wiec odrzuceniu przekonania.choe sam byl wybitnym. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. jak i . czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . co rzadzi jego zachowaniem. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. 1953-1957). 2. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. faza analna .nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym .£&&:m (5) Czy natura ludzka. ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". instynktowny. nowe metody badan i nowe uogolnienla. czyli samoswiadomosc).z koncentracja na narzadach plciowych. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. choc i wczesniej . przedstawia takze . Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee.). informacja oso bista). narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. ze doskonale zna motywy swych dziaIan.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. po kilkuletniej przerwie. Towarzyszylo temu przekonanie. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. faza falliczna . Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. ksztaltuje sie faza genitalna (por. czyli introspekcja. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. 1962. Tyszka.pewnq koncepcje rozwoju. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. Podkreslic nalezy.tresci ludzkiej swiadornosci. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. Inaczej mo- ~ RAMKA2. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. oprocz koncepcji czlowieka.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . szczegolnie zas metod eksperymentalnych. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . Reykowski. 1995). na przyklad na fazie oralnej czy analnej. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych.wolny wybor. choc nader czesto obserwowac mozna.

"Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi.zdaniem Junga . Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. planami. Obiekty . ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. racjonalizaeia itd. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy .. psychologow arnerykanskich.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . rozdz.~~~w. bo w pierwszej cwierci XX wieku. Carl Gustav Jung (1875-1965). istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. oraz z dorobkiem polskiego badacza. 29. stanowiaca zrodlo energii. ale takze celowe. pragnienia czy fantazje). mierzalne za pomoca miar obiektywnych.. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. ktore tu pomijamy. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. 1927). Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. nabieraja funkcji szczegolne]. co prawda tylko w pewnym okresie. przeksztalca si~ powoli w sumienie. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. szczegolnie te. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. struktury jej osobowosci.:~. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym. (Grzegolowska-Klarkowska. 1986).%~'%&. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%.~~~~~~~'%. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci).zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. wie natomiast. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). celami (lung. 0 czym mowa jest w rozdziale 17.na przyklad wyparcie.. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936).). Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych. Widae wyraznie.. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. Alfred Adler (1870-1937). W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. Wzrost przykrego napiecia energetycznego ... Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu.. podmiot na ogol nie wie. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. na przyklad roznych form uczenia sie. . reaktywnym mechanizmie zachowania. (2) teze 0 instynktownym. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id. mniej obecnie znany i doceniany.przez to. Wedlug Iunga. na przyklad.74 lub cudzym cialem. Stosunkowo wczesnie. co wyparte).najbardziej podstawowa. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. Oprocz tego..). czyli fakty fizyczne. czy zachowania sa swiadome. na co otoczenie pozwala. w odroznieniu od Freuda. jest ideal wlasnego Ia.poczucie winy.~~~~~'''%-. Podobnie jak Jung. z czasem jednak z tego zrezygnowal. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. 1953-1978). austriacki psycholog. zwanej przez Freuda kateksja. Druga struktura jest ego. ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. . wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu. szwajcarski psycholog i psychiatra. czyli dziedziczona pamiec gatunku. Ego funkcjonuje. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. nie zas najbardziej dostepnych. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). wyobrazenia przyszlosci. Forma. Trzeba wiedziec. projekcja.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb.superego . biologicznie uksztaltowane popedy).r. idealy. z nagrod i kar zewnetrznych. pelniace funkcje samokontroli. w jakiej superego czesto sie przejawia. dlaczego wybiera dany obiekt. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. warunkowane aspiracjami. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. Superego. jej rnotywow itp.pop~du smierci. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. Co wiecej.~~~~'~%. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. 1955/1926). 1. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. Jest to wazne. w drugim natomiast .czesto przypadkowe . ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania.. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. obok nteswtadomosci osobowej (tego. rozdz. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972).tak zwane mechanizmy obronne . zapowiadajacego bodziec warunkowy. bodice i reakcje. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. Pierwsza struktura jest id . ~~"Tit:. na ktora skladaja sie archetypy. czy nie.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami).~~~Th~~%""""y""~""<.. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania.. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. Opis tego procesu byl 0biektywny . choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. Ponadto zachowanie . Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . Jerzego Konorskiego (1903-1973). to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. akcentowal unikatowosc jednostki. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. co nie znaczy. nieswladoma struktura.2. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. czlowleka jak wspornniellsmy. rosyjskiego fizjologa. Zdaniem Freuda. ale..~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2.~~''@.

1. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. Zdaniem Skinnera. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. 1978). ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. jaki powinien bye psycholog. (2) Postulat dialogu. przez wspolwystepowanie bodzcow.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). 2. Wydaje si". nie zas czlowieka (Skinner. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). zakladajacy. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. 1961). Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938).nawet ta najbardziej ortodoksyjna . Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. Skinner wyrazil zal. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. rozdz. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Czlowiek jest taki. reakcji i wzmocnien.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. jakie sa wymagania (lub ogolniej . ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. (3) Postulat komunikacji. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. 1983) wskazuja. Srodowisko jest. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . Zdaniem Rogersa (1902-1987). ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. naturalistyczne podejscie do psychologii. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. wedlug niego. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. Operujac wzmocnieniami. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. Obiektywizm wymaga. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. warunkujace popedy. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie.2. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. To.). niekontrolowanych impulsowwewnetrznych.. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. a nawyki sa takie. Mozna powiedzlec.. 1964). idiosynkrazje itp. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob.to cechy sytuacji. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. W psychologii bowiem. Warto zauwa:lye. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. Mial on charakter metodologiczny. Wiedza o popedzie. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . twierdzil Rogers. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). 17. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. a nie manipulacji. oraz te czynniki zewnetrzne.cechy) sytuacji. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. w reakcji na behawioryzm. jakie ma nawyki. Reszta to hipostazy i spekulacje. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). i29. . co obserwowalne i mierzalne. czego przykladem jest chocby psychoterapia. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. 1995/1949). (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). slowem . na przyklad: (1) wielkosc popedu. Widac wiec. a w konsekwencji takze poznania badanego. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. a postuluje . ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. W jednym koncepcje te sa podobne . ludzka godnosc .4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. aby ich przedmiotem uczynic to. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. modyfikujace wynik badan.obie sa deterministyczne. Koncepcja behawiorystyczna . ze dozyl dni. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. np. jak sie zdaje. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia).komunikat .rowniez a priori . ktora byla wzmacniana. na przyklad Hose pokarmu. Moralnosc. wolnose. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania.odbiorca. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. Paszkiewicz. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). ze nie zostal zrozumiany. aktywne.

oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. gdy nie rna blokad zewnetrznych. 2. to antycypacja. a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. dose radykalnie natomiast .). 1980). ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy.o przezna- Samoaktualizacja to proces. W pracytej. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. uwadze. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950).. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . Kelly przyjal zaloienie. kt6ry realizuje sie tylko wtedy. Zajonc.'%. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. ale tez poczuciem humoru itp. a nade wszystko George Kelly.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego .).~~''-'~'W§J!. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. kontroli i korekcji dzialania. czlowiek unika ograniczen wolnosci. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. Zdawaloby sie. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. 1967). selekcji i przetwarzaniu informacji.) .~~""<:". na istnienie pewnych standard6w. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji.!fo':!'~n'lrn n a. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. 1986/1968. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). poczawszy od konca lat piecdziesiatych. czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. potrzeby szacunku. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo .~~'». czlowiek sterowany od wewnatrz . Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci.. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. uderza kolektywny charakter dorobku.dysponuje swoboda wyboru zachowania. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. u. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950)."%. a nawet oskarzanym 0 . a dzialania ludzi uwa- .5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . A. Kelly'ego (1955. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml..teorle potrzeb. pragnienie. 1986/1968).wyrazem tej podmiotowosci. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. chocby lakoniczna. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. 1980. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. Rossa Ashby'ego (1963). Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . sen itp. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. poswieconej procesom poznawczym (parnieci.bezposredni alba posredni . Podstawowy proces psychiczny. a takze Noam Chomsky (1968). Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. Charakterystyka. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. nurtem w psychologii wsp6lczesnej. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja. Krytycy nie bez racji zauwazaja. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. jak i przyszlosci. na mechanizmy samoregulacji. bliskimi zwiazkami z innymi. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. na przyklad: spontanicznoscia. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. a jego zachowanie .jako miara redukowania niepewnosci . ~)"mw· tu i teraz. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka.w tym wypadku wazne jest to. 1964.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. 29. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. Harold Kelley.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke.1990). to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . bardziej niz w pozostalych. wreszcie . Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. czy zachowanie sprzyja.wazne jest bowiem. poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.potrzeby samoaktualizacji. niezaleznoscia. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji.wielkich psychologii" . dystansem wobec zdarzen. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. zwana powszechnie piramida Maslowa. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j. czyli nauki 0 sterowaniu. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61.Kurt Lewin. cytujemy z cala swiadomoscia. w. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. W tym wypadku bowiem. 1995). 1997/1976). ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej .na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne."'_'_~~~~'m. [wvojefJ.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:.na koniec . ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Fritz Heider. rozwiazywanlu problem6w itd. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. Koncepcje psychologiczna czlowieka.zob.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. wedlug niego. Mozna powiedztec.. rozdz.alba jakosciowo . Koncepcja pierwsza zaklada. 1970). Leon Festinger. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. wymuszajacych okreslone zachowania.2. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka.

1974. postulowany przez Heidera. gromadzi informacje.80 runkowane S.. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. Mozna powiedziec. Reykowski i Kochanska. a wiec uczenie sie. Jest konstruowany na wiele sposob6w. ze konstruuia repliki zdarzen. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. cele.). rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . "niedzielnego" badacza.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. 1969). Daniel Berlyne (1969). (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. 1990). 1975. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . 1993). 30.wesole itd. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac .doswiadczenie wyznacza zachowanie. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych.) odwzorowan rzeczywlstosci. __ . przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny..biale. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). 1984). Podlega on stalym przeksztalceniom. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. Malewski. wreszcie . zob. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. formu1owaniu aspiracji.). 1968). uogolnianla. nie tylko zreszta poznawczymi. behawiorysta.. DeCharms. wizje. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). planow dzialania.jest ukladem aktywnym. przeciwnie . (Lukaszewski.co rzadko bywa podejmowane . ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. 1969). ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania.). drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). procesy modelowania (Bandura. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. ich powtarzalnosc (Lukaszewski. Podstawowy mechanizm zachowania. rozdz. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. konstruowaniu oczekiwan. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger.male. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). a donioslosc opisywanych zdarzen.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. 1975. ktory formuluje hipotezy. Abelson. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). Ewoluowalo od przekonania. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . 1995). sprawdzanie hipotez itp. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. Iak widac. 1978). dotyczacych tego samego stanu rzeczy. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. 1968). (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . 1977). zob. Grzelak.! przez sposob przewidywania zdarzen. smutne . znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. Bandura. potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. 1957. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. najwazniejsze jest przekonanie. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. 1980). idealy itp. 1997. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). rozdz. J ak wldac. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). gromadzacym doswladczenie. sluzy przewidywaniu. w jakim sie one znajduja (Nosal. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. duze . 18. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. 1968. 29. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). tez rozdz.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. ich kolejnosc itd. 1974). normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. 1969. zob.

wojna redukuje nadwyzki populacyjne.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. pozyczkt. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. David Buss zauwaza. a nawet szerzej . [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. 1991). 1993). Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. 1988/1978). podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. Barash wykazuje.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Okazuje sie jednak. Cunningham. 1985. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. Wojciszke. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. Wazne sa ksztalty ciala. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi.ale tez ksenofobia i terytorializm. Wilson dopuszcza jednak. niz gdy jest rozproszony. Oznaczalo to. altruizmu. ze: (1) geny podlegaja mutacji. poznaniu itp. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. agresji oraz innych zachowan spolecznych. to znaczy donator zostanie beneficjentem. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. Cunningham. spontaniczne pojawianie sie. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. co mozna poznac po tym. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. iz czlowiek jest typowym ssakiem. Socjobiologowie zaprzeczaja temu.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp.na porzucenie partnera (Buss. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny.automatyzmy jej wystepowania. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. (3) gatunki podlegaja ewolucji. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. Socjobiologia. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. 1996). takze czlowieka. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. Odrzucil on teze. Wilson. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. 1996. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. pracowitosci itp.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. czystosc i ozdoby. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. nieuleczalnosc itp. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. 1986). Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. ze pomoc.na przyklad pro cent populacji. przezywalnose. beneficjent zas donatorem. 1981). na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. 1996).) . jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. Socjobiologowie przyjmuja. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione.natury ludzkiej (Buss. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). ciotek lub innych dalszych krewnych. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . prestizu. zmywanie ciala. Socjobiologia przyjmuje. a sam czlowiek . Barash wykazuje bowiem. ze role sie odwroca. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. motywacjach. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. Jak wykazal Barash (1977).2. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy .znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. a nawet Charlesa Darwina. Z tej perspektywy przyjmowano. Wedle socjobiologii. gladka skora. nlz gdy sa spokrewnione dalej. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny .

Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. wolnosc.niepewna i nietrwala.wnetrzna . usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna .racjonalnosc. ksenofobie. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.~l}aobse~'Yacja. Duckitt (1992). to jed- . co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. czlowieczenstwo.Tymczasem-. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. akt osobowych. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. ale najdobitniej przedstawil je Singer. (3) koniecznosc . Bauman zauwaza. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . 1996). (12) autorytet. Podstawowy problem.2. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne. 1996). to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. Przedstawiona lista wymiarow. dokmentowanie. copodkresla Foucault ."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. kontrola i godnosc indywidualna. 1995). Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct .usprawiedliwia bowiem egoizm.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. wartosciowan.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba.rownosc. (6) kultura zorganizowana .wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow.1997). ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. a inna dla ko biet . doraznych •..~n~go. ani pragmatyczne. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. Gould zauwaza. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. co jest wlasciwe.preferencje i kompetencje. Slowem. (8) stabilnosc . . (2) los (przeznaczenie) .otwarcie (eksperymentowanie.wybor (refleksyjnose). (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. (5) bezpieczenstwo . a ponowoczesnoscia. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) . Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) .roznychfundamentalizl1low. osadzona w tradycji. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. 2. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. nacjonalizmy itp. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. 1977. uzasadnia dominacje mezczyzn. a wreszcie. (2) Testowanie. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. ksztaltowania. RAMKA2.inna dla mezczyzn. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. Wynika z tego. (7) jazn zbiorowa. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. ZdaniemFoucauIta.okreslajq. Pokazal mianowiCie. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. takich jaksprawledliwosc. choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. Do tych ostatnich. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . zdaniem Foucaulta.niestabilnosc. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu .dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. wktorej. ~. z Jakim boryka sie czlowiek.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. Rekonstruuje on .7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. sankcjonuje nierownoscl spoleczne.jak to nazywa . (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. socjocentryczna .Inwazji". filozof-Michel' Fow cault. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia.usprawiedliwia wojny.przypadkowosc. niewzruszonegoiniepodzielnego. Melosik.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. wskazujac. a co nie.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. n~Btzyklad rasizmu.podmiot autonomiczny. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. kwestionowanie). conajwazniejsze'niejedlla. ale takze wielu krytykow.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy".niepewnosc. 1995). ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson.polegajqce na roznorodnychpraktykach. Problem. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania.ryzyko. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi.kultura zdezorganizowana. zmiany. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). na tworzeniu. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. jest ciagle w trakcie tworzenia sie.prawda jest przelotna iwarunkowa.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. (11) sakralnosc . (4) pewnosc . Wszystko w tym nurcie.prawdy(Foucault. list grzechOw i przewinieB~rangClwe . Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu.

irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. 14). (10) dobra .""".dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. zmienia trasy swojej wloczegi. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego.w odroznleniu od zmiennoscl. zarnknieta caloscia.koncepcje) natury 1udzkiej. poszukiwanie nowosci. . Gra. Sadzimy. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. Zdaniem Baumana.".'. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci.~!. potrzeba wrazen. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. Okazuje sie. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. indywidualne. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . (4) Gracz. Przede wszystkim d1atego. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. (6) r6znorodnose . unika zdarzen rozciagnietych-w czasie.traktujacy zycie jak kolekcie. unika silniejszych uczuc. zadna gra nlema swojej historii. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci.2. czy raczej zalezni od innych?). (3) istota rzeczy . Co wiecej.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. 1988). J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . Nowak.kt6re szybko sie. Tymczasem jedna z Iicznych (zob.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. co stale. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. (5) stabllnosc . (1993.naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). (2) glebia . Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . (5) nlezaleznosc . (6) trwale dazenia . Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. ale bez litoscl i bez sympatii. tymczasowosc. kt6ry je podziela (Furnham. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. 1994). ale na ogol nie w zakresie cechy. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. czy zlii'). Wrighstman. niczego nie musi zapamietywac. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. poszukuje odmiany. s. nowosc. gdy sam przegrywa. Byloby [ednak grubym uproszczeniem.zawsze". rozgrywka jest tu epizodem.". ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. 2..~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice .. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. przystank6w. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. "nigdy". ze jest to warte przytoczenia. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. Jest to deficyt bodzcow. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. ciag] handlowe. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci.w odroznleniu od powierzchownosci. a nade wszystko dlatego.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. Furnham. przyjemnoscl upatruje w zmianie.3 wzorc6w postepowania. (2) silna wola . innosc. 1997. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. zanik trwalych zwiazkow. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. wybiegi pokazow mody.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). czy pionkami?). ze podstawowe wlasclwosci. 1988. poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury.w odroznieniu od objaw6w. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. (2) Wl6czt. czy sa racze] impulsywni?). sa niezbyt liczne (Lukaszewski. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. deptaki.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. praworzadnosc) . 1997). ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. (7) zlozonosc . 1997) niekonsekwencji. Lukaszewski.Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem.dla innych. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to.egoizm. 1971).nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) .w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. . Jest to takze przelotnose. czy osobistym?).gdy tymczasowo opuszcza dom. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . czy sa raczej niezrozumiali?).ga . (8) kompetencja . (4) altruizm.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. kt6rej dotycza. poszukiwanie przyjernnosci.opuszcza. (4) powtarzalnosc . ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. a takze wspolpraca . Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne._IW. 1974): (1) zaufanie .

. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji.to typowe okreslenia). Latwo zauwazyc. Bernard Weiner (1991) zauwaza. 1996. Sadzlmy. a nawet wszechwiedzacy. sa to uklady elektronlczne. opornosci. 1997) i nie rna powodu. opisywany za pomoca metafory boga.jest metafora nowoczesnego komputera. bezwolna. ze kolejne generacje programow. .powtarzalne. 1975. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. ze kornputer to idiota. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. 1960). (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania .wszechmocny. To czlowiek. jakie ono spowodowalo.. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. bezcielesny. Wiadomo. a po czesci wreszcie . od lat szescdziesiatych. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). 1957). Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. 1996). Rokeach.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych).z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen.nadaje sie" przyczy- ny. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. ktore wywoluja silne emocje. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. elementy struktury (okresla sie.ferujacy ostateczne wyroki. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. niepewnosc itp. wreszcie. 1994). 1988. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. . spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. ze ludzie podejmuja dzialania.to typowe przejawy tej funkcji). potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. Czlowiek. potem. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. Sqdzimy bowiem. dobry. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. Inaczej mowiac.jak wszyscy . potrzeba afiliacji. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. rutynowe . psychicznej opresji. Ale komputer to tez software. J ohna von Neumanna. rzec mozna . aby przytaczac jq tu w calosci. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. polaczen.2. bo . Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski.zly) . Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. zagadnienia. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. niz je rekonstruuje. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie).a Sq to najczesciej cechy . ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. jak i swojej grupy.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd.maja charakter samoimitacji. Lukaszewski. byly to uklady elektryczne. jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . czyli cale oprogramowanie. "tak to juz jest". Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. ze jest to opis funkcjonalny. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. moze . hydrauliki. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?".rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . w latach trzydziestych i czterdziestych. ze wszyscy sa nikczemni. bo . Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio.wynikac". przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. kochajacy i litosciwy. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. ktorych nie potrafia uzasadnic. ale nie na obalanie (falsyflkacje).na przyklad z ogolnego przekonania. poszukiwania bliskosci. jako sprawiedliwy sedzia . ze obecnie dominujacym modelem . a 2. Same zachowania .jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. jak sie wydaje. termostatow itd. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia.ponad wszelka watpliwosc" . w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958).jak wszyscy .). Opisujac za jej pornoca czlowieka. zmniejszania dystansu spolecznego. Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. ze Jan jest dobry. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. Domanska. Wszystko wskazuje jednak na to. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. Oczywiscie.Iudzie juz tacy sa" itp. 1997). Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. tyle ze szybki.

natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. Wydaje sie. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja.zaklada. Wydaje sie. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. nie zas przez inne teorie psychologiczne. ZwaZywszy. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. wzgl. Nie rna tez dowodow na 1. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . a w konsekwencji .to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej.poszukiwanie wrazen i zmiany. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna.R'AWJ. Pierwsza . Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. __ I . Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci.. Uwazamy raczej.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. mozna przypuszczac. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. byla psychologia poznawcza.du . Nie sadzimy. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. wielosc koncepcji. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. scleranie sie pogladow . wzmocnieniom. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. Druga . JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow.a. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. ze roznorodnosc pomyslow. Sadzimy. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. Prezentuje to tabela 2.2. bodzcorn. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . samoaktualizacja). rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania.1. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini.to koncepcje potoczne ze. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie.$. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r.)/~~J~Q~ 2. aby byla to porazka. reakcjom.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . Wiadomo bowiem. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich.rj!N'~%.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka.

A. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. 8-31. (1986).0 naturze ludzkiej. Ponowoczesne wzory osobowe. (1993). Warszawa: PAX. "iak". W sirone psychologii istnienia. (1978). lID. Behawioryzm. E.. Struktura teorii psychologicznych. J.rs.. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. Paszkiewicz.~~~><"'~~~"'Wlli. VIID. E.~'WffJ:i. (1988). BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . Wilson. Z. Warszawa: PWN. H. Kozielecki.~~~~"{. S. psychologia humanistyczna. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. (1982). O. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. B. (1997). 2.WlNl!~~.~~'%-:.. psychoanaliza. Warszawa: PWN.Wb. F. (1983). Wst?p do psychoanalizy (wyd.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman.'t. Freud. Studia Socjologiczne. Skinner.

zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. jak wskazuje nazwa. biochemikami. Psychologia fizjologiczna. Badacze uprawiajacy te gal. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. a mianowicie.! co do jednego. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem.!z psychologii zgodni S. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. z drugiej zas . u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. histologami. a nawet z elektronikami. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . Psychologia fizjologiczna. a tresci psychologiczne !: . ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. ktore leza u podstaw zachowania.

co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu.. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych.a moze wlasnie dzieki nim . Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki..1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje.. S.~ . Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe.-wz-. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. --~ -. Mimo tych osiagniec ."%. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2. 96 . ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych.wiemy juz duzo. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad.'?'<&. . . Dokonajmy przegladu tych metod... Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. H. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -.dzisiaj. ~~'%:~&. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia. jest nieporownanie wleksza od tego.w odroznleniu od oscyloskopu .komorki nerwowej . Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V... CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia.motywacji. jest jego "wypustkowata" budowa. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne.. ktore .~~~~%!£.... ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . obok aparatu stereotaktycznego. Sprawa jest prosta.. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. Pawlow czy pozniej K. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. 3... P. Niewiele jest dziedzin nauki. Cialo komorki. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. Lashley.~~~"'W. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. BIOLOGICZNE »: . podobnie jak inne kom6rki organizmu.- MECHANIZMY "m= .. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu.. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa.: . wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu.... . aktywacji oraz uczenia sie i pamieci...~~~~~">'<~~:~..1.. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej... neurofizjologow i biochemikow. Inna. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego . coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. Opisane uprzednio techniki. ryc.'%. Akson moze sie rozgaleziac. Clarke'a aparatu stereotaktycznego. tworzac tak zwane kolaterale. Cecha charakterystyczna neuronu. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. Horsely'ego i R. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach.'Wif&. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. w jaki sposob kornorki nerwowe. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia. Zlokalizowano obszary w rnozgu. jak I.. zdajemy sobie sprawe z tego. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze.-. oprocz metod behawioralnych.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore.'W. 3-1). -."%. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. dzialajac wspolnie. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. jak chyba nigdy przedtern. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas.

Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej.powstanie potencjalu czynnosciowego. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. tworzac z nimi polaczenia . miesniowej lub gruczolowej. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. ryc. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. wapnia (Ca+). Akson wyrasta z ciala kom6rki. tentials). ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. wklujemy do wnetrza (zob. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. 3-3). Powiedzmy. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . uplywa od 0. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia.synapsy. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. w kt6rych wl6kno jest nagie. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. Mozna zatem powiedziec. a druga. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia.5 do 2 ms.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) .z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. W czasie Tl widzimy. wedrujac wzdluz wl6kna. zakonczona mikroelektroda.

powodujac jej depolaryzacje. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . moze sie stopniowo powiekszac. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . zwanego rowniez mediatorem . a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. okolo 1 ms. I. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. Dzieki nim. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. okreslane jako hiperpolaryzacja. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy.7 substancji chemicznej . ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. Widzimy wiec. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone.trwajacy kilka milisekund . (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. Sumacia czasowa ~ RYCINA3. doprowadzajac do naglej. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. Oznacza to. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. Synapsy. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. Skutki dzialania mediatora. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu .wszystko albo nic" (all-or-none law). Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. M6wi sie zatem. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Natomiast okres. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje .okres refrakcji wzgledne]. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. . ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio.neuroprzekainika (neurotransmitter).wszystko alba nic". mogq sie sumowac. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu.

GABA. 3-8). jak i przekainikowe. W okreslonych synapsach acetylocholina.. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). Noradrenalina. jak i hamujacy.wytwarza EPSP. . Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. Hirsch. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. Dopamina.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . uczenia sie i pamieci. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. serotonine. Kontroluje czynnosci ruchowe. jak i hamulcowe . wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. 1993). tt Depolaryzacja. noradrenaline. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. Ronnett i Snyder. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. a drugi . i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . pelni funkcje przekainika pobudzeniowego .oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. adrenaline. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. jak i hamujaco. Ponadto uwaza sie. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . Verma. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Adrenalina. procesow uczenia sie. rye. a inaczej cal a kornorka. jak i hamujacy. jak i przekainikowe.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Pelni funkcje zarowno hormonalne. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. Serotonina. Kwas glutaminowy. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym.Pelni funkcje hamujace. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). Glatt. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. Pelni funkcje zarowno hormonalne. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. nalezy zwrocic uwage na fakt. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. 1994. o o -701----. parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. dopamine. stanem czuwania. na przyklad.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. Pelni funkcje hamujace. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. histamine i liczne aminokwasy. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. Dzieje sie tak wowczas. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy.

gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). w ktorym nastepuje integracja informacji. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem.3.3. a przede wszystkim do kory mozgowej. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. zwanych efektorami. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). ale . chronionego przez kosci czaszki.1. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. ! . Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. RYCINA 3·12 b).a) monosynaptyczny.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.1. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. Stanowi ono zaledwie 2-2. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe . N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob.neuron czuciowy. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji.3. i neuron ruchowy. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. Oznacza to. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). 3. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 .polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. rye. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. a takze poprzecznym. Kiedy pobudzenie receptora. 3-12b). doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. zstepujacym. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. Widzimy. Wiekszosc to 3. Dzieje sie to w trzech etapach. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym.. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. powstale w wyniku dzialania bodzca.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki.5% wagi ciala. i rdzenia kregowego. to jest receptorow. 3. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. Jest to odruch kolanowy . Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. osiaga wartosc progowa. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . rye.

Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy._. przedmurze i . Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. Sa to: cialo prazkowane (galka blada.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . neurofizjologiczne lub morfologlczne. most i mozdzek). Podobnie jak w rdzeniu kregowym. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. Istnieja rowniez inne podzialy. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. otrzymuja informacje wzrokowa. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. Uwaza sie. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. [adra migdalowate i [adra przegrody. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Jest to miejsce. a takze z pnia mozgu. . Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. po jego stronie grzbietowej.cylindryczny. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. oraz niektore czesci kory. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. zawiera jednak liczne grupy jader. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. W uproszczeniu mozna powiedztec. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. natomiast wzgorkl czworacze gorne.cialo migdalowate. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. (basal ganglia). do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. Miedzymozgowie. ronow regulujacych ryczne. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. takie jak hipokamp. docierajaca poprzez most. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). motywacyjnych i pamieciowych. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. jadro ogoniaste i skorupa). Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. lezace blizej miedzymozgowla. most i rnozdzek. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. Srodmozgowie (midbrain). a grzbietowa czesc tych obszarow . Tylomozgowie (hindbran). Nie jest ono rozlegla struktura.[adra. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe].wstepujace. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku.

!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. Na przyklad. a w wypadku ukladu autonomicznego . Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. Tymi zdarzeniami. N eurony ruchowe natomiast S. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego. a wlokna ruchowe . miesniarni i gruczolami organizmu.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego.!: zachowania ludzi i zwierzat... Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego.m~.rownlez z tkanka gruczolowa. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna.mozgoweinaplaty . posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. tworzac w ten sposob nerw. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots).~~~L~. rye. ornijajac rdzen kregowy. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym.korzonki brzuszne (ventral roots. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi.czuciowe i ruchowe. 3-14). Wydaje sie jasne. zob. Neurony czuciowe polaczone S. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. miesnl i sciegien ciala. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. Problem polega jednak na tym. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . 1981).~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. S. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego.3. Pozostala CZySC kory mozgowej.. 3-15). 1979). potyliczne i skroniowe (zob. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. stawach i miesniach. ryc. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. 3.~~~~~~~~ru~~~~. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie.. ciemieniowe.JM 10 8 . ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. Ocenia sie. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego.

Przywraca to stan hom eostazy. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania".z naszego punktu widzenia . ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Potrzeba ta wzbudza poped. M6wimy w6wczas. Ze wzgle- 3. podwzg6rze i uklad slatkowaty . stopniowo wracaja do normalnego poziomu. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . 29-32). Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. ktore przywracaja stan optymalny. regulujac ich . Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. Wedlug Cannona (1960). kt6rych wl6kna biegna do narzadow. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. 30-31). w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. Glodne zwierze. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. Poped jest slla motywujaca do dzialania. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej.4. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. w gruczolach i w miesniu sercowym. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania.4. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. tworzace Itlldad hormonalny.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). 3. Podobnie. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. zmienila sie motywacja zwierzecia. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). jaka jest motywacja. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. Gruczolywydzielania wewnetrznego. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. 3-16). gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. kt6re modyfikuja zachowanie. uklad limbiczny.do zwoj6w. Innymi slowy. rozdz. gdy temperatura ciala nieco sie obniza.1. 3. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych.4. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system).acetylocholina). jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). zeby moe przewidziec zachowanie.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. wychodza wl6kna.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. ryc. natomiast gdy jest za niska. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . 1943).pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. w tym wypadku popedern jest glod.1. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. U podstaw teorii redukcji popedu. wzg6rze. Generalnie rnozna przyjac. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. jezeli zostanie przedtem nakarmione. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego.z osrodkami rdzenia kregowego. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. lezala koncepcja homeostazy. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. naczynia krwionosne skory kurcza sie. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. Nalezy zatem wiedzlec. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia.poprzez obszary kojarzeniowe. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. N a przyklad. Na przyklad. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. co Hull okresla jako redukcie popedu. biologicznie pierwotnych motywacji. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. Na przyklad.

za posrednictwem ukladu wspolczulnego. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy.. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. owulaeja Produkcia mleka • . PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . regulujacych poziom glukozy we krwi.-•. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). jak i autokontroli hormonalnej. Hormon dociera do kory nadnerczy.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow.• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej.. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny.. W!!i£. dzialajacy na kore nadner- czy. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. . gdy podwzgorze... pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi.f. zwanych kortykosterydami. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland)..&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. . zwalnia rytm serca.. Skureze maciey.~~rn .. Iednoczesnie podwzgorze. . Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.... podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym.= ~. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres.~~"<fu.~"% . w skrocie nazywany ACTH. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego.. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. --~~~~"i<'&. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi... Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe.

Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny.4.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson.4. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. Tordoff. decydujace 0 tym. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. 3. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. kiedy nalezy podjac. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. 1981. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. Novin i Russek. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.0bok funkcji ukladu nerwowego . Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. Wirtshafter. Wiadomo.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci.4. jest temperatura.3. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. ktore jq podwyzszaja. Przypuszcza siy. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . Zwierzeta laboratoryjne. Teitelbaum i Epstein. Asin i Brief. . optymalnej wielkosci. Podobnie jak ludzie. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. rnaja one . z drugiej stro- ny zas jego wplywom . niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. J edna z takich substancji jest glukoza.pory posilkow. Osrodek.zdobyciu pokarmu. Od dawna znane sa skutki. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. Oznacza to miedzy innymi. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. Mozliwe wiec. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. 3. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. 1981). 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. sterujacego narzadami wewnetrznymi.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. 1982). ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. pcdlegajacych kontroli podwzgorza.za posrednictwem przysadki .1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. Przypuszcza siy. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. Podobne mechanizmy autoregulacyjne.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. 1955.

Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu.1 __ '" ~.. ~'" u. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. na przyklad. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu._uA!M1~.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. Girdner. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. ktory stwierdzil. N.""o/< _. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. gdy zoladek jest pusty.~~"~ FIZJOLOGICZNA . Hashim i Gage. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji.2 _--~W!J"'it~. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. Westreich. doswiadczenia. W. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. D. Kisha (1966). Wedlug tego autora. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc.3.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. 3. 1992). mimo latwego i atrakcyjnego . Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. w" ®i'UU_. Blazek i G. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. Wszyscy studenci jednak.~"""". nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do ."" ~. I ~ RAMKA 3. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) . Harlow.n~~'. Rola stymulacji sensorycznej..~""'J: ""-.. pojawiajacych sie wtedy.~t:~~s:n::~.zarobku. ze skadinad wiadomo. wegloczy bialka.'®i""U®i. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa.l@. Herona iT.: wy- ~~~~~:~ .. moga odgrywac role wzmocnienia. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. wedlug tych danych. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla. W"". Wedlug G..~ --:. M.Z~~. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. 1965). ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. poprzez receptory smakowe. Informacja ta jest. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. lecz rowniez. mozna powiedziec.jak si~ wydawalo . ~:~~~:lis:~~~. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego.i~~~~~. Scotta (1954). w ktorym uczyniono wszystko. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. J ama ustna i przelyk. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. 1990). tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. H. Eksperymenty sugeruja. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. 1954). odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]. 1987). Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. ze nie tylko CCK.. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. przeprowadzone przez W H. 1 16 33" .---~---'. O. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. Bextona.. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego._ .. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. H. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt.. Szczury..wspomnianego w poprzednim podrozdziale . czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego).fi.. Okazuje sie. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. Autorzy ci wykazali. Badania takie jak te. 1953).4. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . poprzez bocznice. Podobne stosowano diete wodany. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci." . doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej.. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow.~.. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan.. pobudza kore mozgowa.. po to aby dostac sie do labiryntu.. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore.~. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. jak sie wydaje.glodu i nasycenia. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. Young i Smith. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. Uklad aktywacyjny (activating system). w ktor ych uboga w witaminy.ukladu aktywacyjnego..prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba.. E. Jak sie okazuje.. ale pozbawiony soli (Rowland.~~~~"%>. Doswiadczenia na szczurach wykazaly.-. niektore bodice (czy zmiany bodzcow). Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter.. ktore zostaly tutaj przywolane. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. 1973).

a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow.5.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U.w stanie czuwania i snu. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. 1992. ryc.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. Yerkes (1876-1956) godziny. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. Nie znaczy to jednak. Okazalo sie. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. To prawda. a wiec w stanie czuwania. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. tym nizszy optymalny poziom motywacji. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie.plywania. Cala aktywnosc behawioraIna. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. ktore glosi. 1962). Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. Matysiak. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. 3-18). II Robert M. rye. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji.ciernnosc. Zjawisko snu nato- . Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. Nalezy jednak pamietac. 1908). Zuckerman 1969). 3-19). tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. D. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu.1 Sen W podrozdziale 3. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego.

gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. L. 3. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu.5. tak zwane fazy non-REM. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). Jouveta. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. Moruzziego i H.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. zwanej miejscem sinawym. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny.za posrednictwem noradrenaliny . ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. Wraz z F. 3-20b).2). Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. Wykazali oni. i posrednia.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. przez wzgorze. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. Bremera. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. Badania Hobsona. Przypuszcza sie. ze tak jest rzeczywiscie. 1993). Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. Podobnie jest ze zwierzetami. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. ktore gina. L. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. ktory mozna podzielic na cztery fazy. Danych jest bardzo duzo. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . Hartmana (1973). Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. a sen paradoksalny . ze niezaleznie od modalnosci bodzca. rozdz. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. W Knowles i H. wiekszosc miesni rozluzniona. 4. McCarleya. Iouvet sugeruje. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. ktory wykazal. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. To rozproszenie oznacza w zasadzie. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement).EEG). nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych.5.5. 1992). ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. Schreiner. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. na przyklad. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. przeprowadzone rowniez na kotach. ze jego oddech jest zwolniony.sen wolnofalowy (slowwave sleep). W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. Hobson stwierdzil. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. Spotts i Snyder. oraz lnformacyjna (sygnalowa). Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. 1972). Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. rozdz. ryc. Widzimy. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. Czesc autorow uwaza.1. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal.sen paradoksalny. D. Magoun (1950) wykazali. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. Badania G. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . rye. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. 1949). Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. przez twor siatkowaty. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. oczy zamkniete.1. 3. Lindsley. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? .). W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. Dalsze badania.w stosunku do umyslu. wykazaly. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. W. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3.

mimo ze podawane byly do . pozwalajqcq nam sku pic sit. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. s. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . W eksperymencie tym stwierdzono jednak. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. 3. Zgodnie z oczekiwaniami. W sprawozdaniach z badan. 16.) pelni zatem funkcje selekcyjna. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. ale bez procesu uczenia sit. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. otwiera oczy. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. Problem uczenia sit. Dzisiaj wydaje sit. ktore wplywaja na ich zachowanie. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. Badania te prowadza do wniosku. Pawlow (1955/1926) uwazal. B. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych.. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. Lashleya.nlesluchajacego" ucha. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. Poczatkowo przypuszczano.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. jak 1. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem.gdy tak dlugo powtarza sit. ze procesy uczenia sit. tworzac swoja teorie. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. F. ze nieuszkodzone obszary . rozdz. ze selekcja bodzcow odbywa sit. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. Sadowskiego (1973. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. proces selekcji. P. nowego odruchu. Uwaga (zob. do zmtennosci srodowiska. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora.6 a Biologiczne podstawy . Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. Wskazuje to na obnizenie sit. w przystosowywaniu sit. ktora polegala na tym.calkowita jej utrate. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. Andersen i Motter. w trakcie warunkowania klasycznego . Zwierze podnosi glowe.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. Na pomiary dotyczace uczenia sit. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit.mm: . a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. w ktorym wykazal. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . a w niektorych wypadkach . nastawia uszy i rozglada sle. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. a nie fizjologiczny. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. 1981). 251). nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. oczywiste. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. od dawna przyciaga uwage psychologow. dokonywane przede wszystkim przez K. mUSZq znajdowac sit. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. Zachowuje sit.6. rozwiazywania zadan w labiryncie. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. Pawlow. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)".. Zdolnosc uczenia sit. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. ]. J. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. 1957). Skinner. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. lecz mimo to nie wahal sit. Jest oczywiste.. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. ze Lashley. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi.plastycznosci. Watson czy B. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. Oczywiste jest.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. Potocznie nazywamy to . okazalo sie. Wedlug B.. ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. Wedlug Pawlowa. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow.

Mozna wiec sobie wyobrazic. 19. zwanych czesto engramami. Teoria ta zaklada. rozdz.rowniez w odpowiedzi na dzwiek . Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. Solomon i Thompson.. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. w hipokampie . Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. ktore. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. Okazuje sie jednak.wydo bywania z miejsea. 1976. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. Weisz. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. przechowywania ich oraz . aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. Thompson i Thompson. ktory decyduje 0 tym.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. Pewne wydarzenia.. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. 1993. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania.~. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. 1980) wykazaly. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . gdzie sa przechowywane. czesto na cale zycle. ze przynajmniej jeden z tych elementow . Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej.~~~~. I ~"%. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba.. jak i reakcji warunkowej. Iezacej pod platem skroniowym kory). za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob. rozdz.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u.w razie potrzeby . twarze zapamietujerny na dlugo. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R.6. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie.. E. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. 3. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. 1983) wskazuja. jak sie wydaje. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). Nowsze dane (Krupa. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. a jakich nalezy sie pozbyc. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. Mozna przypuszczac. 1976). w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne.przechowywanie informacji .). 1981) na podstawie swoich badan. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. Tymczasem uszkodzenie obszaru.fizycznych sladow pamieciowych. Badania te wykazaly rowniez. lecz po- .. Thompsonowi. Thompson i in. 19. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. Trudno na razie ocenic.).tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. imiona. Pojawily sie prace. stwierdzil. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. Kandel (1979. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie.

Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. McConnella (1962). podzielono na dwie grupy.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . Ho. a drugim . Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Z kolei A L. F. 1973) wskazuja. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. Ungar. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. Chorover i P. Babich. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. 1968. Trudno bowiem 0 pewnosc. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. 1985). Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). 1966. 1964). by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow.bezposrednio po treningu . w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. S. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. ze wzrost poziomu RNA. Wilson i Glassman. Horn. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. Okazuje sie bowiem. wykorzystujace material kliniczny . S. Galvan i Clark.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). tym wieksze byly zaklocenia pamieci.5 sekundy. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. Trzeba jednak podkreslic. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. Wiadomo. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. Hennevin i Leconte. Galvan i DeSiderio. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. poddanych uprzednio treningowi warunkowania. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. Szczury. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. ~ RAMKA3. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur .datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. Pelna amnezja nastepowala. Jacobson. . Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . 1979). 1967).pacjentow z uszkodzeniami mozgu. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. Dane te. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. Sposrod wielu struktur. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. Doszli oni do wniosku. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. R. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. ktory stwierdzil. pozostaje bez odpowiedzi.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. uzyskano generalnie podobne wyniki. ktore nie uczestniczyly w treningu. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. 1972). a drugq badano przy jednej tylko roznicy . ktorych draznienie powoduje amnezje. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji.

pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. Kom6rka nerwowa . proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. (1989). na wyodrebnym srodowisku. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w.rowniez EPSP moga sie sumowac. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Wedlug teorii synaptycznej. pisuje sie im.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. w jakim pujacej (czuciowej).~. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. B. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. trzeba stymulacji. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. jak czuwanie i sen.czesto okresla tencjalu czynnosciowego. biologicznie wazna. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . . 'Th~~~~~~'%. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. ktore wspieraja teorie konsolidacji. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. Przyjmuje sie. Pobudzenie jedSynapsy. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. dwa osrodki: glodu i sytosci. Biologiczne podstawy zachowania. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). ZACHOWANIA -. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa.wszystko alba nic". az do powstania pozaliczana do podstawowych .nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm .. w uproszczeniu. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. Zachowania eksploracyjne lub . zwaz pobieraniem pokarmu. Pobudzenia struktur m6zgu.hipotetyczny stan organizmu. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. Zlokalizowano tam ny refrakcja. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. kt6ry przebiega w czterech fazach. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. Wiele danych eksperymentalnych. przetwarzajacej otrzymana informacie. Te motywacje . Chmurzynski. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. Wedlug psycholog6w. Wspomniana roznica potencjal6w.w stanie czuwania czy snu. zwane neuroprzekaidu i sytosci. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. wspiera te hipoteze. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. i (3) zstepujacej (ruchowej). Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie.}. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. 1. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. (2) osrodkowei. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . biologicznie pierwotnych motywacji.. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. jest sterowasciowy. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. uwaga i wzbudzenie. przenoszqcej . ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP).~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . i paradoksalny .podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. Warszawa: PWN. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. wowym podlega prawu .

ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. Po pierwsze. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. "z sekundy na sekunde".). ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. 3. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). ktorzy sami takich badan nie prowadza. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. w ktore] manipuluje sit. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. Po drugie. L. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. Ma to wiele przyczyn. 1967b) i europejski (Venables i Martin. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. kilkadzleslat. rozdz. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. rowniez tych. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . Przykladowo. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. przelomu XIX i XX wieku. i to w czasie realnym. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. dajq one mozliwosc pomiaru. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. procesami fizjologicznymi. 1967). Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. w wypadku wiekszoscl metod. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit.amerykanski (Brown.

aby poszukiwac innych teorii. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). lecz dlugotrwale. czy tez. i polega na tym. Gray. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . Zalozmy hipotetycznie. 4. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. Przykladowo. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. Uwaza sie (POl'. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian.LIV). W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). ze . ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej.przy innych czynnikach stalych . im nizszy byl poziom wyjsciowy. Okreslenia .1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). Zmiany fazowe to zmiany szybkie. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. 1975). natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne.3 Odruch orientacyjny. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. dyskretne bodice). Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. jak i toniczne. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex .zahamowanie innych. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora. i polega na tym. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. sen i wiele innych. Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. Po trzecie.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. Klasyczne. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. w jakich sie pojawia. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. a [ednoczesnie . bedacego funkcja wczesniejszych reakcji.2.wzrost ten jest tym wiekszy. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. tonlcznego wzrostu rytmu serca. badz na drugim rodzaju procesow. w sensie scislym. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. nazywany tez reakcja orientacyjna.osrodkowy uklad nerwowy. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie.efekt podlogowy" (floor effect). wykonywanych aktualnie czynnosci. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. takich jak uwaga mimowolna. Wildera (1931). ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . pisanymi przez autorow roznych specjalnosci.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. ze spadek ten jest tym glebszy. Oprocz tego lst- 4. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . mogacych 4.2. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii.introwersji. zarowno fazowe. starano sie natomiast przedstawic wybrane. Po czwarte. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty.OR).132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. Nalezy jednak pamietac.2. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . mowa bezglosna. analizujac sposob. tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. Badacz zainteresowany ekstrawersja .

5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie.10. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). rozdz. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. N. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch).z wagotenia (vagotonia.1. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. od lac. Iednym z problernow. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. nieprzekraczajace na ogol 0. nervus vagus . tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac.).30 63. Bernstein i Taylor. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. 1969). komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. Drugi to uklad wzrnacniajacy. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. lub tez. 1969).Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. mozna wiec powiedziec. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. Im wiecej informacji zawiera komunikat. nie podlega habituacji. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. 1979. Sokolov.nerw bledny). odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. zmiany postawy. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. Wojtaszek. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~.74 . oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami.I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne.99 61. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. ze reakcja obronna. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation).2. 1972). czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. Freeman). Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. oznaczany symbolem A. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow.wagotonii sprawily. 3. rozszerzenie irenic.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. w drugim . Uwaza sie. Eppingera i L. lm wieksza redukuje niepewnosc.2. . odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. Hessa w roku 1910 (por. inspirowanym teoria informacji. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance).7. Koncepcja sympatykotonii . W innym ujeciu. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. parasympatycznego. 4. czyli jego habituacjl (habituation). Sokolova (1963. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). Pierwszy z nich to uklad modelujacy. 1972). badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. Wenger i Cullen. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. w modelu Sokolova przyjmuje sie. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. Wenger i Cullen.37 58. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. to znaczy uczenia sie tego. mowiac inaczej. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. lub nawet calkowitego zaniku OR. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. 1993). w przeciwienstwie do orientacyjnej. Nie jest natomiast jasne.

ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. Opisany stan rzeczy spowodowal. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. budzi zasadnicze watpliwosci. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). (3) Analiza wielu badan pokazuje. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. . Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). a osoba.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. przynajmniej na terenie psychofizjologii. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. Wedlug definicji Duffy. jest nlemozliwe do utrzymania. Duffy i inni.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. Malmo. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. 4. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. (2) Stosujac srodki farmakologiczne.2. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. Mowi sie na przyklad o . Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. Przykladowo.578). Lindsley. byl John Lacey (1967). lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). a jego funkcja wyjasniajaca. Engel. badania Laceya prowadza do wniosku. Inaczej mowiac. powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. W literaturze (por.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. 1967). indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. ze zmienne. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. autonomicznej i behawioralnej. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. to znaczy sprawic. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. 1980).aktywad! strtiktur czolowych mozgu". s. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. Specyflka indywidualna (individual specificity . Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. jak Hebb. ale i od kierunku zachowania. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei.aktywacji elektrodermalnej" itp. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji.

uwaza sie. EBF . rozdz. za zgodij autora i wydawcy. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc.napiE/cie miE/sniezola.17-21%. Wykorzystujac aparature pomiarowa. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. PVA .ych lub ]psychkznych (przykladowo.energia rytmu alIa.). Miller. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. 1986). EMG . Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych.2. RES .molywaeja. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. mozna latwo stwlerdzic. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja.reakcja konduktancji sk6ry.gniew. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie.cZE/sloscoddeehu. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . RY·CINA 4-1 ~_!l1III! !l1II'!l1II. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . jak i na ludziach. ANG . . copyright Elsevier Science. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. Powiedzmy. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por. cisnienle krwi. EEG . ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). _ . lecz pilka pada na lewo od celu. wzorce motywacyjne . 1978). motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. sd fizjologiczne] 4. wydzie1anie sliny i wiele innych (por. SCR . Przez dlugi czas panowalo przekonanie. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych.cZE/slosc mrugania. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania.. HR . W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. Badania te. a wzorce sytuacyjne . Kimmel. jak aktywnosc elektrodermalna. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. s: 53). natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. Wykonujemy rzut. E. prowadzone zar6wno na zwierzetach. czestosc rytrnu serca. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. TEN .bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . Tym.amplituda tE/tnakrwi. Patrzac na te wyniki.bezradnosc.. izolowanej zmiennej.napiE/cie.5-19%. w kt6ryms z kolejnych rzut6w.. 1973. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci..szybkosc rytmu serca. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq)._1~i~i!:_i!l1ll:!.1 138 nych os6b. Widac z niej na przyklad. Millera (1989). odmienne jakosciowo od innych wzorcow. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. Wedlug: Fahrenberg (1986. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. trafiamy do celu. HEL . 1978). kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob.m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. MOT . Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. Miller.7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. 17. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji.

(Miller. a w szczegolno sci .platki uszne (elektrody odniesienia). i _I i I'.EP). W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ . RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . Basmajian. Basmajian. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. A1 i A2 (preauricular). Schmitt. Wkrotce potem. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. 1989).1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. Osselton i Shaw. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. F (fronta~. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. niezaleznie od Catona. Po drugie. Wymaga to specjalnej analizy. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. parzyste .moze angazowac rozne procesy poznawcze. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. 1989). Dose szybko okazalo sie jednak. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. . W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. nastawienia itp. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. 1978). lek i wiele innych (por. powstalych w nastepstwie chorob. 1989). Cooper.potyliczna. migrena. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. Bergera (1929).skronio· wa.prawa p61kulll m6zgu. zaburzenia gastryczne. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara. 1978. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. 1993). Fp (prefronta~. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. 1980). Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. C (centra~. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen.Beck i Cybulski. nadclsnienle tetnicze. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . jak napieciowy bol glowy. oczekiwania. T (tempora~.przedczolowa. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych.centralna. Po pierwsze. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni .czolowa. przede wszystkim . Obecnie podkresla sie czesto. epilepsja. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. P (parietal) . Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H.3. bo ponadstuletnia historie (por. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback.ciemieniowa. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo)..140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy.

znany jako "system 10-20". czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny).2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. Niekt6re z nich. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. na przy- delta Uwaga. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. 4. iglica (spike). usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. oraz wrzeciono (spindle . Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie.3.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. a nawet 256. 128. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. standardowy spos6b (por. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. Przykladowo. H. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. 'rye. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki.3. czyli obliczyc tak zwany indeks fali. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. W niekt6rych badaniach. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975).rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. Z drugiej strony sa badania. 1993). (c) zapis z udzialem fal theta.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . co bardzo utrudnia ich 10- H. zwana elektroencefalogramem. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. Rejestracja dwubiegunowa. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. 64. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4.. prostopadle do powierzchni czaszki. interesujacych badacza. rna bardzo zlozona strukture.2 i rycina 4-3. wykorzystujaca technike komputerowa. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. czyli fala ostra. Iaspera (1958).m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex .za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . Pivik i in. 4-2). (b) zapis z udzialem fal beta. J esli.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . za zgodq wydawcy.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. przykladowo.

1995.' 4. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. 1995). rozdz. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. Majkowski. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG.8 Hz). choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji.1989). wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. ryc. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. cyklicznie powtarzajace sie fazy. jak i towarzyszace] zdarzeniom. przedstawione zostaly w tabeli 4. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. . przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) .7-1. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . F He fE :FOANEC cer. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. podczas gdy polkula prawa . a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. Lewine i Orrison. zar6wno spontanicznej. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. Ray. Aserinsky i Kleitman. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory.144 nych. Przeciwnie.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe.7 Hz). theta (4. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. 1990).szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. RyelNA 4·4 . Urbanski. Lewine. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. z zamknietymi 'oczarni.7 Hz) i beta (12. Zmiana taka.3. Majkowski. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. 4.6-11. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. jak sie potocznie sadzi (por.6-3. alIa (8.8 8. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. Orrison. 4-4).). Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). 1953). Krzysztola Owczarka. Budohoska i Grabowska. 1995). Pivik.6-3. Zauwazono tez.. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac.7-7. 3.6-11. 1986). 1994. Od czasu klasycznych badan R. Sanders i Hartshorne. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. 1994).9 Hz).5-36. 1993). Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. Lewine i Orrison.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich).3. sa natomiast typowe dla snu.

kiedy osobie badanej eksponuje sie. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. a dodatnie w dol. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly.7. Przykladowo. 4. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie).AEP). McCallum i Winter. jak i endogenny. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV).7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). 1995). Potencial wywolany jest specyficzna. J esli. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. Lewine i Orrison. w odstepie okolo 1 sekundy. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency).3. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. Uwaza siy.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca.3) nie przekracza 10 mV. takich jak jego modalnosc. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. CNV pojawia sie w6wczas. par. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. Najczesciej jest to technika usrednlania. Aldridge. G. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. to amplituda potencjalu P300 (por. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG.potencial pozytywny o latencji 300 ms. tab. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera.3. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne).2). Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. 4. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. Przykladowo. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. 4.3. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu.SEP). Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. osiagajace swoje maksimum w momencie . Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. Cooper.3. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. iz potencjaly endogenne. odkryta zostala w roku 1964 przez W.3. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. natomiast symbol P300 .146 badaczy skupia na sobie faza snu REM.w psychofizjologii poznawczej. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por.VEP). Jesli zalozenia te zostana spelnione. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. w przeciwieristwie do egzogennych. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. amplitudy i czasu utajenia (latencji). zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. 4. 1964). Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . czestotliwosc czy amplituda. Przykladowo. zwlaszcza zas . ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. na przyklad. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. Dla podkreslenia. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. zachodzi potrzeba ich klasyfikacji. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. Poczynajac od lat szescdziesiatych.7. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. 4. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde.

zostal opisany po raz pierwszy przez S. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly.083 0.3. historycznej nazwy.166 0. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej.7.125 0. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. Braren. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). Mimo to nie zmieniono pierwotnej. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . bodziec kontrolny (p = 0. Kornhuber i Deecke. uwaga. rye. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. jaki daje wzmocnienie czesciowe). Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). oznaczany tez symbolem P3. zwlazany z gotowoscia do dzialania. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa .208 -0. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por.20) -linia cienka.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace.pojawia sie on wowczas.3. Tecce. ile razy 6w bodziec jest eksponowany. 1985). nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. Nazwa potencjalu pochodzi stad.7. 1977). odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. 1965). ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. Uwaza sie. s. Deecke (Deecke i Kornhuber. jak oczekiwanie. ryc. Poznie] okazalo sle. motywacja oraz intencja dzialania. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. 4). kontekst zostaje poddany rewizji. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym.042 O. Niektorzy badacze uwazaja.166 -0. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). Kornhuber i L. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna. i pozny. niem. 4. 1965). 4-5). ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. 1973.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). 4-6). Potencjal gotowosci rna postac powolnego.04~ 0.125 -0.--~~~f-16c~~o2b. Donchina (1981). ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. przyjmuje sie tu.80) -linia gruba. Naatanen. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. Hillyard. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Wyniki badan pokazuja. Schwendt i Picton.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. Wedlug: J.RP. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. sforrnulowana przez E. 4. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. 1977. (1971. H. H. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii.3. copyright American Medical Association. Zubin i John.083 -0.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. za zgodq wydawcy. Hink. Dose powszechnie przyjmuje sie. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . Bereitschaftspoten- tial).. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). 4.7.

Naatanen. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. par. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. 4. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. Paavilainen. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. ktory nazwano negatywna fala uwagi. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). 1995). Pole to jest niezwykle slabe.fMRl). A. jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography .PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging . Hartshorne. Co wiecej. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu.3. Davis i W.3. Hillyard i Hansen. C. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . 1995). zwiazanego z ukierunkowana uwaga. Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). miliardy razy slabsze od pola ziemskiego.MMN) jest R. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals)..7. R.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. Hausmanowa-Petrusewicz. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu.BEAM).CAT lub CT).Naatanen. 1990. 1993). MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego.3. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. 1990. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG.jego kurczenie. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. Jacobson. jak E. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. Wykorzystuje sie w niej. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'.SQUIDs). 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. materialy nadprzewodzace. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. miedzy innymi. wskazuje. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. Jiang i Alho. czynnosciowych..1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. Niektore z nich. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. Fakt. Poczatki nowoczesnych.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. jeszcze pod koniec XVIII wieku.3. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). 1995). W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. 1990). Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. Tiitinen. Zdaniem Naatanena. w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. ktory jako pierwszy. Cacioppo. 4. 1986). W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego.4. Orrison i in. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. Show (pOI'. Tassinary i Fridlund. Lewine. Wyniki pokazuja.7.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. badania pokazuja.). Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). 4. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. Waznq zaleta obu metod jest to. Galvaniego.

sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. pokazuja. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). F. M. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. Zgodnie z inna hipoteza. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG.4. Zdaniem Malmo (1965). Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. recytowanie wiersza). w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. zwlaszcza miesni karku. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. obserwuje sie czesto. N alezy jednak pamietac. proszono. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. dose czesto. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. postulowana przez teorie aktywacji.. 4. gardla. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. pisanie.4. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. 1989. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania.3 EMG a wyobrazenla 4. Osoby badane. pozniej. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. W szyst- . ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. sluchanie tekst6w. Uwaza sie. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. Istnieja dane sugerujace. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg.2.4. zapamietywanie tresci jezykowych. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. podbrodka). W pr6bach. 1972). Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. pompowanie opony czy pisanie listu.2. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. Goldstein. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru.rowniez na inne uklady). 1971). Wyniki wspomnianych badan pokazuja. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo.2. a pozniej z jego spadkiem. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. 4. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego.10 000 Hz. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. ze napiecie niektorych miesni. przeprowadzonych w latach 1900-1966. Wyniki uzyskane przez S. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . dla ulatwienia rejestracji. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. Eason i White. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu.4.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. a czestotliwosc . angazujacych procesy jezykowe. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. takich jak unoszenie ciezarow. Badania tego zjawiska maja dluga histone.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. poczynajac od lat trzydziestych. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu).2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. Andreassi. 1990.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. warg.. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). po wstepnym okresie relaksacji. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi. takich jak ciche czytanie. sluchania rnuzyki). (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. mimika twarzy) . Dalen i Storfjell.

ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka.podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Mandel i Klerman. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . a mianowicie ruchami oczu. lubiane badz nielubiane pejzaze. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. Stwierdzono. ale maja wysoki prog wrazliwosci . Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. Istnieja pewne podstawy. Lang. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy.4. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka.5. leh znaczenie staje sie jasne. nieco mniejszy . tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. ].4.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. musculus zigomaticus). dan. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. slegajaca 150 000/mm2. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. takie jak szczescie. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. 1979). stwierdzono.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. za: Cacioppo i Tassinary. 1990) stwierdzil.mlesni ust i gardla. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. 1976). musculus corrugator). Po trzecie wreszcie. natomiast emocjom negatywnym . nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. semantycznych. Po pierwsze. wykazano. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. na przyklad zmiany rytmu serca (por. Dalsze badania pokazaly. E. Po drugie. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Petty'(1981). Ekman. W siatkowce czlowieka znajduje sit.2. E.2. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. 1973). aby sadzic. Zaobserwowano tez. Dimberg (1990). ze EMG twarzy (facial EMG . ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. T Cacioppo i R. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. Salt.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). Badania P. stwierdzono wy- I I 4. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. Fair. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. smutek i gniew. Miedzy innymi Shaw (1940. Langa prowadza do wniosku. 4. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie.

co stanowi 1/10000 pola widzenia. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku.poczCjtekwiersza.. (4) ruchy skokowe (saccadic).·········_······E . 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). .••• .. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia)... Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny). oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. Wadaptacji wg: Tinker (1965).1.. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy. 4. E . Szczechura i Terelak.:::::::::::::::. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. Mlodkowski i Mlodkowski. ..... Uwaza sie..... nawet jesli oko zasloniete jest powieka. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne.~ . ... czterem znakorn standard owego druku (por..ruchy wsteczne. linia ruchu gtowy _. 1993)... nie dluze] niz 100 milisekund.. ·....EOG). Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography .1 Charakterystyka ruch6w oczu 4.. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por.. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym. Widac to wyraznie. najwazniejszych punktach obrazu..5.. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· ... W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany..koniec wiersza. ryc. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. R . 4-8).5... na ktory patrzy badany. . lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu... 1979. zarowno dowolne... Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. - " R . Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por.. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B . ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). . Dlatego tez mowi siy.. spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1. Szczechura i Terelak.. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee.. 4-7). Szczechura i Terelak..::::·:::~-::~::::::::::. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male. R I linia ruchu gtowy .2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy. Stosunkowo latwa. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. ··. w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu. "'. ale koncentruja na wybranych. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie.. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej. B .156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt. . RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 ... jego parametry (zakres. . w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4. copyright University of Minnesota Press.1. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie.. Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa.. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji.. . 0 ••••••••••••••••• .5... za zgodCjwydawcy...··8·.-.. ····. ryc. ·E . nie slepe.. 1993)...5 stopnia katowego...... .:::···· . Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych.1. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki... ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce.. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo.. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony)..: ~. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit).' . jak i mimowolne..

1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. trudnych. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. jak E.5. Badania Zimmera (1993) pokazuja. Fiksacje staja sie dluzsze.5. Jej wrazliwosc. Ianisse. 13 x 14 i 16 x 23. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. wy[sciowa szerokosc zrenicy. akomodacja oka. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. ktory jq rozszerza. Wiadomo tez. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie.5 milimetra. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. Sarkin i Dykes. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. ze bodzce psychologiczne moga powo- . Po drugie. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. do wartosci maksymalnej. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. obserwowano dwa maksima reakcji. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. czyli tak zwany ruch regresyjny. moze wzrosnac az 100 000 razy. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. zwlaszcza tam. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. ruch spostrzeganego obiektu. gdy zapowiadal on zadanie latwe. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. gdy wypadaja na slowach rzadkich. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. Asarnow. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow.2. Stwierdzono przy tym. 1965). Mimo podjecia kilku prob. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. stwierdzono. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). operatorow komputerow itp. Zimmer. Scislej rzecz ujmujac. Hess. miedzy innymi. Uwaza sie. maszynistow kolejowych. pupilla . Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. H. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. Kahneman. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji.). Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. zwierajqcego zrenice. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. koncentracie uwagi. jak emocjonalnych. badajacych. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. niezrozumialych. Beatty i D. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. od lac. stwierdzono. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. Po pierwsze.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut).5. Analizujac tego typu dane. jak [asnosc i barwa swiatla. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa .zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm.zrenica). Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. Kahneman uwazal. Badania pokazuja. 1986. 1996). oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. pamlec krotkotrwala.przez uklad sympatyczny. 4. zarowno poznawczych.2. kierowcow. 1965) autor ten zaobserwowal. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. 1993). W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. J. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. Beatty. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. drugi . matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. Kahneman. 1973). 1974). ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . i miesnia promienistego. Podobne wyniki uzyskano. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. habituacja. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. Hess sforrnulowal hipoteze.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. nie przekracza na ogol 0.

Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. jak znieczulenie rogowki. Hess przywoluje fakt. Mozna sadzic.belladonne (bella donna znaczy doslownie . Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. mechanizmy autoregulacji. zostanie przepornpowana).2. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. Hess i Goodwin. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. w sposob podobny do . by zwracano na niego uwager). selektywne hamowanie reakcji mrugania. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. Ogolnie rzecz biorae. 1990). ladniejsze. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. ze cala krew zylna.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. utrata wzroku czy sila oswietlenla. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. czas trwania.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. regulacja miejscowa . 1984). ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego.rozrusznikiem serca). Automatyzm serca przejawia sie w tym. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. 1993. ze zarowno czestosc. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. badani nie byli swiadomi. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym.piekna dama") . (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. janisse (1974) uwaza nawet. oko . 1992. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. 4. (2) odroczeniu mrugnlecia. 1973). (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. rna niezwykle zlozony system regulacji. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. Jest tez mozliwe.jako srodek upiekszajacy. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene.5. Co ciekawe. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. ze silne emocje (lyk.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. powracaiaca do serca. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. Mietkiewskj. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. lecz krotkotrwale. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. rysunki twarzy. Stern. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. Stern i Dunham. Komentuiac te dane. Generalnie rzecz biorac. Innym.powiekszone poprzez retusz. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. Przykladowo. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. Zdaniem I. Berne i Levy. Uwaza sie. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi.A. Sterna (1992). na drugim zas . ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . Badania pokazuja. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. nie zas najej znak. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. pobudzenie nerwu blednego moze 4. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. Podobne . choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. Pewne dane wskazuja. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. Zdaniem Sterna (1992). Podo bnie. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. Przykladowo.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka).5. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. M. zwany tez ukladem krazenia. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. P. oraz odruch obronny. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec.wzorca dzieciecosci" (notabene. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute.

Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne.6. 4-10). ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). W innych. takich jak mozg i serce.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . podlega on glownie kontroli neuronalnej. powoduje ich zw~zenie.1. takich na przyklad jak skora. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). 4-9). Przykladowo._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg. nerek i skory. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. ktory razem z sasiednimi. W niektorych tkankach. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. Najlepiej widoczny jest zalamek .0 0.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych.6. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. Jennings ivan der Molen. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. 1988). co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. Levy. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne. rye. 1977). gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca.8 0. 4. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. Somsen. rye.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich.2 0. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. por.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce).0 4. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia.1. pluc. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca.6. dodatni R. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny).4 0.6 0.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~.ECG lub EKG) . 4. Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. mierzona w rnilisekundach. czyli zmiana przeplywu obwodowego.SBP). otrzymujemy kolejny wskaznik . u osob 0 slabszym miesnlu .. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI).1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca.

gl6d.6.1. 1993).. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. Geer i Head. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa)..5 Pl'zykladowy tapis zmi. 1996).RSA). 1988).1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe].6. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por.transport substancji energetycznych.:.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por.. to jest 0. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle]. 1996). zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. Przykladowo.2.wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. 4. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" ..~. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu.. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. rye. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej. na pobudzenie ukladu .a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. 4. jak i 0 charakterze doraznym. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. w szczegolnosci zas .6. strach czy wscieklosc. Ciarkowska. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por.6. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute.beat by beat). a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. Obrist. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por. """"----""""--_. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy.cz\lscdolna..erc.3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity).6. Stromme i Ursin. Mulder.1. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. takich jak b61. 1996). W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. Kaiser. ale podlega ciaglym zmianom. a posrednio .4 Przeplyw obwodowy 4. Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. 1976). pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate)..15-0. tym wieksza szybkosc fali tetna. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. zar6wno okresowym.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por.'"""' 1 64 . W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. .. 4. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu.. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne. mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s). 4. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography).~ ~.1. 4-11). otaczajace jq tkanki). Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability .HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . Beauvale i Bener. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru. 1992. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe . 1974). Shapiro i in.. W badaniach dotyczacych szybkich.an rytmu S. nieinwazyjny pomiar ctsnienia.. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac.-~"". Rzeczywiscie.

. '" s Q) '2 30 S .2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. za zgodq wydawcy. aby uniknac kary) . Harbin. 1976). Brener. a w nastepstwie . Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe.l. s. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza.obciazenia ukladu krazenia (por. ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. Wedlug: Blix.2. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu.l mi!. Cannona (1915). Paski poziome ilustrujq r6inic!. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist.lzwr6ci6 uwag!. 1988). Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. Dobrym przykla- . Requin. Niektore badania sugeruja tez.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju.l mi!. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. Dowodzi to. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. Pewne dane sugeruja nawet.6. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA .102 u/min i maksymalna . 1984). Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. copyright Aerospace Medical Association. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . 1980).ls6A przedstawia relacj!. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne.6. Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. adrenergicznego.2.. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. 1987). jak to zrobic". A.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por.l mi!.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . Brener iRing. ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. Obrista. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. Myrtek i Greenlee. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). czyli: "Nie wiem.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. a w konsekwencji . rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. rozdz. Prosz!. .l prostq (regresja liniowa). 1989. Przykladowo.ls6B przedstawia relacj!. Iak dotad. 4. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. Stromme i Ursin (1974. 1987. Brener. CZ!. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. niz wtedy. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum.s "" '13 .na aktywnose: sercowo-naczyniowa. Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze. 1221). 1991). wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja.

zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. 1987).. Nlepewnosc co do wyniku dzialania.. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. R. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu. Powstaje jednak pytanie. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji..:~ .nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej").sukces jest nlemozliwy. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan. BIOLOGICZNE ". nastepuje przyspieszenie pracy serca. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA ... """"... Obrist. okazaly sie nieskuteczne". N alezalo by przyjac.. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych.z procesami uwagi. takie jak wielkosc przynety.. Nie jest jednak jasne. . Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. nie jest jasne. 293).4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt.. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. czyli: "Nie wiadomo. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w. jednostka moze bye pewna sukcesu. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. glom'. aby wre-szcle._'. 1986a). 1976). Lacey. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody.3.. 4-12). reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). mogacych dzialac jak dystraktory._'. Brenera (1987).131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection).::'<""m".L. rye.IT . podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. Jest wiec zrozumiale. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. natomiast w sytuacjach. . ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). Autorka klasycznych ba- Badaczem. [esli uswiadomimy sobie. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim.". gdy jest ono malo kosztowne energetycznie."":. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne).". 1992). Barry (1982. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. 1967) koncepC. Iak pisze J. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. J. 1992). reakcja orientacyjna . 4.. Zdaniem Graham. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w.50 (bye moze inne czynniki.. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. MECHANIZMY '. nieraz bardzo znaczny. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. Wyniki pokazaly..gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. moga modyfikowac ty zaleznosc).. . czyIi: "Nie wiem.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi.._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. Ciarkowska. byl nlewatpllwie John Lacey. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. 1984). Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in.6. Nie jest rowniez jasne.. jakim bedzie musial sprostac. reakcja 0 bronna ..."""""""£jW. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia.. w szczegolnosci zas . Iesli zadanie jest bardzo latwe. jak i wtedy. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych..talle) obserwuje §i. jezeli jest ekstremalnie trudne . a tym samym . s.6.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. jak i wtedy. gdy dotyczy antycypowanej kary. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) . dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. 4..1 Odruch orientacyjny..3. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie. pokazuje. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju.". J ennings. Powszechny jest poglad. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. ~~ 169 dem moga tu bye badania].". 1986. 1979). W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. Turner i Hellawell. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja.~ zwolnienie rytmu serca. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi...". gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. .-16 8 rf. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana.~~"". innym niz kierunek uwagi. . Carroll. W sytuacjach nowych.2. Jennings (1986b. Wyniki wielu badan wskazuja (por. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy.6. czy oslagne sukces". do jakiego zas . Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. niepewnych.6. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu.~ca. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia.proces6w emocjonalno-motywacyjnych. ze nasilenie 4. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej .. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. wzrost rytmu serca. aby otrzymac pokarm. Reykowski. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973.

a scisle] . van der Molen. 4.6. sk6ra zachowuje sit. rozne wersje tego schematu.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach).lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore.6. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. 4. w rnuzyke nagrana na tasme). jest badanie czasu reakcji.albo inaczei . Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. 1992. Ieslt stosuje sit. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. Jennings. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). 4. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). Fowlesa i innych (1981).. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. 1977) bylo odkrycie. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. van der Molen.3. Neumann i Blanton. .. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. w przyblizenlu jak opornik (rezystor). jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. Jennings. 1979. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory .3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. Stosuje sit. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect).§ ~ -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. nie rna jednak jasnosci. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. potential). czyli konduktancja skory (skin conductance).~:~~~::::!:~. 1985). Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. unsignalled reaction time). Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). 1974). Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12.rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. Boucsein. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. Somsen i Orlebeke. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna .-. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage.--~u @b###BOT_TEXT###quot; ~ ~3+---------~---. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna.6. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. przykladem drugiej .3. Bohlin i Kjellberg. oczekiwania na bodziec imperatywny.:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. J ak dotad. w rniare wydluzania sit. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. albo tez przewodnosc czynna. 1970).::~z. Somsen i Terezis. 1986a). C. Stosujac metode egzosornatyczna. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993).67 i 0. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. H. staly prad pomiarowy. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. czyli rezystancja skory (skin resistance). wsluchiwanie sit.primary bradycardia). wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu.74.3. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por.------ --- -- --_. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). 1990). Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. Stosujac metode endosornatyczna. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi .

-. w mikrosiemensach (mS). natomiast wlelkosc konduktancji . Barry.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por. Ohman. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji.. Brown. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany.. przeprowadzonego przez A.". mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej.. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. Colesa (1966).1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). 1983). E.siemens (S).SPL).~ 173 4. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. -. ktore nie wymagaly. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.~~"%t. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator. 1973).. Przemawiaja za tym.-. ktore wymagaly •• areagowanla. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response .7. Edelberga (1972. W roku 1967 C. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. Montagu i E. . W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K).· reagowania) . M. Zgodnie z nim. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS).gruczoly potowe. 1993).~~- . D. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C.SRR). aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. Taylora (1979).. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R.-.fu. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez].. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych.~ . 4. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200).58bitow niepewnosci) oraz [ego. S.2. miedzy innymi.. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0. czyli obecnosci bodzca.-ze..te.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. (3) poziom potencjalu (skin potential level ..7. Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. Bernsteina i A. Korr (1957) wykazali. Thomas i].SCR) .2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu. 4._ . ~. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to. . 1977). z niewielkimi wyjatkami. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho. Gtuczoly te rozmieszczone sa. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. czylireakcje na konkretne bodice.). 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -.~tmJr.. M. R(KQ) 4. bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami.7. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova.-.. ."Th..: Wynikiekspery" mentuwykazaly.m. Bernstein. Iednostka rezystancji jest om (Q).K:::"§rm=:_§. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS.~~~~"'''''£===''''k"". (1). S. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). 1993). w ktory wmontowane sa elementy przewodzace . rozdz. 1967a). jak sie niekiedy blednie sadzi. !&. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). C.• ~v..:m:. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian.w milionowych czesciach siemensa. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach.. l1ub1. 1982. ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory). musi bye postrzegany jako znaczacy. (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. wymienione nize] prawidlowosci (por. oraz aktywnosc toniczna.7. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. Prokasy i Kumpfer. P. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy .:'1<. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). na calej powierzchni ciala.

jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. Maltzmana (1979). ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). 1973). jak i przez bodice. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por.. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. to jest uswtadomienlern sob ie. uzywaiac terminologii Pawlowa. W Cook i R. Na przyklad.7.pierwotnie neutralny . wystarczy poinformo- wac osobe badana. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. E. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. Garcia i Koelling. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. 0. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi.~. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. Harris (1937) wykazali.nej. Grings i Dawson. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. 1973).= . rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. sprawiajacej. Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja.. lecz reakcjami orientacyjnymi. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau).5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. Powstaje pytanie.4 \~~ V 4. Prokasy i Kumpfer. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Prokasy i Kumpfer. Zdaniem 1. S3' . Podobnie. niektorzy badacze dochodza do wniosku. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. Rola jezyka (lub tez. mozna spowodowac zmniejszenie. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. a nawet zanik reakcji warunkowej..bodziec. a nastepnie na systematycznym ich spadku. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych.3 i·····~ .. Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania. rye. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. klasyczne bodice warunkowe. Prokasy i Kumpfer. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. 4. 1973).4 0. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. Wyniki badan pokazuja (por.7. pajakow). 1973).. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. 4-13). czyli tego. Skutecznose tego typu procedur. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR).=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c.nawet do poziomu wyjsciowego (por. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. niekiedy . ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. Podobnie jak nabywanie.przy duze] liczbie prob . 1966).~ :'\ ~ l\ \ II I -0. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- .~.

choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. Inna nosna idea. dyskutowana od lat szescdziesiatych. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. ~~~"1m. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . przy czyrn podkresla sie. Wedlug pierwszego z nich. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. operatorow kornputerow).a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca.J ak widaez ryclny. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. rozniqce sie intensywnoscia. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci.. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. .nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . kierowcow. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. ze moment wystapienia.. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). dane eksperymentalne. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. 1973). czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji.warunkowego. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna).ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. Znanych jest wiele potencjalow korowych. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. reprezentowanym miedzy innymi przez M.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego .:~ neralizacji semantycznej. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. jak . Istnieja dane wskazujace na przyklad. i nie wczesniej. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. Przykladowo. z drugiej zas . Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. 1985). charakterystycznych dla danej osoby. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku.bez jej udzialu. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. Istota problemu dotyczy raczej tego. Wystarczy uswiadomic sobie. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. E. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna.. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym.. mledzy innymi. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. Zauwazono.. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. ogolnego konstruktu teoretycznego. •• .warunkowaniem i generalizacia reakcji. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. Zgodnie z drugim stanowiskiem.I&":"~. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. .N&. inrwiyksza. Liczne dane pokazuja tez. drugi zas .rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. Maltzman.EMG) moze dostarczac informacji. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow.tym wteksza arnplitudaeieakcji. 1 76 """-&~._- v. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. jest biofeedback.mleszkanie".dom". czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. Cenerallzacta se'""lifl'" un.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . bodzcem warun- kowym. reakcji orientacyjnej.chalupa". gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). D. Oznaczato. Mandel i Bridger. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. . Stwierdzono na przyklad.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. Wyniki badari pokazuja. 1979. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. kolejnosci zas .">!III"" polega ina tym. "palac" itp. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. zmiany zachodzace w czasie snu.•. jak i dla praktyki psychologicznej. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu. czas trwania i czestosc tej reak- . niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej.~~~~~~~~~ 1 77 l . Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie.

(red. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. bodziec warunkowy.). glebszego charakteru. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. Ciarkowska. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. Sosnowski. a nie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 3. przyklad tego procesu. jego intellgencje. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. . jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. czujnosc. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. Zimmer. (1991). znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. jak uczenie sie i przywiazanie. Sosnowski. mieso lub skora. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. (1992). choc nie calkiem typowy. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. 6. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. Wrodaw: Ossolineum. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. Pies to dobry. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. Istnieje tez poglad.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. 53). ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. T. jak i bodziec. Interesujacym. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. (1993). jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. 1894. jak dotad. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja.. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. 4. K. W. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. s. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. T. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. 5. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. Stwierdzono. Wrodaw: Ossolineum.178 cji sa regulowane w taki sposob.

Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie.- . sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Inicjuje ona zatem lokomocje. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. Uznali oni. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. 5. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. takich jak naciskanie na dzwignle. menotaksje i astrotaksje. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. Nastia jest reakcja obronna. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. matematyzacji analizy rezultatow. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne.""-~ •. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "".•. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Ukwial. przyjmujac.. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. Etologowie (ethos . tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. W niniejszej pracy przyjmujemy. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. Psychologowie eksperymentalni. oraz astrotaksje. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu.czy sejsmokinezy. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. wykonywanych w okreslonym kierunku.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Poslugujac sie tym kryterium. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm).180 czalnych. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. czyli takie warunki srodowiskowe. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). korzeni. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Dembowski.•. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. do oslagania powtarzalnosci wynikow. . Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis).na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). prowadzac badania na zwierzetach. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). lisci) . ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. jakim jest zachowanie. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. tak jak w wypadku kinez. ~. 1950). termo. bieg w kole aktywnosci itp. co sprawia. formach zachowania. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. 1993. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. Vh'="·~~~~~~ -~~~. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). Sadowski i Chmurzynski. Lorenz (1982) broni nawet tezy. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. opierali sie najczesciej na wybranych. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. 1989) to bazotaksje. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie.1. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. 1960). Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone.

pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. Oznacza to. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. nie przechodzac do kolejnego etapu. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow).. 1966) i muchy domowej (McFarland. podawanym w wielu opracowaniach.. C i D .chemotaksja. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. ze nie wystepuja one. Istota zachowania korekcyjnego jest to. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. sa reakcje optokinetyczne.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. jest mledzy innymi odruch cofania. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. powszechnie wystepujacy na polach.tropizm.). 1993). rozdz. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy.jak na przyklad taksje . ryc. a nie . ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. Elementarnymi skladnikami zachowania. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. bardzo do niego podobny. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. symboliczna sylwetka drapiezcy) . naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana.d). ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. Doskonalym przykladem. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. Waznq cecha tych reakcji jest to.na stymulacji zewnetrznej. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. Tajchert. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). B . czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. Dlatego bywa porownywana do taksji. jest mniejsze niz w przeciwnym. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. Jest to forma zachowania organizmu. 1989). 5-1c. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. oraz. 1996) lub odruch obronny. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. niewymagaiace uczenia sie. charakterystycznymi dla organizmow. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne. ktora wskazuje. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. choc trzeba stwierdzlc. 1982). Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. 0 czlowieku mozemy powiedziec. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. Mozna zauwazyc. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. Sa to wrodzone. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. Blaszczyk i Zielinski. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. choc . Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. 4. Sadowski i Chmurzynski. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca.

Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. . Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle.~'W£. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. a takze odruchy zlozone. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. Analizujac ten problem. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna.~~~~~'m.. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego.1. '- ff&. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. opisujacy procesy eferentne. lecz przewyzszajace go wielkoscia..~~~'m. odnoszacy sie do procesow aferentnych. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku..~~~Wk~'." 18 5 .l. 1974).~"m. wylacznie przez wlasciwy bodziec . wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. nalezy podkreslic kilka faktow.. 1976/ /1951). Obecnie wiadomo.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. to: [. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii.~~"%. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje.<mh~~.1.klucz.*. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych...~~'&. 175). Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. jego konczyny pozostaja usztywnione. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca.:<%lf$k'W!. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). Nalezy wspomniec. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. wed lug Tinbergena (1976/1951. Po stacie z reklamy. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). Tinbergen i K. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. otwieranym.. s. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych.%~"f.". Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy. dominuja wlasnie takie zachowania. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka.. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja. N. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. jest instynkt (instinct). Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW).zachowanle instynktowne". Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. . Pojeciem. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy. Pierwotnie stosowano termin . Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. intensywnoscia koloru itd.. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow.1. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca.2. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. jak widok malych zwierzat.~ . U organizrnow."®&. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. (Tinbergen. jak cofnieta czesc twarzowa. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka.~ 5. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. kontrastowoscia. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<.2. 5. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). na drodze roznych form uczenia sie. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. bez przymiotnika "wrodzony".2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. Instynkt..

Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza.model procesow motywacyjnych Deutscha. 5-2a). wykorzystac pojecie popedu. czyli zgodne z zasada . Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. Jak latwo zauwazye. analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. B . ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern)..mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy".przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. Lorenz posluguje sit.czne Bodice specyficzne 5. Trzeba podkreslic fakt. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice.2. Im wiycej wody w zbiorniku. sa szczegolnie sztywne. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy.. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982). C . Model Lorenza. Pojeciem. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . sa tak zwane ruchy intencjonalne. to jest --I hamowanie •. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. okreslony przez D.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . Im wiycej wody w zbiorniku. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. W. to wszyscy. Glosi ona. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. Te akty zachowania. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob.. ktorzy staraja sit. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis.1. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. Nalezy stwierdzic. tym wiyksza energia dzialania (popyd). Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii).e ':eJr.. ktore powodujq. Gdy takich ruchow zabraknie. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. D .wszystko alba nic".~ zmiana .'. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. choc nie rna watpliwosci. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). Muszq one przekroczye pewien prog. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. 1975).

efektor.osrodek koordynacji ruchowej._'tm. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A .. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka. GD .- 1 89 k.bodziec swoisty. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego.. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego). 1972. powtarzane moga bye etapy poprzednie. Ss . Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. . < .4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------.. rye. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia.bodziec nieswoisty.~~~~:«" . Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania.. OKR . Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha..1 88 ffi~~'%~. sterujacego danyrn zachowaniem. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego... Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe).~~%.. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi).receptor.. A. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. Stan ten.".m-:~-. Deutsch (1960) w swym modelu (zob..1. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych.~~_ ZACHOWANIA . Objasnienia symboli: > . Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain).". Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy. 5-3b). Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej..'%. J. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania.. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. """. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania). w.og61na organizacja zachowania..-. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch. B . oraz niespecyficzna. tworza zreby ogolnej struktury zachowania.".-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~.!cy.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania.m. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych.. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych. zob. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego.gotowosc do dzialania. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu.2._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy).mechanizm wyzwalaj. rye. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. MW . 5-2d).. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua. Ns . ryc.•':'$~~~.:- &"< .hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu.'\. 1994).. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. tak jak proponowal Tinbergen. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia.

dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. lub nawet grupa pszczol. picie).. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym.]" (finbergen. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. 1966). W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). ale zarazem mniej zagrazajacej. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. ktory badajac nowy obiekt. ktore pachnialy w odpowiedni sposob. schowana do otwartego naczynia w taki sposob.1. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A .finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. wydaje sie.. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. prawdopodobnie dotykowych [.. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych.]. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej.] wyzwala pierwszq reakcjy. Trzeciej kolejnej reakcji . przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. r ! !] . Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Pszczola. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. ryc. gaja przed siebie dlon. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . nie zwraca uwagi drapieznika. 1976/1951. ktorego sle bola. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. s. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.2. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. 89). wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. wyciaga glowe w jego kierunku. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. Istotnie.. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). B . szukajqc pszczoly. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. Na przyklad szczur. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych.. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie.. nieprzystawanie do sytuacji. natomiast te. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). 5-4a).2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek.zatopienia zqdla .

A. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow.. Gatunek nie wystepuje "w calosci". flzjologii i zachowania. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. ktore zmnleiszajajednostko- . Latwo udowodnic. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. 5-4b). ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Uwaga skupiona zostala na gatunku. C. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. ktorego jest przedstawicielem. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. zwterze. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. opieki nad potomstwem. dazace do kopulacji. To jednostka przezywa lub nie. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym.. ktory postuluje. roslina czy czlowiek. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Bol (1958). Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. zgodne sa z zalozenlem. opisowych i wyjasniajacych.:. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. realizacji prokreacji. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona.. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu.. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. znajdowania pozywienia. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. A. rozmnaza sie lub nie.].«"-. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. J ednostka to fenotyp. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. Teoria cloboru naturalnego zaklada. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob.~~""ifu~~~~~ 19 2 . wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. gdy spotkaia siy ze soba. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. z paleniem papierosow. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. kooperujace. Nietruclno pokazac. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. Latwo jednak znalezc dowody na to. ryc. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Wynnie-Edwarclsa (1962). Darwina (1859). zachowan. to jest do unikania drapiezcow. Opieka nad potomstwem. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. partnera seksualnego. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. przejawy altruizmu. van Iersel i A.. B i C. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. Neodarwinizm. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. :. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). walcza. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. C. przynajmniej w tej czesci.. ktore sluza przetrwaniu gatunku. mimo ze w jej trakcie moga zginac.~~~~ MECHANIZMY =lli.. ze proces selekcji preferuje te zachowania. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. antygatunkowe. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka.~~~. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. ze wymienione wczesnie] zachowania. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. co dowodzi. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. ZACHOWANIA •. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. organizm. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. Roje pszczol walcza ze soba.

Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi.1 Agresja Lorenz (1964. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci.'!bi. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. czyli ESS.oplacalnose strategii goIC. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. a golebie] +15. Jezeli zas odsetekjastrzC.odsetek golC. gdy przeanalizuje siC.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta. opieki nad potomstwem. a w 42%jak golab (por. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 .'!biastaje siC.jeszcze mniej. a co za tym idzie .25 Tak wiC.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). nie jest wyjatkiem od reguly. walka.j. Maynard Smith (1976). gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). Jest to zachowanie antygatunkowe. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. ze OSJ = OSG. z czasem jii dominujac. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu.'! punktu rownowagi: g = 0. gdy jest wspolprzywodca grupy. biologii. Tabela 5.3 5. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia.'!bia OSG . W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. jak w tab eli 5. obarczonych kosztem ran (-100).'!biej rzewyzsza golC. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana.powr6t do punktu r6wnowagi. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. a dla golebl O. Przyjmijmy.oplacalnose strategii jastrzC. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. Walka krwawa. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. otrzymujemy nastC.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. TakwiC. to szansa na sukces wynosi rowno 50%.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 .'!c placalnose strategii jao strzC. Proces selekcji eliminuje te zachowania. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan. Wilsona (1975). ilu jq stosuje. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. Stra- ~ RAMKA5.58 OSG = 6. kilku samic oraz mlodych osobnikow. 5-5). Istnieja zjawiska. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. nie.'!bi. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. Jest to zatem istotne uderzenie w .25 OSJ = 6. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa.'!pujqC'!charakterystykC. a koszt grozby 10. to g = 1. od ktore] nie rna ucieczki.'!o bi i golC.1. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. Taka mieszana strategia. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna .'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. przyjmijmy.194 wej.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. rosnie bowiem liczba walk przegranych. ryc.odsetekjastrzC. i I . Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata.'!bia j . I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab.42 j = 0. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych. nazywa siC.'! bardziej oplacalna. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.2.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. ktore zastali w grupie.ESS). Sens tego zachowania widac jasno. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. ktore nie przyczyniaja siC.'!bi w populacji g .'!bi wpopulacji wynosij. J est to strategia. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji.'!biii. ze: OSJ .zasoby gatunkowe" Iwow.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. Analize taka przedstawil J. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25. Zgodnie z tym. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. gdyby wszyscy jq stosowali. O.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-