1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala.zarowno pod wzgledern tresci. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. cykl wydawniczy tego podrecznika . ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. znana jako szkola warszawska. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. ktore powstaly w latach 70. najwyzej zorganizowanym. w tym przede wszystkim pedagogiki. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. i 80. Wprost zenujacy. Wystepujacy w latachDu. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. Po pierwsze. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. Ta grupa uczonych. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . Wreszcie. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. przez co nalezy rozumlec. niemal lawinowo powstawaly studia platne. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. Choc. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. to autorzy wspomnianego podrecznika. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. A. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. [ezeli nie katastrofalny. choc kuriozalny jest fakt. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. uczeri Mieczyslawa Kreutza. J urkowskiego i Z. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. jak nadmienilem.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. Praktycznie biorac. W latach 70. znaczy to. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. jak i formy. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. Strelaua. zgromadzilo sie grono uczniow. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. w tym sensie. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. Na przelomie lat 80. NiC laczaca.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii.. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. Wobec nawalu wiedzy.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. Z kolei programy nauczania. Te forme zachowania nazywa czynnoscia.spowodowala. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. 0 ktorym mozna by powiedziec. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. Iak juz wspomnialem.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. ze jest akademicki. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. jako "deprywacjy podrecznikowa". ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. co znaczy. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. ktore rnozna okreslk. byla znikoma. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. W Stanach Zjednoczonych. Tomaszewskiego . byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. liczba ksztalcacych sie studentow. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . poniewaz . Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. i 90. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . "stutysiecznikow". sterowane centralnie. rozwojowej i wychowawczej. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. oferty wydawnicze byly tak ubogie.Ten lwowski psycholog.

Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika . Istnie[ace podreczniki.. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic... . z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej.niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego. z roznych powodow.. a jednoczesnie zagwarantowac. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej.. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci. " .szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi..Jiandbuchy". znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci.auto row i redaktorow . trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III).. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac.. ze juz w latach 50. III). z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku.~~~~=..14 . Podrecznik nie jest wstepem do psychologil. Jak juz nadmienilem. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. Z kolei dzial .. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. ze . Ponadto autorskie podreczniki. jest wlasciwie niernozliwe. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow.. To przesadzilo 0 tym..graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli.. nie ogranicza sie on ..nie pisano podrecznikow akademickich. Spoidlem. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. to z reguly wstepy do psychologii. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. Tak na przyklad student. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie.'n ffi. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki... Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem.. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. Moj Mistrz. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP).. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. w tym sensie. sa wymagania formalne. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich.. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. To drugie kryterium zadecydowalo o tym. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. ""'12. Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. Psychologia og6lna (t.Zachowanla spoleczne". Zimmera. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. jak i formy .zgodnie z nasza intencjq .zarowno co do jego tresci. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi... Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. Profesor Tomaszewski. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna.do psychologii ogolnej. W marcu 1997 roku przedstawilem . ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. ze dzial . a takze zakres tresciowy podrecznika. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. D. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. . w ktorych niekiedy ryciny.. Wreszcie.. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie.. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. do czterdziestu dziewieciu).jak si~ w praktyce okazalo . ktory odpowladalby standardom akademickim....sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu.'ytm:.:w:::" recznika. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego.. uprzedzal mnie...~~~"". "".po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej ..::~ . zespolowych prac. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym.I1 PRZEDMOWA -.>'>'~~~"%. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. J ak juz wspomnialem. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. dwom znaczacym w psychologii wydawcom . a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. niz mozna bylo oczekiwac.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I.. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. ze podrecznlk obejmuje . .pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow.

Prace nad podrecznlkiem.slouio i tekst (1989) . wyd. redaktorow dzialu. Czytanie i pisanie .: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. psychologii edukacji i pedagogiki. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. wspolnie z E. jest on adresowany do studentow psychologii. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie.. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. Hornowska. ze podrecznlk ten . N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego.nowy jffzyk dziecka (z M. _~_". czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. in. niezaleznie. '. ktoryrn w imieniu autorow. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu.. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie. 1987. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie.. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. II -1997). bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. II . czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. jak i praktycznych zastosowan. czlonek koresp. ze podrecznik ten.ru1J. w tym m. in. powinien opanowac. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. 1987). Zakladamy bowiem. wyd. wyd. in. zw. prof. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. w ktore] nie jestesrny specjalistami. Burtowy. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. nauk. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. Przetacznik-Gierowska)'. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi.: Mowa dziecka . Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. PAN. PWN.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. Sadzimy. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. ""' . wieczorowe. metodologia psychologii. wspolnie z M. Jest autorka m.1992). Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. zywimy zarazem nadzieje. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. diagnostyka psychologiczna. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. czy zaoczne. w tym m. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. pozwala bowiem w dziedzinie. II ..::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. Wreszcie.""1t_~ . in.. a takze naszym oczekiwaniom. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej.1998).. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. J ak wynika z istoty podrecznika. Trudno wymienic tu wszystkich. lipiec 1999 dr hab. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . aktualna problematyka. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. Autor m. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. psychometria i metody statystyczne. co jest rzadkoscia. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. prof. Krystyny. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). . Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu.'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. Osobista.d. jaka kazdy student psychologii. 2 . nadzw.

Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. Zimmerem. :m. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976)... m. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci. 1998).]l. z R. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. . Autor m. dr hab. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Washington 1992). Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. (Warszawa 1996). diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m.1998). 'llii! prof. razem z W. dr hab. in. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. Wrzesniewskim. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza.Izyk a psychologia (1992). .. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. jak i z zakresu flzyki.. prof. w szczegolnosci .~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . umyslowo (Warszawa 1981). Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. WOJCIECH PISULA: dr hab. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ".the example of exploratory behavior (European Psychologist. Uposledeenie umyslowe... Warszawa 1993). Anxiety: Recent development in cognitive.. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych.K_I: dr hab. nadzw. w DAM). wyd. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.zachowan eksploracyjnych. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. Wydzialu Psychologii UW. nadzw. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. 1998). profesor DAM w Poznaniu. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. D. prof. Guilford Press. nadzw. II . zw.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. psychoPhysiological and health research (red. Vallacherem. zw. ANNA MATCZAK: prof. oraz okolo 100 artykulow naukowych. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. Psycholog spoleczny i socjolog. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K.__ ~_~~ BIOGRAMY .. 7_1_ _ prof. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. Forgaysem i K. in. dr hab.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). na Wydziale Psychologii uw. Wydzialu Psychologii uw.. w tym kwestionariusza MMPI. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). JAN MATYSIAK: prof.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987)..napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994).':. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. dr hab. Autor ksiazek..to brzmi groinie (1993. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. obecnie . w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres .]l. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. w tym Dynamical social psychology (wraz. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . prof. in. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym. stereotypami. Inte- grative levels in comparative psychology . [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. dr hab.. specjalista w zakresie rehabilitacji. Prowadzi badania psychofizjologiczne.. G.

Podstawy psychologii . tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. Po drugie. BOGDAN ZAWADZKI: dr.1879 rok . Ostatni dzial tomu I to . wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). nieobecne. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. pol. w tym: Creativity and projection. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. PTS.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. przekl. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych.. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. I -1987). Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka.tiiI M. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie.. psychologowie. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). adiunkt Wydzialu Psychologii UW. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. . Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych.Ul~~ dr hab. Brzezinski i in. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. dr h.. Dzial .od momentu poczecia az do smierci. . a potoczne koncepcje czlowieka. tee. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy.). gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. prof. nie [estesmy bez grzechu. kt6re.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. wyd. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . Cecha nowatorska tego dzialu jest to. Date powstania tego laboratorium . Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . JAN STRELAU: prof. JANUSZ TREMPAlA: . naszym zdaniem. Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. RLCQ) wraz z podrecznikami. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. a takze 0 genetyke zachowania.Htstorta i teorie psychologiczne". choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. zw.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. 1998). Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. dr hab. W: J. ze pod tym wzgledern takze my. (3) . jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). kt6rej "anatomiee. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari.Rozwo] czlowieka" to dzial. NEO-FFI. Uniwersytetu Gdanskiego. .sklada sie z czterech dzia16w: (1) . Po pierwsze. (red. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I .Biologtczne mechanizmy zachowania".. praktycznie biorac.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje.PWN. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. 0 calej psychice jednostki.BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof.&lli . zwracamy uwagee. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. nadzw. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. (2) . c. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. DOTS-R. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej.

skierowane pod adresem tego tomu. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow.jako najmniejszy objetosciowo . Z przyjetego przez nas tytulu wynika. kiedy wystepuja w roli badaczy.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. a takze psychologow. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika.takze te podstawowe nalezy definiowac. skorygowac popelnione zapewne pomylki. zwlaszcza krytyczne. wazne wiec. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. duza dowolnosc. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. Wreszcie. Poza tym tom III. Za wszelkie uwagi.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''.uzupelnic wystepujace braki. bedzle najobszerniejszy. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. Pozwola one . zeby Czytelnik. jak poszczegolne pojecia . majac w reku ten wlasnie tom. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. Odstapilisrny od niej jednak. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". niestety.w kolejnych wydaniach . jak i nastepnych. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. i 0 takie ich zdefiniowanie. rnogl od razu siegnac do slownika. tom I zas . poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami.

ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . 21). s. a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia.powiada Ebbinghaus . ktora jest.ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . kt6rymi byla. 7).Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . a czym niebawem przestanie bye (Becker. Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . czym jest. s. zanim stala sie ta psychologia.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". 1908. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy. lecz krotka historie" (Ebbinghaus. 1995/1932.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. w podreczniku pod tytulem Abriss der.pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia.Psychologia ma dlugie dzieje. zanim stala sie tym.

dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. s. 560). Edward Titchener (1867-1927). 1968. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy. prawdy.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej.. wspoltworcow tej psychologii. 1997). wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ ._ . co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. 1998). wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill.. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci.. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym..ktora Wundt juz powolal do zycia. Pierwszy z nlch.1.mozna polegac tylko tak dalece. cza biologii.w. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. jak jest podstawa do pewnosci. 1962/1843. miala rzeczywiscie krotka. -.jako niezalezna nauka. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. bo zaledwie trzydziestoletnia historie. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. 1.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej. pr6cz historycznej. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie.. Aleksander Swietochowski. dopiero w roku 1590 (zob. 133) twierdzi. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. 1.~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th.naukowa". kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. a nie tylko psychologii eksperymentalnej.~~»"'~'~~~'f.. Jeszcze w po- r Edward B. .572). uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce.. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. jak i eksperyment sztuczny. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. psychologia . W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". s. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne.. jestesmy zmuszeni zapytac. Mill stwierdza. 1982/1902). zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech.. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . Witwicki._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii.. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). prawa [. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. W roku 1876.. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. to czego w takim razie dokonal Wundt. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. Stachowski. wagi do tych opinii. na kt6rej . Tatarkiewicz. 1962/1843. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill.1. s. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku". Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. Koch. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje.~~~ii. zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku.~-"'4!&. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia".:~~~~'%. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa.

1. jej powstanie. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. 1981. ktora rna charakter teoretyczny (zeby.. 1908b.2. zdaniem Wundta. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych.• i. 1908a. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona .od nazwy miasta Heidelberg. 0 jej siedlisko.skazana na metode eksperymentalna.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874.. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. a nawet kultem metody (por.144-145). Oni mowill. opracowany kilkanascie lat wczesniej. 1968). niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. co nalezy zrobic. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. s. jak "czysta aktualnosc". przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. 1921). gdy bedziemy pamietac. 1969) . on to zrobil. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. 763. 1970).podobnie jak fizyka i fizjologia . Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. Mischel. Brama metody. znaczenie symboliczne. ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. J. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka").przez jego powierzchowne ujecie sprawili. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej).. J oraz woli" (Wundt. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. 15-17. Przedmiot badania .rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy.28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . s. Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. Wundt zastosowal w praktyce to. zatytulowane 0 metodach psychologii. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. Oba te punkty widzenia. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. ponlewaz to wlasnie wtedy . wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". Wundt.jesli sie wyrazi6 obrazowo .bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. Od tej pory. lecz metoda.. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna.. Toulmin i Leary. Brett.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . "analiza relacji". 1862. Tatarkiewicz. gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie.z . synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci.Xi[ OD WUNDTA *'. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. wyjasnic zjawisko korozji. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. por. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. 1970).. Robinson. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. 1992). gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. na przyklad. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650).wbrew powszechnemu przekonaniu . przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por.nie byl nowy. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. Mischel. w: Pieter. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. 1976. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. a nie inna psychologia (por. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. __ 2"'. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. 1. s. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. s. lecz wprost przeciwnie . zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . xi).-"""'!t . 1908a). w tak zwanym okresie heidelberskim . wydanej w roku 1862. dziedzina celow [. ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). synteza tworcza. zdaniem Wundta (1908a). Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. Brett. a od lata 1862 . 1863). Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii.jak mowi Boring (1950) . metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk.z powodu . Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. Mozna by jq nazwac (por.

chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. Drugim. Wundt. ze eksperyment pozwoli . polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy".1. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. Z kolei ow sad. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. s.2. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. Dlatego eksperyment. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . obejmujacego lata 1874-1920. 1862). Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. wywolujqce wrazenie jasnosci). od ktorego nalezalo te reforme zaczac. Iak pamietamy.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. xvi). ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. v). ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. metodzie introspekcji. W ten sposob. 1862. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt).. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. s. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". a nie same te czynnosci. dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. Kazdy zatem proces psychiczny. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. Dziyki tej fazie wstypnej. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). co dzieI I . dzieki analizie genetycznej. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. jest rownlez sadem. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . a nie pomiaru. jak sqdzil. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. co sie w niej odbywa. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. Dlatego wszystko. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~.. bedacych przeciez . ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych.. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. ktorymi sie manipuluje.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. stosowanej przez psychologow filozoficznych. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. ale i jego powtarzalnosc. ~ RAMKA1. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . 1863). czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. To wlasnie przekonanie.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. a sa nimi fakty swladomosci. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. to przeciez "zlozone zjawiska". czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej.do logicznego procesu wnioskowania. ~. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . czyli introspekcja.1. 1863. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. A sama swiadomosc i to. N atomiast sam proces wnioskowania.riowej" psychologii osiagnac to. 1862). [esli zauwazymy. ktory doprowadzil do tego sadu. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. co "siy uswladomilo". a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to.

Ta "nowa" psychologia Wundta. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego.zdaniem Wundta . Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . nie nalezy do psychologii naukowej. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". dwadziescia lat przed smiercia. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). jak jezyk. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. ale przewidywal nawet . Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. zwanej fizjologiczna.2. Sigmund Freud.. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim.) jako tworcom owych zjawisk.Jntrospekrja eksperymentalna [. systemow wartosci itp. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. natomiast we wspolczesnej psychologii. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. historia ich religii i obyczajow. Titchenerem (1928/1898. 1990).Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. 1980). jak i jedno stkowe ..obtektywna''. B. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). mowq i rozwojem ich [ezykow. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej).HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. skoro przewidywal. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". 1995a). Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. ktore by [. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego .powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. ze .zupelnie sluszne i pouczajace".ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za .jak wiemy . [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. mity. obyczaje itp. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. tak jak i u Wundta.wspolczynnlk humanistyczny". Stachowski. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. Kledy Titchener. N awet two rca psychoanalizy. 28).. wTitchenerowskiej wersji. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. s. co sie tej metodzie nie poddaje. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. jezykoznawstwo i antropologia (por. wierzenia reli- gijne. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. szlosc. socjologia. Oswald Kiilpe (1862-1915). Wundt nie mial watpllwosci. bylo .. potrzeb. Toulmin i Leary.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami.. psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. 1908b). W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. zebrane przez historykow. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. etnografia. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . czyli Volkerpsychologie. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. uwzgledniajace . zebrany przez statystyke. Iednakze u Titchenera. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. 1. Dlaczego jednak. 1863). powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. takich jak etologia. popedow i namietnosci ludzkich. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. ktora tworzyli jego uczniowie. ale przeciez nie jedyna jej czescla.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego.. ze wszelkie zjawiska. zarowno spoleczne. Graumann. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie .

Brentano. a tworzyli jq tacy uczeni. jako na czynnik ukierunkowuja1987). Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. Juz wkrotce. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku... ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. uczewego. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem.''W$. myslenie.~''\. 1. Einheiten).*.v. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki.lli. w: Pieter. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. li badanym. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie. iz .%'t."WJ&~~Th.wytwor psychiczny. Jego zdaniem. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. to. ternu podzialowi pozostal wierny. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. Leahey.. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej.IT!. eksWprawdzie prace. w ktorych badawiska empiryzmu.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. nych duzym zaskoczeniem. czynowosc). nie wymagaly od nich rnyslenia. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow.'''~~%W-~'%.~~'''''@. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci.calostek" (niem. Tomasza z Akwinu.przelotne. byly tam jeszcze metodologicznych . Beuiusstheiten).34 HISTORIA '.. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku.". oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. jakim sa owe jakosci postaciowe. 776.. 1976._ _. zalozyciel szkoly psychologii aktow. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. czyli poszczegolne dzwleki.--~ ~""\. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. _. W swo- . jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej..-.'~~~~-. mimo inspirujawodowal Iawine. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. 147). przywroconej ponownie do zycia przez sw. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec.~ik. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. Ernst Mach (1838-1916). Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych.~~~'W>. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. ktora jest zawsze ta sama.>t. a takze zachowanie. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii.. [ak uznac. ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo.. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. ".""-.. 1908a. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie. jak Alexius Meinong (1853-1920). Znamienne. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. wychodzace] z zalozenia..'''»'''>:.. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec. ale kiedy Kulpe kow.. nej badaczy z Wtirzburga. Byl to kamyk. przez umysl dodawane. zostawalo zatem nic innego.~~"* . stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich.. Na przyklad.2. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne.:wJ. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. jako do swego podloza. kontrast. cy myslenie.~~~~~"i'!. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi.. ktorego wykladow.~%. 1987). wedlug Wundta. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia).~~~~~:w.'W&~<fJ. s. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami.~""W!&.~~~~~~~"W:W!b. towarzyszacych aktom woli.~'W. zgodnie z pewnymi zasadami. szkola jest juz ten sam. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). czyli elementy psychiczne. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. poodpowiedzi. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym.:~~~~~. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. ktora reprezentowal Ehrenfels. przypominanie. to jednak nie sa ich suma. ale nie zmienia melodii.. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. Psychologia aktow. a wiec jest czyms nowym. ktory spometody psychologicznej. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. s. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie."'3mt:~~~'v.

jak w transpozycji dzwiekow melodii. ktore "dzieje sle".%"i:':'f.'!!&. a nawet powszechna religia.. a nie badanie ich samych. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. podkreslajacej czynny.''§N. intendere . ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt.'t. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci.<. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci".:.ksztalt". Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol".:'$"0'». zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. u ktorej podstaw lezalo przekonanie. byla wrecz swiatopogladem.*''X.poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.:'t:&. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. 1993).%'R!»""'x'!§.~%~§:£:$. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow. Viney. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943). jako polowiczny. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami.mocq apercepcyjna umyslu .kierowac sie ku czemus..?.'&.<&:~-m. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go."%:~Wit:~~~~&'». to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu.-. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. z ktorych . a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe.2 sekundy). 1912).. Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy.'f:.:&@[&'~~fg. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku).~".. mozna tez dyskutowac. 1.. czyli doswiadczenia ruchu.'>j. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac."'t-.~W£::. lecz jest takze czyms innym. "forma". W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). egzystencjalizmie. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . ktore z kolei stanowia material do dalszych badan.:M:Wi!!f&~>".'%"%w. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). . Zatem postaci. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii.'t. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami.i!?~w. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim.x. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. dzieki Husserlowi. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0..~{.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla . Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer. psychologii postaci.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania". twierdzac.~~:m.'<:>i. ktoryrn moze bye "postae". w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje.:''.~.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. ktory byl jego uczniem. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. "calose" czy "schemat". ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.'c. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych. co znaczy. ktora John Searle (1995) uwaza za .'. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie.'-"<.tworza sie wieksze calosci.~"'i:"b. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. czyli ruch. Tak oto psychologia nie po raz pier- . ktorych dztalalnosc naukowa. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie.. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.. logiczne. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia.2. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii.

~'\. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to.na wspolnym gruncie fenomenalizmu."'Th.. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. ktorego badania w zakresie motywacji. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. kt6remu towarzyszy obawa. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. s. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna.~~%. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. s.. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. s. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce.w przeciwieristwie do behawiorystow .. zastali tam psychologie. ktore] przedmiotem bylo swia- . Szewczuk. nil by/a w latach 40.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. s. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. 1963). 1985).HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f».fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. z drugiej . Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). Druga. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. 64). Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. teoria postaci zostala odkryta na nowo. przyjmujacego.~\"%~'4. byla psychologia aktow."'%. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por..w obrebie tego samego gatunku.~--. J dome doswiadczenie bezposrednie. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. T Tomaszewski przypomina. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. [ . nic nie laczy . a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci.&'Wt~~~~"<1.genetyczna (Boring.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice.. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. Amerykanska psychologia funkcjonalna . badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. ile punktem widzenia. byla psychologia tresci. 1950. 373) twierdzi nawet. Kohlera i Koffke. Pierwsza. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch. 1. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku.z filogenetycznego punktu widzenia .''i~ffi. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . ale prowadzili je na ogol . Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. 68-69). byla psychologia rozwojowa.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. 1963.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. a zadaniem . introspekcyjnie izolowanych elementow. wywodzaca sie od Wundta.~'lli~"''<£.. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke. a umysl dostala od Darwina" (Boring. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. osobowosci. 505). 1950. Wayne Viney (1993. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego.jak wykazala Mary Henle (1978) . ani psychologowie funkcjonalni nigdy .'''$. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. s.. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. O'Donnell. 1992). psychologia genetyczna. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. kanskim behawioryzmem. potem behawioryzm". wykazal zarazem.~""~rr""''W.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. 1985). ustanowione 1. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski.2. Przedtem jednak w sukurs .~~~~~~~-:z. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. poza podobienstwem w nazwie.~~~~~~~~~lli.3.""i!&.nie kwestionowali realnosci psychiki. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. 1963. Nie by/oby w tym nic dziwnego.

James."'»$. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej". roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell. kt6ra sie wywlazala. Lightner Witmer (1867-1956). 1. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii". ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu.. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). 1. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. Dyskusja.. J ego wczesne badania nad dzieckiem. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . Amerykanin niemieckiego pochodzenia.3. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w.'~T&.%. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym.3..2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. Ich filozoficznej syntezy. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. Baldwin .~'Wb.mw. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. w han dlu i przernysle. A skoro tak. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. Baldwin twierdzil..¥:'%.""l-. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa. stalo sie cen- .AU:". musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia."i:. jak widac. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania."'i:""'~%'t.i~*"~""h'1- 40 .z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe.~'%. 1985)._"'%.~~~~~~"t.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. prowadzone ze stanowiska genetycznego.m:~U~~~"'%. wychowaniu..umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. 1890). Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter."'fu"w&'%. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). Hall podkreslal jej strone praktyczna. a przeciwko Titchenerowi. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. Szesc lat p6iniej jego byly student..~""<'@. 1985). lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu... psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat.. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •.~~".<. 1898). zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium. ze jedni badaja sam umysl."%. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S.?i. drudzy .teoretyczna.'%. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania.w. i to do tego stopnia. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. higieny psychicznej i psychologii dziecka. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych.

4. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. 502). mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia.ojca wspolczesnej psychologii . 200). i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. Dlatego. na ktore moglaby pojse psychologia. Nie dose na tym. s. jak bodziec i reakcja.~'\. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. sformulowana tak. Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii".. Nie pozostawalo zatern nic innego. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. integracja nawykow itd. Byl on dla Watsona [. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B. tworzenie sie nawykow. tak aby objqc fakty behawioralne. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson.a nie swladomose . I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu.~~~ 42 HISTORIA " .~~~~'%."'<.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej.~~'<%. 1981/1913.. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. 1981/1913. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. 1. stany psychiczne. skoro miala bye prawdziwa.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci.""%. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. 1981/1913. a nie swiadomosc. wzqledu na to. aczkolwiek biologiczne. -. 35). Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu... s.. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu.. jak to sobie wymarzyl. nie mialy sie nigdy sprawdzic.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. to przeciez nic innego.Iwana Pawlowa. poniewaz dobrze wiedzial. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii... gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego. psychika.. Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta . z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich. jak widzi ja behawiorysta). w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie.John Watson (1878-1958) ... Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. 1985.""m. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.ffu"'!fu"J. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore .. 1..ndruch warunkowy".uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) .. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii. s. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci.~"1'1.nazwal behawioryzmem. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson. s.499). ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.4. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania". ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". 1. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . ze teza.. jak zakreslenie pola problematyki badawczej.introspekcja. czas. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia.1.4. odmien- . ze mozna zbudowac psychologie.'W&.~~~~~~~~~'4.1 Zachowanie .~~~"'f&1.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu .. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. w ktorej . Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. ze swtadomosc w takim sensie..~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu.Kompromis". uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie.""'W!.. ze . Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell.. jak na przyklad .2 ezy behawioryzm jest psychologia? . ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska.'W&'"t.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia. Psychologia funkcjonalna. . 509).1. wyobrazenie itp. ktora Watson .~~'<£~~~~~m.nadszedl czas. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia".. 1990/1925. Pragmatyczna teoria prawdy. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem.. jak tylko oglosic. s.

~". Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan.. gdy wykazywal . na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. a nie swiadomosc..kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak.:. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych. 181). s. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych. Wozniak.~. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat.introspekcji.''»''»''N§. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson.. Inni... Iedni woleli obejsc caly problem. 1981/1913. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki.<&~'w. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan.-.. ale tak przeformulowane. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak. Gdy wstepowal na mownice.::.'$. po pierwsze. jak widzi jq behawiorysta. na przyklad myslenia. Zachowanie cztowieka. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu.~'§.wr. 1. Juz bowiem D.~~~". Odniesiony do tresci pierwszego warunku . Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.><r::. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. w interesach i w rozrywkach". Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku.:~ ~-~"1]m§.~"'i>'t.4.""<. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. Wniosek. nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. 1894. 1981/1913...~. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci". gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa .''»'%.i~.:g_'''$:~Jk.~~~<. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. s.. w: Pieter.""'§. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. ze bez tego kontekstu intelektualnego. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci... z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl.%. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji..."%1>riii&>. 1.. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka].'¥Jf£'%.. 1990). prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona.~~":r&.*"-'S:-. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia..y •••• PSYCHOLOGICZNE . Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young. s.'§:... to wlasnie ono.-:. ktore] wyniki zaleza "od latwosci.. 1993b). by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia..4. 499).~%.~~~ ~~~'&. zgodnie z ktora . nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). 198111913. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana.'?Mh"%'''~<>.fr..Jcanonu Morgana".~.'t:. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod.-. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe. Po pierwsze. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci.-. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki.. Po drugie.~~"t.. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow.batalti 0 behawioryzm". 1993a). 497-498). 1993b). ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy.44 !§. ktora glosi.fu'wff. a tymsamym i jej podstawowej metody ..". i po drugie.%."%'%. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania."%. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia .~~""'?."'" "v. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James..:'~''»''»''m.~-. .. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej..~'?i-:.falszywosc doktryny".:::§:~"''''~~~~~'t.:~v. ktore- go sam postawilem" (Watson. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow.:. gdy badacz.profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe. Jest zatem rzecza oczywista. I TEORIE .''4/-lflfiw.'iJf&&. 512). by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych.<'<. Pieter.''t."">o. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.r»'fu""%. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy. okaze sie na tyle biegly w introspekcji.. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego. s.~w.. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka."'~"%. s. 53.~@..%~~<.. 1976).-.. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych. Behawiorysta..~!?&'fu"'§.. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji.?. 1993a). Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan. przedkladajac nad nie sformulowana przez W.%~~".."»lm'i. 1976.. :~u:'«<<<"<. czyli introspekcji...'!J:. HISTORIA ~~'%.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. 1981/1913).. jest w petni obiektywnq..

' . jak uczucie i milosc. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. ktory na pytanie: . jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej.4.watscnizm"). [esll byly one subiektywnie definiowane! 1.-... 1985. Choc zabrzmi to jak paradoks. Przykry fakl.. rodzicow. to przynajmniej byli gotowi go poshichac. 1992). jak Iylko w lakich. J. 1985). ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. Skinner (1987/1963. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie .1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). zycia pozagrobowego. W tych pracach. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu. ze stala sie ona wrecz nauka 0 . Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko.. 1981). Behawioryzm bowiem .to . ze w tym samym miesiacu i roku.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow.nabytym zachowaniu przystosowawczym".-. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . s. kraju i Iym podobnych. jak swiadornosc.. J ednakze niebawem rnialo sie okazae.wszechogamiajacego schematu [. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role..4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego.nie naukowe badanie zachowania.... Chodzilo mu przeciez 0 to.. Toulmin i Leary. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.fu. ze z doswiadczenla. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. Dlatego.~~". jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste.. Wlasnie 10"cos . Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii.. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. eksperymentalnej .. Etyki w 1886. s.. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". Golowe sa przystac na 10. takich jak wrazenie. 1981/1913.. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. milosci do dzieci. A nie musialoby tak bye. ze sq zwierzetami. przyswiecal Watsonowi. 46 . Rosalie Rayner." ':l-. moralnosci.~"Th. jego zdaniem. s. wyobrazenie i wiele innych."'<--. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . ale "z czyms jeszcze dodatkowym".~~ ... procesy psychiezne. wielkich problemow [. HISTORIA . lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii". wyobrazenie. zamiar. pelnej wiedzy.~~illi-""-. w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera.. kierowanej przez siebie katedry psychologii.. 1992). -<-:". stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").takze tej nowej. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. F. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej).. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia."~~~~~~~. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. 1990/1925. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu.~~~'ill~~~~~'-~. Do prawdziwej. I TEORIE . 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia).... wstepowal Watson na mownice w 1913 roku.~ __ ".zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego)... ktoreqo zarzynasz. "".. Systemu filozofii w 1889. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. nasze). glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell. percepcja.""Of.. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . 36. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku.>§ OD WUNDTA . 504-505).'>. a nawet myslenie i emocja.. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo. s. 951) . '('. odpowiedzialby bez wahania.. Iakze wiele .. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.. Watson byl przekonany. zwiazawszy sie z Hopkins University..' 47 ~~~~~~====_ 1. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. jeszcze" jesl przyczynq klopotow. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach.od filozofii (Toulmin i Leary. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla.J tych problemow.~~~W:~'<.5.. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt. pragnienie. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B. jako fakt historyczny. podkr.""..~~~"Th. 201). co bywa zaliczane do religii. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. ktory Hume'owi. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . J. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka.. psychika.

jak na przyklad Clark Hull..>«.~~~'J:.5.X£.~"m·:%.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. W:J:~:'<. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen.. jak atom czy elektron. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.~'-%:'t.'t&.~'t.%.%". pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie.].t. jest niepotrzebne. Edward Tolman...:~"%.':Jiv.'W.] w wolnosci behawiorystycznej [.~t.§. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl..'t.. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner. ze realizacja programu .:'t.""'<:. mozna go zrealizowac. na przyklad do zachowania. inni neobehawiorysci amerykanscy.:fiW£. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy.w... Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego.:WJJ1'lli...<%.. w przeciwienstwie do Watson a."1.*-".~J!fu"&~'t. nie tylko przygotowujacej . w coraz bardziej naukowy spos6b.'%.] przemieniania swojego wlasnego zycla.. a szczeg61nie do przygotowania sie.'f»..fu'».*. skladaja sie na tresc metafizyki..@. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych.. inicjatora "drugiego pozytywizmu". wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia. kierunek w filozofii XX wieku. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia.Yfi:. s.~*="W:'t1&'%.. ale i swiatowa.{$. na przyklad zamiar.~'%... mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom.'m.'%.S~""'%"»""0.~%.%'<f>h"-*"b~~"». Zgodnie z tym.Wl@'§§:Jf&:. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow. Pol wieku po Watsonowskiej . zamiar.':i»~t>~'t'§1{}/..><$."'~~%'t.~"t'%.~1>. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow..§'§. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").'4."%%~~"'iliW£::f. ktorego znaczenie jest cal- 1.5. takie jak wrazenie. poniewaz one same..2. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem").:"&.. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm")."&~~"'i>. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania"..:'?". lecz w taki sposob."'!&"'t. na ktore niegdys skazal ja Watson. ~0>.. W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej.~":0. 1987/1963. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec.:N.. a nawet przeszkadza w analizie zachowania. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki.. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei... nie da siy utrzymac. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman..*'%:'.~%.%"1>rJ. s.. wyobrazenie..~'t. jak emocje czy rnyslenie.*'%1»"W. ale i do: [. czyli pojecia.*'t. spostrzezenie.%%"""''4.1-'~:"Hf.w. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. wedlug Watsona.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. .»..zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej".'W. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych..'1b. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria). autorzy.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu..'G.JiM 49 1.'®:o.:. jest pozbawione sensu. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.%'""fAATh~?.'%. 407-408). pragnienie.§.:-'.%'i:. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku."J:.. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis.':<"... miala bye .1f."%. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie.. dopelniajace ich opis. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z .. bedac rowniez reakcjami organizmu. Z wyjatkiem Skinnera.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru).~m.z:.'*-"'t.~~?<. 14).neobehawtoryzmow"... Kiedy wiec okazalo sie. Edward C. Iak jednak.:~."h'». ze . budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego.~"'t. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.&.<..«'&~"'t. czyli jako jego przyczyn.~~~~~"'&. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu.. nie chcac ryzykowac. 1990/1925. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.~. A takie twierdzenia.... Skinner (1904-1990) cy)."W:.. ale to. a nawet myslenie i emocja. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych."'W. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania.

bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. na wzor Newtonowskich Principioui. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. I to na przekor historycznemu faktowi. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973).2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. dadza sie tak przeforrnulowac. "Technika eksperymentalna. lecz z gabinetu lekarskiego. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie).choc nie w tak radykalnej postaci .2. Po latach doswiadczen uznaljednak. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. sa jedynie konstruktami teoretycznymi.5.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. 61). Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. gromadzenie faktow dzieki tej technice. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. a nie do bytow psychicznych. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj .pisal Watson (1990/1925. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. 361). Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki.faktowi. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. jak Freudowskie superego.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. sporadyczne. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie.Jconstru- 1. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. Co wiece]. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. a sarna nieswiadomosc to . Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. 1968. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. . Natomiast takie pojecia. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna.najwiekszy neopozytywista w psychologii". ze jeszcze za jego zycia. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). Nie spodziewal sie tylko. s. s.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. filozofowie. skoro uwazal. jego zdaniem.. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia.ale nie dla psychologow . . Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci.6. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. Wledenski neurolog . Clark L. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). w programie nauczania metodologii psychologii. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. Wundt mial nadzieje. operacjonizm byl wylacznie technika. nadal przyswieca . od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" ..

Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. 111-112). ze nic z warunkow psychicznych. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci.system. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. jakie powoduje. lecz wlasciwie . niezaspokojonych tesknot. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. Pospiszyl (1991) .nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . R. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. Trzeba wiec przyjqe.. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. doszedl Freud.6. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. jak i w entuzjazmie. drugq . to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. Macmillan. Ale na nic sie nie zda kurtuazja. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego.. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi.6. przy czym odnosimy wrazenie. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. z ta tylko roznica. z drugiej . Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. W pierwszym znaczeniu . kt6re chca dowiesc naszemu Ja. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. innym zas nie. ktory nazywa . J staje sie bez naszego udzialu swiadome.jak sqdzil. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . s. ze alba (1) lstnieja fizyczne. sztuki. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. zlozona z trzech . uwazajac luki za punkty. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. to trudno nie przyznac racji tym. scia wlasciwa". badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko .. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. 1.jak przypomina K. ktore z trudem zostaja uswiadomione. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. ego i superego. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. 288-289).nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. l~kow i urazow. Zgodnie z powszechnym przekonaniem. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. lecz sa pelne luk. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki.Jnstancli": id.. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych.do wlasnej osoby. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. 1976. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . skoro . Freud nazywa "nieswiadomo- .J.z fizycznymi (somatycznymi). 1982/1916. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. co jest przedswiadome [. Searle (1999).. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918).zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym.wtedy. ktorzy uwazaja. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. 1994/1940. nie przestajac bye psychicznymi.pomimo wewnetrznego oporu . kiedy dowiedziala sle. nie doszlo do jego swiadomosci. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. Te procesy psychiczne. Pieter. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej.J. religii i kultury (Ellenberger.. rozciaglego. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. a to moglo znaczyc. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. Takie wnioskowanie. 1970). 1996/1900).trudnosc. musza miec one nature neurofizjologiczna. zastosowane .3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. badz przedswiadomy. ktore do tego objawu doprowadzily. co psychiczne (Freud. takie jak na przyklad fizyka. s. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy".niczego 0 nim nie wiedzac .aparatem psychicznym". to. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. Mianem .do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. badz nleswladomy: "to.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. a nieswiadomych . poniewaz . opisujacym nie tylko id. Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . co nieswiadorne. czyli aktami swiadomymi. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad.i podswiadomosc. lecz takze czesclowo ego i superego. ktory moze bye badz swiadomy. 1997). Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. Pospiszyl. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice.

teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). A czynil to .2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc.wprawdzie niezrecznym.nieswiadome" i majac juz za soba . lecz takze pewne tresci. 80). Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. Metoda. Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. Niestety. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk".towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. ktore brane indywidualnie.naiwna" z powodu wplywu. odpowiednio. ten wzorzec filogenetyczny. wchodzi w obszar . by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. cji. 1986/1933. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii).nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy.6. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. ktore nigdy nie byly uswladomione. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego.6. obejmujace nie tylko dyspozycje. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. filozofii. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. wydaja sie nieuzasadnione. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. czyli dziedzictwo archaiczne.skarbnica wiedzy tajemnej. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia". zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . 1994/1940). glosilo. Adler.5 w pozniejszych pracach Freuda. 1976). ogloszonej oficjalnie w roku 1907.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy.Jconfrontacje z nieswiadomoscia". Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. jako dziedziczone cechy nabyte. a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. zblizona do historii. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty).4.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem .Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. 1935).4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice.daloby jej prawo do tego. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". 1976). w wewnetrznym srodowlsku id.4. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. s.jest "pannieswiadomizm". 1970). 1986/1933). ego i superego czlowieka. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. ale i miedzy soba. Co wazniejsze. Timpanaro. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. to slowern . charakteryzuja takie reakcje. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. 1991. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. ktorego sarno odkrycie .1 Psychologia indywidualna Adlera 1. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. ale nawet i 0 to.jak sam przyznal . Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. 1. 1. co jest: . chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. 1998).nleswiadome .w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. skupionych wokol Freuda. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga .6. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. by postulowac taki stan rzeczy. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. czyli doskonalosci. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. To archetypy.

samotworzenia sie. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. Druga sila to behawioryzm. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. Wewnetrzna. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). literatury. s. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. odpowiedzialnosc. ja.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. najczescie] zas do jakiegos narodu. Freuda i Marksa.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. wyboru. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . Viney. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. ze dokonujq rewolucji w psychologii. obszernego systemu psychologii. Rozwoj psychoanalizy . Psychoanaliza. ktory . a nawet zebrak czy zlodziej. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. grozna i zla nieswtadomosc. autonomii i samej tozsamosci. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. jamesa . jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. Abraham Maslow (1908-1970).1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. 1993). zcolrosci. a nawet do calej Iudzkoscl. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. ktorzy byli przekonani. psychologia humanistyczna . Einsteina. 163). Nazwa . bez wzgl~du na jego talenty. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. lecz rowniez dla nauki. s. Darwina. co sklada sie na m6j wlasny.7.Iiolistyczno-dynamicznej''. 1. jak tworczosc. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. szczeg61ny swiat. 1976).duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii .oprocz nieswiadomosci personalnej .zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. autonomia. a nie powsciagac (Maslow. Leopolda Blausteina (1905-1942?). W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. 184).2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. polityki. znaj- . za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. 1986/1968. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. sklonnosci. nowych koncepcji etyki i wartosci. zadatki i rase przodk6w (Watson. by moe ujrzec jej Abraham H. sedzla. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. 1. Freud i Watson. 1996). nowych kierunkow postepu. J eden z rzecznikow tego pogladu.pierwszej sily w psychologii . tozsamosc. Przy tym sadzi. ekonomii i religii. artysta. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). Podobnie jak przed nim Wundt.56 zbiorowa. bliskiego wspolpracownika Maslowa. wyprzedzily prace Allporta. Przyjmujac . i moga manifestowac sie w snach (Tung. odzwierciedlajaca jej korzenie. Tak jak i oni. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. ktore naleza do calej grupy jednostek. jako calosciowego. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. pojedynczego. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . Ale podobnie jak tamte. 1986/ /1968). Maslow wyznaje. 1997). dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. a zapewniam was. czy to bedzie lekarz.trzecia sila . a nie zla. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko.7. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. zdrowie psychlczne itp.nawiazujac do tradycji W.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. ktora nazywa indywiduacja.zawiera zatem tresci. jak i potencjalnoscia. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. 1986/1968). nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. kupiec. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. 1990/1925. odpowiedzialnosci. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. obiektywnosc. Obiecuje wspolczesnemu swiatu.w odroznieniu od Freuda . Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. milosc.

.%~~%.''5. kt6remu sluzymy" (Frankl.Th. Kilpatrick. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. 1951).). 147-148).\. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por.. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich. co Frankl nazywa samotranscendencja.. Tomaszewski.'\.~'t"'.. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro).\'''%. s. temu obrazowi czlowieka.w&'~'«. datuje sie od roku 1903. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). [. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [.. 1997).'\.%Th. 1905).%~~~".1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907.""<{.%'V~l&%~. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).'Th't'Th"f}h'%. 1998)..'1. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987). 202).l>'%. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938). samourzeczywistnieniu). 1991).~%. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci. Jedna z cech czlowieka.'t't:. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny.'''tW$. by .\. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia.'&:t.. Rzepa.\''\''"+. ze nie mogl oprzec siy pokusie. filozofii zyciowej. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku.~<'''fu.~'b. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji.%-w. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl. nie badane jeszcze wcale.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej..%'...J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos. ekonomiczne.-:wk.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&. lub Bogu. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym. s.."E. 1991). 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl. 148). Viktor Frankl (ur.. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. tw6rca logoterapii.. stajac sie wynikiem.. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan.''''i. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan. by zaprezentowac jq publicznie.~''1.'$.&Th"%:'&».-w:~::v. religii lub jej namiastki..:.~''<£.J. a podobnie jak Heinrich. 1. Ten holistyczny punkt widzenia. ktorernu sie poswiecarny. nad oporem zap omnianego.''lli.~''i. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. utozsamiany .:.'%. 1988).~~'t. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por."'~"W."W. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym.'\.~:t.:. 1984. Jednym z tych. 1986/1968. Dostrzega to rowniez Maslow. bye oddanym dzielu.''%.. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci.."'%. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965). produktem ubocznym samotranscendencji. Manenti. 1230 . uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. kt6ry je utworzyl.. ze kaza nam «wierzyc i ufac». kt6rego kochamy. przedstawiaiacemu go "jako istote. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne.~%. 1995).''<.8. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers.''h%Wf>. "Tematy sa moje wlasne. kiedy to Wite10 (ok. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. Michael Wertheimer. pierwszy polski filo- .~~~~"''%~"%.\'''ff{."''f. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego. Samoaktualizacja. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie.?iv. zof przyrody. ze sa prawdziwe. ito dlatego. Burchardt.ok. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna..%'fJ}J::t:f. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. religijne itd. skupia sie na sa- mym sobie.''®:.wychodzic poza siebie samego.%:'f.. W przeciwienstwie do Twardowskiego. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle.:.'t..jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta . J. s. 1292)..%-u. przeciwstawia obraz czlowieka.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:.%. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie....i...'&'?&''fl@k~. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych.~%. kt6ry mogl sie aktualizowac.~«ifu.'i.~$."''"<&:. ktora wzywa do zycia wartosciami.J$.. 1984. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna.'<RW:~'1&. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por."''''?f£. niemiecki emigrant.:. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku.%..%'~'Th'i._'%. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci. kt6ry dazy do tego.'<>..~"Th. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia. 1973. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie.%''i:~1@. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.'%:~"1c..~"''tt.. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.rili~'\.. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. Krytyka (np. byl wspomniany wczesniej Goldstein. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.~W~J:<'hl....'k%'§.. a nie dlatego.\.h't. czlowiekowi.$$:&'<:fu't.\.

Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka.Jnteres bezposredni.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm.Polska byla tylko po[eciem . 1996). Stefan Blachowski (1889-1962) . najbardziej narazonych na jego utrate. procesami kojarzenia.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany.jak uwazal Ochorowicz . mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. J ako formacje naukowo-badawcza.8. Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. s. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914).6 wym" (Abramowski. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. 1. Stachowski. 1896. Davies. 7). byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. 1998). kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. "nowej" psychologii. w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. Pod pewnymi wzgledami .autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925).nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej . Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. byla edukacja (por. 1995b). nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. ktory . Stefan Baley (1885-1952) .4.6. 1. Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski.wtelkiego znaczenia teoretycznego . pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. s.8.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. jak Twardowski i Heinrich. 155). kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . 1995.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). dzlalajacy w zaborze rosyjskim. par. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . stanowilo naczelne zadanie. 1998). 1995). Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. Skad ten zwrot u ucznia. Tak jak wielu Amerykanow. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne.dla psychologii i wychowania .0 bronca metody introspekcyjnej. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. xxxvii-xxxviii). a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. spierajac sie 0 pierwszetistwo. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . s. powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. 1997. zamiast pozostac wiernym. 1989). praktyczny. 1924. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. zwlaszcza [ezyka ojczystego.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. Dzledzina. w ktorej oprocz .3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. Hearnshaw. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. Niemal w tym samym czasie.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon).

ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej.%~"":. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919. Jego (Szewczuk.$. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. ~. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej... jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik. dzlalajace" . 1. 1988. g. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego.. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych".8. (2) polozenie geograficzne: Lwow.- 62 .:.tft¥!»'§. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii.:~'%. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego ... W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych.~-r. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894.. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. 192).. a nie odkrywania jego swiadomosct. dokonac trafnej interpretacji wytworu. 113)."fJ&. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. ~~= .. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania . Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. a intelektualnym .~~"%-. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W.. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego..zglebial arkana warsztatu precyka. Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. pozniej mosct czlowieka.~~~~"<fu.. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa..~~'?!fi. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem.. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych). przeprowadzH grunoso by aktywne. Uczniem tego ostatniego. 1985). HISTORIA I TEORIE .!'?f&~~"Ji...~~'<?i&'?:. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania. Przeszedlszy . 1998. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej.pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899.podobnie jak jego mistrz . a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 .. Wedlug Witwickiego. . RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. 1976). rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu). lecz stosowana w niej metodologia psychologii.. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii. Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski). 1910). Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl. ktore umoiliwia jego osiagniecl«. ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. ktore do tych wynikow doprowadzily. 1913).~~""".:.. ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami.~1':. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.-""~'t.oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc ..~'tt. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej. czyli go zrozumiec.teoria czynnosci i wytworow.~~~1':- . czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych.kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej. Tomaszewski. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie.%~~tv~ffi..podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. s. PSYCHOLOGICZNE . 1992).. 1998. . wykazujac w sposob przekonujacy. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. 1998). Chodzi glownie 0 prekursorska. zamykajacym ...Jwowski'' okres rozwoju psychologii..wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej.• J. . T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. ktory . czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. Po roku 1919. 1997). zyjnego eksperymentowania. glownie Kreutza. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- ..'fli!f!. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie..

Freud wierzyl.. Zrozumiale. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. materializm i wiele innych. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. a nie nauki. _. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. z drugiej zas. Eugeniusz Geblewicz. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. Rzepa i Stachowski. Poza te ograniczenia psychologll. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). polskich. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. Po drugie. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy.8. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . sprawila. same wymagajq wyjasnienia). Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu.9 Podsumowanie Psychologia. 1976). Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne.. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej.opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. utwierdzajq w tym przekonaniu. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. jak czlowiek postepuje. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. W psychoanalizie. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza.1992).. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych.psychologia analityczna .. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke.. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. chce wyjsc psychologia humanistyczna. Stefan Baley). jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. pojawily sie nowe wydania. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego". ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. a ta z kolei wplywa na sposob. ktora z jednej strony . swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. Drugie . Z drugiej strony Tolman. co nieracjonalne. w jaki chce on zyc. swiadorna psychika. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. choc calkowicie niezalezne. realizm. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. na przyklad. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. zgodnie z etymologia wyrazu. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma.. nieokreslone. mityczne. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". I taki stan rzeczy jest normalny. azeby badac to. ze poglad. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. musialy ksztaltowac poglady uczonych. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. 65 wojennym.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny).. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. na odwrot.. Skoro wiec zarowno wiedza. takie jak idealizm. by za nauke wlasnie ja uznawano. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. ktorzy budowali psychologie. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. 1. czyli archetypy.__~. Po pierwsze. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . Niewatpliwie po mysli Szewczuka. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . Jungowska alternatywa . spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. sa one przeto . co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). ze roznorodne systemy filozoficzne. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. To. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. poszukujacej swego przedmiotu. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. Kosnarewicz. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. Dziekl zas eksperymentalnemu. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia.zmienne. W dobie . poetyckie. analogicznym.jako zjawiska historyczne .5 1.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym.

HISTORIA . •. jeszcze innym .. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii . G. lID. Poznan: Instytut Psychologii DAM.%.w" '~".. Raz kupowal skarpety.. Warszawa:PWN. (1992).swojej rozrzutnosci. Do psychologa zglosil sie. druga zas .. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3.jak to okreslil . (red. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem. (1995). ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow... Ilekroc wchodzil do duzego sklepu.... T. Kosnarewicz. innym razem plyty kompaktowe. nauczyciel. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. impulsywnego kupowania.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett..rniala numer 617. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy..~-m. ~. Warszawa: PWN. (1969). Piotr S. Z... C. kiedy [edna zapalniczke nabyl. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~.).~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1. Skrypt z historii mysli psychologicznej. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt. Kierunki ustotczesne] psychologii.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. Kosnarewicz. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. '~%%. an G. Historia psychologii (wyd. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. E. (1976).~.>.~~~~'%. Matusewicz.~''<."~. Pawel B..przemocy seksualnej. Ostatnia . 2.~~. Rosinska. napotykal "stoisko dnia". Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. a w jakim nie jest psychologia? 4.'W.. Pieter.. Rzepa.~~~'%. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym.wychodzac z niego. (1987).. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. Stachowski.kosmetyki. Pawel B.J . skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety..zakonczona sukcesem .-:W. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. E. Historia psychologii.. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5.. wchodzac do domu towarowego. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie.~~~"%''~~~~~~'''fi>.. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. Ich geneza i rozw6j.*:§''Wi..].. Slownik psycholog6w polskich. Piotr S. Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic. . ale lubi i potrafi grac w brydza. raz dlugopisy. prawie zawsze cos sobie sprawial. Rzepa. taksowkarz. Warszawa: PWN. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik. '}!''''''$f$. ktore nie zawsze sa mu potrzebne. T. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne"). Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych ..rneswtadomego'? 6. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . wytrwalego rozwiazywania zadan. R.66 @.

HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . Powstaje watpliwosc. jakie sa wymagane standardy poznania. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. teoretykow.wytworem'' czynnikow biologicznych.. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. Kimble. klinicystow. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. mechanizmow ludzkiego zachowania. co sluszne. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk.ustalenia. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. na przyklad. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. przeswiadczenle. jakie operacje trzeba wykonac. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc.stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. (2) psychologie humanistyczn<l. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. (3) psychologle potoczna . (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. a co indywidualne? Itp. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu.. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . 1988). czy zlo- zonym? Czy jest staly. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow.badaczy. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. terapeutow. co zrobic. nie zas wartosci faktow. a wiec okreslajaca. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. Istnieja takze pewne podobienstwa. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. 0 ktorych mowia twierdzenia. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. zakladajacym. jest to psychologia precedensu.. Psychologia naukowa przeciwnie . na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. operacyjnych . czy zmienny? Czy jest wolny. przezycie. co warto i dlaczego. 2. choc 0 tym nie wiemy. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. czy takze psychologow profesjonalistow . z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. jakie sa mechanizmy zachowania. slowem. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. alba ze jest unikatem.ustalenia.1.68 chowania. Furnham. (2) sprawnosci metodologicznej .obejmujaca ujecia aksjologiczne. (3) sprawnosci pragmatycznych. Innymi slowy.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. aby zmienic zachowanie.bedaca zbiorem twierdzen. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. na przyklad spoleczne. aby dany fakt wystapil. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. Co wiecej . Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. banalne prawdy). Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil.rozpoznania. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . por.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. i warunkow. oczywiscie) madrzejsze. ze glosi zdroworozsadkowe. Wyglada na to. co jest dla czlowieka dobre. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. podlegajacych tym samym prawom. Furnham. wiare. Wydaje sie. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. 1985. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. co nalezy zrobic. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. 1989): (1) psychologie naukowa . Iak widac. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz.

kulturowy badz spoleczny. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. 1951.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. behawioryzmie. nizej) . behawiorystyczna koncepcja czlowieka. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. 1964). posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. 1994). oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. strukture pojec. Sqdzimy bowiem.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. Uwazny Czytelnik dostrzeze. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym.jej jezyk. Tomaszewski. powtarzalnych faktow. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej .otoczenie" (Lewin. inne natomiast wydaja sie . dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. neobehawioryzm. 1975). niespojna i zasadniczo niepodwazalna. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. Nie znaczy to jednak. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. 2. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. wedlug danego ujecia. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych.juz chocby dlatego. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. II). Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. jak widac. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. poznawcza koncepcja czlowieka. gdyby pominac koncepcje potoczne. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. calosciowym zestawieniu.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki. t. (2) Zalozenie. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. Zauwazy tez. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). ocene materialu dowodowego. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. tez rozdz. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). w jaki dana koncepcja byla artykulowana . Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. znaczaca. 1.nie wlasclwosci jednostki). ze jest wlasnie tak"). behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. bardziej czy mniej trafnych. Warto. psychoanalityczna. 2. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. wedlug danej koncepcji. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza.1. rodzaju stosowanej argumentacji itp. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. (7) potoczne koncepcje czlowieka. co sprawia. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. 1997/1976. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. niz mamy do dyspozycji. analiza musi uwzgledniac sposob. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. Roznica miedzy psychologiami jest. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. dotyczacych jednostki ludzkiej. spolecznej). a przynajmniej. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. do przewidywania nowych faktow. inne zas ograniczamy do minimum. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. Cialdini. humanistyczna koncepcja czlowieka. (4) Zalozenie. znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob.). Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. lub tez psychoanalltyczna. Szereg danych. ale tez z tej przyczyny. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. innymi slowy . psychologii poznawczej i humanistycznej. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. np. natomiast wiecej tym.2 (3) Zalozenie. jest niejasna. 1963). ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. i to nie tylko dlatego. 1983). ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . Przeglad bylby takze niepelny. 1997/1976). zob. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. 1998).w danym ujeciu . Nalezy podkreslic.

W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). oprocz koncepcji czlowieka.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. Strachey. afektywny. Interesujace. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal.a wiec poszukiwaniu nowych.£&&:m (5) Czy natura ludzka. na przyklad na fazie oralnej czy analnej. 1997). ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej.pewnq koncepcje rozwoju. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. przedstawia takze . 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. 2. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. ze doskonale zna motywy swych dziaIan. 1953-1964 .por.z ta roznica. Nie znaczy to. ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. Nic dziwnego zatem. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. Czlowiek . nowe metody badan i nowe uogolnienla. choc i wczesniej . " HISTORIA &1 1 I TEORIE . ze dwie czolowe koncepcje. choc czesto sadzi. Psycho analiza. Reykowski. inteligentnym obserwatorem i badaczem . co rzadzi jego zachowaniem. Hall i Lindzey. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne.). Zdaniem Freuda. sa nie tylko niepodobne do siebie. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan .a wiec odrzuceniu przekonania.jej najwyzszy poziom. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest .wedle danego pogladu . jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka.nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. ze poped jest staly. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . koncepcja a 2. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania. wedlug danej koncepcji.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . 1953-1957). terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. Podkreslic nalezy.choe sam byl wybitnym. faza falliczna . narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . (3) w odrzuceniu zasady. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. 1962. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke.2. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. obiektywnych metod poznania. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. Wreszcie. faza analna .1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. N alezy podkreslic. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). instynktowny. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka.2. w: Aronson. czyli introspekcja. Tyszka. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. informacja oso bista). 1. po kilkuletniej przerwie. 1990).tresci ludzkiej swiadornosci. 1995). Towarzyszylo temu przekonanie. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. rozumiany jednak szeroko . ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne.jak widac . szczegolnie zas metod eksperymentalnych. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . ten odpowiedzial mu. jak i . czyli samoswiadomosc). ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . a scisle] . 1964). ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. . a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych.z koncentracja na narzadach plciowych. choc nader czesto obserwowac mozna.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. Inaczej mo- ~ RAMKA2. ksztaltuje sie faza genitalna (por.z koncentracja na narzadach wydalania.powiada Freud .wolny wybor.

osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. z nagrod i kar zewnetrznych. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. 1955/1926).2. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. Jest to wazne. jej rnotywow itp. . . Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. 1986).3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . 29. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). w odroznieniu od Freuda. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci).. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. nieswladoma struktura. wyobrazenia przyszlosci. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci.tak zwane mechanizmy obronne . pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. 1..~~~~'~%. austriacki psycholog. czyli fakty fizyczne. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym..~~~Th~~%""""y""~""<.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. celami (lung. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. czlowleka jak wspornniellsmy.r. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. pelniace funkcje samokontroli. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. przeksztalca si~ powoli w sumienie. ~~"Tit:. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. czyli dziedziczona pamiec gatunku. rozdz. co wyparte). szczegolnie te. struktury jej osobowosci. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i .). ktore tu pomijamy. nie zas najbardziej dostepnych.74 lub cudzym cialem. Carl Gustav Jung (1875-1965). istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. na co otoczenie pozwala.. zwanej przez Freuda kateksja. rozdz. Zdaniem Freuda. szwajcarski psycholog i psychiatra.~~''@. Widae wyraznie. Oprocz tego.. Opis tego procesu byl 0biektywny .przez to. akcentowal unikatowosc jednostki. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci.).~~~w. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania.. czy zachowania sa swiadome. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. podmiot na ogol nie wie. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego..to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne.~~~~~'''%-.~~~~~~~'%.%~'%&. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. 0 czym mowa jest w rozdziale 17. nabieraja funkcji szczegolne]. Podobnie jak Jung. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. Alfred Adler (1870-1937).zdaniem Junga . czy nie. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka.. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. Ego funkcjonuje.. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. Co wiecej. mniej obecnie znany i doceniany. co nie znaczy. stanowiaca zrodlo energii. rosyjskiego fizjologa. z czasem jednak z tego zrezygnowal. pragnienia czy fantazje). Obiekty . pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. jest ideal wlasnego Ia.:~. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. bo w pierwszej cwierci XX wieku. (Grzegolowska-Klarkowska. biologicznie uksztaltowane popedy).~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). zapowiadajacego bodziec warunkowy. warunkowane aspiracjami.poczucie winy. na ktora skladaja sie archetypy. bodice i reakcje.najbardziej podstawowa. projekcja. reaktywnym mechanizmie zachowania. Wedlug Iunga. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. obok nteswtadomosci osobowej (tego. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. na przyklad roznych form uczenia sie. w drugim natomiast . Stosunkowo wczesnie. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . Forma. Jerzego Konorskiego (1903-1973).czesto przypadkowe . ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja.. planami. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych. idealy. co prawda tylko w pewnym okresie. 1927). z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990).pop~du smierci. w jakiej superego czesto sie przejawia. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. oraz z dorobkiem polskiego badacza. Ponadto zachowanie . Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. dlaczego wybiera dany obiekt. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu.na przyklad wyparcie. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. Trzeba wiedziec.. ale takze celowe.. ale. Pierwsza struktura jest id . Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie.superego . Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). na przyklad. Druga struktura jest ego. racjonalizaeia itd. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. (2) teze 0 instynktownym. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. psychologow arnerykanskich. Superego. wie natomiast. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. 1953-1978).

czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej).rowniez a priori . W jednym koncepcje te sa podobne . nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . nie zas czlowieka (Skinner. czego przykladem jest chocby psychoterapia. Koncepcja behawiorystyczna . a nie manipulacji. Srodowisko jest. (2) Postulat dialogu. ze dozyl dni. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie.to cechy sytuacji.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. i29. jaki powinien bye psycholog. Wydaje si". Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. przez wspolwystepowanie bodzcow. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka.komunikat . aktywne. modyfikujace wynik badan. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym.1. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). warunkujace popedy. o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). ze nie zostal zrozumiany. wedlug niego. idiosynkrazje itp. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. Obiektywizm wymaga. co obserwowalne i mierzalne. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. jakie ma nawyki. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. aby ich przedmiotem uczynic to. a postuluje . Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji.cechy) sytuacji. ktora byla wzmacniana. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. ludzka godnosc . Moralnosc. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. 1964). Warto zauwa:lye. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). 1983) wskazuja.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. jakie sa wymagania (lub ogolniej . reakcji i wzmocnien. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. Skinner wyrazil zal. w reakcji na behawioryzm. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. a w konsekwencji takze poznania badanego. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. Zdaniem Skinnera. To. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. na przyklad: (1) wielkosc popedu.2. W psychologii bowiem. 1961). Mozna powiedzlec. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob.nawet ta najbardziej ortodoksyjna .). slowem . Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). Rogers natomiast wyrazil zachwyt. Widac wiec. . nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. Wiedza o popedzie. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. Czlowiek jest taki. wolnose. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. np. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. Operujac wzmocnieniami. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. twierdzil Rogers. 2. (3) Postulat komunikacji. a nawyki sa takie. oraz te czynniki zewnetrzne. jak sie zdaje. Zdaniem Rogersa (1902-1987)..zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. rozdz. 1995/1949). Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska.. na przyklad Hose pokarmu. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. naturalistyczne podejscie do psychologii. 1978).odbiorca. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. Paszkiewicz.obie sa deterministyczne. 17. zakladajacy. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). Reszta to hipostazy i spekulacje. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. Mial on charakter metodologiczny.

a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. a jego zachowanie . a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. 1995). a nade wszystko George Kelly. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). a takze Noam Chomsky (1968). Mozna powiedztec. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). Koncepcja pierwsza zaklada. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. nurtem w psychologii wsp6lczesnej. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji.. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. selekcji i przetwarzaniu informacji. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo.) . po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. Rossa Ashby'ego (1963). Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. czlowiek unika ograniczen wolnosci. kt6ry realizuje sie tylko wtedy.2. Koncepcje psychologiczna czlowieka. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. chocby lakoniczna. 1980). czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. jak i przyszlosci.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. Fritz Heider. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. rozdz.).na koniec . rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany.dysponuje swoboda wyboru zachowania. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. zwana powszechnie piramida Maslowa. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . 29. uderza kolektywny charakter dorobku.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. na mechanizmy samoregulacji.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. niezaleznoscia. Zdawaloby sie. a nawet oskarzanym 0 . poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. Kelly przyjal zaloienie. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. w. 2. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. A. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. a dzialania ludzi uwa- . zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. Podstawowy proces psychiczny.bezposredni alba posredni . dystansem wobec zdarzen. wedlug niego. Kelly'ego (1955. czyli nauki 0 sterowaniu. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. ale tez poczuciem humoru itp. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. uwadze. Zajonc. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa.jako miara redukowania niepewnosci .na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. 1980. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. bliskimi zwiazkami z innymi.1990). poswieconej procesom poznawczym (parnieci. Charakterystyka.teorle potrzeb. dose radykalnie natomiast . W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju.Kurt Lewin. sen itp. 1997/1976). kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. wymuszajacych okreslone zachowania. Krytycy nie bez racji zauwazaja. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. cytujemy z cala swiadomoscia.). Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. rozwiazywanlu problem6w itd.. Leon Festinger. gdy nie rna blokad zewnetrznych. na przyklad: spontanicznoscia. Harold Kelley. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja.~~''-'~'W§J!. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . W tym wypadku bowiem. potrzeby szacunku. wreszcie .wyrazem tej podmiotowosci."'_'_~~~~'m. u. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. na istnienie pewnych standard6w..'%. 1967). wywodzaca sie z psychologii poznawczej.zob. 1964. ~)"mw· tu i teraz. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci.potrzeby samoaktualizacji. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. 1986/1968. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa..~~'». Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no.wazne jest bowiem.o przezna- Samoaktualizacja to proces.wielkich psychologii" ."%. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. to antycypacja. [wvojefJ. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. czlowiek sterowany od wewnatrz . czy zachowanie sprzyja. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci.~~""<:". 1970). pragnienie. 1986/1968). kontroli i korekcji dzialania.!fo':!'~n'lrn n a.w tym wypadku wazne jest to.alba jakosciowo . Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. W pracytej. bardziej niz w pozostalych. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej .

ktory formuluje hipotezy. a donioslosc opisywanych zdarzen. 1980). Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. "niedzielnego" badacza. dotyczacych tego samego stanu rzeczy.wesole itd. 1975. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. 18..biale. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. idealy itp. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . (7) System poznawczy zmienia sle w rniare.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. Grzelak. ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. gromadzi informacje. 1969). Daniel Berlyne (1969). DeCharms. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. 1969. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny.! przez sposob przewidywania zdarzen. Ewoluowalo od przekonania. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . 1977). do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. 1974). ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem.80 runkowane S.). ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. 1968). to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). 1975. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. 1968.male. Podlega on stalym przeksztalceniom. 1968). wizje. potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. planow dzialania. ich kolejnosc itd. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. zob. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. uogolnianla.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. Mozna powiedziec. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. 1974. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). 1993). Iak widac. sprawdzanie hipotez itp. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. Podstawowy mechanizm zachowania. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania).). Jest konstruowany na wiele sposob6w. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. zob.. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. 1957. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. duze . behawiorysta. zob. rozdz. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. konstruowaniu oczekiwan. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch.. Bandura. znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. w jakim sie one znajduja (Nosal. Abelson. przeciwnie . 1990). procesy modelowania (Bandura. cele. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) .jest ukladem aktywnym. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. 30. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). smutne . (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. postulowany przez Heidera. Reykowski i Kochanska. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. J ak wldac. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji).doswiadczenie wyznacza zachowanie. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). rozdz. __ . a wiec uczenie sie. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. formu1owaniu aspiracji. 1995). choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. 1984).rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por.co rzadko bywa podejmowane . 1969). sluzy przewidywaniu.). 1978). ale taki zwiazek wyraznie zaklada . (Lukaszewski. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. wreszcie . gromadzacym doswladczenie. tez rozdz.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. ich powtarzalnosc (Lukaszewski. ze konstruuia repliki zdarzen. nie tylko zreszta poznawczymi. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. Malewski. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow.) odwzorowan rzeczywlstosci. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. 1997. Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. najwazniejsze jest przekonanie. 29.

o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. ze: (1) geny podlegaja mutacji. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. Socjobiologowie przyjmuja. Z tej perspektywy przyjmowano. David Buss zauwaza. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. 1981). to znaczy donator zostanie beneficjentem. (3) gatunki podlegaja ewolucji. Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. Barash wykazuje bowiem. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. Socjobiologia przyjmuje. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . Barash wykazuje.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. Socjobiologia. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. 1993).6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja.) . W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . co mozna poznac po tym. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. Cunningham. czystosc i ozdoby. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. Odrzucil on teze.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. motywacjach. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. agresji oraz innych zachowan spolecznych. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. prestizu. Wojciszke. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. Cunningham. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. 1985.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. 1996). na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie.automatyzmy jej wystepowania. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie).na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety.na przyklad pro cent populacji. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. takze czlowieka. nlz gdy sa spokrewnione dalej. przezywalnose. altruizmu. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. zmywanie ciala. ze role sie odwroca. nieuleczalnosc itp. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku .2. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. Wazne sa ksztalty ciala. poznaniu itp. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. spontaniczne pojawianie sie. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. 1996). Wilson. 1988/1978). (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. Jak wykazal Barash (1977). (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. Oznaczalo to. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. 1991). a nawet Charlesa Darwina. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . wojna redukuje nadwyzki populacyjne. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci.ale tez ksenofobia i terytorializm. 1986). gladka skora. 1996.na porzucenie partnera (Buss. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . pozyczkt. a nawet szerzej . ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. a sam czlowiek . beneficjent zas donatorem. pracowitosci itp. Wilson dopuszcza jednak. iz czlowiek jest typowym ssakiem. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. ze pomoc. Okazuje sie jednak. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould.natury ludzkiej (Buss. ciotek lub innych dalszych krewnych. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). Wedle socjobiologii. niz gdy jest rozproszony.

niepewna i nietrwala. wskazujac. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. jest ciagle w trakcie tworzenia sie.~l}aobse~'Yacja. ani pragmatyczne. wktorej.ryzyko. wolnosc. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. Wynika z tego. Wszystko w tym nurcie. 1996). uzasadnia dominacje mezczyzn. kwestionowanie). nacjonalizmy itp. z Jakim boryka sie czlowiek.wnetrzna . (3) N ormalizujqce o~qdzanie. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. ale najdobitniej przedstawil je Singer.polegajqce na roznorodnychpraktykach. Podstawowy problem. list grzechOw i przewinieB~rangClwe . akt osobowych. na tworzeniu.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego.preferencje i kompetencje. (6) kultura zorganizowana . osadzona w tradycji.podmiot autonomiczny. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego.okreslajq. socjocentryczna . Gould zauwaza.~n~go. doraznych •. choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . Do tych ostatnich. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen.wybor (refleksyjnose). 1995). zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo.usprawiedliwia wojny. (8) stabilnosc . czlowieczenstwo. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. niewzruszonegoiniepodzielnego. (7) jazn zbiorowa. takich jaksprawledliwosc. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. Przedstawiona lista wymiarow. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna .2. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. 1996).Inwazji". Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu.inna dla mezczyzn. 2. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne. Problem. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. conajwazniejsze'niejedlla. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania.przypadkowosc.prawdy(Foucault. ksenofobie.1997). wartosciowan. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. ~.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. Slowem. . Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct .otwarcie (eksperymentowanie.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. (4) pewnosc . ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. ale takze wielu krytykow. co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. RAMKA2. (5) bezpieczenstwo .. co jest wlasciwe. (3) koniecznosc . Trese tego ostatniego pOjycia zaV{.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp.rownosc.jak to nazywa . Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne.niepewnosc. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . (11) sakralnosc .Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. dok\1mentowanie. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) .uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. Pokazal mianowiCie. filozof-Michel' Fow cault. to jed- .kultura zdezorganizowana. (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi.racjonalnosc. ksztaltowania.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. sankcjonuje nierownoscl spoleczne. a wreszcie.usprawiedliwia bowiem egoizm. zmiany. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe.niestabilnosc. zdaniem Foucaulta. kontrola i godnosc indywidualna. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej .pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. 1977. 1995). Rekonstruuje on . rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej.roznychfundamentalizl1low. a inna dla ko biet . a ponowoczesnoscia. Duckitt (1992). Bauman zauwaza. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991).7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. Melosik. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. (12) autorytet.prawda jest przelotna iwarunkowa. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . copodkresla Foucault . (2) Testowanie. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. a co nie. ZdaniemFoucauIta. (2) los (przeznaczenie) .m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna.Tymczasem-. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. n~Btzyklad rasizmu.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.

(5) stabllnosc . ze podstawowe wlasclwosci. przyjemnoscl upatruje w zmianie. potrzeba wrazen.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2.zawsze". czy pionkami?). (6) trwale dazenia . ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami.egoizm.opuszcza. Nowak. Co wiecej. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. (1993. . Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. (4) Gracz. 1997. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. czy osobistym?). (7) zlozonosc . "nigdy". (2) silna wola . Przede wszystkim d1atego. czy zlii').gdy tymczasowo opuszcza dom. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. 1997) niekonsekwencji. poszukiwanie przyjernnosci. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia.traktujacy zycie jak kolekcie. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. 1974): (1) zaufanie .Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. poszukiwanie nowosci.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to.w odroznieniu od objaw6w. kt6ry je podziela (Furnham. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci.3 wzorc6w postepowania. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. rozgrywka jest tu epizodem. czy sa racze] impulsywni?). gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. (2) glebia . Furnham.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi.2. Jest to deficyt bodzcow.""". niczego nie musi zapamietywac. (2) Wl6czt. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie.".slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski.ga . (6) r6znorodnose .dla innych.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. ale bez litoscl i bez sympatii. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. a nade wszystko dlatego.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. . teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. gdy sam przegrywa. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. Byloby [ednak grubym uproszczeniem. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. 2.koncepcje) natury 1udzkiej. 14).bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami.kt6re szybko sie..naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). 1971). Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . 1994). poszukuje odmiany._IW\1. 1988).konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. ale na ogol nie w zakresie cechy. 1988. Wrighstman. (4) powtarzalnosc . Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej.~!.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por.'. unika silniejszych uczuc. poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. Lukaszewski. (3) istota rzeczy . Sadzimy. Gra. sa niezbyt liczne (Lukaszewski. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. Okazuje sie. (5) nlezaleznosc . czy raczej zalezni od innych?). Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. tymczasowosc. Jest to takze przelotnose. Explicite wywi6dl to Bauman (1993).podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. (4) altruizm. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . nowosc. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. ze jest to warte przytoczenia. Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady.". traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. deptaki. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. (10) dobra . (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. ciag] handlowe. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. co stale. zadna gra nlema swojej historii. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . czy sa raczej niezrozumiali?). zmienia trasy swojej wloczegi. praworzadnosc) ..w odroznleniu od powierzchownosci. wybiegi pokazow mody. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. indywidualne. przystank6w.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. zarnknieta caloscia. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. s. kt6rej dotycza. innosc. zanik trwalych zwiazkow. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie. 1997). Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. Zdaniem Baumana. a takze wspolpraca .w odroznleniu od zmiennoscl. (8) kompetencja .~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci.

wreszcie.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. To czlowiek. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych.ponad wszelka watpliwosc" . a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. 1988. byly to uklady elektryczne. Rokeach.jak wszyscy . niepewnosc itp. ze jest to opis funkcjonalny. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. Wiadomo.. J ohna von Neumanna. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. ze kolejne generacje programow. jak i swojej grupy. Inaczej mowiac. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia.2. sa to uklady elektronlczne. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga.nadaje sie" przyczy- ny. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla.jak wszyscy . termostatow itd. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". opisywany za pomoca metafory boga. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. ale nie na obalanie (falsyflkacje). jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . bo .wszechmocny. Same zachowania . a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. 1994). zagadnienia. (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. 1975. poszukiwania bliskosci. bezcielesny. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej .PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. tyle ze szybki. ktore wywoluja silne emocje. Wszystko wskazuje jednak na to. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. "tak to juz jest". Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. polaczen. Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. ktorych nie potrafia uzasadnic. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji.jest metafora nowoczesnego komputera. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. hydrauliki. elementy struktury (okresla sie. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. 1997). Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. w latach trzydziestych i czterdziestych. czyli cale oprogramowanie. Ale komputer to tez software. jak sie wydaje. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. ze ludzie podejmuja dzialania. ze Jan jest dobry. moze . zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom.wynikac". rutynowe . a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. 1957). 1960). dobry. aby przytaczac jq tu w calosci.a Sq to najczesciej cechy . jako sprawiedliwy sedzia .). jakie ono spowodowalo. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). potrzeba afiliacji. Oczywiscie. opornosci. kochajacy i litosciwy. Lukaszewski. 1997) i nie rna powodu. Domanska. ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. Sadzlmy. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . 1996). Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. Bernard Weiner (1991) zauwaza. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). . Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach.to typowe przejawy tej funkcji). Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. bezwolna. psychicznej opresji. od lat szescdziesiatych. Latwo zauwazyc.ferujacy ostateczne wyroki. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. bo . dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow.powtarzalne. Czlowiek. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. ze kornputer to idiota. ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow.Iudzie juz tacy sa" itp. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. ze wszyscy sa nikczemni. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. potem.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych).to typowe okreslenia). Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne.maja charakter samoimitacji. . niz je rekonstruuje. Opisujac za jej pornoca czlowieka.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie.na przyklad z ogolnego przekonania. Sqdzimy bowiem. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. a 2.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . 1996. ze obecnie dominujacym modelem . ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. rzec mozna . (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . zmniejszania dystansu spolecznego. a nawet wszechwiedzacy. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. a po czesci wreszcie .zly) . Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. .

Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. aby byla to porazka. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7.a. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej .T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. Sadzimy. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci. Pierwsza .naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . Prezentuje to tabela 2. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. Wydaje sie. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna.2.)/~~J~Q~ 2.poszukiwanie wrazen i zmiany. scleranie sie pogladow . ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. byla psychologia poznawcza. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. __ I .to koncepcje potoczne ze. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany.zaklada. Wiadomo bowiem.$.du . rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. a w konsekwencji . i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. Wydaje sie.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. Nie rna tez dowodow na 1. nie zas przez inne teorie psychologiczne. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2.1. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. ZwaZywszy. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. Druga .to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka.R'AWJ. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. samoaktualizacja). ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. reakcjom.. ze roznorodnosc pomyslow.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . wzgl. wielosc koncepcji.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini. Uwazamy raczej. bodzcorn.rj!N'~%. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. Nie sadzimy. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. mozna przypuszczac. wzmocnieniom. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej.

. lID. VIID. F. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy.'t. W sirone psychologii istnienia. Wst?p do psychoanalizy (wyd. Z. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) .~~'%-:. (1983). psychologia humanistyczna. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. (1993). Warszawa: PWN. S. Warszawa: PAX. Paszkiewicz. J.~'WffJ:i.. (1997). E. 8-31. E. (1986). Warszawa: PWN. Ponowoczesne wzory osobowe. Studia Socjologiczne.. (1988). "iak".~~~><"'~~~"'Wlli.~~~~"{. Struktura teorii psychologicznych. (1978). A. H. 2. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. B. Kozielecki. (1982).l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman.rs. Freud. O. Behawioryzm.WlNl!~~. Wilson. Skinner.0 naturze ludzkiej.Wb. psychoanaliza.

biochemikami. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne.!z psychologii zgodni S. Psychologia fizjologiczna. jak wskazuje nazwa.! co do jednego. Psychologia fizjologiczna. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. Badacze uprawiajacy te gal.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. a nawet z elektronikami. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. histologami. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. a mianowicie. ktore leza u podstaw zachowania. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. a tresci psychologiczne !: . Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. z drugiej zas .-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin.

Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. Clarke'a aparatu stereotaktycznego."%..-wz-. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny.. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. jest jego "wypustkowata" budowa. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne.komorki nerwowej .1. Horsely'ego i R. . aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu..dzisiaj.'?'<&.'W.motywacji. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. ~~'%:~&. -. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. --~ -. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci.~~~~%!£... Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze.-. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia.. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji.. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych.. jak I. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. Opisane uprzednio techniki. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej.. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. . [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. Mimo tych osiagniec .. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. jest nieporownanie wleksza od tego.. S.~~~~~">'<~~:~. tworzac tak zwane kolaterale.. neurofizjologow i biochemikow. Akson moze sie rozgaleziac.'%.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje. zdajemy sobie sprawe z tego. BIOLOGICZNE »: . Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu.. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego . coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow ...w odroznleniu od oscyloskopu . Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas... jak chyba nigdy przedtern. Zlokalizowano obszary w rnozgu.~ . Lashley. 96 .a moze wlasnie dzieki nim .: . Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -.wiemy juz duzo. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty.- MECHANIZMY "m= . czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach.. Niewiele jest dziedzin nauki.. Dokonajmy przegladu tych metod. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu. Cecha charakterystyczna neuronu... Sprawa jest prosta.."%. ktore . H.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. ryc.. Inna. Cialo komorki. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. w jaki sposob kornorki nerwowe. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. 3-1). P. Pawlow czy pozniej K. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore.. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia.. oprocz metod behawioralnych.~~~"'W.'Wif&. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. obok aparatu stereotaktycznego. podobnie jak inne kom6rki organizmu. 3. .. dzialajac wspolnie.

z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. miesniowej lub gruczolowej. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. Akson wyrasta z ciala kom6rki. wapnia (Ca+). Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. W czasie Tl widzimy. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. Mozna zatem powiedziec. wklujemy do wnetrza (zob. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia.powstanie potencjalu czynnosciowego. zakonczona mikroelektroda. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. a druga. tworzac z nimi polaczenia . tentials). Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej .5 do 2 ms. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. Powiedzmy. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. ryc. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej.synapsy. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. wedrujac wzdluz wl6kna. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. uplywa od 0. w kt6rych wl6kno jest nagie. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. 3-3). natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential).

ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami.neuroprzekainika (neurotransmitter). W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. zwanego rowniez mediatorem . kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. I. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. doprowadzajac do naglej. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. Dzieki nim. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans.wszystko alba nic". Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. moze sie stopniowo powiekszac.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. okreslane jako hiperpolaryzacja. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. mogq sie sumowac. okolo 1 ms. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. Widzimy wiec. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. M6wi sie zatem. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur.trwajacy kilka milisekund . z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. Natomiast okres. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. Sumacia czasowa ~ RYCINA3. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. Oznacza to. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego.7 substancji chemicznej . (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego.wszystko albo nic" (all-or-none law). Synapsy. powodujac jej depolaryzacje. Skutki dzialania mediatora. . sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe.okres refrakcji wzgledne]. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko.

Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. a drugi . Verma. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. Kontroluje czynnosci ruchowe. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. o o -701----. histamine i liczne aminokwasy. Hirsch. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. stanem czuwania. Pelni funkcje zarowno hormonalne. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. uczenia sie i pamieci. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Glatt. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen .mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). GABA. a inaczej cal a kornorka. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. nalezy zwrocic uwage na fakt. W okreslonych synapsach acetylocholina. jak i hamulcowe . Pelni funkcje zarowno hormonalne. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Dopamina. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. noradrenaline. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . tt Depolaryzacja. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline.oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. jak i przekainikowe. Adrenalina. 3-8). jak i hamujacy. procesow uczenia sie.wytwarza EPSP. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). Serotonina. . Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. Dzieje sie tak wowczas. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . Kwas glutaminowy. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. jak i hamujaco. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. 1994.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. jak i przekainikowe. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. parnieci i wzbudzenia emocjonalnego.Pelni funkcje hamujace. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. rye. na przyklad. adrenaline. serotonine. Pelni funkcje hamujace. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. Ronnett i Snyder. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. dopamine.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. Noradrenalina. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. Ponadto uwaza sie. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy.. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. jak i hamujacy. 1993). ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji.

neuron czuciowy. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. Jest to odruch kolanowy . Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna. i rdzenia kregowego. rye. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _.1. ale .istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe . do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. zstepujacym.a) monosynaptyczny.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne.3. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Oznacza to. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). chronionego przez kosci czaszki. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe.3. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. 3. powstale w wyniku dzialania bodzca. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. ! .neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.1. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. i neuron ruchowy. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia.5% wagi ciala.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . Kiedy pobudzenie receptora. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). a przede wszystkim do kory mozgowej. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. 3. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. rye. Wiekszosc to 3.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga.. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. a takze poprzecznym. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. osiaga wartosc progowa. 3-12b). Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). zwanych efektorami. Stanowi ono zaledwie 2-2. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych.3. to jest receptorow. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. w ktorym nastepuje integracja informacji. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. Widzimy. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 . jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. Dzieje sie to w trzech etapach. RYCINA 3·12 b).

most i rnozdzek. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). Podobnie jak w rdzeniu kregowym. przedmurze i . ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. jadro ogoniaste i skorupa).funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . Srodmozgowie jest czescia mozgowia. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. (basal ganglia). zawiera jednak liczne grupy jader. . ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. Istnieja rowniez inne podzialy. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia .cialo migdalowate.wstepujace.cylindryczny. docierajaca poprzez most. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. Tylomozgowie (hindbran). Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. Uwaza sie. [adra migdalowate i [adra przegrody. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. W uproszczeniu mozna powiedztec. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. a takze z pnia mozgu. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. most i mozdzek). Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. po jego stronie grzbietowej. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. takie jak hipokamp. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. a grzbietowa czesc tych obszarow . W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . Jest to miejsce. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego._. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. oraz niektore czesci kory. Sa to: cialo prazkowane (galka blada. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. motywacyjnych i pamieciowych. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. Nie jest ono rozlegla struktura. Miedzymozgowie. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. natomiast wzgorkl czworacze gorne. lezace blizej miedzymozgowla. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. neurofizjologiczne lub morfologlczne. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. otrzymuja informacje wzrokowa. ronow regulujacych ryczne. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. Srodmozgowie (midbrain). Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego.[adra. z niektorych czesci brzusznego wzgorza.

mozgoweinaplaty . jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . Ocenia sie. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. tworzac w ten sposob nerw. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. 3-14)..~~~~~~~~ru~~~~. 3. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego.m~. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. miesniarni i gruczolami organizmu.. S. 3-15).JM 10 8 . tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni.czuciowe i ruchowe.!: zachowania ludzi i zwierzat.. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag.. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. a wlokna ruchowe . ciemieniowe.3. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego.korzonki brzuszne (ventral roots.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. 1981). Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale.rownlez z tkanka gruczolowa. a w wypadku ukladu autonomicznego . Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). stawach i miesniach. 1979). Neurony czuciowe polaczone S. N eurony ruchowe natomiast S. Tymi zdarzeniami. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. rye.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. ornijajac rdzen kregowy. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. Na przyklad. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . miesnl i sciegien ciala. potyliczne i skroniowe (zob. zob. Problem polega jednak na tym. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. ryc.~~~L~. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. Wydaje sie jasne. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. Pozostala CZySC kory mozgowej. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym.

biologicznie pierwotnych motywacji. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. 1943).1. rozdz. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. kt6re modyfikuja zachowanie. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. 3-16). w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. Poped jest slla motywujaca do dzialania. Nalezy zatem wiedzlec. N a przyklad. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. 3.1. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. Gruczolywydzielania wewnetrznego. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego.acetylocholina). wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. co Hull okresla jako redukcie popedu. 29-32). Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. wychodza wl6kna. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. w gruczolach i w miesniu sercowym. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. Na przyklad. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. Generalnie rnozna przyjac. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. stopniowo wracaja do normalnego poziomu. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . kt6rych wl6kna biegna do narzadow. podwzg6rze i uklad slatkowaty . Podobnie. wzg6rze. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. ktore przywracaja stan optymalny.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). Na przyklad. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny.z naszego punktu widzenia . Neurony zgrupowane w tych osrodkach. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny.z osrodkami rdzenia kregowego. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. jezeli zostanie przedtem nakarmione. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. zeby moe przewidziec zachowanie. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Glodne zwierze. zmienila sie motywacja zwierzecia. 3. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. regulujac ich . Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). naczynia krwionosne skory kurcza sie. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. 30-31). lezala koncepcja homeostazy. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. Potrzeba ta wzbudza poped. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). Wedlug Cannona (1960).poprzez obszary kojarzeniowe. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. uklad limbiczny.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. M6wimy w6wczas. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. Innymi slowy. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. Przywraca to stan hom eostazy. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. tworzace Itlldad hormonalny. w tym wypadku popedern jest glod. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . co zapobiega szybkiej utracie ciepla.4. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady.4. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe.do zwoj6w. Ze wzgle- 3. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. ryc. U podstaw teorii redukcji popedu.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). jaka jest motywacja.4. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. natomiast gdy jest za niska.

Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego.. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca.-•... pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi.~~"<fu.~"% ... Skureze maciey. regulujacych poziom glukozy we krwi.= ~. . ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni .. dzialajacy na kore nadner- czy. zwanych kortykosterydami. zwalnia rytm serca.. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.~~rn . Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. . --~~~~"i<'&.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. W!!i£. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland)... J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy... Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. gdy podwzgorze.. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. Iednoczesnie podwzgorze. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. Hormon dociera do kory nadnerczy. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa.• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH.f.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. . Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe. owulaeja Produkcia mleka • . jak i autokontroli hormonalnej. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow.. w skrocie nazywany ACTH. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane. za posrednictwem ukladu wspolczulnego..

1982).4. 1981). ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu.4. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. Novin i Russek. Tordoff. Asin i Brief. z drugiej stro- ny zas jego wplywom .wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.4.0bok funkcji ukladu nerwowego . natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. Od dawna znane sa skutki. 3. Osrodek. 1955. Podobnie jak ludzie. Wiadomo. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum.za posrednictwem przysadki . ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. rnaja one . pcdlegajacych kontroli podwzgorza. kiedy nalezy podjac. ktore jq podwyzszaja.pory posilkow.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. Przypuszcza siy. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu.1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi .1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. Przypuszcza siy. Mozliwe wiec. sterujacego narzadami wewnetrznymi. Wirtshafter. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. Zwierzeta laboratoryjne. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. jest temperatura. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow.3. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. Teitelbaum i Epstein. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci.zdobyciu pokarmu. Oznacza to miedzy innymi. decydujace 0 tym. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. 3. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. 1981. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. J edna z takich substancji jest glukoza. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. . ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. optymalnej wielkosci.

aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. gdy zoladek jest pusty. H. Informacja ta jest. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore.. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. ktory stwierdzil. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz.~.. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. E. niektore bodice (czy zmiany bodzcow). W. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. w" ®i'UU_.-. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. ~:~~~:lis:~~~. lecz rowniez. wegloczy bialka.wspomnianego w poprzednim podrozdziale . M. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. Wedlug tego autora.. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie.~ --:. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. 1973). W"". Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania._uA!M1~.2 _--~W!J"'it~. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. Kisha (1966). O. ze skadinad wiadomo. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem.i~~~~~..'®i""U®i. 1953). po to aby dostac sie do labiryntu. Hashim i Gage.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu. Podobne stosowano diete wodany. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. Jak sie okazuje. J ama ustna i przelyk. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. przeprowadzone przez W H. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. Wszyscy studenci jednak.Z~~. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. ~'" u. pobudza kore mozgowa. Wedlug G. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. Blazek i G. doswiadczenia. Westreich.. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc.""o/< _. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej.. pojawiajacych sie wtedy. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu.. ale pozbawiony soli (Rowland. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny..l@. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. H.zarobku."" ~. Autorzy ci wykazali. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze. jak sie wydaje.. ktore zostaly tutaj przywolane.. Bextona. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju. moga odgrywac role wzmocnienia. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej.~"""".. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior).~~"~ FIZJOLOGICZNA . 1 16 33" . McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu.. mozna powiedziec. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego.._ . Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do ..prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow..: wy- ~~~~~:~ . prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. 1987). 1965). ze nie tylko CCK.. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. I ~ RAMKA 3. Scotta (1954). 1992).n~~'. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla. Harlow. wedlug tych danych. w ktor ych uboga w witaminy.fi. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa.. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu.~""'J: ""-.. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. 3. w ktorym uczyniono wszystko.~~~~"%>. Okazuje sie. Young i Smith. na przyklad. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej.~t:~~s:n::~.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. Doswiadczenia na szczurach wykazaly.jak si~ wydawalo . Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt.1 __ '" ~.3.ukladu aktywacyjnego. mimo latwego i atrakcyjnego . D.glodu i nasycenia.~. Uklad aktywacyjny (activating system). jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. Girdner. Badania takie jak te.4.. 1954). wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. Eksperymenty sugeruja. 1990). Rola stymulacji sensorycznej. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) . N. poprzez receptory smakowe. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka.---~---'. Szczury." . poprzez bocznice. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe.. Herona iT.

ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . Zuckerman 1969). Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . a wiec w stanie czuwania. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. ryc. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. Nalezy jednak pamietac.ciernnosc. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. 3-18). Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. rye. ktore glosi. II Robert M.w stanie czuwania i snu. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. Cala aktywnosc behawioraIna. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. Okazalo sie. 1908). Matysiak. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. 1992. Yerkes (1876-1956) godziny. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. tym nizszy optymalny poziom motywacji. Nie znaczy to jednak. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. 1962). Zjawisko snu nato- . ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy.plywania. D. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy.1 Sen W podrozdziale 3. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. To prawda. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . 3-19). ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji.5.

sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji.5. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. L. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). Dalsze badania. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane.5. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. 1972). Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. Hartmana (1973). Czesc autorow uwaza. przez wzgorze. Danych jest bardzo duzo. McCarleya. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. Spotts i Snyder. i posrednia. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. tak zwane fazy non-REM. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. oraz lnformacyjna (sygnalowa). wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. Bremera. 1992).sen wolnofalowy (slowwave sleep). pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia.5. 3-20b). Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. Wraz z F. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . zwany tez faza snu REM (rapid eye movement).EEG). gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. Schreiner. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. Badania Hobsona. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. wiekszosc miesni rozluzniona. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. Widzimy. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. Podobnie jest ze zwierzetami.1. Wykazali oni.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. ze jego oddech jest zwolniony. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. Iouvet sugeruje. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. rozdz.2). BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. To rozproszenie oznacza w zasadzie. L. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych.w stosunku do umyslu. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. Hobson stwierdzil. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep).sen paradoksalny. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. ktory mozna podzielic na cztery fazy. Lindsley.za posrednictwem noradrenaliny . Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. przeprowadzone rowniez na kotach. Moruzziego i H. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. ryc. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. 3. Magoun (1950) wykazali. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. 4. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. Jouveta. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony.). chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. 1993). Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. Badania G. D. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. ktory wykazal. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. Przypuszcza sie. rozdz. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. rye. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. wykazaly. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . a sadzac po zrelaksowanej pozycji. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. W Knowles i H. ze tak jest rzeczywiscie. 1949). na przyklad. ktore gina. zwanej miejscem sinawym. oczy zamkniete. a sen paradoksalny . odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego.1. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. przez twor siatkowaty. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. W. 3.

ktore wplywaja na ich zachowanie. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. a nie fizjologiczny.) pelni zatem funkcje selekcyjna. Potocznie nazywamy to . 1957). lecz mimo to nie wahal sit. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy.. Watson czy B.nlesluchajacego" ucha. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. od dawna przyciaga uwage psychologow. jak 1. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. P. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. W sprawozdaniach z badan. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. okazalo sie. mUSZq znajdowac sit. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. Wedlug B. Wedlug Pawlowa. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. ze selekcja bodzcow odbywa sit. J. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. ze Lashley. Sadowskiego (1973. do zmtennosci srodowiska. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. nowego odruchu.mm: . Na pomiary dotyczace uczenia sit. Pawlow. Problem uczenia sit. proces selekcji. rozdz. 3.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. Pawlow (1955/1926) uwazal. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie.. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. [aka obserwujemy u organizrnow zywych.gdy tak dlugo powtarza sit. nastawia uszy i rozglada sle. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. Wskazuje to na obnizenie sit. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. Poczatkowo przypuszczano. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. Lashleya. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow.. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. otwiera oczy.6. dokonywane przede wszystkim przez K. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. Andersen i Motter. mimo ze podawane byly do . Zachowuje sit. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. tworzac swoja teorie. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. w ktorym wykazal. 1981). Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. pozwalajqcq nam sku pic sit. Zwierze podnosi glowe. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. Zdolnosc uczenia sit. Dzisiaj wydaje sit. Jest oczywiste. ].6 a Biologiczne podstawy . 16. Uwaga (zob.calkowita jej utrate. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. s. Skinner. rozwiazywania zadan w labiryncie. 251). ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . ze procesy uczenia sit. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. Zgodnie z oczekiwaniami. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. Badania te prowadza do wniosku. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. w przystosowywaniu sit. ktora polegala na tym. Oczywiste jest. w trakcie warunkowania klasycznego . Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment.plastycznosci. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. a w niektorych wypadkach . ale bez procesu uczenia sit. B.. F. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. ze nieuszkodzone obszary . oczywiste.

Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. Pewne wydarzenia. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. E. gdzie sa przechowywane.~~~~. Iezacej pod platem skroniowym kory). 1976.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania.. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. zwanych czesto engramami.. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. ktory decyduje 0 tym. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. rozdz. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Mozna przypuszczac. Teoria ta zaklada. stwierdzil.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. Trudno na razie ocenic. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji).. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. Weisz. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. 3. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. Tymczasem uszkodzenie obszaru. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. 1993. 1981) na podstawie swoich badan.przechowywanie informacji . 19. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec.. 1976). Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. lecz po- . jak sie wydaje. rozdz. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem.~. twarze zapamietujerny na dlugo. 19. Thompsonowi. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne.w razie potrzeby . Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast.). Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.). Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. Mozna wiec sobie wyobrazic.. ze przynajmniej jeden z tych elementow . I ~"%. Kandel (1979. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania.rowniez w odpowiedzi na dzwiek . Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob. Pojawily sie prace. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. imiona. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Badania te wykazaly rowniez. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. Okazuje sie jednak.6. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. w hipokampie . czesto na cale zycle.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. Nowsze dane (Krupa. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy.fizycznych sladow pamieciowych.wydo bywania z miejsea. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. 1983) wskazuja. Thompson i Thompson. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. 1980) wykazaly. Solomon i Thompson. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. a jakich nalezy sie pozbyc.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . ktore. Thompson i in. jak i reakcji warunkowej. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. przechowywania ich oraz .

Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. 1973) wskazuja. Horn. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. 1966.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. ~ RAMKA3. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Ungar. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. ktory stwierdzil. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. a drugim . ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. 1985). Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Szczury. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. Doszli oni do wniosku. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Okazuje sie bowiem. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. 1972). Z kolei A L. ze wzrost poziomu RNA.bezposrednio po treningu . Ho.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec .nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. F. Galvan i DeSiderio.5 sekundy. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. Jacobson. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . cialo migdalowate i uklad siatkowaty. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. uzyskano generalnie podobne wyniki. Galvan i Clark. ktore nie uczestniczyly w treningu. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. Dane te. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. Trudno bowiem 0 pewnosc. pozostaje bez odpowiedzi. 1968.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . ktorych draznienie powoduje amnezje. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. Chorover i P. Sposrod wielu struktur. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. Trzeba jednak podkreslic. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. wykorzystujace material kliniczny . Babich. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. 1979). swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. Wilson i Glassman. 1964). jak rowniez wyniki badan z uzyciem . poddanych uprzednio treningowi warunkowania. R. . Wiadomo. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . podzielono na dwie grupy. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. S. Hennevin i Leconte. Pelna amnezja nastepowala. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. S. 1967). McConnella (1962).

nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. Zlokalizowano tam ny refrakcja. zwaz pobieraniem pokarmu. Pobudzenia struktur m6zgu. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. zwane neuroprzekaidu i sytosci. az do powstania pozaliczana do podstawowych . ktore wspieraja teorie konsolidacji. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. Kom6rka nerwowa .~. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. (1989). lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. Wedlug psycholog6w. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. Chmurzynski. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. Wedlug teorii synaptycznej. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3..hipotetyczny stan organizmu. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. jest sterowasciowy. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. w jakim pujacej (czuciowej). Przyjmuje sie. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. wspiera te hipoteze.czesto okresla tencjalu czynnosciowego.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. przetwarzajacej otrzymana informacie. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. jak czuwanie i sen. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. na wyodrebnym srodowisku. kt6ry przebiega w czterech fazach. trzeba stymulacji. i (3) zstepujacej (ruchowej). dwa osrodki: glodu i sytosci. biologicznie pierwotnych motywacji. B. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. Pobudzenie jedSynapsy.rowniez EPSP moga sie sumowac. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. wowym podlega prawu . Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. Wiele danych eksperymentalnych. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. Te motywacje . przenoszqcej . ZACHOWANIA -. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm .wszystko alba nic". Biologiczne podstawy zachowania. w uproszczeniu."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego.. pisuje sie im. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). Zachowania eksploracyjne lub .w stanie czuwania czy snu. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. (2) osrodkowei. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). 'Th~~~~~~'%. Warszawa: PWN. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA.}. i paradoksalny . Wspomniana roznica potencjal6w. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. . biologicznie wazna. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. uwaga i wzbudzenie. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. 1. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy.

relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat.amerykanski (Brown. 1967b) i europejski (Venables i Martin. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. w ktore] manipuluje sit.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit.). Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. ktorzy sami takich badan nie prowadza. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. "z sekundy na sekunde". i to w czasie realnym. dajq one mozliwosc pomiaru. rowniez tych. Po pierwsze. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). kilkadzleslat. 3. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. 1967). Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. L. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . Po drugie. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . Przykladowo. rozdz. przelomu XIX i XX wieku. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. procesami fizjologicznymi. w wypadku wiekszoscl metod. Ma to wiele przyczyn. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy.

W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie.efekt podlogowy" (floor effect). aby poszukiwac innych teorii. badz na drugim rodzaju procesow. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. i polega na tym.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. Przykladowo. 1975). analizujac sposob. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. w jakich sie pojawia. ze spadek ten jest tym glebszy. Po czwarte. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. sen i wiele innych. lecz dlugotrwale. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. Nalezy jednak pamietac. Oprocz tego lst- 4. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). zarowno fazowe. i polega na tym. 4. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego.przy innych czynnikach stalych . metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. tonlcznego wzrostu rytmu serca. ze . zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. czy tez. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . im nizszy byl poziom wyjsciowy. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. Okreslenia .3 Odruch orientacyjny. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. Badacz zainteresowany ekstrawersja . Po trzecie. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej.2.2. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. mogacych 4. Uwaza sie (POl'. jak i toniczne. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia .introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. Klasyczne. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. w sensie scislym. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i .introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. im wyzszy byl poziom wyjsciowy.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi.LIV). wykonywanych aktualnie czynnosci.zahamowanie innych. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. a [ednoczesnie . Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . Gray. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. Zalozmy hipotetycznie. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora. mowa bezglosna. Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona.OR). lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Wildera (1931). Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. nazywany tez reakcja orientacyjna.osrodkowy uklad nerwowy.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna.2.introwersji. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . dyskretne bodice).wzrost ten jest tym wiekszy. starano sie natomiast przedstawic wybrane. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. takich jak uwaga mimowolna. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex .

lub nawet calkowitego zaniku OR.wagotonii sprawily. w przeciwienstwie do orientacyjnej. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). Wenger i Cullen. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. 1972). wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. Iednym z problernow. Im wiecej informacji zawiera komunikat. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. N. w drugim .I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne.37 58. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. czyli jego habituacjl (habituation).). 1969). ze reakcja obronna. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. 1972). Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. Wojtaszek.30 63. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. nervus vagus .1. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. nie podlega habituacji. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. Drugi to uklad wzrnacniajacy. Nie jest natomiast jasne. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej.z wagotenia (vagotonia. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. rozdz. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). Sokolova (1963. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. 4. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy.99 61.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". mowiac inaczej.10. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). Freeman).wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. mozna wiec powiedziec.7. w modelu Sokolova przyjmuje sie. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. zmiany postawy. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia.2. W innym ujeciu. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. inspirowanym teoria informacji. 1969). Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). Bernstein i Taylor. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). 3. 1979. . oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. to znaczy uczenia sie tego. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. od lac. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. lub tez. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca.nerw bledny).74 .5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne.2. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. 1993). jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. Sokolov. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. Eppingera i L. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). Koncepcja sympatykotonii . Wenger i Cullen. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. lm wieksza redukuje niepewnosc. nieprzekraczajace na ogol 0. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. oznaczany symbolem A. parasympatycznego. rozszerzenie irenic. Uwaza sie. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. Hessa w roku 1910 (por.

Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. byl John Lacey (1967). powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Przykladowo. Opisany stan rzeczy spowodowal. autonomicznej i behawioralnej. 1980). W literaturze (por. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. ale i od kierunku zachowania. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora.2. Inaczej mowiac. Lindsley.578).IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. Malmo.aktywacji elektrodermalnej" itp. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. 4. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. przynajmniej na terenie psychofizjologii. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. Duffy i inni.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. jak Hebb. 1967). jest nlemozliwe do utrzymania. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . (2) Stosujac srodki farmakologiczne. a jego funkcja wyjasniajaca. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. Wedlug definicji Duffy. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. . budzi zasadnicze watpliwosci. Mowi sie na przyklad o . po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. s. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). Engel. ze zmienne. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city .MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. a osoba. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. to znaczy sprawic. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. Specyflka indywidualna (individual specificity . (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. badania Laceya prowadza do wniosku. (3) Analiza wielu badan pokazuje. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne).6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika.

Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). izolowanej zmiennej. mozna latwo stwlerdzic. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji .bezradnosc.1 138 nych os6b. 1978). Miller. Miller. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej.ych lub ]psychkznych (przykladowo. EMG . wydzie1anie sliny i wiele innych (por. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry.). Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. 17. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II.. ANG . cisnienle krwi. . EEG . TEN .gniew. _ . w kt6ryms z kolejnych rzut6w.cZE/slosc mrugania.17-21%. Tym. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. 1978). Przez dlugi czas panowalo przekonanie. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu.. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. 1986). ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. Wedlug: Fahrenberg (1986. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie.7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. RES . Wykonujemy rzut. a wzorce sytuacyjne .2.napiE/cie. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). sd fizjologiczne] 4. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko.bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . jak aktywnosc elektrodermalna. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. jak i na ludziach._1~i~i!:_i!l1ll:!. za zgodij autora i wydawcy.napiE/cie miE/sniezola.szybkosc rytmu serca. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej.amplituda tE/tnakrwi. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. copyright Elsevier Science. MOT .m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. 1973. Millera (1989).energia rytmu alIa. czestosc rytrnu serca. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. PVA . ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych.molywaeja.5-19%.reakcja konduktancji sk6ry. E. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. rozdz. wzorce motywacyjne . ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji.. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. Widac z niej na przyklad.. odmienne jakosciowo od innych wzorcow. Wykorzystujac aparature pomiarowa. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. EBF . prowadzone zar6wno na zwierzetach. SCR . uwaza sie. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. HR . Kimmel. trafiamy do celu. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. s: 53). lecz pilka pada na lewo od celu.cZE/sloscoddeehu. Patrzac na te wyniki. Powiedzmy. HEL . Badania te. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc.

lek i wiele innych (por. niezaleznie od Catona. 1978. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. Schmitt. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. Po drugie. F (fronta~. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. Wymaga to specjalnej analizy. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. T (tempora~. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo).zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. Basmajian.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! .przedczolowa.moze angazowac rozne procesy poznawcze.. . badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). Po pierwsze. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. A1 i A2 (preauricular). efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna.centralna. Wkrotce potem. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). przede wszystkim . 1989).czolowa. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. Osselton i Shaw.potyliczna. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob.EP). parzyste .Beck i Cybulski. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. Basmajian. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. 1978).3. migrena. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. C (centra~. Obecnie podkresla sie czesto. a w szczegolno sci . oczekiwania. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. Bergera (1929). ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. 1989). Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. i _I i I'. Dose szybko okazalo sie jednak.skronio· wa. Fp (prefronta~. (Miller. bo ponadstuletnia historie (por. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. 1993). W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ . a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen.prawa p61kulll m6zgu. P (parietal) . zaburzenia gastryczne.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. nastawienia itp. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. 1980). Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . 1989). powstalych w nastepstwie chorob. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. epilepsja. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow.ciemieniowa. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. Cooper. nadclsnienle tetnicze. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem.platki uszne (elektrody odniesienia). jak napieciowy bol glowy.

czyli obliczyc tak zwany indeks fali.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. oraz wrzeciono (spindle .za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . zwana elektroencefalogramem. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4.. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. Pivik i in. (b) zapis z udzialem fal beta. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. 4-2). co bardzo utrudnia ich 10- H. Przykladowo. za zgodq wydawcy. a nawet 256. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. czyli fala ostra. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. prostopadle do powierzchni czaszki. 64. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . J esli.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). 128. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. H. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. interesujacych badacza. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. 'rye. iglica (spike). rna bardzo zlozona strukture.2 i rycina 4-3.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. Iaspera (1958). Z drugiej strony sa badania. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. 1993). stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. Niekt6re z nich. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. przykladowo. W niekt6rych badaniach. znany jako "system 10-20". daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. na przy- delta Uwaga. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. Rejestracja dwubiegunowa. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. standardowy spos6b (por.3. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki.3. wykorzystujaca technike komputerowa. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. 4. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. (c) zapis z udzialem fal theta. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa.

jak i towarzyszace] zdarzeniom.8 Hz). Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. Majkowski. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. 1995). Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. Aserinsky i Kleitman.9 Hz).5-36. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta.1989). Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. Urbanski. alIa (8. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. podczas gdy polkula prawa .6-3. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. 3. uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. . na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. Ray.).6-11. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. Majkowski. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. 1953). myslenie analityczne oraz emocje negatywne.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. Przeciwnie.7 Hz).za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). jak sie potocznie sadzi (por.7-1. Sanders i Hartshorne. F He fE :FOANEC cer. 4.6-3. ryc. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). Budohoska i Grabowska. 4-4). lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. cyklicznie powtarzajace sie fazy. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu.' 4. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. Lewine i Orrison. zar6wno spontanicznej. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany.3.144 nych. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. 1986). sa natomiast typowe dla snu. Zauwazono tez. Zmiana taka. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. 1994). Lewine. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. 1990). Krzysztola Owczarka. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. 1994.8 8. RyelNA 4·4 . prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. Od czasu klasycznych badan R. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. 1995). theta (4. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. Orrison. Pivik. Lewine i Orrison.7-7.3. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). z zamknietymi 'oczarni. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych.6-11.7 Hz) i beta (12. 1995. 1993).. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. rozdz. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. przedstawione zostaly w tabeli 4.

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly. natomiast symbol P300 . Lewine i Orrison. Aldridge. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV).7. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. zwlaszcza zas . CNV pojawia sie w6wczas. iz potencjaly endogenne. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej).3. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim.3. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. McCallum i Winter. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. Przykladowo. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). w odstepie okolo 1 sekundy. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. par.potencial pozytywny o latencji 300 ms. Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. Cooper.w psychofizjologii poznawczej. czestotliwosc czy amplituda. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . 4.VEP). a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. odkryta zostala w roku 1964 przez W. w przeciwieristwie do egzogennych. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. Uwaza siy. amplitudy i czasu utajenia (latencji). Najczesciej jest to technika usrednlania. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu.7. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. to amplituda potencjalu P300 (por. 4. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . 1995). Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. 1964). Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. 4. 4. Poczynajac od lat szescdziesiatych. kiedy osobie badanej eksponuje sie.3) nie przekracza 10 mV. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde. co z aktywnoscia wlasna podrniotu.2). Przykladowo. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. Potencial wywolany jest specyficzna. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. Przykladowo. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny.3. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. 4. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. takich jak jego modalnosc.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. osiagajace swoje maksimum w momencie .SEP). na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. Dla podkreslenia. G. Jesli zalozenia te zostana spelnione. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. na przyklad.AEP). ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. zachodzi potrzeba ich klasyfikacji.3. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. a dodatnie w dol.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. tab. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . jak i endogenny. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter.3.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. J esli.

historycznej nazwy. Poznie] okazalo sle. Schwendt i Picton.RP.pojawia sie on wowczas. 4). stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna.80) -linia gruba. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). uwaga. jaki daje wzmocnienie czesciowe). a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. Deecke (Deecke i Kornhuber. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Hink. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . jak oczekiwanie. rye. Tecce. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly.208 -0. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. s. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny.083 0. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). Nazwa potencjalu pochodzi stad. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton.166 0. Zubin i John. copyright American Medical Association. 1977. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny.7.7. 4-6). ile razy 6w bodziec jest eksponowany. bodziec kontrolny (p = 0. oznaczany tez symbolem P3. Kornhuber i Deecke. 1977). Bereitschaftspoten- tial). 1965). Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy).125 -0.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. 4. (1971. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . kontekst zostaje poddany rewizji. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. za zgodq wydawcy. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. Donchina (1981). Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. Naatanen. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential .--~~~f-16c~~o2b.04~ 0. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). Braren.3. 4. 4-5). ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. i pozny. ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por.7.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin.125 0. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. Wedlug: J. Wyniki badan pokazuja. H. H. zostal opisany po raz pierwszy przez S. ryc. sforrnulowana przez E.. motywacja oraz intencja dzialania.3. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. Hillyard. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . 1985).4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). zwlazany z gotowoscia do dzialania. Dose powszechnie przyjmuje sie. Uwaza sie. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential).20) -linia cienka. 1973.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). Kornhuber i L. przyjmuje sie tu.3. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. niem. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). Mimo to nie zmieniono pierwotnej. Niektorzy badacze uwazaja. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. 4.042 O. 1965).166 -0.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze.083 -0. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo.

Poczatki nowoczesnych. Niektore z nich.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. Wykorzystuje sie w niej. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna.. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. Orrison i in. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych.3. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. Hillyard i Hansen. czynnosciowych. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution).Naatanen. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej.3.SQUIDs). ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. Fakt. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu.3. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. wskazuje. 4. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. Hausmanowa-Petrusewicz. 1990.7. par. 1986).jego kurczenie. Wyniki pokazuja. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices .).EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. Jacobson. miedzy innymi. choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych).PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging .7. Tassinary i Fridlund. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. ktory nazwano negatywna fala uwagi. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu. Cacioppo. R. 1990). ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. Galvaniego. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por.1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. A. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. Naatanen. ktory jako pierwszy. Waznq zaleta obu metod jest to. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. Lewine. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. 4. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy.MMN) jest R. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. 1995).BEAM). a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. jak E. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. 1995). a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit).CAT lub CT). Tiitinen. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. jeszcze pod koniec XVIII wieku. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. Jiang i Alho. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . Zdaniem Naatanena.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . Paavilainen. 1995). proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. Davis i W.. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography .4. jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . Elektromiografta (elect'romyograjJhy. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. Co wiecej. Hartshorne.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). Pole to jest niezwykle slabe. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. 1990.3.fMRl). Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). badania pokazuja. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. Show (pOI'. C. 1993). materialy nadprzewodzace. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . 4.

rowniez na inne uklady). Uwaza sie.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. F. Eason i White. 1990. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. pozniej. Wyniki uzyskane przez S. Dalen i Storfjell. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. pompowanie opony czy pisanie listu. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . ilosciowa ocene aktywnosci miesni. Wyniki wspomnianych badan pokazuja.10 000 Hz. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. postulowana przez teorie aktywacji. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). pokazuja. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. Andreassi. po wstepnym okresie relaksacji. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. M. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . Iak pokazuje Linda Garrity (1977). W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. przeprowadzonych w latach 1900-1966.4. podbrodka). sluchanie tekst6w. dla ulatwienia rejestracji. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. obserwuje sie czesto. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient).2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V.2. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. ze napiecie niektorych miesni. pisanie. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna.. 4.3 EMG a wyobrazenla 4.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. gardla. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. Zgodnie z inna hipoteza. takich jak unoszenie ciezarow. W pr6bach. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku.4.2. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. sluchania rnuzyki). 1972). Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. 4. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . warg. Istnieja dane sugerujace. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). poczynajac od lat trzydziestych. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi.2. a czestotliwosc . W szyst- . dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. proszono. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi.4. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. 1989. zwlaszcza miesni karku..2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem.4. dose czesto. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. angazujacych procesy jezykowe. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. a pozniej z jego spadkiem. Badania tego zjawiska maja dluga histone. zapamietywanie tresci jezykowych. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. Zdaniem Malmo (1965). Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. 1971). sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. takich jak ciche czytanie. mimika twarzy) . N alezy jednak pamietac.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. recytowanie wiersza). moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. Goldstein. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. Osoby badane. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu.

5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne).4. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. za: Cacioppo i Tassinary. E. na przyklad zmiany rytmu serca (por. lubiane badz nielubiane pejzaze. Po pierwsze. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe .1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. semantycznych.5. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. stwierdzono. Mandel i Klerman. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. ze EMG twarzy (facial EMG . 1973). Badania P. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. Lang. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. Po trzecie wreszcie. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. Stwierdzono. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Po drugie. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. 4. Petty'(1981). T Cacioppo i R.2. a mianowicie ruchami oczu.mlesni ust i gardla. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. dan. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. smutek i gniew.podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. 1976). testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych.4. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. Zaobserwowano tez. musculus zigomaticus). natomiast emocjom negatywnym . problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. Istnieja pewne podstawy. musculus corrugator). Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. takie jak szczescie.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). 1990) stwierdzil. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. stwierdzono wy- I I 4. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. ale maja wysoki prog wrazliwosci . Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. Dalsze badania pokazaly. Miedzy innymi Shaw (1940. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. wykazano. Langa prowadza do wniosku. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki.2. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . ]. Salt. aby sadzic. 1979). Dimberg (1990). Ekman. Fair. nieco mniejszy . E. slegajaca 150 000/mm2. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. leh znaczenie staje sie jasne. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. W siatkowce czlowieka znajduje sit. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej.

~ . ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu... spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1. ··.. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko.koniec wiersza.156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt.··8·. R I linia ruchu gtowy ... 1979... Szczechura i Terelak... za zgodCjwydawcy... na ktory patrzy badany.. linia ruchu gtowy _. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony).. - " R ... . 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny).. jak i mimowolne.. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne... mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej..1. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male.. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde. najwazniejszych punktach obrazu. zarowno dowolne.:::···· . gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. Wadaptacji wg: Tinker (1965).. Dlatego tez mowi siy. (4) ruchy skokowe (saccadic)...1 Charakterystyka ruch6w oczu 4... RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 .. ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. 4. .poczCjtekwiersza.·········_······E . aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki..EOG)..-. ·E ... . ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia).ruchy wsteczne.... Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy.. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· .2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy... 1993).. Szczechura i Terelak.. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku. ..' . analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie. Widac to wyraznie. .. . E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B .. co stanowi 1/10000 pola widzenia.. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. ····.. Uwaza sie.5 stopnia katowego.5.. 4-8). ale koncentruja na wybranych. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych..:::::::::::::::. ..5. w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu.. 0 ••••••••••••••••• .. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit)..::::·:::~-::~::::::::::.. czterem znakorn standard owego druku (por....: ~. nie dluze] niz 100 milisekund.. B .. Stosunkowo latwa.1. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. R . ryc. Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna.••• .. nawet jesli oko zasloniete jest powieka. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. copyright University of Minnesota Press. ... Mlodkowski i Mlodkowski.1. jego parametry (zakres.. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por.5. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. "'. nie slepe.. ·. ryc. Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka... Szczechura i Terelak. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe.. . Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem.. 4-7). E . 1993).

a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania.5. habituacja. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. Sarkin i Dykes. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. Fiksacje staja sie dluzsze. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. Scislej rzecz ujmujac. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. Zimmer. operatorow komputerow itp. 1996). reakcja ta byla wieksza niz wtedy. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow.). tych badan wymienic nalezy takich badaczy. 1965) autor ten zaobserwowal. zarowno poznawczych. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. Analizujac tego typu dane. nie przekracza na ogol 0. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. obserwowano dwa maksima reakcji. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. trudnych. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). Podobne wyniki uzyskano. i miesnia promienistego. Hess. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. Kahneman uwazal. ktory jq rozszerza. Kahneman. 1974). J. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. Wiadomo tez.2. niezrozumialych. zwierajqcego zrenice. zwlaszcza tam. 13 x 14 i 16 x 23. koncentracie uwagi.5. H. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. gdy wypadaja na slowach rzadkich. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. 1965). oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. miedzy innymi. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. 1986. wy[sciowa szerokosc zrenicy.5 milimetra. Asarnow. Beatty i D. jak [asnosc i barwa swiatla. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. ze bodzce psychologiczne moga powo- . ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. czyli tak zwany ruch regresyjny. pamlec krotkotrwala. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. badajacych. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. Po pierwsze. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. ruch spostrzeganego obiektu. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. drugi . Stwierdzono przy tym. Badania Zimmera (1993) pokazuja. stwierdzono. stwierdzono. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. kierowcow. Beatty. Hess sforrnulowal hipoteze.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. 1973). jak emocjonalnych. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. Kahneman. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace.zrenica). Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. 4. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem.5. Jej wrazliwosc. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry.przez uklad sympatyczny. Ianisse. akomodacja oka. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. gdy zapowiadal on zadanie latwe. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. od lac.2. pupilla . Po drugie. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. Badania pokazuja. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. Uwaza sie. maszynistow kolejowych. Mimo podjecia kilku prob. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. 1993). Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. jak E. do wartosci maksymalnej. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. moze wzrosnac az 100 000 razy. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny.

rna niezwykle zlozony system regulacji. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. Sterna (1992). Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. Pewne dane wskazuja. M. jak znieczulenie rogowki. Zdaniem I.rozrusznikiem serca). Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. Podo bnie. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. ladniejsze. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. Komentuiac te dane.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. utrata wzroku czy sila oswietlenla. Przykladowo. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. (2) odroczeniu mrugnlecia. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza.powiekszone poprzez retusz. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych.piekna dama") . rysunki twarzy. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. Generalnie rzecz biorac. Mietkiewskj. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). zwany tez ukladem krazenia. Badania pokazuja. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli).jako srodek upiekszajacy. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. by zwracano na niego uwager). Mozna sadzic. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie.A. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. 1990).wzorca dzieciecosci" (notabene. w sposob podobny do . zostanie przepornpowana). ze cala krew zylna. Ogolnie rzecz biorae. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. janisse (1974) uwaza nawet. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. 1992. oraz odruch obronny. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. czas trwania.5. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. 4. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna.5. 1973). wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. Podobne . na drugim zas . a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. badani nie byli swiadomi. lecz krotkotrwale. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. Zdaniem Sterna (1992). Berne i Levy. oko . pobudzenie nerwu blednego moze 4.2. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. Stern i Dunham. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Stern. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. 1993. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . powracaiaca do serca. ze silne emocje (lyk. selektywne hamowanie reakcji mrugania. nie zas najej znak. ze zarowno czestosc. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. mechanizmy autoregulacji. Co ciekawe. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. Jest tez mozliwe. Uwaza sie. Automatyzm serca przejawia sie w tym. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. P. Innym. 1984). natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. Przykladowo. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. Hess i Goodwin.belladonne (bella donna znaczy doslownie . oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. Hess przywoluje fakt. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). regulacja miejscowa . Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych.

Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. 1988).0 0. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. otrzymujemy kolejny wskaznik .0 4. takich jak mozg i serce. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg. rye. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. Levy. 4. 4-9)._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor.6 0. W innych. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej.6. nerek i skory. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por.8 0. powoduje ich zw~zenie. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). Przykladowo. pluc.6. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach).ECG lub EKG) .1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego.1. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . Somsen. Najlepiej widoczny jest zalamek .SBP). Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer).objetosc mlnutowa serca (cardiac output). 4-10). dodatni R.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . W niektorych tkankach. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. Jennings ivan der Molen. por. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny). ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. ktory razem z sasiednimi. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS.6.4 0. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich.2 0.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). 4. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . rye. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). mierzona w rnilisekundach. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. podlega on glownie kontroli neuronalnej. czyli zmiana przeplywu obwodowego. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. 1977). odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu..1. takich na przyklad jak skora. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. u osob 0 slabszym miesnlu .

jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly.6. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle].~ ~. a posrednio . 1996). takich jak b61. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por.6. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix.'"""' 1 64 .3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). na pobudzenie ukladu .15-0..1. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. 4. 4. Shapiro i in. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej.. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe . Niekt6re dane zdaja siy wskazywac.beat by beat).4 Przeplyw obwodowy 4..:. W badaniach dotyczacych szybkich. to jest 0.. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe].wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. Przykladowo. jak i 0 charakterze doraznym.. Rzeczywiscie. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy.. 4.. 1992.erc.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa). Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. 1988). aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. zar6wno okresowym. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). Mulder. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu.an rytmu S. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu..1. Ciarkowska. gl6d. rye. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por.cz\lscdolna. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. 1996). J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography)..2. Geer i Head.~.-~"".6.6. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability .1. 1996). ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. strach czy wscieklosc.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . 4. 1976). Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s). ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne.6.transport substancji energetycznych. """"----""""--_.1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji.5 Pl'zykladowy tapis zmi. 4-11). Kaiser.. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. Obrist. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por.. nieinwazyjny pomiar ctsnienia. Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. ale podlega ciaglym zmianom. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. 1974).2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. Beauvale i Bener. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. 1993).HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . otaczajace jq tkanki). . w szczegolnosci zas . tym wieksza szybkosc fali tetna.RSA). Stromme i Ursin.

' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. 1221). Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki.l mi!. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) .~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. Cannona (1915). Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). s. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie.. ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. Przykladowo. Wedlug: Blix. Harbin. 4. ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. 1987). Brener iRing. ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. '" s Q) '2 30 S . status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. a w nastepstwie . okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. rozdz. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej.s "" '13 . Stromme i Ursin (1974. niz wtedy. zwane osobami 0 wzorze zachowania B.6. 1987. Requin. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist.l mi!. Dowodzi to. CZ!. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B. ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4.l. copyright Aerospace Medical Association.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. Prosz!.2. Obrista. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie.na aktywnose: sercowo-naczyniowa. Niektore badania sugeruja tez.l mi!. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. Paski poziome ilustrujq r6inic!. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne.obciazenia ukladu krazenia (por. rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego).132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). a w konsekwencji . Dobrym przykla- . Iak dotad. 1984).~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA .lzwr6ci6 uwag!. aby uniknac kary) .6. za zgodq wydawcy.102 u/min i maksymalna . Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. Brener. Myrtek i Greenlee. 1988).. 1989. Brener. 1991). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze.ls6B przedstawia relacj!. 1980). Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. A. adrenergicznego.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia .zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light.ls6A przedstawia relacj!. 1976).2. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan.l prostq (regresja liniowa). gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. czyli: "Nie wiem. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. . ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. jak to zrobic". Pewne dane sugeruja nawet.

J ennings. Nie jest rowniez jasne. ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace).. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi. jezeli jest ekstremalnie trudne . . ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. reakcja orientacyjna . Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por.. aby wre-szcle.L.50 (bye moze inne czynniki. 1967) koncepC.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. innym niz kierunek uwagi. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. Barry (1982.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection)."... Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. czyIi: "Nie wiem.~~"". Iesli zadanie jest bardzo latwe._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. Lacey. nieraz bardzo znaczny. okazaly sie nieskuteczne". w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . byl nlewatpllwie John Lacey. [esli uswiadomimy sobie. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w.1 Odruch orientacyjny.gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. Zdaniem Graham. Turner i Hellawell. aby otrzymac pokarm.2.-16 8 rf. jak i wtedy. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. 4. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. Carroll. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. s.. 1979). N alezalo by przyjac. mogacych dzialac jak dystraktory.. jak i wtedy. .". W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie.. """". dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca.. do jakiego zas . Powstaje jednak pytanie. 4. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu.:~ .. niepewnych... dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973._'.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. . Jennings (1986b. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana.. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). Iak pisze J. Reykowski. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji. czy oslagne sukces". ~~ 169 dem moga tu bye badania]. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie.z procesami uwagi. Obrist. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) .zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". Powszechny jest poglad.. Nie jest jednak jasne. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. 1987). Brenera (1987).. W sytuacjach nowych. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. Ciarkowska. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu. wzrost rytmu serca.3. 1992). Autorka klasycznych ba- Badaczem. 1992). musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . Wyniki wielu badan wskazuja (por. w szczegolnosci zas ..3. . Uzyskane przez nia wyniki wskazuja... iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles.6. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. BIOLOGICZNE ".6. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). glom'.~ zwolnienie rytmu serca.sukces jest nlemozliwy.._'. 293). nastepuje przyspieszenie pracy serca. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. jednostka moze bye pewna sukcesu. Wyniki pokazaly.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan. ze nasilenie 4. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. pokazuje. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por.. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca.. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. reakcja 0 bronna ."...wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. . 4-12). ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie.nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej"). 1986a). MECHANIZMY '."":.6.. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym.IT .".::'<""m". ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA ."""""""£jW. nie jest jasne. gdy dotyczy antycypowanej kary.. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. 1984). ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. 1976). gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. Nlepewnosc co do wyniku dzialania. czyli: "Nie wiadomo.4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt.. moga modyfikowac ty zaleznosc). takie jak wielkosc przynety.talle) obserwuje §i. R. jakim bedzie musial sprostac. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody. rye.~ca. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju.proces6w emocjonalno-motywacyjnych. a tym samym . 1986. natomiast w sytuacjach..". Jest wiec zrozumiale. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie.6. J. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi.

wsluchiwanie sit. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. staly prad pomiarowy. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage.~:~~~::::!:~. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. van der Molen. J ak dotad. Bohlin i Kjellberg. w przyblizenlu jak opornik (rezystor). umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. C. czyli rezystancja skory (skin resistance).:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych.primary bradycardia). unsignalled reaction time). Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition).aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. przykladem drugiej . P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. w rnuzyke nagrana na tasme). 1986a)._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . czyli konduktancja skory (skin conductance). mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc.6. 1977) bylo odkrycie. rozne wersje tego schematu.albo inaczei . Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne.3. a scisle] . wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla.. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. oczekiwania na bodziec imperatywny.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. 1992. .. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect).------ --- -- --_. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory . sk6ra zachowuje sit.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). 1985).3. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. Fowlesa i innych (1981).::~z. nie rna jednak jasnosci. Stosuje sit. potential). Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. Neumann i Blanton. 4. Stosujac metode egzosornatyczna. w rniare wydluzania sit. 1979.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. jest badanie czasu reakcji. 1990).6. natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. Jennings. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych).6.67 i 0. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. van der Molen.--~u @b\" ~ ~3+---------~---. Boucsein. 4. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. Ieslt stosuje sit. Somsen i Orlebeke.3. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. 1970). Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por.74. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w.-. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. 4. H. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. Somsen i Terezis. Jennings. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. albo tez przewodnosc czynna. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). Stosujac metode endosornatyczna. 1974).

. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria.. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach.. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS).. Colesa (1966).58bitow niepewnosci) oraz [ego. (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. 4. E. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych. Ohman. !&. natomiast wlelkosc konduktancji . (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. 1983). ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory)."Th. Gtuczoly te rozmieszczone sa. oraz aktywnosc toniczna. czyli obecnosci bodzca. M. 1977). czylireakcje na konkretne bodice. Bernsteina i A.7.~~"%t. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym.~~- .fu. S. M. Barry. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci._ .. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ. musi bye postrzegany jako znaczacy.-. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R.. S. 1982. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200). Prokasy i Kumpfer. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany.SPL). Bernstein.". 1993). Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV.~ . dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.w milionowych czesciach siemensa. 1967a).• ~v.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. (1). w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego.7. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). przeprowadzonego przez A. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho.-ze. Korr (1957) wykazali. Thomas i]. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator.m. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response .-. . l1ub1. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por.~ 173 4. w mikrosiemensach (mS).. Zgodnie z nim. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to.. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. ktore nie wymagaly. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez]. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . jak sie niekiedy blednie sadzi. Iednostka rezystancji jest om (Q)... rozdz. miedzy innymi. z niewielkimi wyjatkami. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. .2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu.:'1<. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. na calej powierzchni ciala.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por.. 1973). -..:m:. C.~tmJr. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4.: Wynikiekspery" mentuwykazaly. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.2. D. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). Edelberga (1972. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa. Przemawiaja za tym. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. .te..siemens (S). jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian. W roku 1967 C. 1993). 4.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. Taylora (1979)..· reagowania) .4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna.~~~~"'''''£===''''k"". 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. R(KQ) 4. P. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace . czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. Montagu i E. Brown. Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego.SCR) ..-.K:::"§rm=:_§.-. (3) poziom potencjalu (skin potential level .7.SRR).). wymienione nize] prawidlowosci (por. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G.gruczoly potowe.7. ~. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). ktore wymagaly •• areagowanla.

Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania. czyli tego. jak i przez bodice.pierwotnie neutralny . klasyczne bodice warunkowe. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR). a nastepnie na systematycznym ich spadku..=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. lecz reakcjami orientacyjnymi. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia.bodziec. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. Podobnie.3 i·····~ . specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). niektorzy badacze dochodza do wniosku.nawet do poziomu wyjsciowego (por. wystarczy poinformo- wac osobe badana. Prokasy i Kumpfer. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. Garcia i Koelling. pajakow). podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. 1973).przy duze] liczbie prob .. Skutecznose tego typu procedur. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. to jest uswtadomienlern sob ie. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy.~. 1973).~.7. rye. Na przyklad.nej. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. 4-13).= . Wyniki badan pokazuja (por. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. 0. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. Rola jezyka (lub tez.7. Grings i Dawson. sprawiajacej.. 1973). S3' . nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. Powstaje pytanie. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). Maltzmana (1979).. 1966).praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy .4 0.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . Prokasy i Kumpfer. a nawet zanik reakcji warunkowej. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). W Cook i R. 4. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. E.. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. mozna spowodowac zmniejszenie. Zdaniem 1. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. Podobnie jak nabywanie.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. 1973). wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne).4 \~~ V 4. Harris (1937) wykazali. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. Prokasy i Kumpfer. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). niekiedy . ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. uzywaiac terminologii Pawlowa.

warunkowego.chalupa". czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone._- v. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. Zgodnie z drugim stanowiskiem.EMG) moze dostarczac informacji. mledzy innymi.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . kierowcow. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu. reakcji orientacyjnej. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego.~~~~~~~~~ 1 77 l .mleszkanie".nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. przy czyrn podkresla sie. Stwierdzono na przyklad.•. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi)..dom". niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. Cenerallzacta se'""lifl'" un. czas trwania i czestosc tej reak- .. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. jak . •• . Przykladowo. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. "palac" itp. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. bodzcem warun- kowym. i nie wczesniej. 1985). Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. 1979. Istnieja dane wskazujace na przyklad. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. Inna nosna idea. Liczne dane pokazuja tez. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. dane eksperymentalne. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji.warunkowaniem i generalizacia reakcji. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. Istota problemu dotyczy raczej tego.. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. D. Maltzman. 1 76 """-&~. Wyniki badari pokazuja.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. Mandel i Bridger. drugi zas .">!III"" polega ina tym. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. z drugiej zas . Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Wedlug pierwszego z nich. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. Wystarczy uswiadomic sobie. .:~ neralizacji semantycznej. Zauwazono.bez jej udzialu. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. ~~~"1m. rozniqce sie intensywnoscia. operatorow kornputerow).J ak widaez ryclny. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. jest biofeedback. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. ze moment wystapienia.tym wteksza arnplitudaeieakcji. 1973). jak i dla praktyki psychologicznej. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna).. Znanych jest wiele potencjalow korowych. reprezentowanym miedzy innymi przez M. dyskutowana od lat szescdziesiatych. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo).. ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. inrwiyksza. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie.I&":"~. zmiany zachodzace w czasie snu. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne.N&. E.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. . Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . ogolnego konstruktu teoretycznego. charakterystycznych dla danej osoby. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. . ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). kolejnosci zas . Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. Oznaczato. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej.

W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. T. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. Ciarkowska. jak dotad. mieso lub skora. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. jak uczenie sie i przywiazanie. K. 53). Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie.178 cji sa regulowane w taki sposob. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. 4. Istnieje tez poglad. Stwierdzono. . Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. jego intellgencje. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. bodziec warunkowy. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. Interesujacym. s. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Wrodaw: Ossolineum. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. (1992). ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. Pies to dobry. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. choc nie calkiem typowy. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Sosnowski. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). (red. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. 6.). Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. przyklad tego procesu. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. glebszego charakteru. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego.. Sosnowski. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. 3. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. jak i bodziec. Wrodaw: Ossolineum. W. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. 5. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Zimmer. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. T. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. 1894. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. a nie. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. (1993). Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. (1991). Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. czujnosc. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej.

zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Nastia jest reakcja obronna. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. Etologowie (ethos .•. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. Uznali oni. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca.""-~ •. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. 1950). do oslagania powtarzalnosci wynikow. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). oraz astrotaksje. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. Psychologowie eksperymentalni. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. tak jak w wypadku kinez. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym).z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. jakim jest zachowanie. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla.•. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. lisci) . co sprawia. Vh'="·~~~~~~ -~~~. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow.1. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por.- . bieg w kole aktywnosci itp. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. prowadzac badania na zwierzetach. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. 5. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych.. Ukwial. przyjmujac. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. opierali sie najczesciej na wybranych. formach zachowania. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. 1960). korzeni. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. . Inicjuje ona zatem lokomocje. takich jak naciskanie na dzwignle. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. czyli takie warunki srodowiskowe. matematyzacji analizy rezultatow. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". Dembowski. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. Lorenz (1982) broni nawet tezy. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. 1993. Poslugujac sie tym kryterium. W niniejszej pracy przyjmujemy. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. wykonywanych w okreslonym kierunku. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Sadowski i Chmurzynski. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. termo. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. menotaksje i astrotaksje.czy sejsmokinezy. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni).180 czalnych. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. 1989) to bazotaksje. ~. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie.

5-1c. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo.jak na przyklad taksje . choc trzeba stwierdzlc. jest mledzy innymi odruch cofania. oraz.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne.). ze cechuje go geotropotaksja ujemna. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. 1993). B . Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad.chemotaksja. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. podawanym w wielu opracowaniach.d). ze nie wystepuja one. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Oznacza to. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. Dlatego bywa porownywana do taksji. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. Jest to forma zachowania organizmu.. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. 1989). Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. 1996) lub odruch obronny. rozdz. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne.na stymulacji zewnetrznej. Istota zachowania korekcyjnego jest to. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. ryc. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. 1982). Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. powszechnie wystepujacy na polach. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por.tropizm. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. Tajchert. bardzo do niego podobny. charakterystycznymi dla organizmow. Sadowski i Chmurzynski. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. niewymagaiace uczenia sie. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. jest mniejsze niz w przeciwnym. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. sa reakcje optokinetyczne. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. C i D .~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . Mozna zauwazyc. Doskonalym przykladem. Waznq cecha tych reakcji jest to. choc . 0 czlowieku mozemy powiedziec. Sa to wrodzone. Blaszczyk i Zielinski.. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. ktora wskazuje. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. 1966) i muchy domowej (McFarland. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. 4. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). symboliczna sylwetka drapiezcy) . czesto okreslanych jako odruchy zlozone. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. Elementarnymi skladnikami zachowania. nie przechodzac do kolejnego etapu. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. a nie .

. U organizrnow. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow.2. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow).~~'&. (Tinbergen. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja.. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku.%~"f. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. 1976/ /1951). opisujacy procesy eferentne.". Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. 5. Tinbergen i K.~ . ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu." 18 5 . przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych.l. otwieranym.2. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala.. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. nalezy podkreslic kilka faktow. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. Nalezy wspomniec.<mh~~. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. lecz przewyzszajace go wielkoscia.~~~'m.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW). jest instynkt (instinct). Obecnie wiadomo. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. kontrastowoscia.~'W£.~ 5.~"m.klucz. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. jak widok malych zwierzat... dominuja wlasnie takie zachowania. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli).2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. to: [.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. 1974). Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. '- ff&. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy".:<%lf$k'W!.~~~~~'m.. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych.. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Pierwotnie stosowano termin .zachowanle instynktowne". Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego."®&. Analizujac ten problem. wed lug Tinbergena (1976/1951. s. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. Po stacie z reklamy.*. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. Pojeciem. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji.~~"%. 175).1. na drodze roznych form uczenia sie. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy.1. intensywnoscia koloru itd. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. . Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych.. . Instynkt. wylacznie przez wlasciwy bodziec . bez przymiotnika "wrodzony". jak cofnieta czesc twarzowa. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. N.. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. a takze odruchy zlozone.~~~Wk~'. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca.. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. jego konczyny pozostaja usztywnione. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek.1.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna. odnoszacy sie do procesow aferentnych. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie.

ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. Im wiycej wody w zbiorniku. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. ktorzy staraja sit. Muszq one przekroczye pewien prog.wszystko alba nic".. choc nie rna watpliwosci. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. D .1.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . 1975). ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. W.e ':eJr. czyli zgodne z zasada .przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. tym wiyksza energia dzialania (popyd). analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. sa tak zwane ruchy intencjonalne.. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. 5-2a). wykorzystac pojecie popedu. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. Lorenz posluguje sit. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. okreslony przez D. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. Im wiycej wody w zbiorniku. Pojeciem. Glosi ona. to wszyscy. Gdy takich ruchow zabraknie.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. Te akty zachowania. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. sa szczegolnie sztywne.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych.'. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. Nalezy stwierdzic. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje.2. C . ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. B .system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982). Jak latwo zauwazye. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis.~ zmiana . A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. ktore powodujq. to jest --I hamowanie •. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie.czne Bodice specyficzne 5.model procesow motywacyjnych Deutscha. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. Model Lorenza... ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. Trzeba podkreslic fakt. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania.

Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy.1. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego. A. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). rye. GD . . Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain)._'tm. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).. Stan ten. powtarzane moga bye etapy poprzednie. sterujacego danyrn zachowaniem.".receptor. Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe).. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi)...mechanizm wyzwalaj.osrodek koordynacji ruchowej. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in. zob. OKR .".:- &"< .. 5-3b).~~~~:«" . ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego.1 88 ffi~~'%~. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. oraz niespecyficzna.~~%. Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji.. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania.!cy. Ns .bodziec swoisty. tworza zreby ogolnej struktury zachowania. tak jak proponowal Tinbergen. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu.-. Ss .'\.... 5-2d).gotowosc do dzialania.". a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji.. Objasnienia symboli: > . Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych..- 1 89 k.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia.efektor. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego.og61na organizacja zachowania. Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym. < . ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua.4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------.m-:~-. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. rye.. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy. Deutsch (1960) w swym modelu (zob. J. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. B . ryc. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania).•':'$~~~.. 1972.bodziec nieswoisty.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych.. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych.'%. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia.~~_ ZACHOWANIA . Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej.. """.m. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . MW .2. w. 1994).. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.

ktore pachnialy w odpowiedni sposob. natomiast te. ryc. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. schowana do otwartego naczynia w taki sposob.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. lub nawet grupa pszczol. r ! !] . Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. ktorego sle bola. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem).2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action).. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. s. 5-4a). Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. gaja przed siebie dlon. Pszczola.. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji.. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. nieprzystawanie do sytuacji. nie zwraca uwagi drapieznika.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. Trzeciej kolejnej reakcji . 89). W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. wydaje sie. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan.1. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. Na przyklad szczur. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej..zatopienia zqdla . ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. szukajqc pszczoly. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. picie).. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. B . ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol.]. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych.] wyzwala pierwszq reakcjy. wyciaga glowe w jego kierunku.]" (finbergen. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A .. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym. ktory badajac nowy obiekt.. 1976/1951.2. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. 1966).nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. Istotnie. ale zarazem mniej zagrazajacej.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. prawdopodobnie dotykowych [. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia.

(4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. Bol (1958). Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki.. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. Nietruclno pokazac.. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. A. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. J ednostka to fenotyp. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. Opieka nad potomstwem. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. realizacji prokreacji. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. C. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. partnera seksualnego. Latwo udowodnic.«"-. To jednostka przezywa lub nie. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. Darwina (1859). Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. Wynnie-Edwarclsa (1962). B i C.]. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. Teoria cloboru naturalnego zaklada. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. ktory postuluje. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic.. ze proces selekcji preferuje te zachowania. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A.~~~. z paleniem papierosow. C. flzjologii i zachowania. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. antygatunkowe. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. Roje pszczol walcza ze soba. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. ktore zmnleiszajajednostko- . Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. rozmnaza sie lub nie. zgodne sa z zalozenlem. Latwo jednak znalezc dowody na to. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. gdy spotkaia siy ze soba. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. Neodarwinizm. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. Uwaga skupiona zostala na gatunku.. A.. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. organizm. ktore sluza przetrwaniu gatunku. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. co dowodzi. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. 5-4b). Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. :. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania.. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. ze wymienione wczesnie] zachowania. van Iersel i A. opieki nad potomstwem. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. ZACHOWANIA •. przejawy altruizmu. opisowych i wyjasniajacych. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku.. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. to jest do unikania drapiezcow. zwterze. dazace do kopulacji. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. znajdowania pozywienia. przynajmniej w tej czesci. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. roslina czy czlowiek.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace.~~~~ MECHANIZMY =lli. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych.:. kooperujace. zachowan. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. mimo ze w jej trakcie moga zginac. walcza. Gatunek nie wystepuje "w calosci". ktorego jest przedstawicielem. ryc.

Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych. ze OSJ = OSG. Istnieja zjawiska. ktore nie przyczyniaja siC.'! bardziej oplacalna. walka. obarczonych kosztem ran (-100). i I . 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu.'!bia OSG . ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.oplacalnose strategii jastrzC. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. gdy jest wspolprzywodca grupy. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. Wilsona (1975). Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna . p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. otrzymujemy nastC.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. O.odsetek golC. a co za tym idzie . Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25. TakwiC. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla).1. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii.'!biej rzewyzsza golC. 5-5). Sens tego zachowania widac jasno. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. nie jest wyjatkiem od reguly. Proces selekcji eliminuje te zachowania. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym.'!o bi i golC. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. z czasem jii dominujac.jeszcze mniej. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej. ilu jq stosuje. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. nie. czyli ESS. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. biologii.2. J est to strategia. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. ryc. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . Analize taka przedstawil J. Przyjmijmy.42 j = 0. jak w tab eli 5. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC.'!biastaje siC.'!c placalnose strategii jao strzC. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. a golebie] +15.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana.ESS). to g = 1. Jest to zatem istotne uderzenie w .'!bi w populacji g . ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki.odsetekjastrzC. od ktore] nie rna ucieczki. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab. Zgodnie z tym.'!bia j .'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . rosnie bowiem liczba walk przegranych. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci.'!bi.58 OSG = 6. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje.'!pujqC'!charakterystykC. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. gdyby wszyscy jq stosowali. ze: OSJ . gdy przeanalizuje siC. Walka krwawa. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab.'!biii.1 Agresja Lorenz (1964.'! punktu rownowagi: g = 0. Stra- ~ RAMKA5. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy.j.25 OSJ = 6. opieki nad potomstwem. ktore zastali w grupie.powr6t do punktu r6wnowagi. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. Taka mieszana strategia. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. Jest to zachowanie antygatunkowe. a w 42%jak golab (por. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki.3 5. Tabela 5. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina.oplacalnose strategii goIC.zasoby gatunkowe" Iwow. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. a koszt grozby 10. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem.194 wej. nazywa siC. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . Maynard Smith (1976). Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran.25 Tak wiC.'!bi. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.'!bi wpopulacji wynosij. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. Jezeli zas odsetekjastrzC. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. a dla golebl O. przyjmijmy. kilku samic oraz mlodych osobnikow.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-