1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii.Ten lwowski psycholog. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. ktore rnozna okreslk. byla znikoma. przez co nalezy rozumlec. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. Wobec nawalu wiedzy. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. rozwojowej i wychowawczej.zarowno pod wzgledern tresci. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne].ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. Wystepujacy w latachDu. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. 0 ktorym mozna by powiedziec. co znaczy.. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. liczba ksztalcacych sie studentow. Na przelomie lat 80. sterowane centralnie. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. to autorzy wspomnianego podrecznika.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. Iak juz wspomnialem. cykl wydawniczy tego podrecznika . Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych.spowodowala. uczeri Mieczyslawa Kreutza. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . Dotyczy to takze studiow psychologicznych. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. jak i formy.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. Ta grupa uczonych. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. [ezeli nie katastrofalny. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. W latach 70. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. "stutysiecznikow". choc kuriozalny jest fakt. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. zgromadzilo sie grono uczniow. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. w tym sensie. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. i 90. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. w tym glownie wieczorowe i zaoczne.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. Praktycznie biorac. Wprost zenujacy. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. i 80. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. w tym przede wszystkim pedagogiki. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. najwyzej zorganizowanym. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. niemal lawinowo powstawaly studia platne. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . znana jako szkola warszawska. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. Wreszcie. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. jako "deprywacjy podrecznikowa". ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. poniewaz . Choc. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. NiC laczaca. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. oferty wydawnicze byly tak ubogie. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. znaczy to. A. Tomaszewskiego . Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . Po pierwsze. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. W Stanach Zjednoczonych. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. ktore powstaly w latach 70. jak nadmienilem. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. ze jest akademicki. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. J urkowskiego i Z. Z kolei programy nauczania. Strelaua. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J.

. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. Ponadto autorskie podreczniki. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. ""'12. a jednoczesnie zagwarantowac. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci. Z kolei dzial . Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich.. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi.. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu. to z reguly wstepy do psychologii.Jiandbuchy". Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych..do psychologii ogolnej. z roznych powodow. " .14 . niz mozna bylo oczekiwac. To drugie kryterium zadecydowalo o tym. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika . trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow...nie pisano podrecznikow akademickich. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy. Istnie[ace podreczniki.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja.auto row i redaktorow .. sa wymagania formalne. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . ze .~~~"". ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. III).. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie.. Spoidlem.. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie. a takze zakres tresciowy podrecznika.. D. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. ze juz w latach 50. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych.~~~~=.. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej. z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. Psychologia og6lna (t. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN.. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych..zarowno co do jego tresci. . Podjalem sie roli redaktora naukowego tego .'ytm:. To przesadzilo 0 tym.Zachowanla spoleczne". ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem.graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii.. dwom znaczacym w psychologii wydawcom ..niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych.. w tym sensie. Moj Mistrz. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia.. jest wlasciwie niernozliwe.. Zimmera. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa .I1 PRZEDMOWA -.::~ . ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli.. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. W marcu 1997 roku przedstawilem . ktory odpowladalby standardom akademickim. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. ze dzial . To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki.. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi. Jak juz nadmienilem... Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. zespolowych prac. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. nie ogranicza sie on .szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego.. . niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow.. uprzedzal mnie.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. Wreszcie. . ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem.po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . jak i formy . fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania..jak si~ w praktyce okazalo . po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana.. ze podrecznlk obejmuje .>'>'~~~"%. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony.zgodnie z nasza intencjq . Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi. Podrecznik nie jest wstepem do psychologil... Profesor Tomaszewski.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . Tak na przyklad student. do czterdziestu dziewieciu). pOCZqWSzyod struktury rozdzialow...Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna.:w:::" recznika..reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. J ak juz wspomnialem. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. w ktorych niekiedy ryciny.'n ffi. "". Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie.

Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. Przetacznik-Gierowska)'. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. redaktorow dzialu. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. _~_".'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. diagnostyka psychologiczna. Sadzimy. wyd. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. zywimy zarazem nadzieje. ktoryrn w imieniu autorow. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). II .1998). in. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. nauk. PWN. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. Autor m. nadzw. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. psychologii edukacji i pedagogiki.ru1J.. Trudno wymienic tu wszystkich. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. '. jak i praktycznych zastosowan. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. w tym m. pozwala bowiem w dziedzinie. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa.""1t_~ . in. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. prof. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. in.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. metodologia psychologii. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. niezaleznie. Jest autorka m. ze podrecznik ten. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. Czytanie i pisanie .. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. 1987). zw. PAN. ""' . wyd. Osobista. psychometria i metody statystyczne. Krystyny. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. Prace nad podrecznlkiem. ze podrecznlk ten . wspolnie z M. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. co jest rzadkoscia. czy zaoczne. Wreszcie. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. Burtowy. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. wspolnie z E. 2 .. in. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat.nowy jffzyk dziecka (z M. jest on adresowany do studentow psychologii.. aktualna problematyka. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. w tym m. Hornowska. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej.d. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. 1987. w ktore] nie jestesrny specjalistami. . wieczorowe. a takze naszym oczekiwaniom. II -1997). na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. powinien opanowac. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. II . jaka kazdy student psychologii. lipiec 1999 dr hab. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego.. Zakladamy bowiem. wyd. J ak wynika z istoty podrecznika.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania.slouio i tekst (1989) . prof. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym .1992). nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem.: Mowa dziecka .. czlonek koresp. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu.

Prowadzi badania psychofizjologiczne. 1998). in. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Guilford Press. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. stereotypami. WOJCIECH PISULA: dr hab. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". umyslowo (Warszawa 1981). Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. Psycholog spoleczny i socjolog.. JAN MATYSIAK: prof. zw. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. ANNA MATCZAK: prof. oraz okolo 100 artykulow naukowych. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii.~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . prof. dr hab. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. :m. specjalista w zakresie rehabilitacji. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych.. dr hab. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). w tym Dynamical social psychology (wraz.]l. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . .. Zimmerem. (Warszawa 1996). w szczegolnosci . nadzw.. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994).]l.. wyd. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). dr hab. 1998). razem z W. Warszawa 1993).napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994)..1998). Uposledeenie umyslowe. dr hab. Wrzesniewskim.. w tym kwestionariusza MMPI. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. Autor m.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). psychoPhysiological and health research (red. prof.. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym. w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. . in. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. nadzw. Wydzialu Psychologii UW. G. Anxiety: Recent development in cognitive. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych.. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. Autor ksiazek. profesor DAM w Poznaniu.the example of exploratory behavior (European Psychologist. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw.to brzmi groinie (1993. obecnie . Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998).nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. 7_1_ _ prof.K_I: dr hab. w DAM). Inte- grative levels in comparative psychology . z R. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. Vallacherem. zw. nadzw.. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie... m.Izyk a psychologia (1992). dr hab. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci. 'llii! prof. Washington 1992). Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. D.__ ~_~~ BIOGRAMY . prof. Wydzialu Psychologii uw.':. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. in. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych..zachowan eksploracyjnych. jak i z zakresu flzyki. na Wydziale Psychologii uw. II . Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne .: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . Forgaysem i K.

ze pod tym wzgledern takze my. kt6re. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. a potoczne koncepcje czlowieka. zw. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. naszym zdaniem. pol. I -1987). zwracamy uwagee. c. 0 calej psychice jednostki. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998.Rozwo] czlowieka" to dzial. BOGDAN ZAWADZKI: dr. W: J. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. . W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce.Biologtczne mechanizmy zachowania". kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc.Ul~~ dr hab. NEO-FFI. kt6rej "anatomiee. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych.. Date powstania tego laboratorium . lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. Dzial .1879 rok .psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.tiiI M. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). . Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). Cecha nowatorska tego dzialu jest to. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. psychologowie.Htstorta i teorie psychologiczne". Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I .BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. JANUSZ TREMPAlA: . a takze 0 genetyke zachowania. JAN STRELAU: prof. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. prof. Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. dr h.. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. nieobecne.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". 1998). Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. Uniwersytetu Gdanskiego. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej.PWN.od momentu poczecia az do smierci. Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. dr hab. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. przekl. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. Ostatni dzial tomu I to . wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. wyd. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. w tym: Creativity and projection. (red. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. nadzw. Brzezinski i in. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. (2) . na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. praktycznie biorac."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan... RLCQ) wraz z podrecznikami. nie [estesmy bez grzechu. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka.). Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu.Podstawy psychologii .nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. DOTS-R. tee. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. . Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. (3) . Po pierwsze. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. PTS.&lli . Po drugie.

a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. wazne wiec. Poza tym tom III. jak poszczegolne pojecia . dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. kiedy wystepuja w roli badaczy. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . jak i nastepnych. bedzle najobszerniejszy. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. niestety. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. a takze psychologow. i 0 takie ich zdefiniowanie. Pozwola one . Odstapilisrny od niej jednak. rnogl od razu siegnac do slownika. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych".takze te podstawowe nalezy definiowac. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. Z przyjetego przez nas tytulu wynika. zeby Czytelnik. Za wszelkie uwagi. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. Wreszcie. skorygowac popelnione zapewne pomylki. zwlaszcza krytyczne.jako najmniejszy objetosciowo . ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. duza dowolnosc. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. skierowane pod adresem tego tomu. majac w reku ten wlasnie tom. tom I zas . Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje.w kolejnych wydaniach .tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni.uzupelnic wystepujace braki.

7). lecz krotka historie" (Ebbinghaus. ktora jest. czym jest. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. s. w podreczniku pod tytulem Abriss der.Psychologia ma dlugie dzieje.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". 21). zanim stala sie tym.ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy.powiada Ebbinghaus . kt6rymi byla. s.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). a czym niebawem przestanie bye (Becker.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. 1995/1932. 1908. Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: .pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . zanim stala sie ta psychologia.

i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. Edward Titchener (1867-1927). Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami.jako niezalezna nauka. prawdy. wspoltworcow tej psychologii. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. W roku 1876. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. 1962/1843. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879.naukowa". zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. 133) twierdzi.w. wagi do tych opinii. psychologia . 1982/1902). wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill._ . bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni.. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. Koch. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". jak jest podstawa do pewnosci. pr6cz historycznej. cza biologii. jak i eksperyment sztuczny. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. 1997).. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". Aleksander Swietochowski.~~»"'~'~~~'f. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. 1968.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ . jestesmy zmuszeni zapytac. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku".. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. s. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. prawa [. -. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. s. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. 1. to czego w takim razie dokonal Wundt..~-"'4!&.572). ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne.. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. Stachowski. 1962/1843. Mill stwierdza. Pierwszy z nlch.. s.:~~~~'%. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. dopiero w roku 1590 (zob. .. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie.. wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. Tatarkiewicz. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. 1.ktora Wundt juz powolal do zycia. co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. miala rzeczywiscie krotka.~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. Jeszcze w po- r Edward B. 1998). ze te warunki sa zrealizowane" (Mill.mozna polegac tylko tak dalece. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . Witwicki. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke").. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. 560). nie poprzestajac na tym stwierdzeniu.1. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . bo zaledwie trzydziestoletnia historie. na kt6rej . I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej.. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych.~~~ii. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu.1. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia". na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy..

iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. Brama metody. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. na przyklad. 15-17. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. jej powstanie. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. jak "czysta aktualnosc". 1908a). Wundt. w tak zwanym okresie heidelberskim . zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen .psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". s. Oba te punkty widzenia. 1863). ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. gdy bedziemy pamietac. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic.• i. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. 1992).. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona .1.jesli sie wyrazi6 obrazowo .2. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w.z . por. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. on to zrobil.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. a od lata 1862 . Tatarkiewicz. J. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. __ 2"'. Brett.skazana na metode eksperymentalna. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm .Xi[ OD WUNDTA *'.. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. Robinson. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). 1908b. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . co nalezy zrobic.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . a nie inna psychologia (por. 1969) . Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim. Mozna by jq nazwac (por. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla .podobnie jak fizyka i fizjologia . pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. 0 jej siedlisko.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza.144-145). ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [.od nazwy miasta Heidelberg. zatytulowane 0 metodach psychologii. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. zdaniem Wundta. Toulmin i Leary. 1981.. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. 1976. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki..przez jego powierzchowne ujecie sprawili. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil. s.jak mowi Boring (1950) . a nawet kultem metody (por. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. w: Pieter.. dziedzina celow [. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. Brett. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. 1968).28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . Od tej pory. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". 1970). 1921). wydanej w roku 1862.-"""'!t . lecz metoda.wbrew powszechnemu przekonaniu . synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). Wundt zastosowal w praktyce to. ponlewaz to wlasnie wtedy . Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. 1. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka.nie byl nowy. Przedmiot badania . Nade wszystko zas nie mogl bye inny.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. 1908a. J oraz woli" (Wundt. Mischel. ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. xi). Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii.. ktora rna charakter teoretyczny (zeby. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. 1862.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. lecz wprost przeciwnie . ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . zdaniem Wundta (1908a).dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . Oni mowill. s.z powodu . lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. Mischel.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. wyjasnic zjawisko korozji. znaczenie symboliczne. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. 1970). s. "analiza relacji". synteza tworcza. 763. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. opracowany kilkanascie lat wczesniej. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej.

a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. Iak pamietamy. A sama swiadomosc i to. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". Drugim. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci. Z kolei ow sad. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. to przeciez "zlozone zjawiska". W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. [esli zauwazymy.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. s. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach.1.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. s. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga".2. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. czyli introspekcja. jest rownlez sadem. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. obejmujacego lata 1874-1920. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. Kazdy zatem proces psychiczny. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. ale i jego powtarzalnosc.riowej" psychologii osiagnac to. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. Dlatego wszystko. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. W ten sposob. Dlatego eksperyment. Wundt. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. wywolujqce wrazenie jasnosci).. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. a nie pomiaru. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. xvi).do logicznego procesu wnioskowania. 1863. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym).w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . 1862).1. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. ~. by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. bedacych przeciez . ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). A zatem wczesny Wundt jest przekonany. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem.. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". jak sqdzil. dzieki analizie genetycznej. N atomiast sam proces wnioskowania. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. ktory doprowadzil do tego sadu. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. 1863). czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. co dzieI I . ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. ktorymi sie manipuluje. 1862). To wlasnie przekonanie. metodzie introspekcji. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. ~ RAMKA1. a nie same te czynnosci. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial.. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. co sie w niej odbywa. co "siy uswladomilo". stosowanej przez psychologow filozoficznych. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. a sa nimi fakty swladomosci. ze eksperyment pozwoli .zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. Dziyki tej fazie wstypnej. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. v). Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. 1862.

psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. szlosc. ale przewidywal nawet .2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. 1908b). tak jak i u Wundta. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. popedow i namietnosci ludzkich. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. Oswald Kiilpe (1862-1915).. systemow wartosci itp. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt.. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. dwadziescia lat przed smiercia. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). s. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. czyli Volkerpsychologie.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. natomiast we wspolczesnej psychologii. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. Ta "nowa" psychologia Wundta. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. 1. co sie tej metodzie nie poddaje. 1990). Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. Dlaczego jednak. ktore by [. tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. skoro przewidywal. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna.zdaniem Wundta . Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. socjologia. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. N awet two rca psychoanalizy. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. 28). w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. potrzeb. jezykoznawstwo i antropologia (por.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. 1980). ze wszelkie zjawiska.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . Wundt nie mial watpllwosci.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk.Jntrospekrja eksperymentalna [. Sigmund Freud. Stachowski. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. ale przeciez nie jedyna jej czescla. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. ze . oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. bylo .2. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod.. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". wTitchenerowskiej wersji. mowq i rozwojem ich [ezykow.ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. 1863). Titchenerem (1928/1898. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. Toulmin i Leary. ktora tworzyli jego uczniowie. zebrany przez statystyke. historia ich religii i obyczajow. B. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. jak jezyk. uwzgledniajace . Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. obyczaje itp.. W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. Graumann.. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. 1995a). by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . Kledy Titchener.. etnografia. zarowno spoleczne. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej.obtektywna''. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. nie nalezy do psychologii naukowej.zupelnie sluszne i pouczajace". Iednakze u Titchenera.wspolczynnlk humanistyczny". zwanej fizjologiczna. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. wierzenia reli- gijne. mity. takich jak etologia. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej".) jako tworcom owych zjawisk. jak i jedno stkowe .uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii.jak wiemy . Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej). zebrane przez historykow.

Na przyklad.IT!.~'W. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model.. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec. czynowosc). sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. szkola jest juz ten sam. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia). Psychologia aktow. ktora reprezentowal Ehrenfels. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. li badanym. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . 1. towarzyszacych aktom woli. 1908a. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. 776. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. [ak uznac.~~~~~:w. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego.calostek" (niem. wychodzace] z zalozenia. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. Ernst Mach (1838-1916). za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc.lli.wytwor psychiczny._ _. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. w: Pieter. jak Alexius Meinong (1853-1920). czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. zalozyciel szkoly psychologii aktow. ". wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. ale kiedy Kulpe kow.. przywroconej ponownie do zycia przez sw. ale nie zmienia melodii.v. czyli elementy psychiczne. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia.. Juz wkrotce. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie.-.. to jednak nie sa ich suma. w ktorych badawiska empiryzmu.'''»'''>:.""-. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym.~~"* . inaczej zwanej psychologia atomistyczna.:~~~~~. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac.--~ ~""\. _. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". kontrast. a wiec jest czyms nowym. Znamienne.~~'''''@. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych.~ik. W swo- .. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie.:wJ. jakim sa owe jakosci postaciowe. s. nych duzym zaskoczeniem. iz .2. Jego zdaniem. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. Byl to kamyk. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. 147).. ktory spometody psychologicznej. ternu podzialowi pozostal wierny.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. mimo inspirujawodowal Iawine. ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo.". ktora jest zawsze ta sama. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por.'~~~~-.~~~~~~~"W:W!b.~%.. nej badaczy z Wtirzburga. eksWprawdzie prace. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. nie wymagaly od nich rnyslenia. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku.. wedlug Wundta. 1976.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji.. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . przypominanie. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. Tomasza z Akwinu. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii. 1987). W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem.. jako do swego podloza. ktorego wykladow."WJ&~~Th.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne.~""W!&. myslenie. to. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). poodpowiedzi. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. Brentano. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec.~~~~~"i'!.34 HISTORIA '. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. Beuiusstheiten).%'t. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej.'''~~%W-~'%. zostawalo zatem nic innego. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami..~~~'W>..*.''W$. a takze zachowanie. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu.. zgodnie z pewnymi zasadami."'3mt:~~~'v. jako na czynnik ukierunkowuja1987). Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . cy myslenie. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. uczewego. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). Leahey.'W&~<fJ. s. czyli poszczegolne dzwleki.~''\. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci.. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. a tworzyli jq tacy uczeni.. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa.przelotne. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie.>t. Einheiten). przez umysl dodawane. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. byly tam jeszcze metodologicznych . tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku.

"forma". lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. u ktorej podstaw lezalo przekonanie.mocq apercepcyjna umyslu . epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami.~.x.kierowac sie ku czemus.'-"<.:''. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym.~{. a nawet powszechna religia. Viney. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii.:&@[&'~~fg. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii.2. "calose" czy "schemat".~"'i:"b.. z ktorych . ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci. 1. lecz jest takze czyms innym. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm..'f:. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki."%:~Wit:~~~~&'».:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . logiczne. Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy.. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia.~W£::.%'R!»""'x'!§. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. jako polowiczny. dzieki Husserlowi.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla . ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer. ktore "dzieje sle".:'t:&.:.'t.~~:m. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie.%"i:':'f. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:.'%"%w. twierdzac. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq.<. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. a nie badanie ich samych.-. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac. Zatem postaci. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami..~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow. co znaczy.. 1993).tworza sie wieksze calosci.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji..<&:~-m. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943). przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow.'<:>i..~". egzystencjalizmie. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0.?. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski.''§N. czyli ruch. ktora John Searle (1995) uwaza za . jak i naturalnosc zjawiska psychicznego.2 sekundy). ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach."'t-. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy.:M:Wi!!f&~>". gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu.'!!&. ktoryrn moze bye "postae".'t. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol".Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania". jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych.'c. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. podkreslajacej czynny. 1912). ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie. ktorych dztalalnosc naukowa.'>j.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. ktory byl jego uczniem.i!?~w. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. psychologii postaci. jak w transpozycji dzwiekow melodii. Tak oto psychologia nie po raz pier- . mozna tez dyskutowac. . czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. byla wrecz swiatopogladem. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). intendere . ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci.ksztalt". zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego.'. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.~%~§:£:$. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji..'&. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka.*''X. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). czyli doswiadczenia ruchu. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).:'$"0'». rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim.

byla psychologia tresci. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. 1963. osobowosci. ustanowione 1. nic nie laczy . Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. ile punktem widzenia.na wspolnym gruncie fenomenalizmu. a umysl dostala od Darwina" (Boring. 505). wykazal zarazem. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. 1950. teoria postaci zostala odkryta na nowo. Nie by/oby w tym nic dziwnego. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. [ . introspekcyjnie izolowanych elementow. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. 1963. 1963). Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. poza podobienstwem w nazwie.~'lli~"''<£. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). nil by/a w latach 40.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. 1985).~""~rr""''W..'''$. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci.z filogenetycznego punktu widzenia . s. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. Pierwsza. badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych.~~~~~~~~~lli. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. s. wywodzaca sie od Wundta. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej).~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. 1. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci.w przeciwieristwie do behawiorystow .. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por. Przedtem jednak w sukurs .""i!&. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch..jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. zastali tam psychologie. J dome doswiadczenie bezposrednie. T Tomaszewski przypomina. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. ani psychologowie funkcjonalni nigdy .~\"%~'4. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski. Kohlera i Koffke. Wayne Viney (1993. potem behawioryzm".&'Wt~~~~"<1. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski."'Th."'%. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. kt6remu towarzyszy obawa. ale prowadzili je na ogol .. ktorego badania w zakresie motywacji. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. 68-69). Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna.nie kwestionowali realnosci psychiki. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. psychologia genetyczna.~--.3. byla psychologia porownawcza (O'Donnell.~'\. ktore] przedmiotem bylo swia- . Druga.2. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. 373) twierdzi nawet. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia.~~~~~~~-:z. 1950. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych.~~%. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. kanskim behawioryzmem. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. byla psychologia aktow. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. s.. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. byla psychologia rozwojowa. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. O'Donnell. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. przyjmujacego.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego.w obrebie tego samego gatunku. z drugiej . uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. Amerykanska psychologia funkcjonalna . 64).1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. s. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. Szewczuk.jak wykazala Mary Henle (1978) .fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie.genetyczna (Boring. s. 1992). Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci.''i~ffi.. 1985).. a zadaniem .

"i:. stalo sie cen- .mw. A skoro tak. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie.m:~U~~~"'%.3. drudzy . Amerykanin niemieckiego pochodzenia."'»$..~'Wb. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. Baldwin twierdzil. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym.. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. Lightner Witmer (1867-1956)._"'%. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych.AU:".. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii .'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna."'fu"w&'%. 1. i to do tego stopnia.. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. J ego wczesne badania nad dzieckiem. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. w han dlu i przernysle.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. Baldwin . 1. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S. Ich filozoficznej syntezy. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna."%.. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat.~~~~~~"t. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. kt6ra sie wywlazala. prowadzone ze stanowiska genetycznego. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910)... jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell.3. 1898). ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat."'i:""'~%'t. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe. Dyskusja. 1985). jak widac. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell.~'%.<.¥:'%.teoretyczna. 1890).""l-. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii". Zar6wno Granville Hall (1844-1924). 1985). wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia.i~*"~""h'1- 40 .?i. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. ze jedni badaja sam umysl. wychowaniu.~~". Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. Hall podkreslal jej strone praktyczna. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. James..%. higieny psychicznej i psychologii dziecka. Szesc lat p6iniej jego byly student..w. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym.'~T&. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej".~""<'@. a przeciwko Titchenerowi. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.'%. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych.

. Pragmatyczna teoria prawdy. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow.. s.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia.nazwal behawioryzmem..Iwana Pawlowa. odmien- .~~~"'f&1. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii".. s. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej. Dlatego..'W&'"t.""%. jak widzi ja behawiorysta)..~~~ 42 HISTORIA " .'W&.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia.. wzqledu na to. s. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich.. s. ze swtadomosc w takim sensie. . wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. ze mozna zbudowac psychologie.ojca wspolczesnej psychologii . 1985. Nie pozostawalo zatern nic innego. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. 1. jak bodziec i reakcja. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. a nie swiadomosc.. ze teza. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. na ktore moglaby pojse psychologia. ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska..~'\. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego.499). 35). czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [. czas. psychika.ndruch warunkowy". stany psychiczne.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem.. s.~~'<£~~~~~m. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. tworzenie sie nawykow. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. sformulowana tak.1. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei".4. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie.introspekcja. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem.. 1981/1913.""m.~~~~'%. 502).4. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym.a nie swladomose ...uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . 1. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B.""'W!. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci.Kompromis". nie mialy sie nigdy sprawdzic. Nie dose na tym.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson. -. jak to sobie wymarzyl. 200).ffu"'!fu"J. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. w ktorej . napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.2 ezy behawioryzm jest psychologia? . jak tylko oglosic. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia.nadszedl czas. 1981/1913.. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej..1. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. to przeciez nic innego. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania".przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore .. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. Byl on dla Watsona [. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. 1990/1925. ktora Watson .. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy").] pr6bq dokonania jednej rzeezy . Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie.~"1'1. Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .John Watson (1878-1958) . Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy.~~~~~~~~~'4.4. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu.~~'<%. Psychologia funkcjonalna.. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne.1 Zachowanie . tak aby objqc fakty behawioralne. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym. skoro miala bye prawdziwa. jak zakreslenie pola problematyki badawczej. poniewaz dobrze wiedzial. integracja nawykow itd. ze .. 1981/1913. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu. 1. 509).. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa."'<. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell. wyobrazenie itp. aczkolwiek biologiczne. jak na przyklad .

y •••• PSYCHOLOGICZNE .~..~'§. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych.. przedkladajac nad nie sformulowana przez W.. Juz bowiem D."%. 1981/1913. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe. 1993b). 497-498).."">o. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia ... usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. w: Pieter. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. 1..introspekcji.'t:.r»'fu""%. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku."'" "v. 1993a). mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka]. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki. s. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki.~@.wr.'¥Jf£'%..><r::.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii.~w.:~ ~-~"1]m§. 53. po pierwsze. Pieter. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych."%1>riii&>. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por. 1976). czyli introspekcji.. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona. Po drugie."%'%.~%. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. jak widzi jq behawiorysta. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci.""'§. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np.. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson.falszywosc doktryny"... nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. ktore] wyniki zaleza "od latwosci.~~~<. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia. w interesach i w rozrywkach". probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci.. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak. Po pierwsze.. a nie swiadomosc. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie.4.... Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. a tymsamym i jej podstawowej metody .. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka.~~~ ~~~'&. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych.44 !§. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. to wlasnie ono. Behawiorysta. Wozniak.-.''4/-lflfiw... Zachowanie cztowieka. 1993a).-:.Jcanonu Morgana"..%~~<. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia.batalti 0 behawioryzm". a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego.."'~"%. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych.. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku.~. 1976. 1990). ze bez tego kontekstu intelektualnego.?.. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke. gdy badacz.~~":r&. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla. na przyklad myslenia. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy.%. HISTORIA ~~'%. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci. Iedni woleli obejsc caly problem. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna.. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu.fu'wff.~!?&'fu"'§.profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci".'?Mh"%'''~<>.<&~'w. :~u:'«<<<"<. ktore- go sam postawilem" (Watson. I TEORIE .*"-'S:-. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. . W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien. ktora glosi. 1894.fr. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.-. s.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat..%.%~~".:g_'''$:~Jk.~'?i-:.:'~''»''»''m. Gdy wstepowal na mownice.. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. 1993b). Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. 1981/1913). dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.. jest w petni obiektywnq...'iJf&&.~~""'?.-.~-. 512).-.:.~".~"'i>'t. 198111913. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej. 1981/1913.~. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.~~"t. zgodnie z ktora . gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa . zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak. 1..".. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne.:~v.~~~".''»''»''N§.''t. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci.:::§:~"''''~~~~~'t. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat. ale tak przeformulowane.:.. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). Inni. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa .""<. 181). gdy wykazywal . i po drugie.. s.4.'§:. Wniosek. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym. Odniesiony do tresci pierwszego warunku .<'<.. 499).. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych..'!J:. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. s.."»lm'i.::.''»'%. s. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan.'$. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan... powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak.i~.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. Jest zatem rzecza oczywista. okaze sie na tyle biegly w introspekcji.

Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu.~~~W:~'<. ktory na pytanie: . z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. 1985). Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej. Watson byl przekonany. I TEORIE ...Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". ze z doswiadczenla. odpowiedzialby bez wahania. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku. zwiazawszy sie z Hopkins University. rodzicow. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. percepcja.~~".takze tej nowej. a nawet myslenie i emocja.... J ednakze niebawem rnialo sie okazae..zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii. 1981/1913.. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". wyobrazenie i wiele innych. -<-:". 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. jak uczucie i milosc.. Systemu filozofii w 1889. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku. milosci do dzieci. ze stala sie ona wrecz nauka 0 . Choc zabrzmi to jak paradoks. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. 46 . Chodzilo mu przeciez 0 to.-.. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). zycia pozagrobowego. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. 951) . nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt.J tych problemow. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii".""Of. Etyki w 1886."'<--. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje .. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. Przykry fakl.~"Th. s. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. pragnienie. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). Wlasnie 10"cos . Do prawdziwej. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu.~~~"Th. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani.. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem.-.. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. '('. co bywa zaliczane do religii. kraju i Iym podobnych. podkr.wszechogamiajacego schematu [. 201).. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell."". na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza.. procesy psychiezne. ze sq zwierzetami.fu. Iakze wiele .>§ OD WUNDTA ..1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. W tych pracach. 504-505).. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej.....~~ .. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. 1992). psychika. Dlatego. kierowanej przez siebie katedry psychologii. Toulmin i Leary.od filozofii (Toulmin i Leary. zamiar.4. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1. moralnosci. 1992).. ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. jako fakt historyczny. HISTORIA . Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . ktory Hume'owi.. ze w tym samym miesiacu i roku. wielkich problemow [.~ __ ". PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . to przynajmniej byli gotowi go poshichac. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. Skinner (1987/1963. s. F.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba .~~~'ill~~~~~'-~.5... jego zdaniem. ktoreqo zarzynasz.. Behawioryzm bowiem . "".. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej..to . nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). wyobrazenie. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta. takich jak wrazenie.watscnizm"). J. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . 1990/1925. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. Rosalie Rayner. A nie musialoby tak bye. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. s."~~~~~~~.. eksperymentalnej ." ':l-. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").' 47 ~~~~~~====_ 1. Golowe sa przystac na 10. pelnej wiedzy. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii. s. jeszcze" jesl przyczynq klopotow.nie naukowe badanie zachowania.~~illi-""-. jak Iylko w lakich. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. jak swiadornosc.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego.. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla.. J. ale "z czyms jeszcze dodatkowym". 1981). ' . czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera.. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia. 1985. 36. przyswiecal Watsonowi. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego)..'>. nasze).nabytym zachowaniu przystosowawczym".

w coraz bardziej naukowy spos6b. takie jak wrazenie. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman. wedlug Watsona.%".':i»~t>~'t'§1{}/.2. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha.. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm").~"t'%.. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.':<"..neobehawtoryzmow". W:J:~:'<. lecz w taki sposob. jak emocje czy rnyslenie.~. ze .:N. na przyklad do zachowania.'®:o.1-'~:"Hf.~m.'%. ~0>.&..'t.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem.%.. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z ... zamiar... pragnienie.JiM 49 1. kierunek w filozofii XX wieku.~*="W:'t1&'%. Edward C. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie.:-'.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej". wyobrazenie.~"m·:%. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.5."%%~~"'iliW£::f.z:..'m..:~"%. ktorego znaczenie jest cal- 1. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad.:"&.{$. jest pozbawione sensu...:. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner.. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne.w..'4..~'%. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia. autorzy..'W. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria). A takie twierdzenia.. na przyklad zamiar. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. s.§'§.. nie chcac ryzykowac. dopelniajace ich opis.%'<f>h"-*"b~~"»..'W.] w wolnosci behawiorystycznej [. miala bye . Edward Tolman.~J!fu"&~'t..:fiW£.:WJJ1'lli..'%.."&~~"'i>. nie da siy utrzymac... Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru). W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej. Iak jednak."'!&"'t.X£.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. a nawet przeszkadza w analizie zachowania.~%.~~~'J:. czyli pojecia.5. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych. s.%%"""''4.'%.§.Wl@'§§:Jf&:. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy...§. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").:~..'*-"'t..@.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego.] przemieniania swojego wlasnego zycla.~%. ale to. 1987/1963. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych. Z wyjatkiem Skinnera. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec.><$..'f». wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku."1."'W. czyli jako jego przyczyn. Skinner (1904-1990) cy). ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka..~":0.. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania.~t..». 1990/1925.':Jiv..'G.:'t.%'i:. poniewaz one same. 14). jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow.:'?".~1>. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu. ze realizacja programu . Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych..*..%'""fAATh~?. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia. 407-408).<.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu.«'&~"'t.~"'t. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson.. w przeciwienstwie do Watson a. inni neobehawiorysci amerykanscy.%"1>rJ. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych.t."'~~%'t.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '.. .. Kiedy wiec okazalo sie.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania".'1b. ale i swiatowa.*'t. jak atom czy elektron.fu'». jak na przyklad Clark Hull.~~?<.<%."W:. a szczeg61nie do przygotowania sie.. inicjatora "drugiego pozytywizmu".>«.""'<:.w. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow.. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci. nie tylko przygotowujacej . odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a. Zgodnie z tym.S~""'%"»""0..~'t..Yfi:. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem").. bedac rowniez reakcjami organizmu. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych. mozna go zrealizowac. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.~'-%:'t. ale i do: [. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom. spostrzezenie.*'%:'.1f.*-". ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie.. na ktore niegdys skazal ja Watson.~'t.~~~~~"'&."h'». uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F.'t&."J:. Pol wieku po Watsonowskiej . a nawet myslenie i emocja.*'%1»"W. jest niepotrzebne.. skladaja sie na tresc metafizyki.].."%.

gromadzenie faktow dzieki tej technice. jak Freudowskie superego. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym.faktowi. Co wiece]. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. ze jeszcze za jego zycia. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. Wledenski neurolog ..2. sporadyczne. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . a sarna nieswiadomosc to . jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego.Jconstru- 1. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia.choc nie w tak radykalnej postaci . W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. dadza sie tak przeforrnulowac. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. . Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. skoro uwazal. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. Natomiast takie pojecia. operacjonizm byl wylacznie technika. Po latach doswiadczen uznaljednak.ale nie dla psychologow . 61). z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania.5. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. Clark L. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". a nie do bytow psychicznych. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. jego zdaniem. Wundt mial nadzieje. 361). s. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych.najwiekszy neopozytywista w psychologii". "Technika eksperymentalna. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). lecz z gabinetu lekarskiego. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. nadal przyswieca . sa jedynie konstruktami teoretycznymi. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. I to na przekor historycznemu faktowi. s. Nie spodziewal sie tylko. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. w programie nauczania metodologii psychologii. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania..pisal Watson (1990/1925. 1968. na wzor Newtonowskich Principioui. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny.6. filozofowie. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. . poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan.

Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce.do wlasnej osoby. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. jakie powoduje. poniewaz .i podswiadomosc. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. Pospiszyl. l~kow i urazow. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami. W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. drugq . gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. jak i w entuzjazmie. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. ego i superego. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. 1996/1900). czyli aktami swiadomymi.J. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. lecz takze czesclowo ego i superego. 1976.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow.aparatem psychicznym". wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy".. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np.. niezaspokojonych tesknot. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. a nieswiadomych . Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie. kiedy dowiedziala sle. ze nic z warunkow psychicznych. co psychiczne (Freud. 288-289). gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko .pomimo wewnetrznego oporu . W pierwszym znaczeniu . nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. s. s. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego.. 1.6. Ale na nic sie nie zda kurtuazja. doszedl Freud. to. Trzeba wiec przyjqe. przy czym odnosimy wrazenie.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . scia wlasciwa". przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym.z fizycznymi (somatycznymi). Freud nazywa "nieswiadomo- . ktorzy uwazaja. uwazajac luki za punkty.system. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. zastosowane . religii i kultury (Ellenberger. Pieter. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. Te procesy psychiczne. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej.trudnosc. musza miec one nature neurofizjologiczna. to trudno nie przyznac racji tym. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. a to moglo znaczyc. ze alba (1) lstnieja fizyczne. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. Zgodnie z powszechnym przekonaniem.. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. 1997).Jnstancli": id. co nieswiadorne. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. J staje sie bez naszego udzialu swiadome. 1970). zlozona z trzech . badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. 1994/1940. ktore do tego objawu doprowadzily.J. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . Freud przyjmuje te druga ewentualnosc.jak sqdzil. R. lecz wlasciwie . Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem.. nie przestajac bye psychicznymi. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. badz przedswiadomy.wtedy. co jest przedswiadome [.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. skoro .jak przypomina K. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. ktore z trudem zostaja uswiadomione. Takie wnioskowanie.niczego 0 nim nie wiedzac . [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. Macmillan. ktory nazywa .do przyjecia nieswiadomej swiadomosci.zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. Pospiszyl (1991) . Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. lecz sa pelne luk. innym zas nie. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. sztuki. opisujacym nie tylko id. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. nie doszlo do jego swiadomosci. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . z drugiej ..3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. Mianem . 111-112). majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. rozciaglego. ktory moze bye badz swiadomy. 1982/1916.6. badz nleswladomy: "to. takie jak na przyklad fizyka. Searle (1999).5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. z ta tylko roznica.nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu.

Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. A czynil to . 1. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . ego i superego czlowieka. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty).nleswiadome . 1991. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych.naiwna" z powodu wplywu. ale nawet i 0 to. Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. ktore brane indywidualnie.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin.wprawdzie niezrecznym. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia".4.jest "pannieswiadomizm". 1935). a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. w wewnetrznym srodowlsku id. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''.6. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. obejmujace nie tylko dyspozycje.6.6. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. zblizona do historii. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk". ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. wydaja sie nieuzasadnione. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. 1976). W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. czyli doskonalosci. wchodzi w obszar . 1. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. cji. freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. glosilo. ten wzorzec filogenetyczny. wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym.4. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. by postulowac taki stan rzeczy.skarbnica wiedzy tajemnej. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. 1976). jako dziedziczone cechy nabyte.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy.1 Psychologia indywidualna Adlera 1. 1970).daloby jej prawo do tego. charakteryzuja takie reakcje. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. 1998). chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej.jak sam przyznal . Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. odpowiednio. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii.5 w pozniejszych pracach Freuda. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. ale i miedzy soba. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). to slowern . ktorego sarno odkrycie . filozofii. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt.nieswiadome" i majac juz za soba . Co wazniejsze. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). Niestety. Metoda. Timpanaro. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. ktore nigdy nie byly uswladomione. 1986/1933). skupionych wokol Freuda. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. s. lecz takze pewne tresci.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . co jest: . 1994/1940). mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. Adler. 1986/1933.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . To archetypy. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. 80).Jconfrontacje z nieswiadomoscia". jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. czyli dziedzictwo archaiczne. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen.

i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. jamesa . a zapewniam was. tozsamosc. Przy tym sadzi. Rozwoj psychoanalizy . 1997). a nawet do calej Iudzkoscl. i moga manifestowac sie w snach (Tung. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow.oprocz nieswiadomosci personalnej . 163).2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. ktorzy byli przekonani. s. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. lecz rowniez dla nauki. co sklada sie na m6j wlasny. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. a nie powsciagac (Maslow. jako calosciowego. Freuda i Marksa. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. odpowiedzialnosc. jak tworczosc.nawiazujac do tradycji W. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami.Iiolistyczno-dynamicznej''. Darwina. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). Psychoanaliza. odpowiedzialnosci. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. Freud i Watson. 1993). To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. 1996).7. 184). ze dokonujq rewolucji w psychologii. Maslow wyznaje. milosc. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. polityki. czy to bedzie lekarz. zadatki i rase przodk6w (Watson.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania.7. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii .w odroznieniu od Freuda . J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. 1. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. nowych koncepcji etyki i wartosci. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. Einsteina.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. psychologia humanistyczna . 1986/1968). wyprzedzily prace Allporta. obszernego systemu psychologii. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. Abraham Maslow (1908-1970). ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. Tak jak i oni. ktore naleza do calej grupy jednostek. Ale podobnie jak tamte. szczeg61ny swiat. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). ekonomii i religii.trzecia sila . sklonnosci. Wewnetrzna. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . 1976). wyboru. Leopolda Blausteina (1905-1942?). kupiec. a nawet zebrak czy zlodziej. ktory . nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. artysta. literatury. 1990/1925.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. bez wzgl~du na jego talenty.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. Viney. s. 1986/ /1968). ktora nazywa indywiduacja. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. sedzla.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. autonomia. Przyjmujac . a nie zla. ja. grozna i zla nieswtadomosc. odzwierciedlajaca jej korzenie. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. autonomii i samej tozsamosci.56 zbiorowa. nowych kierunkow postepu. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. bliskiego wspolpracownika Maslowa. 1986/1968. samotworzenia sie. pojedynczego. obiektywnosc. najczescie] zas do jakiegos narodu. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. Druga sila to behawioryzm. Podobnie jak przed nim Wundt. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa.pierwszej sily w psychologii . Nazwa . zcolrosci. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology.zawiera zatem tresci. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". 1. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. znaj- . J eden z rzecznikow tego pogladu. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . zdrowie psychlczne itp. jak i potencjalnoscia. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. by moe ujrzec jej Abraham H. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje.

~'b. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. by zaprezentowac jq publicznie. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.%'~'Th'i.'%:~"1c. 1995).%'V~l&%~.. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907... wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku.. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna..~<'''fu. ekonomiczne. J.'t't:. W przeciwienstwie do Twardowskiego.. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle.\. 1986/1968.. Ten holistyczny punkt widzenia. Jednym z tych. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.J. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna.~%. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl. 1998)..%:'f. 202).%~~~"... w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957)..~~'t. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.%.. 148). kt6ry dazy do tego. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy.8.\''\''"+.. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:. co Frankl nazywa samotranscendencja. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego.J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos. religijne itd. religii lub jej namiastki..h't. niemiecki emigrant. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci. 147-148). kt6remu sluzymy" (Frankl.'Th't'Th"f}h'%. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.%-u. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie.. kt6rego kochamy. 1984. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por. a podobnie jak Heinrich.~%.'\..''lli. filozofii zyciowej.:. by . gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny. [.'i._'%.~«ifu.wychodzic poza siebie samego. samourzeczywistnieniu)..''®:. ktorernu sie poswiecarny. nad oporem zap omnianego.''h%Wf>. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak. 1230 .."''f.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta .~~~~"''%~"%.''<..'<>.ok.l>'%.~'t"'..~"Th. pierwszy polski filo- . przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987).. Burchardt. Kilpatrick. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965).''''i. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych..%'.. 1905). lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl..:. bye oddanym dzielu. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego."''''?f£.'t.$$:&'<:fu't. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.'\...). Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). ktora wzywa do zycia wartosciami. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa.?iv.:. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272.%.'<RW:~'1&. datuje sie od roku 1903.~''<£.''%. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich... ito dlatego.\'''ff{. przeciwstawia obraz czlowieka.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&."''"<&:. Rzepa. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan. lub Bogu.\.'''tW$. produktem ubocznym samotranscendencji.Th. 1984. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por. Michael Wertheimer. Manenti."E.'&'?&''fl@k~. stajac sie wynikiem.w&'~'«.'\.'%.'k%'§..\.~''i. 1. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.. zof przyrody.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. kiedy to Wite10 (ok. 1991). Samoaktualizacja. 1997).~W~J:<'hl. 1292). Jedna z cech czlowieka. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia.'1.~:t. ze sa prawdziwe."'%.:. s. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli. a nie dlatego. 1973.~$.~"''tt. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie. kt6ry mogl sie aktualizowac..\. Dostrzega to rowniez Maslow. Viktor Frankl (ur. tw6rca logoterapii."W. przedstawiaiacemu go "jako istote. 1988). kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne. 1951)..%'fJ}J::t:f. temu obrazowi czlowieka.'&:t.~''1. czlowiekowi.%-w.""<{. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan. skupia sie na sa- mym sobie. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk.%~~%. ze kaza nam «wierzyc i ufac». traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. nie badane jeszcze wcale.:. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow. kt6ry je utworzyl. s..8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku.%''i:~1@. Tomaszewski.''5. 1991). Krytyka (np. ze nie mogl oprzec siy pokusie."'~"W.'$. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym. s.-w:~::v.. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny.J$. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie.i. "Tematy sa moje wlasne..rili~'\.~%. byl wspomniany wczesniej Goldstein. utozsamiany ...&Th"%:'&».\'''%.. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [.%Th. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938).-:wk.

Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. 1998). Tak jak wielu Amerykanow. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. dzlalajacy w zaborze rosyjskim. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). Dzledzina.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce.6. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . 1995).jak uwazal Ochorowicz .dla psychologii i wychowania . Pod pewnymi wzgledami . ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928).6 wym" (Abramowski.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. 1995b). by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon). Stachowski. 1. s. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. 1989). Stefan Baley (1885-1952) . 1. procesami kojarzenia. stanowilo naczelne zadanie. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). Hearnshaw. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow .8. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. J ako formacje naukowo-badawcza. 1896. powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. byla edukacja (por. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. ktory . Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. 1924. "nowej" psychologii.4.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. 155). zamiast pozostac wiernym.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy.nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. najbardziej narazonych na jego utrate. spierajac sie 0 pierwszetistwo.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . 1998). s.Jnteres bezposredni. praktyczny.8. zwlaszcza [ezyka ojczystego. par. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. 7). Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. s. jak Twardowski i Heinrich. Niemal w tym samym czasie. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. 1997.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii.0 bronca metody introspekcyjnej.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski.wtelkiego znaczenia teoretycznego . Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . xxxvii-xxxviii).3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej . Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. Stefan Blachowski (1889-1962) .Polska byla tylko po[eciem . byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. Davies. 1995. Skad ten zwrot u ucznia. w ktorej oprocz . w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. 1996). Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies.

. .~~"%-. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej.. 1. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur.. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . jednakze tak tworczo zmodyfikowanej.• J. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu).. czyli go zrozumiec.najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych..zglebial arkana warsztatu precyka. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa.. ktore do tych wynikow doprowadzily. Chodzi glownie 0 prekursorska.%~"":.. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik.. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania.~~""". s. 1992). . dokonac trafnej interpretacji wytworu.:..~~'<?i&'?:."fJ&. a nie odkrywania jego swiadomosct. ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. g. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. 1913).pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. 1910).. (2) polozenie geograficzne: Lwow.. 1985). zamykajacym . 1998).~~~1':- . Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894. 1997). a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania .'fli!f!. glownie Kreutza... ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s. Tomaszewski. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. pozniej mosct czlowieka. W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. 1998. Jego (Szewczuk. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. 192). zyjnego eksperymentowania.%~~tv~ffi. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie.!'?f&~~"Ji. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej.. T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych".podobnie jak jego mistrz .$. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa.~-r. Uczniem tego ostatniego. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie. dzlalajace" .Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii.. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych). ~~= ..wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur.~1':.oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc .~~~~"<fu. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk. lecz stosowana w niej metodologia psychologii. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej.:~'%. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny. PSYCHOLOGICZNE . wykazujac w sposob przekonujacy.tft¥!»'§... ktore umoiliwia jego osiagniecl«. ktory .. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci.~'tt.~~'?!fi.kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej.- 62 . 1976). HISTORIA I TEORIE . (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919. 1998.8.-""~'t. a intelektualnym . Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . .Jwowski'' okres rozwoju psychologii. przeprowadzH grunoso by aktywne.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter... Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. Po roku 1919. Wedlug Witwickiego... ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami.. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- .. 113). W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. 1988. ~. Przeszedlszy .teoria czynnosci i wytworow. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W.. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii.:. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego.

. choc calkowicie niezalezne. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. swiadorna psychika. _. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. a nie nauki. na przyklad. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski).. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. Z drugiej strony Tolman. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. zgodnie z etymologia wyrazu.jako zjawiska historyczne . co nieracjonalne. by za nauke wlasnie ja uznawano. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946).psychologia analityczna . ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska).. gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. ze poglad. azeby badac to. ktorzy budowali psychologie. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. nieokreslone. mityczne. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. Eugeniusz Geblewicz. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. ze roznorodne systemy filozoficzne. takie jak idealizm. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . chce wyjsc psychologia humanistyczna. w jaki chce on zyc. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu.. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. Rzepa i Stachowski. Niewatpliwie po mysli Szewczuka. Jungowska alternatywa .opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy.. W dobie .5 1. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. materializm i wiele innych. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . poetyckie. 65 wojennym. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. utwierdzajq w tym przekonaniu. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy. Kosnarewicz.8.1992).do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . Stefan Baley). Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. jak czlowiek postepuje.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. analogicznym. Freud wierzyl.. 1976). chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. same wymagajq wyjasnienia). Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. musialy ksztaltowac poglady uczonych.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. I taki stan rzeczy jest normalny. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. realizm.__~. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego".. Po pierwsze. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. Po drugie. poszukujacej swego przedmiotu. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. Drugie . sprawila. W psychoanalizie. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. Poza te ograniczenia psychologll. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. Zrozumiale.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. 1. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. a ta z kolei wplywa na sposob. czyli archetypy. polskich. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. Skoro wiec zarowno wiedza. sa one przeto . do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. Dziekl zas eksperymentalnemu. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". To.9 Podsumowanie Psychologia. ktora z jednej strony . pojawily sie nowe wydania. z drugiej zas. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. na odwrot.zmienne. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny).. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski).

impulsywnego kupowania.). Rosinska. 2.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne"). W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii .. Matusewicz. ... on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . G..-:W.~-m."~. taksowkarz.wychodzac z niego. Z. Historia psychologii. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta.rneswtadomego'? 6. (1987).66 @. Piotr S. napotykal "stoisko dnia".. HISTORIA . T. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. Do psychologa zglosil sie. (1992).w" '~". trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik.~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1. kiedy [edna zapalniczke nabyl.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. an G. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3.~~. (1969). Kosnarewicz..jak to okreslil .. nauczyciel. Stachowski. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem. wytrwalego rozwiazywania zadan. Pawel B. druga zas . Kierunki ustotczesne] psychologii. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia.. (red. Poznan: Instytut Psychologii DAM. Warszawa: PWN. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest.'W. R. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. (1976). Skrypt z historii mysli psychologicznej..przemocy seksualnej. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. ~. C. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . ktore nie zawsze sa mu potrzebne. jeszcze innym .~.>.. •. Rzepa... Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z. Historia psychologii (wyd. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu.%. wchodzac do domu towarowego.. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie.*:§''Wi...zakonczona sukcesem .swojej rozrzutnosci.~''<. (1995). Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic.kosmetyki. Kosnarewicz.~~~~'%.. Warszawa:PWN.. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. Slownik psycholog6w polskich. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. prawie zawsze cos sobie sprawial.. E.. Raz kupowal skarpety. Piotr S. Pawel B.. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow...rniala numer 617. Ostatnia . T. ale lubi i potrafi grac w brydza. '~%%. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~.~~~'%. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. '}!''''''$f$. innym razem plyty kompaktowe. Rzepa.. Pieter. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym.J .]. E. Warszawa: PWN.. lID.~~~"%''~~~~~~'''fi>. Ich geneza i rozw6j. a w jakim nie jest psychologia? 4. raz dlugopisy.

czy takze psychologow profesjonalistow . ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. jakie operacje trzeba wykonac. co zrobic. teoretykow. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. zakladajacym.. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. banalne prawdy). terapeutow. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec.. Kimble. przezycie. co nalezy zrobic. czy zlo- zonym? Czy jest staly. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. jest to psychologia precedensu. Furnham. co jest dla czlowieka dobre. choc 0 tym nie wiemy. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. por.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. 2. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. czy zmienny? Czy jest wolny. (2) psychologie humanistyczn<l. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. Wydaje sie. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. Furnham. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . alba ze jest unikatem. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. Powstaje watpliwosc. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. Wyglada na to. na przyklad. Iak widac. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). slowem. co warto i dlaczego. co sluszne. 1988). psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. aby zmienic zachowanie. oczywiscie) madrzejsze. jakie sa mechanizmy zachowania.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. 1985. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). mechanizmow ludzkiego zachowania. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. aby dany fakt wystapil. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. i warunkow. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . Co wiecej .obejmujaca ujecia aksjologiczne. (3) psychologle potoczna . 1989): (1) psychologie naukowa . Psychologia naukowa przeciwnie . (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych.ustalenia. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie.ustalenia. a wiec okreslajaca. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. (2) sprawnosci metodologicznej .wytworem'' czynnikow biologicznych. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. Istnieja takze pewne podobienstwa. wiare. ze glosi zdroworozsadkowe. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. operacyjnych . nie zas wartosci faktow. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci.. klinicystow. 0 ktorych mowia twierdzenia. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow.stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. (3) sprawnosci pragmatycznych. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. przeswiadczenle. na przyklad spoleczne. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. a co indywidualne? Itp. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych.bedaca zbiorem twierdzen.1.badaczy. podlegajacych tym samym prawom. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. jakie sa wymagane standardy poznania.68 chowania.rozpoznania. Innymi slowy. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii.

znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym.jej jezyk. Nalezy podkreslic. humanistyczna koncepcja czlowieka. ze jest wlasnie tak"). kulturowy badz spoleczny.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu.2 (3) Zalozenie. wedlug danego ujecia. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. 2. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi.juz chocby dlatego. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym.otoczenie" (Lewin. (7) potoczne koncepcje czlowieka.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. 1963). Roznica miedzy psychologiami jest. co sprawia. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. strukture pojec. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. dotyczacych jednostki ludzkiej. 1. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. 1975). 1983).nie wlasclwosci jednostki).). Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. natomiast wiecej tym. rodzaju stosowanej argumentacji itp. Przeglad bylby takze niepelny. Zauwazy tez. Uwazny Czytelnik dostrzeze. 1994). behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . a przynajmniej. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. ale tez z tej przyczyny. bardziej czy mniej trafnych. Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. 1964). ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. Warto. Szereg danych. wedlug danej koncepcji. nizej) . Sqdzimy bowiem. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. inne zas ograniczamy do minimum. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. t. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. i to nie tylko dlatego. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. powtarzalnych faktow. innymi slowy . zob. spolecznej). choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. psychoanalityczna. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. calosciowym zestawieniu. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. gdyby pominac koncepcje potoczne. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . neobehawioryzm. (2) Zalozenie. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. Cialdini. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . II). a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni.w danym ujeciu . np. niz mamy do dyspozycji. 1997/1976. lub tez psychoanalltyczna. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. ocene materialu dowodowego. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . do przewidywania nowych faktow. jest niejasna. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". jak widac. Nie znaczy to jednak. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. psychologii poznawczej i humanistycznej. tez rozdz. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. 1998). 1951. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . analiza musi uwzgledniac sposob. behawioryzmie. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. (4) Zalozenie.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki. poznawcza koncepcja czlowieka. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. znaczaca.1. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. Tomaszewski. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. 2. behawiorystyczna koncepcja czlowieka. 1997/1976). Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. inne natomiast wydaja sie . Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). Umozliwia to generalizacje twierdzeri.

jak widac .nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. informacja oso bista). czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. 1. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). Reykowski.pewnq koncepcje rozwoju. ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. szczegolnie zas metod eksperymentalnych. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . Nie znaczy to.tresci ludzkiej swiadornosci. Nic dziwnego zatem. 1964).).wedle danego pogladu . Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. ze doskonale zna motywy swych dziaIan. Czlowiek . Wreszcie. afektywny. N alezy podkreslic. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. wedlug danej koncepcji. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania.wolny wybor. na przyklad na fazie oralnej czy analnej. Strachey. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej.z koncentracja na narzadach plciowych. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. choc czesto sadzi. Interesujace. 1997). choc nader czesto obserwowac mozna.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. Podkreslic nalezy. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. a scisle] .por. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. Tyszka. ten odpowiedzial mu. Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. 2.£&&:m (5) Czy natura ludzka. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . oprocz koncepcji czlowieka. choc i wczesniej . ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. czyli introspekcja. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. po kilkuletniej przerwie. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka.2.a wiec odrzuceniu przekonania. 1962. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. Towarzyszylo temu przekonanie. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji.choe sam byl wybitnym.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . obiektywnych metod poznania. Zdaniem Freuda. faza falliczna . co rzadzi jego zachowaniem. Hall i Lindzey. (3) w odrzuceniu zasady. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. przedstawia takze . 1953-1957). narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki.z koncentracja na narzadach wydalania. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. sa nie tylko niepodobne do siebie. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. instynktowny. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja.2.a wiec poszukiwaniu nowych. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. Inaczej mo- ~ RAMKA2. w: Aronson. 1990). Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. ksztaltuje sie faza genitalna (por. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. Psycho analiza. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz.powiada Freud . ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan .zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . rozumiany jednak szeroko . inteligentnym obserwatorem i badaczem . nowe metody badan i nowe uogolnienla. czyli samoswiadomosc). Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. koncepcja a 2.jej najwyzszy poziom.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. 1953-1964 . ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . ze poped jest staly. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. ze dwie czolowe koncepcje. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna.z ta roznica.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. faza analna . ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. jak i . . 1995). istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido).

ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. celami (lung. . czy nie.). na co otoczenie pozwala. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). ale takze celowe. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . w drugim natomiast . Opis tego procesu byl 0biektywny . 0 czym mowa jest w rozdziale 17. co nie znaczy. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. szwajcarski psycholog i psychiatra. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. czy zachowania sa swiadome. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. dlaczego wybiera dany obiekt. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow.. wyobrazenia przyszlosci. pragnienia czy fantazje).%~'%&. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. rozdz.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. co wyparte). ~~"Tit:. austriacki psycholog. .to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. (Grzegolowska-Klarkowska. nie zas najbardziej dostepnych. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. Jerzego Konorskiego (1903-1973). Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej.zdaniem Junga . Forma. Jest to wazne. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id. Alfred Adler (1870-1937). Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym. na przyklad. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. projekcja. czlowleka jak wspornniellsmy. Podobnie jak Jung.). Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu.~~~w.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie.. 29. mniej obecnie znany i doceniany. Co wiecej. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. na ktora skladaja sie archetypy.~~''@. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. struktury jej osobowosci. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. reaktywnym mechanizmie zachowania. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu. Carl Gustav Jung (1875-1965).pop~du smierci. Stosunkowo wczesnie.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. 1955/1926). ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. psychologow arnerykanskich. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. Widae wyraznie. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. 1953-1978).~~~Th~~%""""y""~""<. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. warunkowane aspiracjami. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. akcentowal unikatowosc jednostki. podmiot na ogol nie wie. 1927).:~. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936).~~~~~'''%-. Ego funkcjonuje. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. Zdaniem Freuda.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. czyli dziedziczona pamiec gatunku. co prawda tylko w pewnym okresie.. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki.. Obiekty .na przyklad wyparcie. rosyjskiego fizjologa.2. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. Pierwsza struktura jest id .tak zwane mechanizmy obronne . pelniace funkcje samokontroli. (2) teze 0 instynktownym. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez.. planami.~~~~'~%. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. racjonalizaeia itd.. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne.superego . Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob.poczucie winy.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. zwanej przez Freuda kateksja. w jakiej superego czesto sie przejawia. 1. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . idealy. istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. nieswladoma struktura. zapowiadajacego bodziec warunkowy. wie natomiast. biologicznie uksztaltowane popedy). Wzrost przykrego napiecia energetycznego . stanowiaca zrodlo energii. Wedlug Iunga. jest ideal wlasnego Ia. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. rozdz.r.przez to. Ponadto zachowanie . Druga struktura jest ego. Superego.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . ale. jej rnotywow itp. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. przeksztalca si~ powoli w sumienie. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. nabieraja funkcji szczegolne]. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. czyli fakty fizyczne. ktore tu pomijamy. obok nteswtadomosci osobowej (tego.... szczegolnie te. z czasem jednak z tego zrezygnowal. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. 1986). jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku.najbardziej podstawowa. ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. bo w pierwszej cwierci XX wieku. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. bodice i reakcje.74 lub cudzym cialem. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi.. Trzeba wiedziec. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona.. na przyklad roznych form uczenia sie.~~~~~~~'%.. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. oraz z dorobkiem polskiego badacza. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). z nagrod i kar zewnetrznych. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. w odroznieniu od Freuda. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. Oprocz tego.czesto przypadkowe .

ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). ktora byla wzmacniana. Wydaje si". nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela.obie sa deterministyczne. Operujac wzmocnieniami. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). zakladajacy. rozdz. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. W psychologii bowiem. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). nie jest przydatne w psychologii (Rogers. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu.odbiorca. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. 2. modyfikujace wynik badan. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. Widac wiec. jakie sa wymagania (lub ogolniej . to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu.komunikat . czego przykladem jest chocby psychoterapia. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). 1961).cechy) sytuacji. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . 17. a postuluje .1. Srodowisko jest. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. slowem . 1964). a nawyki sa takie. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. nie zas czlowieka (Skinner. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. a w konsekwencji takze poznania badanego. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. idiosynkrazje itp. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc.. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. ze dozyl dni. reakcji i wzmocnien. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. Czlowiek jest taki. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. 1978). niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. przez wspolwystepowanie bodzcow. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Wiedza o popedzie. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. na przyklad Hose pokarmu. co obserwowalne i mierzalne. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. To. 1983) wskazuja. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. w reakcji na behawioryzm. (3) Postulat komunikacji. Zdaniem Rogersa (1902-1987). ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. jak sie zdaje. Skinner wyrazil zal.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959).to cechy sytuacji. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. naturalistyczne podejscie do psychologii. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem.). warunkujace popedy. a nie manipulacji. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. Mozna powiedzlec. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. twierdzil Rogers.rowniez a priori . Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. wolnose. Warto zauwa:lye. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. W jednym koncepcje te sa podobne . jakie ma nawyki. Reszta to hipostazy i spekulacje. np. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. ze nie zostal zrozumiany. aktywne. ludzka godnosc . (2) Postulat dialogu. 1995/1949). Mial on charakter metodologiczny. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. . W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. Koncepcja behawiorystyczna . natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). Obiektywizm wymaga.nawet ta najbardziej ortodoksyjna .2. o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. na przyklad: (1) wielkosc popedu. Zdaniem Skinnera.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). Paszkiewicz. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. Moralnosc. oraz te czynniki zewnetrzne. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. i29. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie.. wedlug niego. aby ich przedmiotem uczynic to.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. jaki powinien bye psycholog. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza).

ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu.'%.Kurt Lewin. 1980. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. a jego zachowanie . Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu.teorle potrzeb. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. 1970).!fo':!'~n'lrn n a. kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. selekcji i przetwarzaniu informacji. a takze Noam Chomsky (1968). potrzeby szacunku. 29. Charakterystyka. ale tez poczuciem humoru itp. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w.bezposredni alba posredni . poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. [wvojefJ.. 2. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym.wyrazem tej podmiotowosci. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju."'_'_~~~~'m. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. A. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. nurtem w psychologii wsp6lczesnej. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. Fritz Heider. uwadze. kontroli i korekcji dzialania. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. sen itp.dysponuje swoboda wyboru zachowania.potrzeby samoaktualizacji. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. rozdz. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. a dzialania ludzi uwa- . Kelly przyjal zaloienie. ~)"mw· tu i teraz. wreszcie . Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. poczawszy od konca lat piecdziesiatych.). Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). ze medlwli]Iil:Ejj[A(. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. na mechanizmy samoregulacji. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . Leon Festinger. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. Krytycy nie bez racji zauwazaja. na przyklad: spontanicznoscia. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. gdy nie rna blokad zewnetrznych. jak i przyszlosci. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. Harold Kelley. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji.1990).2. Zajonc. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. dose radykalnie natomiast . Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. czyli nauki 0 sterowaniu. wywodzaca sie z psychologii poznawczej.. czy zachowanie sprzyja. Koncepcja pierwsza zaklada. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . 1964. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]."%.alba jakosciowo .o przezna- Samoaktualizacja to proces.zob. a nade wszystko George Kelly. Zdawaloby sie. 1986/1968).w tym wypadku wazne jest to. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. cytujemy z cala swiadomoscia. W pracytej. bardziej niz w pozostalych.na koniec . pragnienie.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki.jako miara redukowania niepewnosci . Mozna powiedztec. a nawet oskarzanym 0 . a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. 1986/1968. W tym wypadku bowiem.wielkich psychologii" . na istnienie pewnych standard6w. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci.~~'». bliskimi zwiazkami z innymi. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). w.~~""<:".. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . dystansem wobec zdarzen. czlowiek sterowany od wewnatrz . to antycypacja.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke.). Rossa Ashby'ego (1963). J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. niezaleznoscia.wazne jest bowiem..) . Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no.~~''-'~'W§J!. chocby lakoniczna. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. rozwiazywanlu problem6w itd. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. wedlug niego. kt6ry realizuje sie tylko wtedy. Koncepcje psychologiczna czlowieka. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. wymuszajacych okreslone zachowania. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. czlowiek unika ograniczen wolnosci. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. 1997/1976). 1980). Kelly'ego (1955. zwana powszechnie piramida Maslowa. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . poswieconej procesom poznawczym (parnieci. uderza kolektywny charakter dorobku. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. 1967).przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. 1995). Podstawowy proces psychiczny. u.

ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. uogolnianla.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . a wiec uczenie sie. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. postulowany przez Heidera. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. J ak wldac.biale. 1975. Mozna powiedziec. zob. Reykowski i Kochanska. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). tez rozdz. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. 1974). 30. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. zob. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. rozdz. 1968). ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. 18. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. konstruowaniu oczekiwan. Grzelak. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. Ewoluowalo od przekonania. Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. Abelson. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. przeciwnie . ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. ze konstruuia repliki zdarzen.. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . 29.male. Daniel Berlyne (1969). samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. Malewski. Jest konstruowany na wiele sposob6w. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). Podstawowy mechanizm zachowania.wesole itd. 1975. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. behawiorysta.). "niedzielnego" badacza. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna).! przez sposob przewidywania zdarzen. gromadzacym doswladczenie. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). 1969). 1969. procesy modelowania (Bandura. Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. Iak widac. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. formu1owaniu aspiracji. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. 1974. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. wreszcie . gromadzi informacje.doswiadczenie wyznacza zachowanie. 1978). drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. w jakim sie one znajduja (Nosal. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem..).rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson.jest ukladem aktywnym. idealy itp. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. (Lukaszewski. wizje. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). ich powtarzalnosc (Lukaszewski. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger.) odwzorowan rzeczywlstosci. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. 1984).. Podlega on stalym przeksztalceniom. sprawdzanie hipotez itp. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. Bandura. smutne . znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. 1995). przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. 1957. 1977). a donioslosc opisywanych zdarzen. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. 1980).teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . najwazniejsze jest przekonanie.80 runkowane S. ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). nie tylko zreszta poznawczymi. 1968.co rzadko bywa podejmowane .uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. planow dzialania. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . cele.). sluzy przewidywaniu. 1997. 1968). Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). 1993). __ . 1969). ktory formuluje hipotezy. DeCharms. duze . ich kolejnosc itd. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. rozdz. 1990). ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. zob. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski.

agresji oraz innych zachowan spolecznych. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. 1981). Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Odrzucil on teze. wojna redukuje nadwyzki populacyjne.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki.na przyklad pro cent populacji.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. nieuleczalnosc itp. prestizu. ze pomoc. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. a nawet Charlesa Darwina. 1988/1978). Oznaczalo to. ze role sie odwroca. pozyczkt. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. a nawet szerzej . gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. Barash wykazuje. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych.natury ludzkiej (Buss. 1991). o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. Wilson dopuszcza jednak. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. takze czlowieka.automatyzmy jej wystepowania. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. Wedle socjobiologii. agresji oraz strategiom doboru seksualnego.ale tez ksenofobia i terytorializm. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow.) . (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. przezywalnose. Okazuje sie jednak. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. 1985. ciotek lub innych dalszych krewnych. Socjobiologia. zmywanie ciala. czystosc i ozdoby. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. ze: (1) geny podlegaja mutacji.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. Socjobiologowie przyjmuja. Cunningham. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. 1993). ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. (3) gatunki podlegaja ewolucji. 1996. altruizmu. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. co mozna poznac po tym. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. poznaniu itp. pracowitosci itp. Wojciszke. gladka skora. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. 1996). Jak wykazal Barash (1977). (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. 1996). sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. Z tej perspektywy przyjmowano.na porzucenie partnera (Buss. to znaczy donator zostanie beneficjentem. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. Wilson. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. 1986). po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. Barash wykazuje bowiem. a sam czlowiek . Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. Wazne sa ksztalty ciala. Cunningham. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. Socjobiologia przyjmuje. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. beneficjent zas donatorem. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. niz gdy jest rozproszony. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony.2. nlz gdy sa spokrewnione dalej. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. spontaniczne pojawianie sie. motywacjach. David Buss zauwaza. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. iz czlowiek jest typowym ssakiem. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu.

Pokazal mianowiCie.rownosc. kontrola i godnosc indywidualna. Wynika z tego.niestabilnosc. z Jakim boryka sie czlowiek. doraznych •. copodkresla Foucault .Inwazji".podmiot autonomiczny. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. ale najdobitniej przedstawil je Singer. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . ZdaniemFoucauIta. a co nie. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . (4) pewnosc . 1996).b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.usprawiedliwia wojny.preferencje i kompetencje. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. ~. Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. wskazujac. co jest wlasciwe. zmiany. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). .7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe.prawdy(Foucault. Duckitt (1992).Tymczasem-. (11) sakralnosc . aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. Slowem.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. (12) autorytet. czlowieczenstwo.polegajqce na roznorodnychpraktykach.1997). ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi.niepewna i nietrwala. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. 1996). filozof-Michel' Fow cault.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. (5) bezpieczenstwo . (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. wolnosc. (2) Testowanie. 1995).okreslajq. to jed- . nacjonalizmy itp.jak to nazywa . Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny.roznychfundamentalizl1low. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp. ale takze wielu krytykow. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~.racjonalnosc.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. Bauman zauwaza. (7) jazn zbiorowa. list grzechOw i przewinieB~rangClwe .2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. niewzruszonegoiniepodzielnego. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami. takich jaksprawledliwosc. 1995). co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. ksenofobie.usprawiedliwia bowiem egoizm. (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. n~Btzyklad rasizmu. Przedstawiona lista wymiarow. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. (8) stabilnosc . uzasadnia dominacje mezczyzn. akt osobowych. 2. zdaniem Foucaulta. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. (3) koniecznosc .poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. (2) los (przeznaczenie) .przypadkowosc.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba. Melosik.prawda jest przelotna iwarunkowa. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) . 1977. conajwazniejsze'niejedlla. Podstawowy problem.wybor (refleksyjnose). ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. a wreszcie.otwarcie (eksperymentowanie. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. dok\1mentowanie. a inna dla ko biet . jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. kwestionowanie). zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr.~l}aobse~'Yacja. (6) kultura zorganizowana .~n~go.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. osadzona w tradycji. sankcjonuje nierownoscl spoleczne. socjocentryczna . rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. Gould zauwaza.ryzyko. RAMKA2. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. Rekonstruuje on .niepewnosc. ani pragmatyczne. Wszystko w tym nurcie. wktorej. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu.wnetrzna . a ponowoczesnoscia. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . jest ciagle w trakcie tworzenia sie. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991)."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. ksztaltowania. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct . Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. wartosciowan..inna dla mezczyzn.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. Problem. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. Do tych ostatnich.kultura zdezorganizowana. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne.2. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. na tworzeniu.

s. czy zlii'). Zdaniem Baumana. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. 1997.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. 1988).naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. a takze wspolpraca .nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . (6) trwale dazenia . wybiegi pokazow mody. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . Explicite wywi6dl to Bauman (1993). mieszaja sie wzajemnie i przenikaja.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc.gdy tymczasowo opuszcza dom.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . .""". Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. 1997) niekonsekwencji. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . Okazuje sie. czy pionkami?). traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. co stale.. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. 14).". indywidualne. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad .podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). czy osobistym?). kt6rej dotycza. Jest to deficyt bodzcow. przyjemnoscl upatruje w zmianie. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. (4) powtarzalnosc .. zmienia trasy swojej wloczegi.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. Jest to takze przelotnose. (5) stabllnosc . deptaki. Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. (7) zlozonosc . (8) kompetencja . (10) dobra . Furnham. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. czy sa racze] impulsywni?).'.opuszcza. 1997). Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. Nowak. Wrighstman. 1994).w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. . badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. sa niezbyt liczne (Lukaszewski. Przede wszystkim d1atego. unika silniejszych uczuc. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc.egoizm. ale bez litoscl i bez sympatii. przystank6w. a nade wszystko dlatego. (2) Wl6czt.traktujacy zycie jak kolekcie. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych.Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. Gra. innosc.w odroznleniu od zmiennoscl.dla innych. 1988.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to. (6) r6znorodnose . (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku.". Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. (5) nlezaleznosc .ga .kt6re szybko sie. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. 1974): (1) zaufanie . a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . potrzeba wrazen. 2. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. rozgrywka jest tu epizodem. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. nowosc. gdy sam przegrywa. ciag] handlowe. kt6ry je podziela (Furnham. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . (3) istota rzeczy . kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem. poszukiwanie nowosci. czy raczej zalezni od innych?). (4) Gracz. praworzadnosc) . ze podstawowe wlasclwosci. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. 1971). ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. niczego nie musi zapamietywac. tymczasowosc. "nigdy". Sadzimy. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. poszukiwanie przyjernnosci.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. poszukuje odmiany. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. (1993.2. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. Lukaszewski. ale na ogol nie w zakresie cechy. ze jest to warte przytoczenia.zawsze". ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen.3 wzorc6w postepowania.w odroznieniu od objaw6w.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie. zanik trwalych zwiazkow._IW\1. (4) altruizm.w odroznleniu od powierzchownosci.~!. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. zadna gra nlema swojej historii. (2) silna wola . zarnknieta caloscia. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. Byloby [ednak grubym uproszczeniem.koncepcje) natury 1udzkiej. czy sa raczej niezrozumiali?). Co wiecej. (2) glebia .

potem. ze ludzie podejmuja dzialania. ze kornputer to idiota.nadaje sie" przyczy- ny. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. elementy struktury (okresla sie. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. ze jest to opis funkcjonalny. 1996). ktore wywoluja silne emocje.na przyklad z ogolnego przekonania. rzec mozna . rutynowe . czyli cale oprogramowanie. Wiadomo. kochajacy i litosciwy. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. tyle ze szybki. w latach trzydziestych i czterdziestych. a nawet wszechwiedzacy.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen.to typowe okreslenia).zly) . jako sprawiedliwy sedzia . (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . . jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. poszukiwania bliskosci. a po czesci wreszcie .przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji.jak wszyscy . (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt.ferujacy ostateczne wyroki. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. zagadnienia. sa to uklady elektronlczne. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej .maja charakter samoimitacji. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). potrzeba afiliacji.powtarzalne. J ohna von Neumanna. Opisujac za jej pornoca czlowieka. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. moze . Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. ze wszyscy sa nikczemni. 1975. . termostatow itd. Oczywiscie. opornosci. bezcielesny. ktorych nie potrafia uzasadnic. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. psychicznej opresji. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. Ale komputer to tez software. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. jak i swojej grupy.a Sq to najczesciej cechy . Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. ze obecnie dominujacym modelem . hydrauliki. od lat szescdziesiatych. niz je rekonstruuje.2. zmniejszania dystansu spolecznego. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji.Iudzie juz tacy sa" itp. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu.jest metafora nowoczesnego komputera. Rokeach. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. ale nie na obalanie (falsyflkacje). Sadzlmy. dobry. byly to uklady elektryczne. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty.. jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- .wynikac".9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. jakie ono spowodowalo. wreszcie. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. Inaczej mowiac. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie.jak wszyscy . odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. 1960). Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. a 2. bo . przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. 1996. Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. 1997) i nie rna powodu. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. 1997).to typowe przejawy tej funkcji). bezwolna. opisywany za pomoca metafory boga. .ponad wszelka watpliwosc" . a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. Wszystko wskazuje jednak na to. 1994). Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. jak sie wydaje. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. niepewnosc itp.wszechmocny. Latwo zauwazyc. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. Domanska.). w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''. aby przytaczac jq tu w calosci. Bernard Weiner (1991) zauwaza. Same zachowania . moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. ze kolejne generacje programow. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie).rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . 1988. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). polaczen. Czlowiek. bo . Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. "tak to juz jest". ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. To czlowiek. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. Sqdzimy bowiem. Lukaszewski. 1957). ze Jan jest dobry.

mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. Druga .10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. Nie rna tez dowodow na 1. bodzcorn. Wydaje sie.R'AWJ. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. samoaktualizacja). Nie sadzimy. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. byla psychologia poznawcza. wielosc koncepcji. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria.2.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej.)/~~J~Q~ 2. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. Prezentuje to tabela 2. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza.. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. __ I .poszukiwanie wrazen i zmiany. nie zas przez inne teorie psychologiczne. reakcjom.1. mozna przypuszczac.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja.rj!N'~%. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. wzmocnieniom. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne].du . rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. Uwazamy raczej. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6. a w konsekwencji .w odroznieniu od wszystkich pozostalych .to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. ze roznorodnosc pomyslow. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. ZwaZywszy.to koncepcje potoczne ze.zaklada. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne.$.a. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. aby byla to porazka. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. scleranie sie pogladow . Pierwsza . ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . Wydaje sie. Wiadomo bowiem.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. wzgl. Sadzimy. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci.

Behawioryzm. F. (1997).~~'%-:. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd.~~~~"{. Wilson.~~~><"'~~~"'Wlli. Kozielecki. Warszawa: PAX. (1983). Warszawa: Wydawnictwo Maslow. H. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. 8-31. S.rs. VIID. Wst?p do psychoanalizy (wyd. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . O. E. (1986). E. Skinner. Struktura teorii psychologicznych.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. A. Freud. (1982). 2.Wb. W sirone psychologii istnienia. (1993).~'WffJ:i. Studia Socjologiczne.. psychoanaliza. Paszkiewicz. "iak".0 naturze ludzkiej.WlNl!~~. B. Ponowoczesne wzory osobowe.. J. Warszawa: PWN. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. psychologia humanistyczna. Warszawa: PWN. (1988). (1978). lID. Z.'t..

oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. a tresci psychologiczne !: . rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. histologami. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . a nawet z elektronikami. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. Psychologia fizjologiczna.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. ktore leza u podstaw zachowania.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. biochemikami.!z psychologii zgodni S. z drugiej zas . ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. Badacze uprawiajacy te gal. a mianowicie. Psychologia fizjologiczna. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. jak wskazuje nazwa.! co do jednego. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych.

ktore . 3. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci.dzisiaj.. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej.. Inna.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje..'?'<&. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych.. . Niewiele jest dziedzin nauki.'Wif&. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach..~~~"'W. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic... Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej... coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek.. Akson moze sie rozgaleziac. ryc.~~~~%!£.. 3-1). Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu.. Horsely'ego i R. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego . jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. Zlokalizowano obszary w rnozgu.a moze wlasnie dzieki nim . P. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze.komorki nerwowej . jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach. neurofizjologow i biochemikow. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. . CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. tworzac tak zwane kolaterale.. . ~~'%:~&. jest nieporownanie wleksza od tego. Dokonajmy przegladu tych metod. -.. Pawlow czy pozniej K. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. oprocz metod behawioralnych. Cecha charakterystyczna neuronu. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne.motywacji. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2... Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Sprawa jest prosta.. 96 .1.wiemy juz duzo.- MECHANIZMY "m= . rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. zdajemy sobie sprawe z tego. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. Opisane uprzednio techniki. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie.~~~~~">'<~~:~. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. jak chyba nigdy przedtern. BIOLOGICZNE »: . Cialo komorki.~ . zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. H. Clarke'a aparatu stereotaktycznego..: .. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow..-wz-. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia.'%. podobnie jak inne kom6rki organizmu. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. jak I.w odroznleniu od oscyloskopu ."%. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. dzialajac wspolnie...'W."%. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. S. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu.. Mimo tych osiagniec .-. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. Lashley. w jaki sposob kornorki nerwowe. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym... obok aparatu stereotaktycznego.. jest jego "wypustkowata" budowa. --~ -.

P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. wapnia (Ca+). to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego.powstanie potencjalu czynnosciowego. uplywa od 0. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. tworzac z nimi polaczenia .5 do 2 ms. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. Mozna zatem powiedziec. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. W czasie Tl widzimy. w kt6rych wl6kno jest nagie. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . wedrujac wzdluz wl6kna. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). Powiedzmy. tentials). Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. ryc. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym.synapsy. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. 3-3). Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. Akson wyrasta z ciala kom6rki. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . a druga.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. miesniowej lub gruczolowej. zakonczona mikroelektroda.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. wklujemy do wnetrza (zob.

jest okresem refrakcji bezwzgledne] . kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. Oznacza to.neuroprzekainika (neurotransmitter). doprowadzajac do naglej. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. okolo 1 ms. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. Sumacia czasowa ~ RYCINA3. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego.trwajacy kilka milisekund . pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. . Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. I. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. moze sie stopniowo powiekszac. Widzimy wiec. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. Natomiast okres. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje .wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko.wszystko albo nic" (all-or-none law). (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci.7 substancji chemicznej .wszystko alba nic". bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. mogq sie sumowac. M6wi sie zatem. Skutki dzialania mediatora. Dzieki nim. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . powodujac jej depolaryzacje.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. Synapsy. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji.okres refrakcji wzgledne]. okreslane jako hiperpolaryzacja. zwanego rowniez mediatorem . Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu .

Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . stanem czuwania. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . jak i przekainikowe. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. histamine i liczne aminokwasy.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. jak i przekainikowe. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. GABA. nalezy zwrocic uwage na fakt.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. a inaczej cal a kornorka. Hirsch.. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. Noradrenalina. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Verma.oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. Ponadto uwaza sie. . Pelni funkcje hamujace. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. rye. jak i hamujaco. W okreslonych synapsach acetylocholina. 1993). Glatt. 3-8). Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. tt Depolaryzacja. Adrenalina. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 .jako sumacja przestrzenna (spatial summation). adrenaline. dopamine. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina.wytwarza EPSP. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. na przyklad. jak i hamujacy. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. noradrenaline. uczenia sie i pamieci. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. Kontroluje czynnosci ruchowe. Ronnett i Snyder. procesow uczenia sie.Pelni funkcje hamujace. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. Pelni funkcje zarowno hormonalne. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). o o -701----. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. 1994. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Dzieje sie tak wowczas. Serotonina. serotonine. a drugi . Dopamina. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. jak i hamujacy. Kwas glutaminowy. parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. jak i hamulcowe . Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. Pelni funkcje zarowno hormonalne. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco.

w ktorym nastepuje integracja informacji. 3-12b). W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary .a) monosynaptyczny. powstale w wyniku dzialania bodzca. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. zwanych efektorami. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe .. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. RYCINA 3·12 b).1. zstepujacym. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). ! . Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 . Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. Wiekszosc to 3. 3. Kiedy pobudzenie receptora. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym.3.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. to jest receptorow. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. ale . Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. Stanowi ono zaledwie 2-2. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). i rdzenia kregowego. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne.1.3. Jest to odruch kolanowy . rye. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. Oznacza to. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow).neuron czuciowy. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob. a takze poprzecznym. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. 3. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. a przede wszystkim do kory mozgowej. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr. rye. i neuron ruchowy. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . Dzieje sie to w trzech etapach.3. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. osiaga wartosc progowa. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter).5% wagi ciala. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. Widzimy.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. chronionego przez kosci czaszki.

wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). neurofizjologiczne lub morfologlczne. oraz niektore czesci kory. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. Nie jest ono rozlegla struktura. Jest to miejsce. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. most i mozdzek). ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. a takze z pnia mozgu. Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia.[adra. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). (basal ganglia). Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. ronow regulujacych ryczne. natomiast wzgorkl czworacze gorne.wstepujace. Srodmozgowie (midbrain). srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. Miedzymozgowie.cylindryczny. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. . natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . most i rnozdzek. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. a grzbietowa czesc tych obszarow . przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. Sa to: cialo prazkowane (galka blada. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. Istnieja rowniez inne podzialy. Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. docierajaca poprzez most. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. przedmurze i .cialo migdalowate. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. motywacyjnych i pamieciowych. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. Uwaza sie. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu._. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . lezace blizej miedzymozgowla. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. Tylomozgowie (hindbran). otrzymuja informacje wzrokowa. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Podobnie jak w rdzeniu kregowym. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. zawiera jednak liczne grupy jader. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. takie jak hipokamp. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. W uproszczeniu mozna powiedztec. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. jadro ogoniaste i skorupa). po jego stronie grzbietowej. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. [adra migdalowate i [adra przegrody.

~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. tworzac w ten sposob nerw.czuciowe i ruchowe. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego.3.JM 10 8 . Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. a w wypadku ukladu autonomicznego . Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe..~~~L~. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. Problem polega jednak na tym.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. N eurony ruchowe natomiast S.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego.~~~~~~~~ru~~~~. Wydaje sie jasne. Neurony czuciowe polaczone S.mozgoweinaplaty . ryc. 3. Na przyklad. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. Pozostala CZySC kory mozgowej. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow.rownlez z tkanka gruczolowa. stawach i miesniach. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. rye. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. 3-14). platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. miesnl i sciegien ciala. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. 1981).!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. Ocenia sie.m~. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. Tymi zdarzeniami. ornijajac rdzen kregowy. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. 1979). potyliczne i skroniowe (zob. S. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych.korzonki brzuszne (ventral roots. Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. zob. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. miesniarni i gruczolami organizmu. a wlokna ruchowe .. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale.!: zachowania ludzi i zwierzat. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . 3-15). ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. ciemieniowe. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji... jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I .

Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. 3. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . Poped jest slla motywujaca do dzialania. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. natomiast gdy jest za niska. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Innymi slowy. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. M6wimy w6wczas. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. uklad limbiczny. 3. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. regulujac ich . podwzg6rze i uklad slatkowaty . ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. kt6re modyfikuja zachowanie. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego.acetylocholina).1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu.do zwoj6w. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). 30-31). Gruczolywydzielania wewnetrznego. Na przyklad. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob.1. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic).1. zmienila sie motywacja zwierzecia. Potrzeba ta wzbudza poped. naczynia krwionosne skory kurcza sie.4. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. jezeli zostanie przedtem nakarmione.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). w tym wypadku popedern jest glod. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. Glodne zwierze.4. U podstaw teorii redukcji popedu. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. wzg6rze. Przywraca to stan hom eostazy. 3-16). rozdz. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. ktore przywracaja stan optymalny. Na przyklad. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. biologicznie pierwotnych motywacji. Generalnie rnozna przyjac. co Hull okresla jako redukcie popedu. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). stopniowo wracaja do normalnego poziomu. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. wychodza wl6kna. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". tworzace Itlldad hormonalny. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. Ze wzgle- 3. Wedlug Cannona (1960). N a przyklad. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. Nalezy zatem wiedzlec. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. jaka jest motywacja. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w.4. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. lezala koncepcja homeostazy. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. zeby moe przewidziec zachowanie. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. Podobnie. ryc. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. Neurony zgrupowane w tych osrodkach.z naszego punktu widzenia . kt6rych wl6kna biegna do narzadow. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. 1943). 29-32). w gruczolach i w miesniu sercowym. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku.z osrodkami rdzenia kregowego. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943).poprzez obszary kojarzeniowe.

pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe. Skureze maciey... zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej.. regulujacych poziom glukozy we krwi. podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca.. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). . .• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. dzialajacy na kore nadner- czy. owulaeja Produkcia mleka • . moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. gdy podwzgorze. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze).~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. zwanych kortykosterydami. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili. Hormon dociera do kory nadnerczy. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane.. --~~~~"i<'&. w skrocie nazywany ACTH. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. Iednoczesnie podwzgorze.~~rn .f. zwalnia rytm serca..-•. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. .. jak i autokontroli hormonalnej. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. W!!i£. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym..... ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres.~"% .= ~.~~"<fu...

lecz rowniez w watrobie i w zoladku. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. 1982). 1955. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. Od dawna znane sa skutki. J edna z takich substancji jest glukoza. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. rnaja one . Podobne mechanizmy autoregulacyjne. 1981. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. Podobnie jak ludzie. Asin i Brief. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu.4.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci.za posrednictwem przysadki . Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. Mozliwe wiec. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow.0bok funkcji ukladu nerwowego . oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. 3.1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania.3. . drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow.zdobyciu pokarmu.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. Oznacza to miedzy innymi. pcdlegajacych kontroli podwzgorza.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . Wirtshafter. z drugiej stro- ny zas jego wplywom . optymalnej wielkosci. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. 1981). 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. Wiadomo. Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. Tordoff. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. Novin i Russek. kiedy nalezy podjac. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. ktore jq podwyzszaja. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. 3. Zwierzeta laboratoryjne.4. Osrodek.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu.pory posilkow.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza.4. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. Teitelbaum i Epstein. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. sterujacego narzadami wewnetrznymi. jest temperatura. Przypuszcza siy. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. decydujace 0 tym. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. Przypuszcza siy.

niektore bodice (czy zmiany bodzcow).~ --:..n~~'.~~"~ FIZJOLOGICZNA . ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. Jak sie okazuje. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. lecz rowniez.~"""". prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe.. na przyklad. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. wedlug tych danych. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. W. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna.""o/< _.. w ktorym uczyniono wszystko.wspomnianego w poprzednim podrozdziale . Okazuje sie. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. 1954). Doswiadczenia na szczurach wykazaly. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. 3. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego.glodu i nasycenia.2 _--~W!J"'it~. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu.jak si~ wydawalo . ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc.. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu. ze nie tylko CCK.ukladu aktywacyjnego. pobudza kore mozgowa. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze.3. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) . poprzez bocznice. wegloczy bialka.~~~~"%>. doswiadczenia.~""'J: ""-. J ama ustna i przelyk. N. Informacja ta jest. O.4._ . Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla. Rola stymulacji sensorycznej. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie.. gdy zoladek jest pusty.Z~~. ~:~~~:lis:~~~.~.. Hashim i Gage. przeprowadzone przez W H. po to aby dostac sie do labiryntu. Badania takie jak te. mozna powiedziec. ze skadinad wiadomo.. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]." . ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. Podobne stosowano diete wodany. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. moga odgrywac role wzmocnienia. jak sie wydaje.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . ktore zostaly tutaj przywolane. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. H. 1953). Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. I ~ RAMKA 3. 1987). poprzez receptory smakowe. Szczury. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. Westreich. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. w" ®i'UU_. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu.~t:~~s:n::~.. 1992).zarobku.1 __ '" ~. Eksperymenty sugeruja.'®i""U®i. Herona iT. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do . Bextona. Wedlug G. ktory stwierdzil. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla.. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych.fi. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. ale pozbawiony soli (Rowland.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'.. Wedlug tego autora.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to.i~~~~~. Uklad aktywacyjny (activating system). 1973).. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs..-. w ktor ych uboga w witaminy._uA!M1~. 1965). lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese..: wy- ~~~~~:~ .. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. D. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie.l@.. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. Girdner. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. Wszyscy studenci jednak.. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. Scotta (1954). '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-.---~---'. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani.. Harlow. ~'" u. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu.~.. mimo latwego i atrakcyjnego .J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej.. M. Kisha (1966). H. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . 1 16 33" . lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci."" ~.. pojawiajacych sie wtedy. E. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. Blazek i G. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. Young i Smith. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. W"". Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. Autorzy ci wykazali.prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. 1990).&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali.

II Robert M. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. Nie znaczy to jednak. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. tym nizszy optymalny poziom motywacji. Yerkes (1876-1956) godziny.5. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. a wiec w stanie czuwania. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por.ciernnosc. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. Zuckerman 1969). Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. 1992. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. Nalezy jednak pamietac. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . ryc. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. Zjawisko snu nato- . To prawda. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow.w stanie czuwania i snu. D. 1962). Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. 1908).Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. rye.1 Sen W podrozdziale 3. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. ktore glosi. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . Matysiak. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. Okazalo sie. 3-18). ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. 3-19). Cala aktywnosc behawioraIna. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson.plywania. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie.

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. Magoun (1950) wykazali. 1992). Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. 4.sen paradoksalny. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement).w stosunku do umyslu.1. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. Dalsze badania. Wykazali oni. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne.sen wolnofalowy (slowwave sleep). za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. ktory mozna podzielic na cztery fazy. Hobson stwierdzil. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. przeprowadzone rowniez na kotach. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. przez twor siatkowaty. McCarleya. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. Schreiner.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. rozdz. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. Badania Hobsona. 1972). na przyklad. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . Danych jest bardzo duzo. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. ryc. ze tak jest rzeczywiscie. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. ktory wykazal.1.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. oczy zamkniete. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. Moruzziego i H. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. Hartmana (1973). Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. Badania G. ze jego oddech jest zwolniony. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. Iouvet sugeruje. 3-20b). Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. rye.5. Bremera.2). wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. 3. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. Widzimy. przez wzgorze. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. Jouveta. wykazaly. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . Lindsley. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine.za posrednictwem noradrenaliny . nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. Spotts i Snyder.). wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. Wraz z F. Czesc autorow uwaza. rozdz. i posrednia.EEG). Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. L. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. oraz lnformacyjna (sygnalowa). mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. zwanej miejscem sinawym. 1993). ktore gina. W. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych.5. L. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). tak zwane fazy non-REM. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. To rozproszenie oznacza w zasadzie. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. D. 1949). 3. Podobnie jest ze zwierzetami. a sen paradoksalny . wiekszosc miesni rozluzniona. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. Przypuszcza sie. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan.5. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). W Knowles i H. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob.

Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. 16. Poczatkowo przypuszczano. ze nieuszkodzone obszary . ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. Potocznie nazywamy to . Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. nowego odruchu. pozwalajqcq nam sku pic sit. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. do zmtennosci srodowiska. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. a w niektorych wypadkach . Badania te prowadza do wniosku. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. B. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego.6. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". ze selekcja bodzcow odbywa sit. Dzisiaj wydaje sit. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. rozdz. w ktorym wykazal. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. F. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. tworzac swoja teorie. 1981). a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to.. Andersen i Motter. W sprawozdaniach z badan. Oczywiste jest. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . ktore z jakichs powodow uznali za wazne.plastycznosci.) pelni zatem funkcje selekcyjna. proces selekcji. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. rozwiazywania zadan w labiryncie.. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . Wedlug B. 3. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. Wskazuje to na obnizenie sit. a nie fizjologiczny.nlesluchajacego" ucha. P. w trakcie warunkowania klasycznego . ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. ze Lashley. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. otwiera oczy. Sadowskiego (1973. 1957). ale bez procesu uczenia sit. nastawia uszy i rozglada sle. dokonywane przede wszystkim przez K.calkowita jej utrate. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi.mm: . rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. Zachowuje sit.. mimo ze podawane byly do . w przystosowywaniu sit.gdy tak dlugo powtarza sit. Problem uczenia sit. Na pomiary dotyczace uczenia sit. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. s. jak 1.. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. ktora polegala na tym. Jest oczywiste. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. Zwierze podnosi glowe. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. ze procesy uczenia sit. 251). lecz mimo to nie wahal sit. oczywiste. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. Uwaga (zob. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. Watson czy B. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. Skinner.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. Zdolnosc uczenia sit. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. ]. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. okazalo sie. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. J. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. od dawna przyciaga uwage psychologow. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. Pawlow (1955/1926) uwazal. Zgodnie z oczekiwaniami. Wedlug Pawlowa. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu.6 a Biologiczne podstawy . ktore wplywaja na ich zachowanie. mUSZq znajdowac sit. Lashleya. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. Pawlow.

ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . a jakich nalezy sie pozbyc.w razie potrzeby .. 1983) wskazuja. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. Teoria ta zaklada. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. ktory decyduje 0 tym. Badania te wykazaly rowniez. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R. Weisz. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces..przechowywanie informacji . 1993. 19. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania.). jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. Thompsonowi. Tymczasem uszkodzenie obszaru. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. 1976. E. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. Mozna wiec sobie wyobrazic. 1980) wykazaly. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. 1981) na podstawie swoich badan. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Pewne wydarzenia. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. Nowsze dane (Krupa. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. ze przynajmniej jeden z tych elementow . za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob.fizycznych sladow pamieciowych.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. Pojawily sie prace. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. twarze zapamietujerny na dlugo.~.. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. gdzie sa przechowywane. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji).rowniez w odpowiedzi na dzwiek . Okazuje sie jednak. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie.6. jak sie wydaje. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. Thompson i Thompson.wydo bywania z miejsea. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. stwierdzil. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. przechowywania ich oraz . Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. Solomon i Thompson. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. 1976). 3. Thompson i in. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. w hipokampie . lecz po- .. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem.~~~~. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. rozdz. czesto na cale zycle. 19. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. Mozna przypuszczac. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. Iezacej pod platem skroniowym kory). rozdz. Kandel (1979. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. imiona. Trudno na razie ocenic. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. I ~"%.).swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. jak i reakcji warunkowej. ktore.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. zwanych czesto engramami. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych..

przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). Doszli oni do wniosku. 1966. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . Sposrod wielu struktur.5 sekundy. S. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. podzielono na dwie grupy. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. Szczury. Dane te. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. Galvan i Clark.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Okazuje sie bowiem. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. 1973) wskazuja. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. uzyskano generalnie podobne wyniki. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. Chorover i P.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. Galvan i DeSiderio. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. R. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Wiadomo. Wilson i Glassman. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. Jacobson. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . a drugim . Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. Trzeba jednak podkreslic. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi.bezposrednio po treningu . w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . 1964). [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. Horn.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. pozostaje bez odpowiedzi. Ungar. 1972). lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. ktorych draznienie powoduje amnezje. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. 1979).ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. 1985).nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. McConnella (1962). Ho.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. ~ RAMKA3. Trudno bowiem 0 pewnosc. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. ze wzrost poziomu RNA. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. ktore nie uczestniczyly w treningu. 1968. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. Z kolei A L. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. S. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. ktory stwierdzil. wykorzystujace material kliniczny . poddanych uprzednio treningowi warunkowania. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. Babich. .prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. Pelna amnezja nastepowala. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. F. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. 1967). w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. Hennevin i Leconte.

kt6ry przebiega w czterech fazach. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. pisuje sie im. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. Wiele danych eksperymentalnych. Chmurzynski. przetwarzajacej otrzymana informacie. w jakim pujacej (czuciowej). ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. dwa osrodki: glodu i sytosci. zwane neuroprzekaidu i sytosci. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. i (3) zstepujacej (ruchowej). Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. Wedlug teorii synaptycznej. Zachowania eksploracyjne lub . ZACHOWANIA -. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Wspomniana roznica potencjal6w. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. 1. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu.w stanie czuwania czy snu. 'Th~~~~~~'%. Te motywacje . w uproszczeniu. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. az do powstania pozaliczana do podstawowych .-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste.wszystko alba nic". Pobudzenie jedSynapsy. B.rowniez EPSP moga sie sumowac. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. Zlokalizowano tam ny refrakcja. wowym podlega prawu . zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. Warszawa: PWN.czesto okresla tencjalu czynnosciowego. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. wspiera te hipoteze. Kom6rka nerwowa . Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. na wyodrebnym srodowisku. biologicznie wazna.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. i paradoksalny . przenoszqcej . ktore wspieraja teorie konsolidacji. biologicznie pierwotnych motywacji. zwaz pobieraniem pokarmu. (1989). Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. Pobudzenia struktur m6zgu. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE .. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. trzeba stymulacji. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego.hipotetyczny stan organizmu.}. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami.. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja .szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). Biologiczne podstawy zachowania. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. . dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2.~. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. jest sterowasciowy. uwaga i wzbudzenie. (2) osrodkowei. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. jak czuwanie i sen. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . Przyjmuje sie. Wedlug psycholog6w.

Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. w wypadku wiekszoscl metod.amerykanski (Brown. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. Po pierwsze. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. dajq one mozliwosc pomiaru. 1967b) i europejski (Venables i Martin. rozdz. w ktore] manipuluje sit. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. procesami fizjologicznymi. Po drugie. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. Ma to wiele przyczyn. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. "z sekundy na sekunde". Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. 1967). co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. rowniez tych. kilkadzleslat. ktorzy sami takich badan nie prowadza. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. i to w czasie realnym.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. L. przelomu XIX i XX wieku. Przykladowo. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly.). Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. 3. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- .

Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. wykonywanych aktualnie czynnosci. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. analizujac sposob. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Klasyczne. Gray. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. nazywany tez reakcja orientacyjna.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J.efekt podlogowy" (floor effect). jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej.przy innych czynnikach stalych . zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. lecz dlugotrwale. Przykladowo. i polega na tym. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. dyskretne bodice). Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. Uwaza sie (POl'. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. 1975). zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . Nalezy jednak pamietac. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka.introwersji. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. Zalozmy hipotetycznie. a [ednoczesnie . badz na drugim rodzaju procesow. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. i polega na tym. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" .2.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna.wzrost ten jest tym wiekszy.LIV).2. im nizszy byl poziom wyjsciowy. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe].introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. Badacz zainteresowany ekstrawersja . Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). czy tez. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. Oprocz tego lst- 4.2. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . aby poszukiwac innych teorii. mowa bezglosna. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. takich jak uwaga mimowolna. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. Wildera (1931).moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. Po czwarte. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- .zahamowanie innych.osrodkowy uklad nerwowy. mogacych 4. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. Okreslenia . jak i toniczne. zarowno fazowe. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca.3 Odruch orientacyjny. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. Po trzecie. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. 4. w sensie scislym. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej.OR). tonlcznego wzrostu rytmu serca. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. ze spadek ten jest tym glebszy. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . starano sie natomiast przedstawic wybrane. w jakich sie pojawia. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. sen i wiele innych. ze .

stosujac bodice o szybkim czasie narastania). ze reakcja obronna. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. mozna wiec powiedziec. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan.z wagotenia (vagotonia.10. lub nawet calkowitego zaniku OR.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne.99 61. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. Bernstein i Taylor. Sokolov. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. w przeciwienstwie do orientacyjnej. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne.I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. czyli jego habituacjl (habituation). Hessa w roku 1910 (por. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. inspirowanym teoria informacji. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. w modelu Sokolova przyjmuje sie. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. Wojtaszek. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. Drugi to uklad wzrnacniajacy. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6.1. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. Eppingera i L. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej.nerw bledny). . 1993). lub nawet niebezpieczne dla jednostki. mowiac inaczej. Wenger i Cullen. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. 1969). oznaczany symbolem A. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por.).2.wagotonii sprawily. N. lub tez. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu).74 . W innym ujeciu. Koncepcja sympatykotonii . tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. 1972). Freeman). Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. Nie jest natomiast jasne. to znaczy uczenia sie tego. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. 4. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). rozdz. nervus vagus . rozszerzenie irenic. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. Iednym z problernow. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory.30 63. nie podlega habituacji. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. od lac. 1979.2. 3. 1972). Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. lm wieksza redukuje niepewnosc. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow).37 58. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. 1969). parasympatycznego. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. Uwaza sie.7. w drugim . Sokolova (1963. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. zmiany postawy. Wenger i Cullen. nieprzekraczajace na ogol 0. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". Im wiecej informacji zawiera komunikat. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej.

Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob.aktywacji elektrodermalnej" itp.578). te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). 1967). zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". Opisany stan rzeczy spowodowal. Engel. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. s. .6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. Lindsley. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. a jego funkcja wyjasniajaca. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Malmo. przynajmniej na terenie psychofizjologii. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. ale i od kierunku zachowania. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. to znaczy sprawic. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. Duffy i inni. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. budzi zasadnicze watpliwosci. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. 4. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. 1980). Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji.2. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. byl John Lacey (1967). Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. (3) Analiza wielu badan pokazuje. Wedlug definicji Duffy. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). autonomicznej i behawioralnej. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). Specyflka indywidualna (individual specificity . dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. Inaczej mowiac. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity .136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. Przykladowo. Mowi sie na przyklad o . (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. W literaturze (por. powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. jak Hebb. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. jest nlemozliwe do utrzymania. badania Laceya prowadza do wniosku. a osoba. ze zmienne. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi.

17. a wzorce sytuacyjne . PVA .. EEG . Tym. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. _ . U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. sd fizjologiczne] 4. Wedlug: Fahrenberg (1986.).. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. Powiedzmy. Widac z niej na przyklad. czestosc rytrnu serca. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. 1978). Miller. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. Kimmel. cisnienle krwi.szybkosc rytmu serca. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por. izolowanej zmiennej. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu.gniew.ych lub ]psychkznych (przykladowo. lecz pilka pada na lewo od celu. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja.17-21%. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. uwaza sie.amplituda tE/tnakrwi. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. Miller.7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. jak aktywnosc elektrodermalna.reakcja konduktancji sk6ry. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. . E. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. za zgodij autora i wydawcy. rozdz. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR .2.cZE/sloscoddeehu. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania.energia rytmu alIa. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej.1 138 nych os6b.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym).m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. TEN . MOT . Wykorzystujac aparature pomiarowa. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq).napiE/cie miE/sniezola.napiE/cie. EBF . ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. prowadzone zar6wno na zwierzetach. wydzie1anie sliny i wiele innych (por. EMG .bezradnosc. Wykonujemy rzut. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. Millera (1989). motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. odmienne jakosciowo od innych wzorcow. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. mozna latwo stwlerdzic.cZE/slosc mrugania. 1978). sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. wzorce motywacyjne . SCR . ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych.5-19%. HR . Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. 1986). Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. Patrzac na te wyniki. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. HEL . w kt6ryms z kolejnych rzut6w. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania.. 1973. s: 53). RES . ANG .molywaeja._1~i~i!:_i!l1ll:!. Badania te. trafiamy do celu. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari.bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych .. copyright Elsevier Science. jak i na ludziach.

i _I i I'. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. Dose szybko okazalo sie jednak. nadclsnienle tetnicze. Wkrotce potem. przede wszystkim . takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo). 1980). Poczawszy od lat sledemdziesiatych.moze angazowac rozne procesy poznawcze. a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. zaburzenia gastryczne. C (centra~. . obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. Bergera (1929). badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu.centralna.EP). nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. P (parietal) . W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ . ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku.potyliczna. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. 1989).. epilepsja. Basmajian. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa.skronio· wa. jak napieciowy bol glowy. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. a w szczegolno sci . biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna.3. 1978. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. nastawienia itp. Schmitt. migrena. A1 i A2 (preauricular). ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller.Beck i Cybulski. Fp (prefronta~. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . F (fronta~. Po drugie. Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H.platki uszne (elektrody odniesienia). Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. parzyste . (Miller. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow.prawa p61kulll m6zgu. Po pierwsze. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego.czolowa. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. 1989).ciemieniowa. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. Wymaga to specjalnej analizy. oczekiwania. niezaleznie od Catona. Obecnie podkresla sie czesto. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. Basmajian.przedczolowa. Cooper. T (tempora~. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. lek i wiele innych (por. 1978). mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. 1993). ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. powstalych w nastepstwie chorob. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. Osselton i Shaw. bo ponadstuletnia historie (por. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. 1989). luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R.

czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. rna bardzo zlozona strukture. 64.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . 1993). Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). na przy- delta Uwaga. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. Iaspera (1958). J esli. Pivik i in. H. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki..t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. wykorzystujaca technike komputerowa. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. Rejestracja dwubiegunowa. zwana elektroencefalogramem.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. co bardzo utrudnia ich 10- H. standardowy spos6b (por. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . Z drugiej strony sa badania. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20.2 i rycina 4-3. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. oraz wrzeciono (spindle .3. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. (b) zapis z udzialem fal beta. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. 4. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. 128. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. interesujacych badacza. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. za zgodq wydawcy. Niekt6re z nich. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. Przykladowo.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. a nawet 256. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. przykladowo. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. (c) zapis z udzialem fal theta. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa.3. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. znany jako "system 10-20". iglica (spike). prostopadle do powierzchni czaszki. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. 'rye. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. W niekt6rych badaniach. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). czyli obliczyc tak zwany indeks fali. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. czyli fala ostra. 4-2).rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe.

Od czasu klasycznych badan R. Aserinsky i Kleitman.1989). Majkowski. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'.' 4. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. Ray. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. Orrison. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. 1995). 4. Lewine i Orrison. 1990). Pivik. RyelNA 4·4 .9 Hz). F He fE :FOANEC cer.8 8. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. przedstawione zostaly w tabeli 4. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. sa natomiast typowe dla snu. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu.6-11. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. Krzysztola Owczarka.144 nych. 1986). Przeciwnie.7 Hz).za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich).8 Hz).szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. theta (4. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). . w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. Lewine i Orrison. 1993). Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. zar6wno spontanicznej. Budohoska i Grabowska. uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. 1994.5-36. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. jak i towarzyszace] zdarzeniom. 1995). 1995. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. Sanders i Hartshorne. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. Urbanski. podczas gdy polkula prawa . Majkowski. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . 1953).7 Hz) i beta (12. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. 3. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund).4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. jak sie potocznie sadzi (por. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. ryc. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1.). Zauwazono tez. Lewine. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. 1994). przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. alIa (8. z zamknietymi 'oczarni. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany.6-3. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne.3.6-3. Zmiana taka. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. rozdz.6-11. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. 4-4). cyklicznie powtarzajace sie fazy. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement .3.7-7. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna.. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo.7-1.

Cooper. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. G. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). zachodzi potrzeba ich klasyfikacji.3. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. kiedy osobie badanej eksponuje sie.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. zwlaszcza zas . pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia.3. a dodatnie w dol. w przeciwieristwie do egzogennych. cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. J esli. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. Dla podkreslenia. 1995). par. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. Potencial wywolany jest specyficzna.3) nie przekracza 10 mV. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. 1964).AEP). natomiast symbol P300 . Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. 4. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. 4.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. Poczynajac od lat szescdziesiatych. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. czestotliwosc czy amplituda. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca.3.7. takich jak jego modalnosc. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie.7. Przykladowo. w odstepie okolo 1 sekundy. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana.2). podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. to amplituda potencjalu P300 (por. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy.VEP). zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. 4. osiagajace swoje maksimum w momencie . Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). Przykladowo. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. Jesli zalozenia te zostana spelnione. 4. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. 4. tab. iz potencjaly endogenne. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. Aldridge. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. Uwaza siy.SEP). kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. Najczesciej jest to technika usrednlania. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4.w psychofizjologii poznawczej. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). Przykladowo. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials .3.potencial pozytywny o latencji 300 ms. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. CNV pojawia sie w6wczas. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly.3. amplitudy i czasu utajenia (latencji). nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Lewine i Orrison. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. na przyklad. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. odkryta zostala w roku 1964 przez W. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . jak i endogenny. McCallum i Winter. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych.

7. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. 1965). Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). oznaczany tez symbolem P3. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. Bereitschaftspoten- tial). zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. Kornhuber i L.04~ 0. Braren. Zubin i John.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). Wyniki badan pokazuja.166 -0. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. Mowlac w pewnym uproszczeniu. zostal opisany po raz pierwszy przez S. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej).20) -linia cienka. Deecke (Deecke i Kornhuber. Niektorzy badacze uwazaja.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace. 4.7.042 O. H. rye. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por.125 -0. jak oczekiwanie. copyright American Medical Association. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. uwaga. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. zwlazany z gotowoscia do dzialania. 4. 1965). natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl.125 0.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. i pozny. motywacja oraz intencja dzialania.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc.3.208 -0. 4-5).. jaki daje wzmocnienie czesciowe). Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. 1985). Mimo to nie zmieniono pierwotnej. niem.80) -linia gruba. 1977. 1973. s. sforrnulowana przez E. (1971. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). ryc.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw.166 0.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. historycznej nazwy.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. H. Nazwa potencjalu pochodzi stad. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. Tecce.3. Hillyard. Uwaza sie. Poznie] okazalo sle. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej).--~~~f-16c~~o2b. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. kontekst zostaje poddany rewizji. 4. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. 1977). Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. ile razy 6w bodziec jest eksponowany. 4). Hink. Dose powszechnie przyjmuje sie.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target).pojawia sie on wowczas. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. Kornhuber i Deecke. Wedlug: J. przyjmuje sie tu. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. Donchina (1981). Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji.3.RP. Schwendt i Picton. bodziec kontrolny (p = 0. za zgodq wydawcy. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. 4-6). nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna.083 0. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt.7. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow.083 -0. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. Naatanen. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe.

ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy.SQUIDs). a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie.). Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. R. miedzy innymi. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). czynnosciowych. 4. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. 1993). ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. jeszcze pod koniec XVIII wieku. 1995). Pole to jest niezwykle slabe.fMRl). ktory nazwano negatywna fala uwagi. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. 1990. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. wskazuje. 1995). 1990.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe).3. Davis i W. ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . Badania elektromiograficzne maja dluga historle. Jiang i Alho. Poczatki nowoczesnych.7. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4.3. 1990). jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . C. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). Galvaniego. choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego.1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). Wykorzystuje sie w niej. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach .. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). miliardy razy slabsze od pola ziemskiego.Naatanen.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging . Niektore z nich. Lewine. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. Fakt. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. Jacobson.7.MMN) jest R.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . badania pokazuja. Hillyard i Hansen. 1995). Hartshorne. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. Paavilainen. Waznq zaleta obu metod jest to. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow.jego kurczenie. Co wiecej.4. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu.. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. Tiitinen. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. Show (pOI'. 4. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices .BEAM). Cacioppo. materialy nadprzewodzace. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . jak E. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . 1986). Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. Naatanen. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. ktory jako pierwszy.3. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. Orrison i in. 4. Zdaniem Naatanena. Wyniki pokazuja. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona.CAT lub CT). Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. Hausmanowa-Petrusewicz. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. par.3. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . Tassinary i Fridlund. A. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych.

Iak pokazuje Linda Garrity (1977).4. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. podbrodka).2.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem.4. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. M. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. Wyniki uzyskane przez S. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. Uwaza sie. Goldstein. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. poczynajac od lat trzydziestych. obserwuje sie czesto. ze napiecie niektorych miesni. Dalen i Storfjell. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. takich jak ciche czytanie. 1990. 1972). a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). sluchanie tekst6w. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). angazujacych procesy jezykowe. 1971). nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. 1989. Andreassi. F.rowniez na inne uklady). proszono. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad.. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). Eason i White. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania.2. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. a czestotliwosc . (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w.10 000 Hz. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. Zdaniem Malmo (1965). rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. N alezy jednak pamietac. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. postulowana przez teorie aktywacji. pisanie.3 EMG a wyobrazenla 4. po wstepnym okresie relaksacji. W pr6bach. dla ulatwienia rejestracji. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. zwlaszcza miesni karku. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). takich jak unoszenie ciezarow. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. W szyst- . Zgodnie z inna hipoteza. mimika twarzy) . Istnieja dane sugerujace. przeprowadzonych w latach 1900-1966.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. Osoby badane. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. dose czesto. sluchania rnuzyki). pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. pozniej.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego..zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. warg. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. pokazuja. 4. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w.2. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. 4. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. Badania tego zjawiska maja dluga histone. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) .4. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. zapamietywanie tresci jezykowych. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. gardla. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. pompowanie opony czy pisanie listu. recytowanie wiersza). sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem .4. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. a pozniej z jego spadkiem. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry.

Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. slegajaca 150 000/mm2. 1973). leh znaczenie staje sie jasne. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. Po drugie. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. E. musculus zigomaticus). ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. nieco mniejszy . Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. 1990) stwierdzil.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. smutek i gniew. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. stwierdzono wy- I I 4. ]. aby sadzic.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. musculus corrugator). podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. ze EMG twarzy (facial EMG .2.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. Po pierwsze.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. ale maja wysoki prog wrazliwosci .podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. stwierdzono. Stwierdzono. Langa prowadza do wniosku. 4. Miedzy innymi Shaw (1940. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. Istnieja pewne podstawy. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej.2. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J.4. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. Fair. Badania P. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. semantycznych. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. Dalsze badania pokazaly. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. W siatkowce czlowieka znajduje sit. Po trzecie wreszcie. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. wykazano.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. lubiane badz nielubiane pejzaze. Salt. Mandel i Klerman. 1979). Zaobserwowano tez. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. za: Cacioppo i Tassinary. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. E. takie jak szczescie. dan. 1976). awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne).5. T Cacioppo i R. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). Lang. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych.4.mlesni ust i gardla. Dimberg (1990). Ekman. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. na przyklad zmiany rytmu serca (por. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . a mianowicie ruchami oczu. Petty'(1981).1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. natomiast emocjom negatywnym . ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych.

. Mlodkowski i Mlodkowski. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. .. R I linia ruchu gtowy .2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por....1... zarowno dowolne. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde.poczCjtekwiersza. jego parametry (zakres. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4.:::::::::::::::. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym... .. (4) ruchy skokowe (saccadic). Wadaptacji wg: Tinker (1965)..·········_······E . ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu).. czterem znakorn standard owego druku (por.. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu.. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony)..koniec wiersza. ·E .. R . Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa.. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka... Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny). Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. E .. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . ····. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo.... ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia). 1993). Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna.ruchy wsteczne.~ .. RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 .. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por. jak i mimowolne. ..:::···· .-.. za zgodCjwydawcy... 4.. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· ... Szczechura i Terelak.. B . Widac to wyraznie.' . (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit). Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee.··8·. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie. . linia ruchu gtowy _. . Szczechura i Terelak. ryc.. ale koncentruja na wybranych. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko. ·. 0 ••••••••••••••••• .1. . zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku.. 1993).. copyright University of Minnesota Press. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. nawet jesli oko zasloniete jest powieka.. najwazniejszych punktach obrazu.. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. Stosunkowo latwa.. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. . E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B .5.. - " R . ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce.::::·:::~-::~::::::::::...EOG).1 Charakterystyka ruch6w oczu 4. nie dluze] niz 100 milisekund...... 1979... nie slepe. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu..5. ryc.••• .. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne... co stanowi 1/10000 pola widzenia. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy.. .: ~. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych.5 stopnia katowego... Dlatego tez mowi siy. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej. ··... 4-7)..5.... na ktory patrzy badany.1. w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. "'. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). Szczechura i Terelak. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow..156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt.. .. Uwaza sie. 4-8). spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1.

zarowno poznawczych.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. Beatty. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. Ianisse. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . pamlec krotkotrwala. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. Uwaza sie. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. 1996). Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. badajacych. habituacja. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. 13 x 14 i 16 x 23. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. operatorow komputerow itp. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. gdy zapowiadal on zadanie latwe. Kahneman. Hess sforrnulowal hipoteze. akomodacja oka. drugi .-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. J. i miesnia promienistego. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. maszynistow kolejowych. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. stwierdzono. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. zwlaszcza tam. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. koncentracie uwagi. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy).nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. gdy wypadaja na slowach rzadkich. Wiadomo tez.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. 1974). stwierdzono. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. od lac. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego.). 1965). a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. ruch spostrzeganego obiektu. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. moze wzrosnac az 100 000 razy. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. trudnych. kierowcow. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. obserwowano dwa maksima reakcji. Mimo podjecia kilku prob. oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. Beatty i D. czyli tak zwany ruch regresyjny. Kahneman. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne).2. 1973). Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por.zrenica). 1986. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). jak [asnosc i barwa swiatla. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. 1993). Stwierdzono przy tym. Kahneman uwazal.5. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry.5 milimetra. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. Hess. tych badan wymienic nalezy takich badaczy.5. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. zwierajqcego zrenice. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. wy[sciowa szerokosc zrenicy. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala.5. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. ktory jq rozszerza. Badania pokazuja. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. jak emocjonalnych. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. H. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. Jej wrazliwosc. 1965) autor ten zaobserwowal. nie przekracza na ogol 0. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. Scislej rzecz ujmujac. ze bodzce psychologiczne moga powo- . ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). Po drugie. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. Fiksacje staja sie dluzsze. Badania Zimmera (1993) pokazuja. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess.2. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. Podobne wyniki uzyskano. jak E. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. Sarkin i Dykes. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. do wartosci maksymalnej. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow.przez uklad sympatyczny. pupilla . ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. Asarnow. Zimmer. miedzy innymi. niezrozumialych. Po pierwsze. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. 4. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. Analizujac tego typu dane.

Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. Generalnie rzecz biorac. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. Zdaniem Sterna (1992). ze cala krew zylna. Przykladowo. zostanie przepornpowana). Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. Podobne . obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje.rozrusznikiem serca).jako srodek upiekszajacy. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. Sterna (1992). Automatyzm serca przejawia sie w tym. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. Przykladowo. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. oraz odruch obronny. ze silne emocje (lyk.A. nie zas najej znak. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). regulacja miejscowa . zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. 1992. rna niezwykle zlozony system regulacji.5. Ogolnie rzecz biorae. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. Berne i Levy. M. Jest tez mozliwe.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. Hess i Goodwin. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. na drugim zas . 1990).wzorca dzieciecosci" (notabene. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. ladniejsze. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. 1993. powracaiaca do serca. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. Zdaniem I. 1984). Stern. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. w sposob podobny do . wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania.piekna dama") . Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna.belladonne (bella donna znaczy doslownie . Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. Uwaza sie. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. rysunki twarzy. 4. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. czas trwania. pobudzenie nerwu blednego moze 4. lecz krotkotrwale. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. Mozna sadzic. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). P. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. Innym. Rozroznia sie odruch zaskoczenia.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie.5. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. utrata wzroku czy sila oswietlenla. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. Stern i Dunham.powiekszone poprzez retusz. mechanizmy autoregulacji.2. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. oko . zwany tez ukladem krazenia. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. Podo bnie. (2) odroczeniu mrugnlecia. Hess przywoluje fakt. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . janisse (1974) uwaza nawet. jak znieczulenie rogowki. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. 1973). Badania pokazuja. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. by zwracano na niego uwager). choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. Pewne dane wskazuja. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. Mietkiewskj. selektywne hamowanie reakcji mrugania. badani nie byli swiadomi.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. Co ciekawe. Komentuiac te dane. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. ze zarowno czestosc.

~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer).dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. W innych. W niektorych tkankach. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca.0 0. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). nerek i skory. Levy. 4-9). takich na przyklad jak skora. czyli zmiana przeplywu obwodowego. 4. dodatni R. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. powoduje ich zw~zenie. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . 4. Somsen. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej).1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze.6 0.6. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. otrzymujemy kolejny wskaznik . czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor.8 0. podlega on glownie kontroli neuronalnej. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny). rye. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. rye. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie.SBP). W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. ktory razem z sasiednimi. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). 4-10). Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. mierzona w rnilisekundach. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. u osob 0 slabszym miesnlu .6.ECG lub EKG) .6.0 4.1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 .1. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. takich jak mozg i serce.4 0. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej)..objetosc mlnutowa serca (cardiac output). 1977).2 0. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram .2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne. Przykladowo. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . por. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny.1. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. pluc. Najlepiej widoczny jest zalamek . 1988)._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg. Jennings ivan der Molen. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por.

~. rye. strach czy wscieklosc. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability . 1996). a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por.an rytmu S. otaczajace jq tkanki).wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. W badaniach dotyczacych szybkich. Kaiser. 4. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s). Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi.15-0. Mulder.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly. Beauvale i Bener.1.RSA).beat by beat)..'"""' 1 64 . . na pobudzenie ukladu . 4.~ ~.-~"". nieinwazyjny pomiar ctsnienia. takich jak b61. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. Ciarkowska. tym wieksza szybkosc fali tetna.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu...erc. Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca.6..5 Pl'zykladowy tapis zmi. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. """"----""""--_. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por.transport substancji energetycznych.1. 4. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle].1.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. gl6d. Rzeczywiscie. Shapiro i in.4 Przeplyw obwodowy 4. Przykladowo. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu..... ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. jak i 0 charakterze doraznym. ale podlega ciaglym zmianom. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne. 1976). Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute.:.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por.6.cz\lscdolna. 4-11).. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. 1974).1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. to jest 0. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. 1988). dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. a posrednio . zar6wno okresowym.6. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. w szczegolnosci zas . zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. Stromme i Ursin. 1993). Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). 1992. 1996). fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej.6. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). 4.. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe .6. Obrist. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. Geer i Head. 1996). 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa). Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por.3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca.2.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG..

niz wtedy. Requin.l mi!. Dowodzi to. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. Stromme i Ursin (1974.ls6B przedstawia relacj!.l mi!. 1989. Dobrym przykla- .. aby uniknac kary) .~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. s.lzwr6ci6 uwag!. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light. '" s Q) '2 30 S . Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze. Cannona (1915). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. 1988). gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. Brener iRing.l mi!.na aktywnose: sercowo-naczyniowa. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). Niektore badania sugeruja tez. Wedlug: Blix. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. adrenergicznego. a w konsekwencji . 1991). Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji).6.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w.2. a w nastepstwie . ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles.ls6A przedstawia relacj!. Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). 1976). czyli: "Nie wiem. Harbin. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa.102 u/min i maksymalna . ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju.6.obciazenia ukladu krazenia (por.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. 1987. Brener. 4. . Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. copyright Aerospace Medical Association.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . CZ!. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. za zgodq wydawcy. Brener. A. rozdz.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. 1980). Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. 1987). ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. Prosz!. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. Obrista. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. Myrtek i Greenlee. Przykladowo. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . 1984). ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. Iak dotad. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum.. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min.2.l prostq (regresja liniowa). rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. 1221). Pewne dane sugeruja nawet. Paski poziome ilustrujq r6inic!. jak to zrobic".s "" '13 .l. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora.

do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. czyIi: "Nie wiem. niepewnych.. czy oslagne sukces". Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie.6. ~~ 169 dem moga tu bye badania]. nieraz bardzo znaczny. N alezalo by przyjac. 1984). ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection).2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. byl nlewatpllwie John Lacey. glom'. .. Zdaniem Graham.-16 8 rf. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. Wyniki wielu badan wskazuja (por.proces6w emocjonalno-motywacyjnych. Barry (1982. W sytuacjach nowych. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. moga modyfikowac ty zaleznosc). R. Wyniki pokazaly. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. reakcja orientacyjna . Reykowski. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. Obrist.6.6. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu.. Iak pisze J. Nie jest jednak jasne._'.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary..". czyli: "Nie wiadomo. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). s. 1986a). Brenera (1987). ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). gdy dotyczy antycypowanej kary. Jest wiec zrozumiale._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA .. wzrost rytmu serca..".. Nlepewnosc co do wyniku dzialania.~ca. natomiast w sytuacjach."":. jak i wtedy. takie jak wielkosc przynety.. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja.~~"". w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) .nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej")... """". 4-12).". MECHANIZMY '. . 4._'. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie. ."""""""£jW. 1976).zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne...IT .4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por. gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. reakcja 0 bronna . Powstaje jednak pytanie. Turner i Hellawell. okazaly sie nieskuteczne". w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w.sukces jest nlemozliwy.L.::'<""m".3.".gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. Lacey. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por.. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. aby otrzymac pokarm. w szczegolnosci zas . W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. ze nasilenie 4. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. jednostka moze bye pewna sukcesu. innym niz kierunek uwagi. Powszechny jest poglad. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa.. jezeli jest ekstremalnie trudne . 1986. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie.. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. nastepuje przyspieszenie pracy serca.. 1967) koncepC.. Ciarkowska. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. . J. 293)... ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych.:~ ..6.50 (bye moze inne czynniki. Nie jest rowniez jasne. .z procesami uwagi.. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan.". a tym samym .. [esli uswiadomimy sobie. Iesli zadanie jest bardzo latwe.talle) obserwuje §i. Autorka klasycznych ba- Badaczem. 1992). ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. 1979). Carroll.. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu.3. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim.. 4. jak i wtedy.. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973. Jennings (1986b. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). pokazuje. nie jest jasne. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac".1 Odruch orientacyjny.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. jakim bedzie musial sprostac. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca.. 1987). J ennings.~ zwolnienie rytmu serca. do jakiego zas . BIOLOGICZNE ". aby wre-szcle. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu.2. 1992). rye. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. mogacych dzialac jak dystraktory. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste.

4. 1990). Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. albo tez przewodnosc czynna. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. przykladem drugiej .-. Fowlesa i innych (1981).::~z.albo inaczei . czyli konduktancja skory (skin conductance).3. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. 1970). H. 4. . 1986a). natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. Neumann i Blanton.primary bradycardia). w rniare wydluzania sit. unsignalled reaction time). 1977) bylo odkrycie. 1974).------ --- -- --_. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs..rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych).3. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. Stosujac metode endosornatyczna. jest badanie czasu reakcji._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( .67 i 0.74. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu.6. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. J ak dotad. van der Molen. w przyblizenlu jak opornik (rezystor).6. Ieslt stosuje sit. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974).--~u @b\" ~ ~3+---------~---. nie rna jednak jasnosci. rozne wersje tego schematu. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect). ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. 1992. wsluchiwanie sit.3. potential). Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). czyli rezystancja skory (skin resistance). sk6ra zachowuje sit. oczekiwania na bodziec imperatywny. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. van der Molen.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.~:~~~::::!:~.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. staly prad pomiarowy. Stosujac metode egzosornatyczna.. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. w rnuzyke nagrana na tasme).5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory . 1985). 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. Somsen i Terezis. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. 4.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. Somsen i Orlebeke. 1979. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. Jennings. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. Jennings. Boucsein. Bohlin i Kjellberg. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). C. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . Stosuje sit.6. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987).Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879).roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru).:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. a scisle] . fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec.

. czyli obecnosci bodzca. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te._ .reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu. 1993). czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. Brown. musi bye postrzegany jako znaczacy. Bernstein.. Iednostka rezystancji jest om (Q).7. 1983). 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. (3) poziom potencjalu (skin potential level . Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. . z niewielkimi wyjatkami. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.~~~~"'''''£===''''k"". (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. D.. Edelberga (1972. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych).~~- .w milionowych czesciach siemensa. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator.-.7.~ . M. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa.~tmJr. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. 1977). ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory). przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace . Colesa (1966). 1973). ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym.fu. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. wymienione nize] prawidlowosci (por. Bernsteina i A. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K)..gruczoly potowe. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200). Ohman.SPL). przeprowadzonego przez A. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to.. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. miedzy innymi. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por.te. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego.~~"%t. Korr (1957) wykazali. l1ub1. Montagu i E. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). 1982. M.m. Taylora (1979). Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu. ktore nie wymagaly. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. na calej powierzchni ciala..". Barry. ktore wymagaly •• areagowanla. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian. 4. P.58bitow niepewnosci) oraz [ego.-.K:::"§rm=:_§."Th. (1)..-.· reagowania) . Gtuczoly te rozmieszczone sa.SRR). Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). R(KQ) 4. czylireakcje na konkretne bodice.SCR) .~ 173 4.2. 4. (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. rozdz. . S. natomiast wlelkosc konduktancji . (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem.. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. S. w mikrosiemensach (mS).-. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response .: Wynikiekspery" mentuwykazaly... Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez]. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy .. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory.:'1<.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. 1993). bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami.• ~v. jak sie niekiedy blednie sadzi. oraz aktywnosc toniczna. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. 1967a). -.).7. Prokasy i Kumpfer. !&.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4..7. Zgodnie z nim. E. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R. C.-ze. Przemawiaja za tym. (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.:m:.. Thomas i].siemens (S). Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ. .. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. W roku 1967 C.. ~.

ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. 1966). 1973).bodziec. mozna spowodowac zmniejszenie.4 0. Na przyklad. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. Prokasy i Kumpfer. jak i przez bodice. a nawet zanik reakcji warunkowej. wystarczy poinformo- wac osobe badana.. Prokasy i Kumpfer. 4-13). wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. uzywaiac terminologii Pawlowa. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. Wyniki badan pokazuja (por.7. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. Rola jezyka (lub tez.~. Prokasy i Kumpfer. 4. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. Podobnie. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. Podobnie jak nabywanie. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. Harris (1937) wykazali.. Garcia i Koelling. niekiedy . ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. S3' . 0.. Zdaniem 1.przy duze] liczbie prob . Skutecznose tego typu procedur. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . niektorzy badacze dochodza do wniosku. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- ..=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. klasyczne bodice warunkowe. Maltzmana (1979). nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. to jest uswtadomienlern sob ie. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej.~. Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. lecz reakcjami orientacyjnymi.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. 1973). rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Grings i Dawson. Powstaje pytanie. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR).3 i·····~ .. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego.= . ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. czyli tego. 1973).pierwotnie neutralny . a nastepnie na systematycznym ich spadku.nawet do poziomu wyjsciowego (por. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau).nej. pajakow).4 \~~ V 4.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. 1973). rye. E. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. sprawiajacej. W Cook i R. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por.7. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi.

Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach.. ze moment wystapienia. Znanych jest wiele potencjalow korowych.~~~~~~~~~ 1 77 l . ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. charakterystycznych dla danej osoby. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. wygaszania badz generalizacji takich reakcji.chalupa". Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . 1973). ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. z drugiej zas .tym wteksza arnplitudaeieakcji. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). . w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. jest biofeedback.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. dyskutowana od lat szescdziesiatych. inrwiyksza. 1985). Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. sytuacji lub interakcji miedzy nimi.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. . wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. dane eksperymentalne. bodzcem warun- kowym. mledzy innymi. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci.. Liczne dane pokazuja tez. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. i nie wczesniej. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. Mandel i Bridger. Istnieja dane wskazujace na przyklad. Wedlug pierwszego z nich. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. ~~~"1m.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. jak i dla praktyki psychologicznej. drugi zas .0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne.dom". ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. Przykladowo. 1 76 """-&~. Zauwazono. Oznaczato. ogolnego konstruktu teoretycznego. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. czas trwania i czestosc tej reak- . "palac" itp. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca.mleszkanie".w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. kierowcow. Stwierdzono na przyklad.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu.warunkowego. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. Maltzman. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. operatorow kornputerow).ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. reakcji orientacyjnej. przy czyrn podkresla sie. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. D. Zgodnie z drugim stanowiskiem.EMG) moze dostarczac informacji. Inna nosna idea.bez jej udzialu. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). E. 1979.. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. jak . a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo).J ak widaez ryclny.I&":"~. .jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. rozniqce sie intensywnoscia. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania.. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym.•. Wyniki badari pokazuja.warunkowaniem i generalizacia reakcji. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej.nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . •• . Cenerallzacta se'""lifl'" un. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. Istota problemu dotyczy raczej tego. reprezentowanym miedzy innymi przez M. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu.">!III"" polega ina tym. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. zmiany zachodzace w czasie snu. Wystarczy uswiadomic sobie. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. W zasadzie nie kwestionuje siy tego.:~ neralizacji semantycznej.. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne.N&. kolejnosci zas . Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl)._- v. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV).

Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. (red. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. W. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . (1993). Istnieje tez poglad. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. 1894. bodziec warunkowy. 4. glebszego charakteru. Pies to dobry. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. mieso lub skora.. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. 53). Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. czujnosc. przyklad tego procesu. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. Ciarkowska.).178 cji sa regulowane w taki sposob. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. Stwierdzono. Sosnowski. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. Zimmer. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Wrodaw: Ossolineum. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. T. Interesujacym. Sosnowski. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. jak i bodziec. 3. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. 6. K. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. (1991). podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. jak uczenie sie i przywiazanie. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. T. choc nie calkiem typowy. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). (1992). jak dotad. 5. Wrodaw: Ossolineum. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. . jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. jego intellgencje. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. a nie. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. s. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu.

Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. . Poslugujac sie tym kryterium. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. Vh'="·~~~~~~ -~~~. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. ~. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. Sadowski i Chmurzynski. 1989) to bazotaksje. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone.1. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie.""-~ •. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku.. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne.•. wykonywanych w okreslonym kierunku. 1950). do oslagania powtarzalnosci wynikow. 5. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). Uznali oni. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. Etologowie (ethos . ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. co sprawia. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych).czy sejsmokinezy. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. takich jak naciskanie na dzwignle. bieg w kole aktywnosci itp. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. Nastia jest reakcja obronna. zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. Ukwial. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. lisci) . Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. opierali sie najczesciej na wybranych. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . matematyzacji analizy rezultatow.•. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). tak jak w wypadku kinez. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. termo. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. Dembowski. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). oraz astrotaksje. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. menotaksje i astrotaksje.180 czalnych. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. korzeni.- . Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. czyli takie warunki srodowiskowe. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. prowadzac badania na zwierzetach. przyjmujac. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. Inicjuje ona zatem lokomocje. W niniejszej pracy przyjmujemy. 1960). 1993. jakim jest zachowanie. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Psychologowie eksperymentalni. formach zachowania.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. Lorenz (1982) broni nawet tezy.

Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. Oznacza to. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. Sadowski i Chmurzynski. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. 1993). ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. 0 czlowieku mozemy powiedziec. Jest to forma zachowania organizmu. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. rozdz. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. Dlatego bywa porownywana do taksji. 1989). choc . ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. ze nie wystepuja one. Istota zachowania korekcyjnego jest to. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. bardzo do niego podobny. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. podawanym w wielu opracowaniach. Tajchert. Elementarnymi skladnikami zachowania. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. charakterystycznymi dla organizmow. C i D . W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow.). proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. B . powszechnie wystepujacy na polach. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. jest mniejsze niz w przeciwnym. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. choc trzeba stwierdzlc. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie.na stymulacji zewnetrznej.. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). a nie .jak na przyklad taksje . 1996) lub odruch obronny. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. Waznq cecha tych reakcji jest to. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne.chemotaksja. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). ktora wskazuje. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci.tropizm. 1966) i muchy domowej (McFarland. Sa to wrodzone. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). ryc. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. jest mledzy innymi odruch cofania. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. 5-1c. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. symboliczna sylwetka drapiezcy) . bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por.d). 4. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. niewymagaiace uczenia sie. nie przechodzac do kolejnego etapu. oraz. 1982).~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego.. sa reakcje optokinetyczne. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. Blaszczyk i Zielinski. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. Doskonalym przykladem. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. Mozna zauwazyc. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu.

Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych.. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW).1. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala.~ 5.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek.. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. otwieranym. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego.~~~Wk~'. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie.~"m. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego.. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych.~ .:<%lf$k'W!.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. s. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli).. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle..] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy.klucz. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy".. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. . Instynkt. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Analizujac ten problem. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. bez przymiotnika "wrodzony". ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. wed lug Tinbergena (1976/1951. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. lecz przewyzszajace go wielkoscia. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. wylacznie przez wlasciwy bodziec . znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie.".%~"f. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. 175). Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych. kontrastowoscia.~~~~~'m. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. Nalezy wspomniec. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna.1. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary..2. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. . Pierwotnie stosowano termin . 1976/ /1951)." 18 5 .l. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). jak widok malych zwierzat.<mh~~. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. (Tinbergen. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii."®&. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. 5. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu.. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja.*. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury. N. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone.zachowanle instynktowne". Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. '- ff&. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. na drodze roznych form uczenia sie. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. dominuja wlasnie takie zachowania. jak cofnieta czesc twarzowa. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy.~'W£. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. to: [. U organizrnow.2. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&.. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca.1. Tinbergen i K. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. Po stacie z reklamy. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. intensywnoscia koloru itd. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka.. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania. jest instynkt (instinct). jego konczyny pozostaja usztywnione. odnoszacy sie do procesow aferentnych.~~~'m. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku.~~'&. Obecnie wiadomo. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. opisujacy procesy eferentne. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. a takze odruchy zlozone.~~"%. 1974). nalezy podkreslic kilka faktow. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). Pojeciem.

. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji.. Jak latwo zauwazye. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. okreslony przez D. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. sa tak zwane ruchy intencjonalne. W. 1975).'. Im wiycej wody w zbiorniku. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje .przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). Muszq one przekroczye pewien prog. Gdy takich ruchow zabraknie. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b.2. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982).model procesow motywacyjnych Deutscha. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. C .I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. Lorenz posluguje sit. wykorzystac pojecie popedu. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. D . ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. Trzeba podkreslic fakt. 5-2a). etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych..e ':eJr. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. Model Lorenza. sa szczegolnie sztywne. choc nie rna watpliwosci.~ zmiana . to wszyscy. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. Glosi ona. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. to jest --I hamowanie •. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. B .wszystko alba nic". Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. ktorzy staraja sit. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. czyli zgodne z zasada . mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni.. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. tym wiyksza energia dzialania (popyd). Nalezy stwierdzic. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. Te akty zachowania. Im wiycej wody w zbiorniku. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. Pojeciem. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych.1.czne Bodice specyficzne 5. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. ktore powodujq. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie.

System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. Deutsch (1960) w swym modelu (zob. tworza zreby ogolnej struktury zachowania.m-:~-. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe. rye. 1994). Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym.receptor.:- &"< .efektor. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych.. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. zob. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. A.m. J. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi). Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. 1972.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania. B . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. 5-2d).bodziec nieswoisty. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej. oraz niespecyficzna.-. w. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym..- 1 89 k. OKR . a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych. """.'\. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua..!cy. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego."... < . tak jak proponowal Tinbergen. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. ryc.mechanizm wyzwalaj.osrodek koordynacji ruchowej. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego.. GD . Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe).~~_ ZACHOWANIA .4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).". Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia..~~~~:«" . Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy.bodziec swoisty. 5-3b).. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych.1 88 ffi~~'%~.".•':'$~~~. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania)._'tm. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha.2.og61na organizacja zachowania. Ns .. Stan ten.. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain)..'%. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. Objasnienia symboli: > .~~%. ... W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy).. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu.. sterujacego danyrn zachowaniem.. Ss .gotowosc do dzialania. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. MW .1. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. rye. powtarzane moga bye etapy poprzednie.

Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. 1966).] wyzwala pierwszq reakcjy. Na przyklad szczur. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan.]" (finbergen. s. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. ktory badajac nowy obiekt. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji.]. B . Istotnie. Trzeciej kolejnej reakcji .Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). ktore pachnialy w odpowiedni sposob.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. natomiast te. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia.. szukajqc pszczoly. Pszczola. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. ale zarazem mniej zagrazajacej.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. ryc.1.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. wydaje sie.. prawdopodobnie dotykowych [. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. 89).zatopienia zqdla . ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . 1976/1951.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku.2. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. r ! !] .. nie zwraca uwagi drapieznika.. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. nieprzystawanie do sytuacji.. 5-4a). dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe.. schowana do otwartego naczynia w taki sposob. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. ktorego sle bola. gaja przed siebie dlon. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). lub nawet grupa pszczol. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. wyciaga glowe w jego kierunku. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura.. picie). Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol.

C. dazace do kopulacji. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. zwterze. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. co dowodzi. przejawy altruizmu. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. realizacji prokreacji. B i C. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. roslina czy czlowiek. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. Roje pszczol walcza ze soba. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm.~~~. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu.. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. flzjologii i zachowania. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. zgodne sa z zalozenlem. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. opieki nad potomstwem. ze wymienione wczesnie] zachowania. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia.~~~~ MECHANIZMY =lli. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. C. Nietruclno pokazac. antygatunkowe. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. opisowych i wyjasniajacych. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. Bol (1958). znajdowania pozywienia. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. A.:. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. organizm. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej.. Gatunek nie wystepuje "w calosci". (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia.. zachowan. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. J ednostka to fenotyp. ktorego jest przedstawicielem. ktore sluza przetrwaniu gatunku. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. Darwina (1859). ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. kooperujace. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego.. z paleniem papierosow. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. A. van Iersel i A. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa.. ktory postuluje. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania.]. ZACHOWANIA •. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. ze proces selekcji preferuje te zachowania. To jednostka przezywa lub nie. ryc. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Wynnie-Edwarclsa (1962). Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. Teoria cloboru naturalnego zaklada. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. gdy spotkaia siy ze soba. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. :. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Opieka nad potomstwem. walcza. przynajmniej w tej czesci. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne.«"-. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. to jest do unikania drapiezcow. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. Neodarwinizm. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje.. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania.. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. rozmnaza sie lub nie. partnera seksualnego. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. Latwo jednak znalezc dowody na to. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. mimo ze w jej trakcie moga zginac. Uwaga skupiona zostala na gatunku.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. Latwo udowodnic. 5-4b). takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. ktore zmnleiszajajednostko- .

przyjmijmy.oplacalnose strategii jastrzC. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac.powr6t do punktu r6wnowagi.'!pujqC'!charakterystykC.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. ze: OSJ .j. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. ze OSJ = OSG. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. nie jest wyjatkiem od reguly. Sens tego zachowania widac jasno.'!bi w populacji g . gdyby wszyscy jq stosowali. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan. Wilsona (1975). obarczonych kosztem ran (-100). Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny.jeszcze mniej. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna.oplacalnose strategii goIC. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. nie.2. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow .'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla).58 OSG = 6.odsetek golC.'!bi wpopulacji wynosij. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode.'!c placalnose strategii jao strzC. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi.1 Agresja Lorenz (1964.194 wej. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 .'!bi. O. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. 5-5).'!bi. gdy przeanalizuje siC.25 Tak wiC. ktore zastali w grupie. Jezeli zas odsetekjastrzC. Stra- ~ RAMKA5. to g = 1.'!bia j . Zgodnie z tym. jak w tab eli 5.1. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. a w 42%jak golab (por. z czasem jii dominujac. walka.ESS). od ktore] nie rna ucieczki. rosnie bowiem liczba walk przegranych. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. Jest to zachowanie antygatunkowe. a co za tym idzie . Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%.'!o bi i golC. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia.'!biii. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy.'!bia OSG . Analize taka przedstawil J. ktore nie przyczyniaja siC. ilu jq stosuje.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. kilku samic oraz mlodych osobnikow. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab.42 j = 0.odsetekjastrzC.zasoby gatunkowe" Iwow. a koszt grozby 10. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna . W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. czyli ESS. J est to strategia. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali. Przyjmijmy. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. a dla golebl O. TakwiC. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. Maynard Smith (1976). Tabela 5. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych.'!biej rzewyzsza golC. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana. Walka krwawa. biologii. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata.'! bardziej oplacalna.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy .'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. Istnieja zjawiska.'!biastaje siC. nazywa siC. gdy jest wspolprzywodca grupy. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. otrzymujemy nastC. Taka mieszana strategia. Proces selekcji eliminuje te zachowania.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. a golebie] +15.25 OSJ = 6.3 5. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. opieki nad potomstwem. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. Jest to zatem istotne uderzenie w . N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. ryc. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. i I . do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji.'! punktu rownowagi: g = 0.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-