1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

to autorzy wspomnianego podrecznika. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. ze jest akademicki. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. liczba ksztalcacych sie studentow. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN.. "stutysiecznikow".Ten lwowski psycholog. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. Ta grupa uczonych. Z kolei programy nauczania. Praktycznie biorac. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. poniewaz . i 90. ktore powstaly w latach 70. jak i formy. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. W Stanach Zjednoczonych. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. Choc. cykl wydawniczy tego podrecznika . Dotyczy to takze studiow psychologicznych. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. najwyzej zorganizowanym. jako "deprywacjy podrecznikowa". niemal lawinowo powstawaly studia platne. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. [ezeli nie katastrofalny. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. Na przelomie lat 80. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. oferty wydawnicze byly tak ubogie. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. znaczy to. sterowane centralnie. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). 0 ktorym mozna by powiedziec.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. Wobec nawalu wiedzy. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. ktore rnozna okreslk. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii.zarowno pod wzgledern tresci. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. Tomaszewskiego . wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. byla znikoma. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. choc kuriozalny jest fakt. zgromadzilo sie grono uczniow. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . Wystepujacy w latachDu. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. rozwojowej i wychowawczej. co znaczy. Iak juz wspomnialem. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. i 80. A. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. W latach 70.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . Strelaua. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. Wreszcie. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. przez co nalezy rozumlec. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. znana jako szkola warszawska. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . J urkowskiego i Z. uczeri Mieczyslawa Kreutza. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. w tym przede wszystkim pedagogiki.spowodowala. Wprost zenujacy. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. w tym sensie. Po pierwsze. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. jak nadmienilem. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. NiC laczaca. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale.

ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi.. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. J ak juz wspomnialem. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. Spoidlem. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej. do czterdziestu dziewieciu).. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . III).. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich.. dwom znaczacym w psychologii wydawcom . Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa.auto row i redaktorow . z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. Ponadto autorskie podreczniki..po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej .jak si~ w praktyce okazalo .niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego.. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem.graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. Zimmera.. z roznych powodow. " . to z reguly wstepy do psychologii. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna.zarowno co do jego tresci.. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. D.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . uprzedzal mnie. ze .. a jednoczesnie zagwarantowac.. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne].14 . pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. Tak na przyklad student.Zachowanla spoleczne". ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej. ..~~~"". w tym sensie. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych.. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac. Moj Mistrz.'ytm:. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim.. nie ogranicza sie on .. znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. Psychologia og6lna (t.do psychologii ogolnej. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi. .nie pisano podrecznikow akademickich. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu..>'>'~~~"%.. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. ze juz w latach 50.::~ . podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. ""'12.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow....poza bardzo nielicznymi wyjatkami . sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. niz mozna bylo oczekiwac. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy. podstawy psychologii lub psychologia ogolna.I1 PRZEDMOWA -.. Jak juz nadmienilem. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. W marcu 1997 roku przedstawilem . umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie.Jiandbuchy"..Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. jak i formy . a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow.. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika .. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. To drugie kryterium zadecydowalo o tym. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci..'n ffi. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli. ze podrecznlk obejmuje . Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym.. ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej.. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . ze dzial . Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika . Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . w ktorych niekiedy ryciny. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow.:w:::" recznika. Z kolei dzial . sa wymagania formalne. Istnie[ace podreczniki..zgodnie z nasza intencjq . choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. Podrecznik nie jest wstepem do psychologil..takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego .~~~~=. To przesadzilo 0 tym.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. Profesor Tomaszewski. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. zespolowych prac. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. ...Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. "". ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. ktory odpowladalby standardom akademickim. a takze zakres tresciowy podrecznika... Wreszcie. jest wlasciwie niernozliwe.

w ktore] nie jestesrny specjalistami. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. Wreszcie. czy zaoczne. wyd. jaka kazdy student psychologii. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. pozwala bowiem w dziedzinie. ""' . II -1997). metodologia psychologii. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. 2 . . bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. nauk. Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. wyd. Prace nad podrecznlkiem. jak i praktycznych zastosowan. in. Jest autorka m. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. ktoryrn w imieniu autorow. ze podrecznik ten. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne.""1t_~ . prof. wspolnie z M. _~_".-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki.. wyd.. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. Czytanie i pisanie .slouio i tekst (1989) . jest on adresowany do studentow psychologii. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. zw. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. Hornowska. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. prof. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. in. wieczorowe. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. diagnostyka psychologiczna. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. 1987). niezaleznie. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi.d. zywimy zarazem nadzieje. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. Trudno wymienic tu wszystkich.1998). Metodologii badan psychologicznycn (PWN. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie. J ak wynika z istoty podrecznika..bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. ze podrecznlk ten .nowy jffzyk dziecka (z M. Autor m. in. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. psychologii edukacji i pedagogiki. '. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. co jest rzadkoscia. a takze naszym oczekiwaniom.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa.ru1J. aktualna problematyka. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. II . za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. Krystyny. lipiec 1999 dr hab. wspolnie z E. Zakladamy bowiem.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. Osobista.: Mowa dziecka . PWN. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~.1992). Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu.. in.. w tym m. II . redaktorow dzialu.'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. powinien opanowac. nadzw. w tym m.. Burtowy. czlonek koresp. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. PAN. Sadzimy. psychometria i metody statystyczne. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. Przetacznik-Gierowska)'. 1987.

JAN MATYSIAK: prof.. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). Prowadzi badania psychofizjologiczne.. in. na Wydziale Psychologii uw. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. prof. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. zw. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. dr hab.__ ~_~~ BIOGRAMY .. w tym kwestionariusza MMPI. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . Forgaysem i K.to brzmi groinie (1993. zw. specjalista w zakresie rehabilitacji. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. Uposledeenie umyslowe. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym. w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. Wrzesniewskim. D. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej.. 1998). Psycholog spoleczny i socjolog. dr hab. . monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). stereotypami. 7_1_ _ prof. w DAM).]l. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. prof.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. . Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. (Warszawa 1996).~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ .Izyk a psychologia (1992). nadzw... obecnie . WOJCIECH PISULA: dr hab. Wydzialu Psychologii uw. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle.]l. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. nadzw. nadzw. Zimmerem.. prac: Rehabiiitacja uposledzonych.. Wydzialu Psychologii UW. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K.. Autor m. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. :m.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). oraz okolo 100 artykulow naukowych. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. Washington 1992).1998). dr hab. Inte- grative levels in comparative psychology . Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. ANNA MATCZAK: prof. 'llii! prof. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. in. Autor ksiazek. Anxiety: Recent development in cognitive. w tym Dynamical social psychology (wraz. 1998). Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994).. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. jak i z zakresu flzyki. razem z W. profesor DAM w Poznaniu. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat.the example of exploratory behavior (European Psychologist. z R. dr hab. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. Warszawa 1993). umyslowo (Warszawa 1981). psychoPhysiological and health research (red. m. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . Vallacherem..zachowan eksploracyjnych.napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994).':. prof.K_I: dr hab. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab..psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). in. dr hab. Guilford Press. II . G. w szczegolnosci .. wyd.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa.

. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych.Htstorta i teorie psychologiczne". Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. przekl. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. BOGDAN ZAWADZKI: dr. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych.1879 rok . OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. Cecha nowatorska tego dzialu jest to.Biologtczne mechanizmy zachowania". w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). JANUSZ TREMPAlA: .Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo.PWN. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej .. nie [estesmy bez grzechu.. pol. PTS. tee.od momentu poczecia az do smierci.&lli .)..psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. . brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993).Podstawy psychologii . wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. ze pod tym wzgledern takze my. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka.Ul~~ dr hab. prof.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". Po drugie. c. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. (2) . kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. kt6rej "anatomiee. nieobecne. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. zw. wyd. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. Date powstania tego laboratorium . (red. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. dr hab. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. praktycznie biorac. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. 0 calej psychice jednostki. a takze 0 genetyke zachowania.. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . RLCQ) wraz z podrecznikami. (3) .tiiI M. DOTS-R. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. Dzial ."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- .BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. Uniwersytetu Gdanskiego. dr h.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. naszym zdaniem. NEO-FFI. Po pierwsze. kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje.Rozwo] czlowieka" to dzial. Brzezinski i in. kt6re. w tym: Creativity and projection. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. W: J.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . nadzw. Ostatni dzial tomu I to . Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. . Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. 1998). a potoczne koncepcje czlowieka. psychologowie. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. JAN STRELAU: prof. zwracamy uwagee. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. I -1987). Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym.

kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi.jako najmniejszy objetosciowo . ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. skierowane pod adresem tego tomu.takze te podstawowe nalezy definiowac.uzupelnic wystepujace braki. Poza tym tom III. kiedy wystepuja w roli badaczy. skorygowac popelnione zapewne pomylki. majac w reku ten wlasnie tom. duza dowolnosc. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. a takze psychologow. zwlaszcza krytyczne.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. Wreszcie. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. rnogl od razu siegnac do slownika. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". wazne wiec. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . Z przyjetego przez nas tytulu wynika. niestety. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. tom I zas . szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. Za wszelkie uwagi. bedzle najobszerniejszy. Pozwola one . i 0 takie ich zdefiniowanie. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. zeby Czytelnik. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. Odstapilisrny od niej jednak. jak i nastepnych. jak poszczegolne pojecia .w kolejnych wydaniach .

zanim stala sie tym. a czym niebawem przestanie bye (Becker. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy. s. lecz krotka historie" (Ebbinghaus. czym jest.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna .ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . zanim stala sie ta psychologia. Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909).Psychologia ma dlugie dzieje. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . 21).powiada Ebbinghaus . 7). 1995/1932. kt6rymi byla.pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . ktora jest. w podreczniku pod tytulem Abriss der.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". 1908.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. s.

1998).jako niezalezna nauka. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. 1962/1843. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. 1982/1902). jestesmy zmuszeni zapytac. wspoltworcow tej psychologii. 1. s. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku.. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628)..:~~~~'%.~-"'4!&. zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. prawdy. Edward Titchener (1867-1927). ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. pr6cz historycznej. .1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym.~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. Jeszcze w po- r Edward B. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. na kt6rej . 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni.~~»"'~'~~~'f. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). 560). bo zaledwie trzydziestoletnia historie. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. jak jest podstawa do pewnosci.. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. Witwicki. miala rzeczywiscie krotka. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa.. psychologia . 1997). 1962/1843. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. wagi do tych opinii. prawa [. Stachowski. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. to czego w takim razie dokonal Wundt. 1. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. Mill stwierdza.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego.._ . kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii. s. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia".. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne.. 1968. -. Koch. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ .1. Pierwszy z nlch. wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. s. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami.. Aleksander Swietochowski.ktora Wundt juz powolal do zycia.. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku".. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. cza biologii. Tatarkiewicz. W roku 1876. dopiero w roku 1590 (zob. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych .. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie.naukowa". co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy.572). ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. jak i eksperyment sztuczny. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. 133) twierdzi.mozna polegac tylko tak dalece. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy.~~~ii. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu.w. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc .1.

1863). pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. 15-17. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". a nie inna psychologia (por. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. znaczenie symboliczne. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. Mozna by jq nazwac (por. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. Wundt. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie.Xi[ OD WUNDTA *'. zdaniem Wundta. 1976. Toulmin i Leary. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. Brett. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. 1968). ponlewaz to wlasnie wtedy . Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w..rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy.. w: Pieter.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". dziedzina celow [.jak mowi Boring (1950) . 1862. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. jej powstanie. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla .z . przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. __ 2"'. xi). Robinson. Brett. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. on to zrobil. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody.wbrew powszechnemu przekonaniu . poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona .ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""".und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. zatytulowane 0 metodach psychologii. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. co nalezy zrobic. J oraz woli" (Wundt. lecz wprost przeciwnie . s.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. s. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. 763. 1908a. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. J. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. a od lata 1862 . graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna..2. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil.z powodu . Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. na przyklad. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. Mischel. ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). Od tej pory. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan.skazana na metode eksperymentalna. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. opracowany kilkanascie lat wczesniej. 1.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen ..tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. 1908b. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze .podobnie jak fizyka i fizjologia . Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych.1.przez jego powierzchowne ujecie sprawili. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. 1981. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. zdaniem Wundta (1908a). 1908a).28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . 0 jej siedlisko. 1992). "analiza relacji". Mischel. 1970). co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. ktora rna charakter teoretyczny (zeby. Oni mowill. Oba te punkty widzenia.-"""'!t .. Wundt zastosowal w praktyce to. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . s. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego.od nazwy miasta Heidelberg.• i. jak "czysta aktualnosc".bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. w tak zwanym okresie heidelberskim . gdy bedziemy pamietac. Brama metody. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne.nie byl nowy. Tatarkiewicz. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. s. wyjasnic zjawisko korozji. por. 1969) . synteza tworcza.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . 1970). wydanej w roku 1862.jesli sie wyrazi6 obrazowo . lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). Przedmiot badania . 1921). synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. a nawet kultem metody (por.144-145). trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . lecz metoda. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza.. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie.

jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. co "siy uswladomilo". Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. To wlasnie przekonanie. ze eksperyment pozwoli . ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. jak sqdzil. co sie w niej odbywa.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. Wundt. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. jest rownlez sadem. to przeciez "zlozone zjawiska". aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. ~ RAMKA1. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. wywolujqce wrazenie jasnosci). ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. ~. a nie pomiaru. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . Drugim. W ten sposob. a nie same te czynnosci. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. co dzieI I . ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). ktory doprowadzil do tego sadu. Dlatego eksperyment. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych.riowej" psychologii osiagnac to. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. v). 1862. dzieki analizie genetycznej.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. stosowanej przez psychologow filozoficznych. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja.1. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por.. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. s. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt .3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. A sama swiadomosc i to. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow.1. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. 1862). czyli introspekcja. Iak pamietamy.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. N atomiast sam proces wnioskowania. 1863. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". Z kolei ow sad. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. a sa nimi fakty swladomosci. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. Kazdy zatem proces psychiczny. ale i jego powtarzalnosc.2. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. Dziyki tej fazie wstypnej. [esli zauwazymy. ktorymi sie manipuluje. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. Pod tym wzgledem zadanie psychologii.. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. bedacych przeciez . ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". xvi). ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. 1862). obejmujacego lata 1874-1920. Dlatego wszystko.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt).do logicznego procesu wnioskowania. 1863). metodzie introspekcji. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. s. by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania.. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga".

1. mowq i rozwojem ich [ezykow. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. s. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. skoro przewidywal.. zarowno spoleczne. natomiast we wspolczesnej psychologii. Dlaczego jednak. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. Sigmund Freud. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego .. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. potrzeb.obtektywna''. psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. eksperyment rnial wspornagac introspekcje.. 1863). miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). N awet two rca psychoanalizy. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. zebrany przez statystyke. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. uwzgledniajace . polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel.zupelnie sluszne i pouczajace". od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe.ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). ktore by [. ze wszelkie zjawiska. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. systemow wartosci itp. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. nie nalezy do psychologii naukowej. Kledy Titchener. zebrane przez historykow. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. Oswald Kiilpe (1862-1915). J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka.zdaniem Wundta . tak jak i u Wundta.. etnografia. wTitchenerowskiej wersji. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. jak i jedno stkowe . zwanej fizjologiczna. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . Titchenerem (1928/1898. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. ze . powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. bylo . prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt.) jako tworcom owych zjawisk. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. socjologia. historia ich religii i obyczajow.. Wundt nie mial watpllwosci. ktora tworzyli jego uczniowie. co sie tej metodzie nie poddaje. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. dwadziescia lat przed smiercia. Stachowski.wspolczynnlk humanistyczny". Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . B. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. wierzenia reli- gijne. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. 1990). Iednakze u Titchenera. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. 1908b).HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. ale przewidywal nawet . Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. jak jezyk. obyczaje itp. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". 1980). takich jak etologia. ale przeciez nie jedyna jej czescla. 1995a). Ta "nowa" psychologia Wundta. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim.jak wiemy . Graumann. tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E.Jntrospekrja eksperymentalna [. jezykoznawstwo i antropologia (por. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. czyli Volkerpsychologie. mity. Toulmin i Leary. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow.2.. szlosc. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. popedow i namietnosci ludzkich. 28). Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej).Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) .

..~'W. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii."'3mt:~~~'v.'W&~<fJ. mimo inspirujawodowal Iawine.. a tworzyli jq tacy uczeni.''W$... Znamienne.~~~~~~~"W:W!b.'''~~%W-~'%. nych duzym zaskoczeniem. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. 1908a. w: Pieter. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. towarzyszacych aktom woli.. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. a wiec jest czyms nowym. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu.. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie.. jak Alexius Meinong (1853-1920). bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej. Tomasza z Akwinu.wytwor psychiczny. eksWprawdzie prace.'''»'''>:. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych.przelotne. w ktorych badawiska empiryzmu. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej.lli. s. ale nie zmienia melodii. 776.~~"* . a takze zachowanie. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. ktora jest zawsze ta sama. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow.~ik. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest.~''\. Brentano. nie wymagaly od nich rnyslenia. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia).'~~~~-. Na przyklad. przypominanie. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. Ernst Mach (1838-1916).~%. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn.~~~'W>. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec.IT!. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec.v. Leahey.~~~~~:w. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. zalozyciel szkoly psychologii aktow. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. wychodzace] z zalozenia. jako do swego podloza.""-. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. czyli elementy psychiczne. Juz wkrotce..34 HISTORIA '. Byl to kamyk. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . poodpowiedzi. W swo- . Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. wedlug Wundta. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan.. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt... Einheiten). Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania.:wJ. przywroconej ponownie do zycia przez sw. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. 147). ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu.~~'''''@. szkola jest juz ten sam. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917).>t.:~~~~~. zostawalo zatem nic innego._ _. ". nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca.*. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. Jego zdaniem. 1976.%'t. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. to jednak nie sa ich suma. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. czynowosc). W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem.2.. kontrast.--~ ~""\. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. byly tam jeszcze metodologicznych . Psychologia aktow. zgodnie z pewnymi zasadami. [ak uznac. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. ktorego wykladow. jako na czynnik ukierunkowuja1987). ale kiedy Kulpe kow. Beuiusstheiten).powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow..-. czyli poszczegolne dzwleki. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci."WJ&~~Th. li badanym. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli.". ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. to.~~~~~"i'!. iz . 1987). s. ternu podzialowi pozostal wierny. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. ktory spometody psychologicznej.calostek" (niem. uczewego. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku.~""W!&.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. przez umysl dodawane. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. cy myslenie. 1. jakim sa owe jakosci postaciowe. _. myslenie. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . ktora reprezentowal Ehrenfels.. nej badaczy z Wtirzburga. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac.

ktore "dzieje sle". psychologii postaci. Zatem postaci. Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. z ktorych . ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia.?. dzieki Husserlowi. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen.x. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla . intendere . ktora John Searle (1995) uwaza za .ksztalt". byla wrecz swiatopogladem. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan.<. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy.2. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. ktorych dztalalnosc naukowa. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. jak w transpozycji dzwiekow melodii. twierdzac. czyli doswiadczenia ruchu.. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. Viney.. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. . Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. egzystencjalizmie.mocq apercepcyjna umyslu . dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. a nawet powszechna religia. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941).~. ktory byl jego uczniem. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804).:''. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". 1993).tworza sie wieksze calosci. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne.:&@[&'~~fg. "calose" czy "schemat". 1.~". procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. Tak oto psychologia nie po raz pier- .'!!&. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943).:M:Wi!!f&~>".%'R!»""'x'!§.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".'c.~{.~~:m.:. czyli ruch.*''X. a nie badanie ich samych. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii.i!?~w. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej.~"'i:"b. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji.'%"%w.'t. "forma". co znaczy. u ktorej podstaw lezalo przekonanie."%:~Wit:~~~~&'». prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. logiczne.'<:>i. 1912)..~%~§:£:$. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim.'&.<&:~-m. lecz jest takze czyms innym.-. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu.'t. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer..:'$"0'». Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow.%"i:':'f. ktoryrn moze bye "postae". W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami.'f:."'t-. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje.~W£::.:'t:&.. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki.. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~.'>j.'-"<. podkreslajacej czynny. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego..2 sekundy). jako polowiczny.kierowac sie ku czemus. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow .poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne. mozna tez dyskutowac.'. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie.''§N. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami.

~\"%~'4.3.'''$. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku.~""~rr""''W. a zadaniem . 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. O'Donnell. przyjmujacego. 68-69).~~~~~~~-:z. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. byla psychologia tresci. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. s. s. 1992).. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. 1985). psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. 373) twierdzi nawet. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. ktore] przedmiotem bylo swia- . introspekcyjnie izolowanych elementow.2. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. ktorego badania w zakresie motywacji. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna.w przeciwieristwie do behawiorystow .. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch. ale prowadzili je na ogol . 1. zastali tam psychologie. 1985).4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego.&'Wt~~~~"<1. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. Kohlera i Koffke. nic nie laczy .z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna."'Th. [ . z drugiej . Amerykanska psychologia funkcjonalna . Wayne Viney (1993. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej.nie kwestionowali realnosci psychiki. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. poza podobienstwem w nazwie. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke.. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej.na wspolnym gruncie fenomenalizmu. 1950. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. osobowosci.~~~~~~~~~lli. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. wywodzaca sie od Wundta.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. s. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. Druga. psychologia genetyczna. kanskim behawioryzmem. 1963. a umysl dostala od Darwina" (Boring. teoria postaci zostala odkryta na nowo. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por.~--. 1950. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . nil by/a w latach 40. 505). ustanowione 1. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. ani psychologowie funkcjonalni nigdy .''i~ffi. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski.~~%. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki.~'lli~"''<£. s."'%..""i!&. Pierwsza. potem behawioryzm". T Tomaszewski przypomina. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski. Nie by/oby w tym nic dziwnego. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80.jak wykazala Mary Henle (1978) . Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). byla psychologia aktow. ile punktem widzenia. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. 1963). wykazal zarazem. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. Przedtem jednak w sukurs ... J dome doswiadczenie bezposrednie. kt6remu towarzyszy obawa.w obrebie tego samego gatunku. 1963. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki.z filogenetycznego punktu widzenia . psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii.~'\.genetyczna (Boring. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. 64). s. byla psychologia rozwojowa.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. Szewczuk.

"i:. 1898). Szesc lat p6iniej jego byly student. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. prowadzone ze stanowiska genetycznego.?i.AU:".%. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat. a przeciwko Titchenerowi.'%. Baldwin twierdzil.teoretyczna. Ich filozoficznej syntezy. higieny psychicznej i psychologii dziecka.~'Wb. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por.~~~~~~"t.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to..¥:'%. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. Hall podkreslal jej strone praktyczna."'»$. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910).. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w.3.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci.. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike.i~*"~""h'1- 40 . 1890). Dyskusja.. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe.3. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell. i to do tego stopnia. 1985). Baldwin ."%. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza.. kt6ra sie wywlazala.. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu. wychowaniu. 1985).umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy. 1. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna."'i:""'~%'t. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat."'fu"w&'%. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. James. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. stalo sie cen- . Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter.m:~U~~~"'%.~~". J ego wczesne badania nad dzieckiem. w han dlu i przernysle._"'%. Lightner Witmer (1867-1956). musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem. jak widac. drudzy . W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej". W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii".mw..~""<'@. Amerykanin niemieckiego pochodzenia. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa.w. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina.. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania.'~T&.~'%. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. ze jedni badaja sam umysl. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. 1. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii .""l-.. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.<. A skoro tak.

w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia.4. 1. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu.499).. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. ze mozna zbudowac psychologie. Pragmatyczna teoria prawdy..1. s. Nie pozostawalo zatern nic innego. Psychologia funkcjonalna.""'W!. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. a nie swiadomosc.""m.~~~~~~~~~'4..~~'<%.'W&. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". stany psychiczne. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie.. jak to sobie wymarzyl. 1981/1913.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia.~~~"'f&1. Byl on dla Watsona [. 1981/1913. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich... sformulowana tak."'<..1 Zachowanie . jak bodziec i reakcja. 1990/1925.uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) .2 ezy behawioryzm jest psychologia? .. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.~"1'1. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . s. ze . Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie.ndruch warunkowy". czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia... skoro miala bye prawdziwa. 509). a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . nie spieszyl sie z jego ogloszeniem.. psychika. na ktore moglaby pojse psychologia. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej.~~~ 42 HISTORIA " .. wyobrazenie itp. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. 200). byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania"..""%.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore . s. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell..Iwana Pawlowa. 1. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy").1. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. wzqledu na to. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii.4. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. 1981/1913. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu.. jak zakreslenie pola problematyki badawczej.. to przeciez nic innego...Kompromis".John Watson (1878-1958) . sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.~~~~'%. w ktorej . tak aby objqc fakty behawioralne.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej.introspekcja.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci. jak widzi ja behawiorysta). ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego.a nie swladomose .~~'<£~~~~~m. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. 1. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. -. Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .4. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [. Nie dose na tym.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson. jak tylko oglosic.ojca wspolczesnej psychologii .nazwal behawioryzmem. nie mialy sie nigdy sprawdzic. jak na przyklad . Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne. s. poniewaz dobrze wiedzial.nadszedl czas. tworzenie sie nawykow. aczkolwiek biologiczne.~'\... 1985. .. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. ktora Watson . bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. 502). ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. ze swtadomosc w takim sensie. Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii". 35). Dlatego. s.'W&'"t. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson.ffu"'!fu"J. czas. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson. integracja nawykow itd. odmien- . do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. ze teza. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii.

:::§:~"''''~~~~~'t.. Odniesiony do tresci pierwszego warunku . ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana..<'<. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan."%.%~~". nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady.""<.:'~''»''»''m. 497-498).introspekcji.:g_'''$:~Jk. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.~"'i>'t. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak... Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. Po drugie. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien. w interesach i w rozrywkach"."">o. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych. :~u:'«<<<"<.. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.. 1976). zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow. jak widzi jq behawiorysta.r»'fu""%.~%..y •••• PSYCHOLOGICZNE . I TEORIE .~~"t. . z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla..~. Gdy wstepowal na mownice.?.~".. HISTORIA ~~'%. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. s.. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne. s. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku.""'§. Pieter.. s.:. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna. w: Pieter. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). 1981/1913..~~~".. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. Wozniak..fr. Wniosek. 1993a). Inni.. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia.~~~ ~~~'&. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James... opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young..wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci.<&~'w.-:. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. 1990). 1894.-. s. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan. 1981/1913.''t. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu.wr..profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University. a tymsamym i jej podstawowej metody . jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson.~@. a nie swiadomosc. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych..~. ktore- go sam postawilem" (Watson.44 !§. ktore] wyniki zaleza "od latwosci. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia . 198111913. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke. ze bez tego kontekstu intelektualnego.-. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci.~. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych. 1981/1913). na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. Zachowanie cztowieka.. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow. ale tak przeformulowane.''»''»''N§.~~~<.::.".'?Mh"%'''~<>.. ktora glosi. okaze sie na tyle biegly w introspekcji.%. gdy wykazywal . ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. 1993b). 512).'$."%1>riii&>. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka]. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa .'iJf&&. 1. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak.. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. przedkladajac nad nie sformulowana przez W."%'%. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego."»lm'i.. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. s. i po drugie. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki..~~""'?.fu'wff...:. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy...~'§.. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa .~w. jest w petni obiektywnq.~-..Jcanonu Morgana".%.~!?&'fu"'§. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson.~'?i-:. to wlasnie ono."'~"%. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci". z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe. 1976.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki.:~ ~-~"1]m§.. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy. na przyklad myslenia.. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy. po pierwsze. 181). iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe.'§:."'" "v.'!J:. czyli introspekcji. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. 499).*"-'S:-... Jest zatem rzecza oczywista. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl.falszywosc doktryny". wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku. Juz bowiem D.'¥Jf£'%.><r::. 1993a). 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka.. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan. Behawiorysta.-..4. 1993b). 53.i~.batalti 0 behawioryzm". ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie.. Iedni woleli obejsc caly problem. 1. Po pierwsze. zgodnie z ktora ..:~v.''»'%.. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review. gdy badacz.'t:. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym.%~~<.-. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat.4.~~":r&.''4/-lflfiw.

Skinner (1987/1963. zycia pozagrobowego. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej.. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta. Etyki w 1886. zamiar.. ktory na pytanie: .. Chodzilo mu przeciez 0 to. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1.... 1985). J. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii .~~ . s.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego.. ' . ze sq zwierzetami. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku. w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia).. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. ale "z czyms jeszcze dodatkowym".. 1981). Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. co bywa zaliczane do religii.. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera. 46 . Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej.to ... stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii." ':l-.'>. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka.. odpowiedzialby bez wahania. a nawet myslenie i emocja. zwiazawszy sie z Hopkins University.od filozofii (Toulmin i Leary. 1985.~~~'ill~~~~~'-~. I TEORIE . jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . F.. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii".5. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell.. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. Golowe sa przystac na 10. s. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. "". milosci do dzieci. ktoreqo zarzynasz. jeszcze" jesl przyczynq klopotow. nasze). Dlatego.. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. moralnosci. jak uczucie i milosc..1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu.. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce".~"Th. jako fakt historyczny. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego).zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. 951) . Choc zabrzmi to jak paradoks. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. Rosalie Rayner. procesy psychiezne. nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt."'<--. percepcja.. Do prawdziwej. Iakze wiele . jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. jak swiadornosc. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: .nabytym zachowaniu przystosowawczym". Watson byl przekonany. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . wyobrazenie i wiele innych. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. s. Behawioryzm bowiem . wielkich problemow [. s. 201). podkr..' 47 ~~~~~~====_ 1. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. -<-:".-.. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.~~~W:~'<. 1990/1925."~~~~~~~.4. pelnej wiedzy. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu. kierowanej przez siebie katedry psychologii. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). HISTORIA . ktory Hume'owi. 1992).. Systemu filozofii w 1889. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka.. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny".""Of. ze stala sie ona wrecz nauka 0 .. Przykry fakl.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.~~". Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii... gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat.. 1981/1913.~ __ ". eksperymentalnej .~~~"Th. W tych pracach. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu. ze w tym samym miesiacu i roku. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza.. J ednakze niebawem rnialo sie okazae. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt).. Wlasnie 10"cos . kraju i Iym podobnych.-.>§ OD WUNDTA . glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell. 1992).. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. J. rodzicow.. wyobrazenie. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo.. to przynajmniej byli gotowi go poshichac. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. psychika. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia."". 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. 36. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . przyswiecal Watsonowi. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej.nie naukowe badanie zachowania.~~illi-""-.wszechogamiajacego schematu [. jak Iylko w lakich. Toulmin i Leary.fu. A nie musialoby tak bye.J tych problemow...watscnizm"). 504-505). odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. takich jak wrazenie. pragnienie. jego zdaniem. ze z doswiadczenla.. '('.takze tej nowej. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").

ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci.t. Iak jednak.'%. ze . kierunek w filozofii XX wieku. mozna go zrealizowac. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow. Pol wieku po Watsonowskiej .] przemieniania swojego wlasnego zycla. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha.':i»~t>~'t'§1{}/. jak emocje czy rnyslenie. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen."'!&"'t. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne"). w coraz bardziej naukowy spos6b. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy. ale i swiatowa. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z .:-'.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej"..Wl@'§§:Jf&:."'W..~~~'J:.fu'».'W...'m. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego.. Zgodnie z tym.~~?<.'t&.<%.~J!fu"&~'t.]. pragnienie. inni neobehawiorysci amerykanscy.*'%:'.~"'t..§. nie tylko przygotowujacej .'4."J:. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. ale i do: [.~t."%%~~"'iliW£::f.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania". poniewaz one same. A takie twierdzenia..~'-%:'t.X£.z:. a szczeg61nie do przygotowania sie. wedlug Watsona. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania..2.':<". Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.w.S~""'%"»""0.<. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia."'~~%'t. 14). ktorego znaczenie jest cal- 1. a nawet przeszkadza w analizie zachowania."&~~"'i>. W:J:~:'<.. Z wyjatkiem Skinnera. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. lecz w taki sposob. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. wyobrazenie. inicjatora "drugiego pozytywizmu". W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej.. pozniejszy laureat Nagrody Nobla. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis.1-'~:"Hf.:N...«'&~"'t.'1b. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych..%".~*="W:'t1&'%. miala bye ..""'<:.%"1>rJ.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym.'G. Edward C. a nawet myslenie i emocja. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu.. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.~m. 407-408). Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych.%'""fAATh~?. bedac rowniez reakcjami organizmu.%.'%. czyli jako jego przyczyn.%%"""''4. spostrzezenie."h'»..{$.~":0. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku.:'?". jest niepotrzebne..1f. w przeciwienstwie do Watson a. Kiedy wiec okazalo sie..~'t. s...2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu. jak atom czy elektron.."W:.neobehawtoryzmow". deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. s. Edward Tolman. na przyklad do zachowania.. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat.'W. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie. ze realizacja programu . nie chcac ryzykowac.:.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '.~~~~~"'&. ale to. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom..~%. Skinner (1904-1990) cy). ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie. 1990/1925. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru).:"&.*'%1»"W.~1>.§'§.~"t'%. jak na przyklad Clark Hull.'%. na ktore niegdys skazal ja Watson..:~"%. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych.5..><$. na przyklad zamiar...:WJJ1'lli."%..*. nie da siy utrzymac. .'®:o. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem"). zamiar.JiM 49 1. 1987/1963.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.>«.%'i:..*-".. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a... ~0>...%'<f>h"-*"b~~"». by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.w.'f». jest pozbawione sensu.'*-"'t..~'t..:fiW£. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria).».:~.@. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia...Yfi:.. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa.§.. skladaja sie na tresc metafizyki. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm"). Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner..&. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.. dopelniajace ich opis. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego.~'%.. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec..:'t.. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki. czyli pojecia..'t."1..] w wolnosci behawiorystycznej [.~%.*'t. takie jak wrazenie.~.':Jiv.5. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.. autorzy.~"m·:%.

Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia.choc nie w tak radykalnej postaci . opartej na zbiorze podstawowych postulatow.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. 361). operacjonizm byl wylacznie technika. Po latach doswiadczen uznaljednak. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. na wzor Newtonowskich Principioui.5. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej).faktowi. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). Clark L.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. sa jedynie konstruktami teoretycznymi. sporadyczne. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa.2. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan.ale nie dla psychologow . W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. s.. Wledenski neurolog . Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. 1968. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". filozofowie. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. a nie do bytow psychicznych. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. jak Freudowskie superego. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. Wundt mial nadzieje. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna.Jconstru- 1. . Natomiast takie pojecia. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. 61). Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. s. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. skoro uwazal.pisal Watson (1990/1925. "Technika eksperymentalna.6. I to na przekor historycznemu faktowi. w programie nauczania metodologii psychologii. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. gromadzenie faktow dzieki tej technice. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. nadal przyswieca . ze jeszcze za jego zycia. Co wiece]. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. Nie spodziewal sie tylko. . lecz z gabinetu lekarskiego. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. dadza sie tak przeforrnulowac. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna.najwiekszy neopozytywista w psychologii". ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa.. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . jego zdaniem.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. a sarna nieswiadomosc to .

To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. takie jak na przyklad fizyka. rozciaglego.niczego 0 nim nie wiedzac . lecz sa pelne luk. scia wlasciwa".wtedy. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. Te procesy psychiczne. badz nleswladomy: "to. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko . swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci.J. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych.. ze alba (1) lstnieja fizyczne. a to moglo znaczyc..zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. Zgodnie z powszechnym przekonaniem.i podswiadomosc. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. opisujacym nie tylko id. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. Ale na nic sie nie zda kurtuazja. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. s. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. jakie powoduje. co nieswiadorne. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. a nieswiadomych . i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. kiedy dowiedziala sle. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. Pospiszyl (1991) . Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) .. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty.6.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. 1976. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. z ta tylko roznica. z drugiej . co jest przedswiadome [. ktory moze bye badz swiadomy. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. ego i superego. drugq . Freud nazywa "nieswiadomo- . 288-289). to. Pospiszyl. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. przy czym odnosimy wrazenie. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por.system. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy.Jnstancli": id. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji.trudnosc. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym. to trudno nie przyznac racji tym. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. W pierwszym znaczeniu . ktory nazywa .miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury..6. lecz takze czesclowo ego i superego. Trzeba wiec przyjqe. nie doszlo do jego swiadomosci..[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. niezaspokojonych tesknot.nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. Pieter. 1.aparatem psychicznym". Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". 1996/1900). W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. poniewaz .nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. Takie wnioskowanie. ktore do tego objawu doprowadzily. Searle (1999).dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . 1982/1916. Mianem .nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. J staje sie bez naszego udzialu swiadome.jak sqdzil. ze nic z warunkow psychicznych.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. skoro . marzeri sennych i czynnosci pomylkowych .J. 1997).z fizycznymi (somatycznymi). akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. sztuki. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. R.do wlasnej osoby. uwazajac luki za punkty. jak i w entuzjazmie. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . nie przestajac bye psychicznymi. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. ktore z trudem zostaja uswiadomione. ktorzy uwazaja. 111-112). wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". co psychiczne (Freud. musza miec one nature neurofizjologiczna.. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. doszedl Freud. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. religii i kultury (Ellenberger. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego.jak przypomina K. 1994/1940. l~kow i urazow. Macmillan. s. lecz wlasciwie . badz przedswiadomy. 1970). ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. czyli aktami swiadomymi. innym zas nie. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia.pomimo wewnetrznego oporu . 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami. zlozona z trzech . w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. zastosowane .

do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. 1991.6. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. 1994/1940). kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. 1998). Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. Co wazniejsze. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. filozofii. ktorego sarno odkrycie . W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. wchodzi w obszar . 1986/1933). pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. jako dziedziczone cechy nabyte. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). 1986/1933. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. glosilo. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. czyli dziedzictwo archaiczne.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . J ung wychodzi poza relacie "swiadome . Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. ego i superego czlowieka.5 w pozniejszych pracach Freuda. A czynil to . by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. by postulowac taki stan rzeczy.nleswiadome .1 Psychologia indywidualna Adlera 1. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. ktore nigdy nie byly uswladomione. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. wydaja sie nieuzasadnione.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . 1.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty).nieswiadome" i majac juz za soba . z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. To archetypy. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger.daloby jej prawo do tego. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. co jest: . ogloszonej oficjalnie w roku 1907. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. ktore brane indywidualnie. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy.wprawdzie niezrecznym. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. cji.Jconfrontacje z nieswiadomoscia". czyli doskonalosci.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy.6. ale nawet i 0 to. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. Timpanaro. ale i miedzy soba. 1935). Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . 1976). W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy.jak sam przyznal . Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . Freud uwazal wiec za prawdopodobne. ten wzorzec filogenetyczny. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. 80). s. 1970). wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. odpowiednio. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk". chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. w wewnetrznym srodowlsku id. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. to slowern . kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. 1. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm.naiwna" z powodu wplywu.4. 1976).jest "pannieswiadomizm". wyznaczajacego indywidualny "styl zycia".skarbnica wiedzy tajemnej. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. lecz takze pewne tresci. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. charakteryzuja takie reakcje.6. obejmujace nie tylko dyspozycje. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. Adler. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] .4. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. Metoda. skupionych wokol Freuda. Niestety. zblizona do historii. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka.

7. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). 1996). nowych kierunkow postepu.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. J eden z rzecznikow tego pogladu. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. Psychoanaliza. s. wyboru. autonomia. Einsteina.Iiolistyczno-dynamicznej''. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. a nie zla. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. ktora nazywa indywiduacja. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. by moe ujrzec jej Abraham H. 184). zadatki i rase przodk6w (Watson.w odroznieniu od Freuda . ekonomii i religii. a nawet zebrak czy zlodziej. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . wyprzedzily prace Allporta. Freuda i Marksa. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. Przyjmujac . 1986/1968. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. co sklada sie na m6j wlasny. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). Maslow wyznaje. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. kupiec.zawiera zatem tresci. ktore naleza do calej grupy jednostek. ktorzy byli przekonani. odpowiedzialnosc.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. a nie powsciagac (Maslow. artysta. Wewnetrzna. ktore] przedmiotem byla niezdrowa.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. odzwierciedlajaca jej korzenie. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. nowych koncepcji etyki i wartosci. Podobnie jak przed nim Wundt. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. Freud i Watson. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. ktory . nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. 1976).pierwszej sily w psychologii . Nazwa . dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. tozsamosc.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. i moga manifestowac sie w snach (Tung. pojedynczego. 1997). sklonnosci. sedzla. Leopolda Blausteina (1905-1942?). 1993).zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. Druga sila to behawioryzm.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. polityki.7. zdrowie psychlczne itp. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. jak i potencjalnoscia. 1986/ /1968). Viney. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. Rozwoj psychoanalizy . J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. lecz rowniez dla nauki. Ale podobnie jak tamte. milosc. Tak jak i oni. grozna i zla nieswtadomosc. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. Przy tym sadzi. ze dokonujq rewolucji w psychologii. jako calosciowego. zcolrosci. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. 1990/1925. 163).oprocz nieswiadomosci personalnej . i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka.trzecia sila . jak tworczosc. obiektywnosc. a zapewniam was. a nawet do calej Iudzkoscl. Abraham Maslow (1908-1970). HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). jamesa . czy to bedzie lekarz. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja.nawiazujac do tradycji W. bliskiego wspolpracownika Maslowa. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii . szczeg61ny swiat. autonomii i samej tozsamosci. ja. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. samotworzenia sie. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. obszernego systemu psychologii. 1986/1968). odpowiedzialnosci. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. bez wzgl~du na jego talenty. literatury. s. Darwina.2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith.56 zbiorowa. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". najczescie] zas do jakiegos narodu. znaj- . Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). 1. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. 1. psychologia humanistyczna . [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z .

\. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987).8. s. J.:. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia. bye oddanym dzielu.\. przedstawiaiacemu go "jako istote.:.~"Th...''lli.~'b. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym.l>'%.'1. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl. 1973. 148).. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna. skupia sie na sa- mym sobie. s. by zaprezentowac jq publicznie. 1991). niemiecki emigrant.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta .%'fJ}J::t:f.~''i. 1230 . nie badane jeszcze wcale.J$. Viktor Frankl (ur. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie.''®:.%''i:~1@.~~'t. lub Bogu."'%. kt6rego kochamy. 1984. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy.''%..~'t"'.-:wk.''''i.. byl wspomniany wczesniej Goldstein..'%.'&:t."'~"W. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie.%-w. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).'\.'$. kt6remu sluzymy" (Frankl.%'~'Th'i. Manenti. pierwszy polski filo- .-w:~::v..~%. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan.. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak..%~~~".~«ifu.~~~~"''%~"%. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego. "Tematy sa moje wlasne..ok.:."''"<&:.''<.. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. datuje sie od roku 1903. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.~"''tt.%.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. Dostrzega to rowniez Maslow..:. Michael Wertheimer. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli.'%:~"1c. religii lub jej namiastki. by .8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). a podobnie jak Heinrich. co Frankl nazywa samotranscendencja. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie. 1998). Burchardt."W.''5. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu. 1995). nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.%'. 1984. 202).. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por. czlowiekowi. Kilpatrick.rili~'\. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu.~%. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers.'\. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina. samourzeczywistnieniu). 1905).'\. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965). kiedy to Wite10 (ok.%:'f..""<{.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci. utozsamiany .'t.. kt6ry dazy do tego. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. ekonomiczne. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku. tw6rca logoterapii..~:t.~''<£. ktorernu sie poswiecarny. ito dlatego..%. ze kaza nam «wierzyc i ufac».. kt6ry je utworzyl. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1.$$:&'<:fu't. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. 1292).. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan.\. 1951)..%-u. kt6ry mogl sie aktualizowac. ze nie mogl oprzec siy pokusie..J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos.:. ktora wzywa do zycia wartosciami.'<RW:~'1&. a nie dlatego. nad oporem zap omnianego. s. Jedna z cech czlowieka.\'''ff{....''h%Wf>. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por..~$. religijne itd.'Th't'Th"f}h'%. filozofii zyciowej. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. 147-148).&Th"%:'&». [.'''tW$. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji.. Tomaszewski. W przeciwienstwie do Twardowskiego.~''1.~W~J:<'hl.Th. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci.'&'?&''fl@k~.~<'''fu. produktem ubocznym samotranscendencji.\.%Th. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907.h't."''f... stajac sie wynikiem. 1.'<>. temu obrazowi czlowieka.~%. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny. Ten holistyczny punkt widzenia.w&'~'«.%~~%.'t't:. Rzepa. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym._'%. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.). kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta..\'''%.?iv."''''?f£.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej. ze sa prawdziwe..J. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938). Samoaktualizacja.i. przeciwstawia obraz czlowieka.'k%'§. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie.'i.... polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych.. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. 1986/1968. 1988).wychodzic poza siebie samego.. Jednym z tych.\''\''"+.. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. 1997).%'V~l&%~. 1991). zof przyrody."E.. Krytyka (np.

Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . Stefan Baley (1885-1952) . kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. par.0 bronca metody introspekcyjnej. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. 1995). ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. Stachowski. 1996). Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon). Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. 1998). Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . 1995b). W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. Niemal w tym samym czasie. najbardziej narazonych na jego utrate.6 wym" (Abramowski. 1997. J ako formacje naukowo-badawcza. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej . Skad ten zwrot u ucznia. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy.wtelkiego znaczenia teoretycznego . 155).2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. 1989). 1924.Polska byla tylko po[eciem .dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii.dla psychologii i wychowania . ktory .8.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). jak Twardowski i Heinrich. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . s. s. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . zamiast pozostac wiernym. pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917).jak uwazal Ochorowicz . Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. xxxvii-xxxviii). 1995. procesami kojarzenia. Tak jak wielu Amerykanow. Pod pewnymi wzgledami . w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. w ktorej oprocz . 1. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. 7).nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce.Jnteres bezposredni. Stefan Blachowski (1889-1962) . "nowej" psychologii.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. 1998). zwlaszcza [ezyka ojczystego. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. stanowilo naczelne zadanie. praktyczny. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich .3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. 1896. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm.4. Dzledzina. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. dzlalajacy w zaborze rosyjskim. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928).6. Davies.8. byla edukacja (por. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. Hearnshaw. 1. spierajac sie 0 pierwszetistwo. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. s. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach.

!'?f&~~"Ji.. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. 192). zyjnego eksperymentowania. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. Uczniem tego ostatniego. lecz stosowana w niej metodologia psychologii. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.:~'%.podobnie jak jego mistrz . czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s.. Chodzi glownie 0 prekursorska. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter. przeprowadzH grunoso by aktywne. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych). wykazujac w sposob przekonujacy...~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej... czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania .%~~tv~ffi. a nie odkrywania jego swiadomosct. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W.• J. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur.. W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. s. Po roku 1919. Jego (Szewczuk. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny.tft¥!»'§. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci.%~"":.oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej.wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur..~~'?!fi. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa.zglebial arkana warsztatu precyka. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.Jwowski'' okres rozwoju psychologii. 1988.~~"""...~'tt.. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci.$. dzlalajace" .. ..:. ~. 1992). rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. 1. 1997). dokonac trafnej interpretacji wytworu.. PSYCHOLOGICZNE . ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii.~~'<?i&'?:.~~~1':- . czyli go zrozumiec. g. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej. Wedlug Witwickiego. ktory . 1910). nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im.. Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych. Przeszedlszy . Tomaszewski.. a intelektualnym . T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie.~~"%-.~1':. ktore do tych wynikow doprowadzily...:. (2) polozenie geograficzne: Lwow. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa.kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej. glownie Kreutza. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- . wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . zamykajacym ..- 62 . 1913). ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami. . a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 .. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa.. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci.pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych".-""~'t. 1998."fJ&. ~~= ... mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894. pozniej mosct czlowieka.teoria czynnosci i wytworow. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919.. 1998. jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik. 113). [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii.~~~~"<fu.'fli!f!. 1998). HISTORIA I TEORIE . czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym.. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem. 1985). .. ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu). 1976). ktore umoiliwia jego osiagniecl«.8.~-r. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego.

5 1. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow.__~. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. W psychoanalizie. Dziekl zas eksperymentalnemu. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. Stefan Baley).. na przyklad. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. z drugiej zas. Eugeniusz Geblewicz.. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. nieokreslone. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. Niewatpliwie po mysli Szewczuka. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. co nieracjonalne. To. materializm i wiele innych. Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. mityczne. Po drugie. pojawily sie nowe wydania. 65 wojennym. W dobie . Po pierwsze. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. _.1992). Jungowska alternatywa . polskich. I taki stan rzeczy jest normalny. takie jak idealizm. 1976). Kosnarewicz. poszukujacej swego przedmiotu.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. musialy ksztaltowac poglady uczonych. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. ze poglad. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego.zmienne. Z drugiej strony Tolman. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern.. a nie nauki. 1. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego". sprawila. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. analogicznym. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . ile wrecz niemozliwe do przyjecia. Freud wierzyl. azeby badac to. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). swiadorna psychika. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. Drugie . chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. chce wyjsc psychologia humanistyczna. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie.9 Podsumowanie Psychologia. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii.. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. na odwrot.. Rzepa i Stachowski. ktora z jednej strony . ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. w jaki chce on zyc. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. zgodnie z etymologia wyrazu. by za nauke wlasnie ja uznawano. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej .opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. Poza te ograniczenia psychologll.. utwierdzajq w tym przekonaniu. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc.. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. realizm.. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy. ze roznorodne systemy filozoficzne. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. ktorzy budowali psychologie. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki".zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . czyli archetypy.jako zjawiska historyczne . jak czlowiek postepuje. Zrozumiale. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. choc calkowicie niezalezne. Skoro wiec zarowno wiedza. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej.8. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. a ta z kolei wplywa na sposob.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). same wymagajq wyjasnienia). sa one przeto . poetyckie.psychologia analityczna . Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna.

T. 2.rniala numer 617. C..swojej rozrzutnosci.. E. (1992).. nauczyciel. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta.zakonczona sukcesem .. taksowkarz. Poznan: Instytut Psychologii DAM. wchodzac do domu towarowego. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3. '~%%. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. (red. Pieter.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett.%. Slownik psycholog6w polskich..jak to okreslil .*:§''Wi.. R. Do psychologa zglosil sie. raz dlugopisy.~.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne").-:W.w" '~".~''<. Historia psychologii (wyd.. kiedy [edna zapalniczke nabyl. ktore nie zawsze sa mu potrzebne.. Ostatnia . trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik...J . Matusewicz. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii . Kosnarewicz. Warszawa: PWN. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . E. Piotr S.. Rosinska...~~~~'%. Historia psychologii.'W. wytrwalego rozwiazywania zadan. prawie zawsze cos sobie sprawial. napotykal "stoisko dnia". Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. (1976).].~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.). Ich geneza i rozw6j. Z. Kosnarewicz. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~. HISTORIA . Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . Kierunki ustotczesne] psychologii. Warszawa: PWN... on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. Skrypt z historii mysli psychologicznej. innym razem plyty kompaktowe. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. Pawel B. an G.~~~'%. '}!''''''$f$. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. G. jeszcze innym ... oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 .kosmetyki. a w jakim nie jest psychologia? 4. Raz kupowal skarpety.>..~~~"%''~~~~~~'''fi>.. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu. Rzepa.~~. . jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem.66 @. impulsywnego kupowania. lID.wychodzac z niego.przemocy seksualnej. Stachowski. ale lubi i potrafi grac w brydza. •. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. T. Rzepa.."~. ~. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. druga zas . przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie. (1987). Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat.. (1995). Warszawa:PWN. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego.~-m. Pawel B. (1969).. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt.rneswtadomego'? 6..''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic.. Piotr S.

1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp.obejmujaca ujecia aksjologiczne. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny.badaczy. czy takze psychologow profesjonalistow . Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen.ustalenia. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. por. oczywiscie) madrzejsze. (2) sprawnosci metodologicznej . w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. klinicystow. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. czy zmienny? Czy jest wolny. jest to psychologia precedensu. Wyglada na to. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. Iak widac. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. (3) sprawnosci pragmatycznych. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. zakladajacym.stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. 1988). natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. Istnieja takze pewne podobienstwa. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste.. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. Wydaje sie. nie zas wartosci faktow.wytworem'' czynnikow biologicznych. operacyjnych . co sluszne. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . na przyklad. co warto i dlaczego. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. i warunkow. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. jakie operacje trzeba wykonac. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. 1985. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie.ustalenia. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). a co go zniecheca? Latwo zauwazyc.1. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. ze glosi zdroworozsadkowe. przeswiadczenle. aby zmienic zachowanie. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. Co wiecej .1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. banalne prawdy). to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. na przyklad spoleczne. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. teoretykow.bedaca zbiorem twierdzen. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. Psychologia naukowa przeciwnie . odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. a wiec okreslajaca. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. (2) psychologie humanistyczn<l.68 chowania.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. Kimble. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. Furnham. wiare. (3) psychologle potoczna . przezycie. jakie sa wymagane standardy poznania. terapeutow.rozpoznania. czy zlo- zonym? Czy jest staly. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. a co indywidualne? Itp. 2. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. slowem. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. 1989): (1) psychologie naukowa . choc 0 tym nie wiemy. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania.. alba ze jest unikatem. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . jakie sa mechanizmy zachowania. mechanizmow ludzkiego zachowania. co nalezy zrobic. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. co zrobic. Furnham. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. aby dany fakt wystapil. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. co jest dla czlowieka dobre. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp.. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. Innymi slowy. podlegajacych tym samym prawom. Powstaje watpliwosc. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. 0 ktorych mowia twierdzenia. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera.

Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . Zauwazy tez. co sprawia. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. lub tez psychoanalltyczna. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. ale tez z tej przyczyny. humanistyczna koncepcja czlowieka. t. znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. tez rozdz. wedlug danej koncepcji. Sqdzimy bowiem. 2. Nie znaczy to jednak. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki. wedlug danego ujecia. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . i to nie tylko dlatego. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza.jej jezyk. (7) potoczne koncepcje czlowieka. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. inne zas ograniczamy do minimum. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. ze jest wlasnie tak"). np. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne .70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . neobehawioryzm. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. Warto. 1997/1976. gdyby pominac koncepcje potoczne. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. powtarzalnych faktow. do przewidywania nowych faktow. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. analiza musi uwzgledniac sposob. znaczaca. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . niespojna i zasadniczo niepodwazalna. Przeglad bylby takze niepelny. poznawcza koncepcja czlowieka. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. 1998). Uwazny Czytelnik dostrzeze. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. jest niejasna.juz chocby dlatego. Szereg danych. calosciowym zestawieniu.). nizej) .w danym ujeciu .2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. spolecznej). 1994). inne natomiast wydaja sie . na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. jak widac. behawioryzmie. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". ocene materialu dowodowego. zob. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. kulturowy badz spoleczny. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. 1997/1976). (2) Zalozenie. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow.nie wlasclwosci jednostki).czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . Tomaszewski. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. II). Cialdini. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. psychologii poznawczej i humanistycznej. innymi slowy . Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. 1. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. 1975). bardziej czy mniej trafnych.otoczenie" (Lewin. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca.1. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. Nalezy podkreslic. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. 1964). Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. (4) Zalozenie. behawiorystyczna koncepcja czlowieka. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. Roznica miedzy psychologiami jest. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. rodzaju stosowanej argumentacji itp. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. 1951. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. a przynajmniej. psychoanalityczna. Umozliwia to generalizacje twierdzeri.2 (3) Zalozenie. strukture pojec. 1963).ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. 1983). niz mamy do dyspozycji. 2. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. natomiast wiecej tym. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. dotyczacych jednostki ludzkiej.

co rzadzi jego zachowaniem. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust.z ta roznica.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki".jej najwyzszy poziom. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania. czyli introspekcja. po kilkuletniej przerwie. Hall i Lindzey.choe sam byl wybitnym. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. informacja oso bista). Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. Zdaniem Freuda. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. ten odpowiedzial mu.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. Nic dziwnego zatem. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest .wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. 1. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych.). ze dwie czolowe koncepcje. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. Strachey. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. Czlowiek . jak i . determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. Psycho analiza.a wiec poszukiwaniu nowych. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. afektywny. rozumiany jednak szeroko . na przyklad na fazie oralnej czy analnej. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). czyli samoswiadomosc). .wolny wybor. obiektywnych metod poznania.tresci ludzkiej swiadornosci. oprocz koncepcji czlowieka.jak widac . ksztaltuje sie faza genitalna (por. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. choc czesto sadzi. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. instynktowny. 1962. Towarzyszylo temu przekonanie. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. 1964). czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. 1995). Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. inteligentnym obserwatorem i badaczem .pewnq koncepcje rozwoju. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. faza falliczna . ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski.powiada Freud . 2. Tyszka. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . ze doskonale zna motywy swych dziaIan. Nie znaczy to. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. N alezy podkreslic. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. szczegolnie zas metod eksperymentalnych.2. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. koncepcja a 2. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych.£&&:m (5) Czy natura ludzka. faza analna . 1953-1957). Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. Reykowski.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. wedlug danej koncepcji.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. Wreszcie. Podkreslic nalezy. Interesujace. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia.nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych.wedle danego pogladu . choc nader czesto obserwowac mozna. a scisle] .por. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. 1990). 1997).zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego.z koncentracja na narzadach wydalania. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . choc i wczesniej . choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . ze poped jest staly.2. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). przedstawia takze . 1953-1964 .a wiec odrzuceniu przekonania. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. w: Aronson.z koncentracja na narzadach plciowych. (3) w odrzuceniu zasady.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . nowe metody badan i nowe uogolnienla. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. sa nie tylko niepodobne do siebie. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. Inaczej mo- ~ RAMKA2. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy.

jest ideal wlasnego Ia.%~'%&.~~''@. Superego. pelniace funkcje samokontroli. Alfred Adler (1870-1937). W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob..~~~Th~~%""""y""~""<. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. biologicznie uksztaltowane popedy). zwanej przez Freuda kateksja. Opis tego procesu byl 0biektywny . to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. racjonalizaeia itd. akcentowal unikatowosc jednostki. Podobnie jak Jung. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id.. ale. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). stanowiaca zrodlo energii. (2) teze 0 instynktownym. projekcja.:~. reaktywnym mechanizmie zachowania.. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej.poczucie winy. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. wyobrazenia przyszlosci. z czasem jednak z tego zrezygnowal. bo w pierwszej cwierci XX wieku.. Wzrost przykrego napiecia energetycznego .). co prawda tylko w pewnym okresie. zapowiadajacego bodziec warunkowy. 1953-1978). Stosunkowo wczesnie. Obiekty . wie natomiast. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. Ego funkcjonuje. Zdaniem Freuda. Widae wyraznie. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie.superego . 0 czym mowa jest w rozdziale 17. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . czyli dziedziczona pamiec gatunku. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). Trzeba wiedziec. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. Jest to wazne. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. co wyparte).to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne.~~~~'~%.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych.czesto przypadkowe . rozdz. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. .2. ~~"Tit:.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). pragnienia czy fantazje). szwajcarski psycholog i psychiatra. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne.74 lub cudzym cialem. Jerzego Konorskiego (1903-1973). 1. Ponadto zachowanie .tak zwane mechanizmy obronne .~~~w. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci).najbardziej podstawowa. Carl Gustav Jung (1875-1965).. dlaczego wybiera dany obiekt. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. idealy. Wedlug Iunga.. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. celami (lung. na przyklad. istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. na ktora skladaja sie archetypy. czlowleka jak wspornniellsmy. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob.. 1986). Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. na co otoczenie pozwala. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. mniej obecnie znany i doceniany. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci.r. w jakiej superego czesto sie przejawia. Co wiecej. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. nieswladoma struktura. (Grzegolowska-Klarkowska. 29. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. rozdz. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci.. co nie znaczy. szczegolnie te. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. czy zachowania sa swiadome. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. czyli fakty fizyczne.. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci.~~~~~'''%-. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja..pop~du smierci. ktore tu pomijamy.~~~~~~~'%. austriacki psycholog. jej rnotywow itp.na przyklad wyparcie. obok nteswtadomosci osobowej (tego. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. 1955/1926). Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. w odroznieniu od Freuda. Druga struktura jest ego. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. warunkowane aspiracjami. czy nie. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. planami. nabieraja funkcji szczegolne]. 1927).. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . nie zas najbardziej dostepnych. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. podmiot na ogol nie wie. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. struktury jej osobowosci.zdaniem Junga .przez to. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. ale takze celowe. Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. Oprocz tego. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. Pierwsza struktura jest id . przeksztalca si~ powoli w sumienie. z nagrod i kar zewnetrznych. na przyklad roznych form uczenia sie.).. w drugim natomiast .jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. bodice i reakcje.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. Forma. psychologow arnerykanskich. oraz z dorobkiem polskiego badacza. rosyjskiego fizjologa. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . .

jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). aby ich przedmiotem uczynic to. czego przykladem jest chocby psychoterapia. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. ze dozyl dni. twierdzil Rogers. aktywne. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. wedlug niego. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. na przyklad: (1) wielkosc popedu. przez wspolwystepowanie bodzcow. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. jakie sa wymagania (lub ogolniej .nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). oraz te czynniki zewnetrzne. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. ze nie zostal zrozumiany. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por.. To. naturalistyczne podejscie do psychologii. co obserwowalne i mierzalne. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc.cechy) sytuacji.obie sa deterministyczne. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. Paszkiewicz. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia.1. Widac wiec. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. Czlowiek jest taki. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. 1983) wskazuja. jakie ma nawyki. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. Wydaje si". (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. Skinner wyrazil zal. Zdaniem Rogersa (1902-1987). na przyklad Hose pokarmu. Warto zauwa:lye. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. W psychologii bowiem. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. slowem . zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia.. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. zakladajacy. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). (3) Postulat komunikacji. w reakcji na behawioryzm. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. Srodowisko jest.odbiorca. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii.rowniez a priori . Mial on charakter metodologiczny. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. 1964). a w konsekwencji takze poznania badanego. Koncepcja behawiorystyczna . Reszta to hipostazy i spekulacje. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje.komunikat . (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). (2) Postulat dialogu. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. np.to cechy sytuacji. a nie manipulacji. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. rozdz. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. a nawyki sa takie. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. 1961). 17. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. ktora byla wzmacniana. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. 1978). Mozna powiedzlec. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . W jednym koncepcje te sa podobne . jaki powinien bye psycholog. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. warunkujace popedy. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). 2. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped.). ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami).prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. i29.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. 1995/1949). wolnose. . Rogers natomiast wyrazil zachwyt. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . jak sie zdaje. Wiedza o popedzie. Obiektywizm wymaga. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. nie zas czlowieka (Skinner.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). okreslonych stopniem obiektywizmu badan. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. ludzka godnosc . Moralnosc. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). a postuluje . o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. idiosynkrazje itp. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. reakcji i wzmocnien.2. Zdaniem Skinnera. modyfikujace wynik badan. Operujac wzmocnieniami.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane.

Koncepcja pierwsza zaklada. wymuszajacych okreslone zachowania.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:.'%. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. 29. Krytycy nie bez racji zauwazaja. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.teorle potrzeb.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. Fritz Heider. a jego zachowanie . Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja .zob. czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . 1970). ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy.o przezna- Samoaktualizacja to proces. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem."%. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci.potrzeby samoaktualizacji. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. zwana powszechnie piramida Maslowa. dystansem wobec zdarzen.~~'». Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . Charakterystyka. 1997/1976). kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser..ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. 1986/1968. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne.~~""<:". Koncepcje psychologiczna czlowieka.) . Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. Rossa Ashby'ego (1963). rozdz. na przyklad: spontanicznoscia. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju.). czyli nauki 0 sterowaniu. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). 1980). Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). czlowiek sterowany od wewnatrz . niezaleznoscia. W tym wypadku bowiem. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Zajonc. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. cytujemy z cala swiadomoscia. a takze Noam Chomsky (1968). Kelly'ego (1955.2. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. selekcji i przetwarzaniu informacji. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. 1986/1968).na koniec . samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu."'_'_~~~~'m. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. to antycypacja. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. ~)"mw· tu i teraz. bardziej niz w pozostalych. uwadze. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. jak i przyszlosci. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. u. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. wreszcie .wielkich psychologii" . kt6ry realizuje sie tylko wtedy. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no.!fo':!'~n'lrn n a. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. Leon Festinger. na istnienie pewnych standard6w. Podstawowy proces psychiczny.1990).. a nawet oskarzanym 0 . pragnienie. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. potrzeby szacunku. poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. Zdawaloby sie.bezposredni alba posredni . chocby lakoniczna.. gdy nie rna blokad zewnetrznych. wywodzaca sie z psychologii poznawczej.jako miara redukowania niepewnosci . 1980. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . 1995). a dzialania ludzi uwa- . poczawszy od konca lat piecdziesiatych.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. A. 1967). wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. ale tez poczuciem humoru itp. czy zachowanie sprzyja. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j.Kurt Lewin. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . w.). rozwiazywanlu problem6w itd. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. 2. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski.alba jakosciowo . Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw .w tym wypadku wazne jest to. nurtem w psychologii wsp6lczesnej. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. wedlug niego.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. kontroli i korekcji dzialania. czlowiek unika ograniczen wolnosci. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. uderza kolektywny charakter dorobku. Kelly przyjal zaloienie. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. dose radykalnie natomiast . Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . na mechanizmy samoregulacji. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. Mozna powiedztec. W pracytej.dysponuje swoboda wyboru zachowania.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. 1964. a nade wszystko George Kelly.~~''-'~'W§J!. [wvojefJ.. Harold Kelley.wazne jest bowiem. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. bliskimi zwiazkami z innymi. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. sen itp.wyrazem tej podmiotowosci. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku.

postulowany przez Heidera. ale taki zwiazek wyraznie zaklada .). uogolnianla. 1995). Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. 1980). (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows.! przez sposob przewidywania zdarzen. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. nie tylko zreszta poznawczymi. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). DeCharms. tez rozdz. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). Podlega on stalym przeksztalceniom. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. 1977). (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. 1975. duze . a donioslosc opisywanych zdarzen. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty.co rzadko bywa podejmowane . "niedzielnego" badacza.. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. J ak wldac. konstruowaniu oczekiwan. gromadzi informacje. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger.biale. 30. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. Podstawowy mechanizm zachowania. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). zob. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. Malewski. (Lukaszewski. gromadzacym doswladczenie. ktory formuluje hipotezy. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. behawiorysta.) odwzorowan rzeczywlstosci. procesy modelowania (Bandura. Ewoluowalo od przekonania. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). cele. Iak widac. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. 1993). to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. sprawdzanie hipotez itp. wizje. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. zob. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . ze konstruuia repliki zdarzen. 29. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne .male. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. 1969).. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. przeciwnie . ich powtarzalnosc (Lukaszewski. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. 1984). (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. 1968). ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. najwazniejsze jest przekonanie. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. __ .teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. wreszcie . 1957. sluzy przewidywaniu. 1997. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. 1974). formu1owaniu aspiracji.). W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. Bandura. 1968. Mozna powiedziec. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . Jest to koncepcja naiwnego teoretyka.80 runkowane S. 1969. planow dzialania.doswiadczenie wyznacza zachowanie. a wiec uczenie sie. Reykowski i Kochanska. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). w jakim sie one znajduja (Nosal. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. 1990).. 1969). rozdz. 1978).rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. Jest konstruowany na wiele sposob6w. Abelson. 1975. Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). 1968). 18. Grzelak. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen.jest ukladem aktywnym.wesole itd. zob. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. Daniel Berlyne (1969). ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). smutne . rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania.). rozdz. ich kolejnosc itd. 1974. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. idealy itp.

spontaniczne pojawianie sie. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. gladka skora. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. 1996. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. przezywalnose. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . (3) gatunki podlegaja ewolucji. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona.2. a sam czlowiek . takze czlowieka. poznaniu itp. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2.na porzucenie partnera (Buss. David Buss zauwaza. Wedle socjobiologii. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss.ale tez ksenofobia i terytorializm. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. Wilson dopuszcza jednak.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. motywacjach. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. nlz gdy sa spokrewnione dalej. 1991).tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi.automatyzmy jej wystepowania. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. a nawet szerzej . ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora.natury ludzkiej (Buss. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. iz czlowiek jest typowym ssakiem. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. zmywanie ciala. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. Cunningham. agresji oraz innych zachowan spolecznych. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia.na przyklad pro cent populacji. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. 1996). Odrzucil on teze. Wilson. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . pracowitosci itp. ze pomoc. beneficjent zas donatorem. czystosc i ozdoby. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. Socjobiologia przyjmuje. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. prestizu. Jak wykazal Barash (1977). ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. ciotek lub innych dalszych krewnych. 1988/1978). Socjobiologowie przyjmuja. Cunningham. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. Okazuje sie jednak. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. to znaczy donator zostanie beneficjentem. 1981). Socjobiologowie zaprzeczaja temu. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . altruizmu. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. nieuleczalnosc itp. pozyczkt. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. 1985. Wojciszke. 1986). w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . 1996).) . Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. Socjobiologia. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. ze: (1) geny podlegaja mutacji. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). wojna redukuje nadwyzki populacyjne. niz gdy jest rozproszony. Z tej perspektywy przyjmowano. Oznaczalo to. Barash wykazuje. Barash wykazuje bowiem.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . Wazne sa ksztalty ciala. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . co mozna poznac po tym. a nawet Charlesa Darwina. ze role sie odwroca. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. 1993). (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould.

dok\1mentowanie. akt osobowych. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. nacjonalizmy itp. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne. (4) pewnosc . to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. Do tych ostatnich. Wynika z tego. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. zdaniem Foucaulta.preferencje i kompetencje. Bauman zauwaza. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. filozof-Michel' Fow cault. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej .uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. Przedstawiona lista wymiarow. czlowieczenstwo.2. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . z Jakim boryka sie czlowiek. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. ale najdobitniej przedstawil je Singer."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach..wybor (refleksyjnose).b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.roznychfundamentalizl1low.niepewnosc. socjocentryczna . (11) sakralnosc . Pokazal mianowiCie. Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). (5) bezpieczenstwo .7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. (2) Testowanie. ZdaniemFoucauIta. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. osadzona w tradycji. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . a co nie. takich jaksprawledliwosc. co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu.prawdy(Foucault. wartosciowan. copodkresla Foucault . na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct.jak to nazywa . Wszystko w tym nurcie. 2. conajwazniejsze'niejedlla. zmiany. ale takze wielu krytykow.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. kwestionowanie).Tymczasem-.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. Rekonstruuje on . jest ciagle w trakcie tworzenia sie. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi.otwarcie (eksperymentowanie.Inwazji". 1977. uzasadnia dominacje mezczyzn. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. niewzruszonegoiniepodzielnego. doraznych •.ryzyko. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. wskazujac.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. sankcjonuje nierownoscl spoleczne. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. Melosik. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania.przypadkowosc.inna dla mezczyzn. ksenofobie.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. .kultura zdezorganizowana. list grzechOw i przewinieB~rangClwe . (3) N ormalizujqce o~qdzanie. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy".rownosc. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. Slowem. a ponowoczesnoscia. Duckitt (1992). ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp.1997).jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego.wnetrzna . ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo. ani pragmatyczne. na tworzeniu. a inna dla ko biet .podmiot autonomiczny. a wreszcie. (12) autorytet. co jest wlasciwe.~l}aobse~'Yacja. 1995). n~Btzyklad rasizmu. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. (8) stabilnosc . choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . ksztaltowania. 1996). (3) koniecznosc . szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla.polegajqce na roznorodnychpraktykach.okreslajq. Gould zauwaza. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. RAMKA2. 1995). zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych.usprawiedliwia bowiem egoizm.niepewna i nietrwala. (7) jazn zbiorowa. wolnosc. to jed- . (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct .niestabilnosc. Problem. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. ~. wktorej. kontrola i godnosc indywidualna. (6) kultura zorganizowana . (2) los (przeznaczenie) . i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba.usprawiedliwia wojny.prawda jest przelotna iwarunkowa. Podstawowy problem. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) .2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. 1996).Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~.~n~go.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl.racjonalnosc. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami.

Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. poszukuje odmiany. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . . ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. nowosc. ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to.traktujacy zycie jak kolekcie. czy osobistym?). poszukiwanie nowosci.". tymczasowosc. czy raczej zalezni od innych?).Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. 1971). poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. Przede wszystkim d1atego.""".zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. innosc. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej.2. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. Okazuje sie. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. (4) altruizm.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. poszukiwanie przyjernnosci. s. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. Sadzimy. (1993. (5) stabllnosc . ciag] handlowe. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). czy zlii'). unika zdarzen rozciagnietych-w czasie.zawsze". (8) kompetencja . wybiegi pokazow mody.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?).naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?).w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp.. rozgrywka jest tu epizodem. (5) nlezaleznosc . kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. (2) Wl6czt. Furnham. kt6ry je podziela (Furnham. ze podstawowe wlasclwosci.kt6re szybko sie. praworzadnosc) . d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . . Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. Wrighstman. (4) powtarzalnosc .'.3 wzorc6w postepowania.egoizm. gdy sam przegrywa. ale bez litoscl i bez sympatii. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. 1988). (7) zlozonosc . teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. (10) dobra . "nigdy".opuszcza. zarnknieta caloscia. zmienia trasy swojej wloczegi.dla innych. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. przyjemnoscl upatruje w zmianie. (6) r6znorodnose . zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. deptaki. Jest to deficyt bodzcow. 1974): (1) zaufanie . a takze wspolpraca . Jest to takze przelotnose. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. a nade wszystko dlatego. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. (6) trwale dazenia . czy sa racze] impulsywni?). kt6rej dotycza. Lukaszewski. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad .slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. 1997. 1988.w odroznleniu od powierzchownosci. ale na ogol nie w zakresie cechy. indywidualne. 1994).-milosnik zycia w swiecie ryzyka. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. przystank6w. niczego nie musi zapamietywac. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow.koncepcje) natury 1udzkiej.w odroznleniu od zmiennoscl. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. zadna gra nlema swojej historii. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego.ga . Zdaniem Baumana. (3) istota rzeczy . potrzeba wrazen. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. sa niezbyt liczne (Lukaszewski. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. Nowak. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen.. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. czy sa raczej niezrozumiali?)._IW\1. Gra. zanik trwalych zwiazkow. 14).". 1997) niekonsekwencji. (2) glebia . Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei.gdy tymczasowo opuszcza dom.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci. (2) silna wola .bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. (4) Gracz. 1997).w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. co stale. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc.w odroznieniu od objaw6w. ze jest to warte przytoczenia.~!. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . 2. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. czy pionkami?). Tymczasem jedna z Iicznych (zob. Co wiecej. Byloby [ednak grubym uproszczeniem.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . unika silniejszych uczuc.

Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. poszukiwania bliskosci. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. . bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). od lat szescdziesiatych.). ze kolejne generacje programow. ale nie na obalanie (falsyflkacje). Wszystko wskazuje jednak na to. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern).PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. Lukaszewski. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu.. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. jakie ono spowodowalo. niz je rekonstruuje. . a 2. (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. Czlowiek. psychicznej opresji. Opisujac za jej pornoca czlowieka. czyli cale oprogramowanie. moze . ze kornputer to idiota. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. opisywany za pomoca metafory boga. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. 1996). a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. a nawet wszechwiedzacy. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . ze Jan jest dobry. wreszcie. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny.ponad wszelka watpliwosc" . zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. jak i swojej grupy. zagadnienia. 1997) i nie rna powodu. ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. bezwolna. tyle ze szybki. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. byly to uklady elektryczne.powtarzalne. jak sie wydaje. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc.jak wszyscy . Wiadomo. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . jako sprawiedliwy sedzia . (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie.a Sq to najczesciej cechy . potem. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia.nadaje sie" przyczy- ny. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). ze jest to opis funkcjonalny. dobry. 1975.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . 1988. Oczywiscie. niepewnosc itp. Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. bo . sa to uklady elektronlczne. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi.wszechmocny. polaczen. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. rutynowe . Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie.2. Bernard Weiner (1991) zauwaza. 1957). zmniejszania dystansu spolecznego.Iudzie juz tacy sa" itp. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow.na przyklad z ogolnego przekonania. Ale komputer to tez software. ze obecnie dominujacym modelem . Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci).przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym.jak wszyscy . 1996. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej .jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. To czlowiek. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. Same zachowania . jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . ze wszyscy sa nikczemni. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. Inaczej mowiac.to typowe okreslenia). ktore wywoluja silne emocje. ze ludzie podejmuja dzialania. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. 1994).jest metafora nowoczesnego komputera. kochajacy i litosciwy. potrzeba afiliacji. J ohna von Neumanna. "tak to juz jest". a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. bo . w latach trzydziestych i czterdziestych.wynikac". Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. 1997). W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". hydrauliki.ferujacy ostateczne wyroki.to typowe przejawy tej funkcji).maja charakter samoimitacji. Domanska. a po czesci wreszcie . Latwo zauwazyc. Sadzlmy. . opornosci. Rokeach.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. termostatow itd. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. rzec mozna . bezcielesny. elementy struktury (okresla sie. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. aby przytaczac jq tu w calosci. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. ktorych nie potrafia uzasadnic. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. 1960). Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. Sqdzimy bowiem.zly) .

Nie sadzimy. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. Wiadomo bowiem. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. samoaktualizacja). aby byla to porazka. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich.to koncepcje potoczne ze. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat.poszukiwanie wrazen i zmiany.)/~~J~Q~ 2. byla psychologia poznawcza. a w konsekwencji . Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4.. Wydaje sie. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. ZwaZywszy. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. Pierwsza . Uwazamy raczej. wzgl. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. wielosc koncepcji.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini.R'AWJ. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. Sadzimy.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. reakcjom. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna.a. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej .~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. bodzcorn. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3.zaklada. Prezentuje to tabela 2.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka.$. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. Druga . mozna przypuszczac. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej.du . ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne].1. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. scleranie sie pogladow . jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. Nie rna tez dowodow na 1. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. nie zas przez inne teorie psychologiczne. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Wydaje sie. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. __ I .2. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. ze roznorodnosc pomyslow. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. wzmocnieniom.rj!N'~%.

Warszawa: PAX. (1978). Warszawa: PWN. Z. 8-31. B. O. A. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. 2. H. Paszkiewicz. Ponowoczesne wzory osobowe.Wb. Behawioryzm. Skinner. Kozielecki. (1982).l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. (1997). Struktura teorii psychologicznych. Freud. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd.~~~~"{.WlNl!~~. E. "iak". Wst?p do psychoanalizy (wyd. VIID. Warszawa: PWN..'t. (1983). lID.. psychoanaliza. F. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. S. (1986). (1993). J.~'WffJ:i.0 naturze ludzkiej. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. W sirone psychologii istnienia. Wilson. Studia Socjologiczne.~~'%-:. (1988).~~~><"'~~~"'Wlli.rs. psychologia humanistyczna.. E. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) .

pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. Psychologia fizjologiczna. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. jak wskazuje nazwa.!z psychologii zgodni S. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w.! co do jednego.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. ktore leza u podstaw zachowania. a nawet z elektronikami. z drugiej zas . laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . a tresci psychologiczne !: . Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. biochemikami. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. histologami. Psychologia fizjologiczna. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. a mianowicie. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. Badacze uprawiajacy te gal.

- MECHANIZMY "m= . oprocz metod behawioralnych. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe.: .nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. jest jego "wypustkowata" budowa.. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. Mimo tych osiagniec .~ . . ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. . Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji.~~~"'W.'%... ktore . Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Lashley. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic.. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. tworzac tak zwane kolaterale. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V...wiemy juz duzo. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2. ~~'%:~&. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu.1. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci.. 3. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej.'W. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. -.komorki nerwowej . aktywacji oraz uczenia sie i pamieci.. Cialo komorki. w jaki sposob kornorki nerwowe. S. Pawlow czy pozniej K. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia.dzisiaj. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. Inna. Clarke'a aparatu stereotaktycznego. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego.~~~~~">'<~~:~. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki.. obok aparatu stereotaktycznego.motywacji. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. BIOLOGICZNE »: .."%. jak I. 96 .a moze wlasnie dzieki nim . Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. Sprawa jest prosta. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia.. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. Horsely'ego i R.. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod.-wz-."%. Opisane uprzednio techniki. . jak chyba nigdy przedtern. Akson moze sie rozgaleziac.. zdajemy sobie sprawe z tego. coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek.. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej.. jest nieporownanie wleksza od tego..'?'<&.~~~~%!£. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu. P.-. neurofizjologow i biochemikow... dzialajac wspolnie. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. ryc. Cecha charakterystyczna neuronu. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. Niewiele jest dziedzin nauki. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. podobnie jak inne kom6rki organizmu. Zlokalizowano obszary w rnozgu.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje.. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego . Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych.. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody.w odroznleniu od oscyloskopu . 3-1). Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. H...'Wif&... Dokonajmy przegladu tych metod.. --~ -. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -..

98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. wapnia (Ca+). W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. ryc. tworzac z nimi polaczenia . magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. zakonczona mikroelektroda. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. W czasie Tl widzimy. Powiedzmy. Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne].powstanie potencjalu czynnosciowego. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential).5 do 2 ms. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. wedrujac wzdluz wl6kna. 3-3). Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. Mozna zatem powiedziec. ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . uplywa od 0. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. tentials). z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. a druga.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. miesniowej lub gruczolowej. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny.synapsy. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. w kt6rych wl6kno jest nagie. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. wklujemy do wnetrza (zob. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. Akson wyrasta z ciala kom6rki.

Sumacia czasowa ~ RYCINA3. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. Synapsy. okolo 1 ms. doprowadzajac do naglej. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony.neuroprzekainika (neurotransmitter). z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny.wszystko albo nic" (all-or-none law).misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego.trwajacy kilka milisekund . Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . powodujac jej depolaryzacje. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna.7 substancji chemicznej . gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. Oznacza to. Skutki dzialania mediatora. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. okreslane jako hiperpolaryzacja. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. zwanego rowniez mediatorem . I. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. Dzieki nim. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. M6wi sie zatem. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. Widzimy wiec. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji.wszystko alba nic". Natomiast okres. mogq sie sumowac. moze sie stopniowo powiekszac. .okres refrakcji wzgledne]. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna.

kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). Dopamina. Ronnett i Snyder. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. jak i hamujaco. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. a drugi .. Adrenalina. Dzieje sie tak wowczas. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. Kwas glutaminowy. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. . Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. histamine i liczne aminokwasy. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. Ponadto uwaza sie. Glatt. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. Noradrenalina. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. o o -701----. dopamine. serotonine. noradrenaline. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. Pelni funkcje zarowno hormonalne. Pelni funkcje zarowno hormonalne. 1993). a inaczej cal a kornorka. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. GABA. jak i przekainikowe. na przyklad. Verma. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Pelni funkcje hamujace. jak i hamujacy. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. W okreslonych synapsach acetylocholina. Serotonina. nalezy zwrocic uwage na fakt. 3-8).oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Kontroluje czynnosci ruchowe. adrenaline.Pelni funkcje hamujace. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego .102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Hirsch. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. procesow uczenia sie. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego.wytwarza EPSP. stanem czuwania. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. jak i przekainikowe. uczenia sie i pamieci. jak i hamulcowe . gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. jak i hamujacy. rye. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. 1994.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. tt Depolaryzacja. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne.

N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 . droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . chronionego przez kosci czaszki.1. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. osiaga wartosc progowa. powstale w wyniku dzialania bodzca. ale . Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. a takze poprzecznym. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem.3.3. i rdzenia kregowego. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. Stanowi ono zaledwie 2-2.neuron czuciowy.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. rye. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. Wiekszosc to 3. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. Dzieje sie to w trzech etapach.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). i neuron ruchowy. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.1. 3. Widzimy. w ktorym nastepuje integracja informacji. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna. 3. zwanych efektorami. ! .5% wagi ciala. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. Jest to odruch kolanowy . ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe . Kiedy pobudzenie receptora. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. Oznacza to. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym.a) monosynaptyczny. to jest receptorow. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa.3. 3-12b). Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. a przede wszystkim do kory mozgowej.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. zstepujacym.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe.. rye.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. RYCINA 3·12 b). W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych.

Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. ronow regulujacych ryczne. [adra migdalowate i [adra przegrody. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego.[adra. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. Podobnie jak w rdzeniu kregowym._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Istnieja rowniez inne podzialy. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji._. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. Miedzymozgowie. most i mozdzek). Srodmozgowie jest czescia mozgowia. natomiast wzgorkl czworacze gorne. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. Srodmozgowie (midbrain). Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. po jego stronie grzbietowej.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. Tylomozgowie (hindbran). Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . zawiera jednak liczne grupy jader.cialo migdalowate. docierajaca poprzez most. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. takie jak hipokamp. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. W uproszczeniu mozna powiedztec. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych.cylindryczny. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. a grzbietowa czesc tych obszarow . natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. przedmurze i . omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. (basal ganglia). motywacyjnych i pamieciowych. . lezace blizej miedzymozgowla. otrzymuja informacje wzrokowa. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. neurofizjologiczne lub morfologlczne. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. jadro ogoniaste i skorupa). Sa to: cialo prazkowane (galka blada. Nie jest ono rozlegla struktura. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. Jest to miejsce. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. oraz niektore czesci kory. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie).wstepujace. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. Uwaza sie. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. most i rnozdzek. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. a takze z pnia mozgu. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem.

Na przyklad. miesniarni i gruczolami organizmu.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen.rownlez z tkanka gruczolowa. Problem polega jednak na tym.~~~~~~~~ru~~~~. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna. Neurony czuciowe polaczone S.!: zachowania ludzi i zwierzat. 3-15). ciemieniowe. Tymi zdarzeniami. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. Pozostala CZySC kory mozgowej. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. tworzac w ten sposob nerw. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. 1979).~~~L~. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. miesnl i sciegien ciala. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. 1981). Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego.m~. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza.JM 10 8 . 3-14). Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. a w wypadku ukladu autonomicznego .czuciowe i ruchowe.mozgoweinaplaty . Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. a wlokna ruchowe . Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale.3. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. Ocenia sie.. rye. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego.. ornijajac rdzen kregowy. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego.. Wydaje sie jasne. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. S. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. zob. 3. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. ryc. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow .korzonki brzuszne (ventral roots. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie.. N eurony ruchowe natomiast S. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. potyliczne i skroniowe (zob. stawach i miesniach. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S.

Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. podwzg6rze i uklad slatkowaty . pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu.poprzez obszary kojarzeniowe.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. co Hull okresla jako redukcie popedu. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . Podobnie. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu.do zwoj6w. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. wzg6rze. Poped jest slla motywujaca do dzialania. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. Na przyklad. Gruczolywydzielania wewnetrznego. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. ryc. natomiast gdy jest za niska. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". 30-31). zmienila sie motywacja zwierzecia. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. 29-32). wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory .1. Przywraca to stan hom eostazy. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu.acetylocholina). gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. Innymi slowy. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. 3-16). Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . naczynia krwionosne skory kurcza sie. tworzace Itlldad hormonalny. kt6re modyfikuja zachowanie. regulujac ich . W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. rozdz. kt6rych wl6kna biegna do narzadow. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. jezeli zostanie przedtem nakarmione. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w.4. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego.1. Ze wzgle- 3. 3.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). N a przyklad.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. M6wimy w6wczas. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. w gruczolach i w miesniu sercowym. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. 3. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). uklad limbiczny. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych.z naszego punktu widzenia . lezala koncepcja homeostazy.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. biologicznie pierwotnych motywacji. w tym wypadku popedern jest glod. Generalnie rnozna przyjac. 1943). Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. ktore przywracaja stan optymalny. Na przyklad. Potrzeba ta wzbudza poped. Wedlug Cannona (1960).4. Glodne zwierze. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. U podstaw teorii redukcji popedu. jaka jest motywacja.4. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. stopniowo wracaja do normalnego poziomu.z osrodkami rdzenia kregowego. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. Nalezy zatem wiedzlec. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. wychodza wl6kna. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. zeby moe przewidziec zachowanie. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi.

--~~~~"i<'&. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-.. w skrocie nazywany ACTH..= ~. . dzialajacy na kore nadner- czy.~~"<fu. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow. zwalnia rytm serca. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. jak i autokontroli hormonalnej. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). owulaeja Produkcia mleka • .. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej.. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. . W!!i£. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. ..~"% . Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. Hormon dociera do kory nadnerczy. Skureze maciey. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca.f. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi... ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres..• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. regulujacych poziom glukozy we krwi.. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.. Iednoczesnie podwzgorze. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy.~~rn . Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j.-•..jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy.. zwanych kortykosterydami. gdy podwzgorze... Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe.

Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. rnaja one .forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu.3. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. z drugiej stro- ny zas jego wplywom .2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. Wirtshafter. Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow.za posrednictwem przysadki . Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. Osrodek. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. 1982). 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. Od dawna znane sa skutki. Przypuszcza siy. Mozliwe wiec. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu. Teitelbaum i Epstein. Asin i Brief. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze.4. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. Oznacza to miedzy innymi. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. kiedy nalezy podjac. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. 1981. decydujace 0 tym. ktore jq podwyzszaja. 1955. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow.zdobyciu pokarmu. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. lecz rowniez w watrobie i w zoladku.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci .1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu.pory posilkow. Zwierzeta laboratoryjne. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. Tordoff.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. J edna z takich substancji jest glukoza. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. optymalnej wielkosci. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow.0bok funkcji ukladu nerwowego . Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. sterujacego narzadami wewnetrznymi. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. 3. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby.4. Podobnie jak ludzie. 1981). jest temperatura. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym.4. 3.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. Przypuszcza siy. . Wiadomo. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. Novin i Russek.

Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje.. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. pobudza kore mozgowa. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny.wspomnianego w poprzednim podrozdziale . doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. H. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. Autorzy ci wykazali. 1954). ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield.. Uklad aktywacyjny (activating system). 3. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . w ktor ych uboga w witaminy.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. na przyklad.~t:~~s:n::~. O. Scotta (1954). ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol.1 __ '" ~. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie.~.~. 1987). M.. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu. E. Bextona. ktore zostaly tutaj przywolane. D.~~~~"%>. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. poprzez bocznice.-.. 1 16 33" . prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. I ~ RAMKA 3. w ktorym uczyniono wszystko. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow. ~:~~~:lis:~~~..4. Doswiadczenia na szczurach wykazaly.l@.. 1973).. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla.glodu i nasycenia." . ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. niektore bodice (czy zmiany bodzcow).. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. wedlug tych danych..3.i~~~~~.. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. mozna powiedziec..~"""". 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. 1965). Young i Smith. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. 1992). poprzez receptory smakowe. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. wegloczy bialka. gdy zoladek jest pusty. mimo latwego i atrakcyjnego .ukladu aktywacyjnego.: wy- ~~~~~:~ ._uA!M1~. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku].Z~~. Podobne stosowano diete wodany. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. ze skadinad wiadomo. ze nie tylko CCK. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. ale pozbawiony soli (Rowland. Wedlug G. H. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju.n~~'. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. Szczury. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar.. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie.. Wedlug tego autora. ktory stwierdzil. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. W. pojawiajacych sie wtedy. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore..prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. Hashim i Gage. w" ®i'UU_. Westreich. Okazuje sie..""o/< _. Herona iT.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. doswiadczenia.~~"~ FIZJOLOGICZNA . Informacja ta jest. Eksperymenty sugeruja. po to aby dostac sie do labiryntu. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe.'®i""U®i. Badania takie jak te. W"". J ama ustna i przelyk. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. moga odgrywac role wzmocnienia.---~---'. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs.... 1990). wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu.2 _--~W!J"'it~.fi.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. Wszyscy studenci jednak. Jak sie okazuje. jak sie wydaje. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. N. przeprowadzone przez W H. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe.jak si~ wydawalo . Rola stymulacji sensorycznej. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce._ . Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa.zarobku. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) .. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. 1953). Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc.~ --:. Blazek i G. Harlow. Kisha (1966). Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. Girdner. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do ."" ~. ~'" u.. lecz rowniez.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& .~""'J: ""-.

D. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. 1992. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. 3-18).plywania. Nie znaczy to jednak. ryc. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. 3-19). Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. Zuckerman 1969). ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. Cala aktywnosc behawioraIna. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. Nalezy jednak pamietac.w stanie czuwania i snu. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. Zjawisko snu nato- . ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. Matysiak. Yerkes (1876-1956) godziny. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu.1 Sen W podrozdziale 3. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. To prawda. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob.ciernnosc. 1962). II Robert M. a wiec w stanie czuwania. ktore glosi. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . rye. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. Okazalo sie.5. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. 1908). tym nizszy optymalny poziom motywacji. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson.

przez twor siatkowaty. Lindsley.). L. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. przez wzgorze. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. rozdz. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. 1972). a sen paradoksalny . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. 1992). L. oraz lnformacyjna (sygnalowa). ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. przeprowadzone rowniez na kotach. 1949). Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. Moruzziego i H. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson.za posrednictwem noradrenaliny . Jouveta. Badania G. wykazaly. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. tak zwane fazy non-REM. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. 3.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. Dalsze badania. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. 3-20b). rye. Przypuszcza sie. Czesc autorow uwaza. Wykazali oni. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. Schreiner. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. ktory wykazal. Badania Hobsona. To rozproszenie oznacza w zasadzie. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. Spotts i Snyder. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. 1993). Wraz z F. ze tak jest rzeczywiscie.1. Hartmana (1973).2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia.5.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). ktory mozna podzielic na cztery fazy. ktore gina. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. zwanej miejscem sinawym. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. ze jego oddech jest zwolniony. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego.1.sen wolnofalowy (slowwave sleep). ryc. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny.5. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow.2). Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). oczy zamkniete. 3. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. W Knowles i H. rozdz. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. Hobson stwierdzil. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. McCarleya. na przyklad.w stosunku do umyslu. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. Bremera. Widzimy. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. W. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. wiekszosc miesni rozluzniona. i posrednia. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob.sen paradoksalny. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu.5. Podobnie jest ze zwierzetami. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. Magoun (1950) wykazali. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. D. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. Danych jest bardzo duzo. Iouvet sugeruje.EEG). dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. 4.

Oczywiste jest. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy.. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. od dawna przyciaga uwage psychologow. ze selekcja bodzcow odbywa sit. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. J. okazalo sie. ale bez procesu uczenia sit. proces selekcji. rozwiazywania zadan w labiryncie. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. Uwaga (zob. Lashleya.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. Pawlow (1955/1926) uwazal. Sadowskiego (1973. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora.6 a Biologiczne podstawy . w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. Problem uczenia sit. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. Wedlug B. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . [aka obserwujemy u organizrnow zywych. Watson czy B. Badania te prowadza do wniosku. mUSZq znajdowac sit. otwiera oczy. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. w ktorym wykazal.calkowita jej utrate.. dokonywane przede wszystkim przez K. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow.6. Jest oczywiste. Zdolnosc uczenia sit. 1981). Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. ktore z jakichs powodow uznali za wazne.mm: . Wedlug Pawlowa. Na pomiary dotyczace uczenia sit. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego.plastycznosci. Andersen i Motter. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. mimo ze podawane byly do . Zwierze podnosi glowe. P. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". Zachowuje sit. a w niektorych wypadkach .pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. jak 1. pozwalajqcq nam sku pic sit. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. B. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. ktora polegala na tym. s. Pawlow. nowego odruchu. do zmtennosci srodowiska. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. 251). 16. rozdz.nlesluchajacego" ucha. ze Lashley. w trakcie warunkowania klasycznego . lecz mimo to nie wahal sit. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. a nie fizjologiczny. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. Potocznie nazywamy to . nie byloby tej ogromnej plastycznosci. nastawia uszy i rozglada sle. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego .) pelni zatem funkcje selekcyjna. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. F. Poczatkowo przypuszczano. 3. Wskazuje to na obnizenie sit.gdy tak dlugo powtarza sit. 1957). ze procesy uczenia sit. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. ze nieuszkodzone obszary . zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. Zgodnie z oczekiwaniami. oczywiste.. w przystosowywaniu sit. tworzac swoja teorie. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. Dzisiaj wydaje sit. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie.. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. W sprawozdaniach z badan. Skinner. ktore wplywaja na ich zachowanie. ].

jak i reakcji warunkowej.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania.~. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . stwierdzil. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. 1993. lecz po- . Thompson i in. zwanych czesto engramami.w razie potrzeby . Pojawily sie prace. Pewne wydarzenia. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. jak sie wydaje. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. Badania te wykazaly rowniez. czesto na cale zycle.przechowywanie informacji . Tymczasem uszkodzenie obszaru. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. w hipokampie . Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. Thompsonowi. ktore. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. ktory decyduje 0 tym. Okazuje sie jednak. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. a jakich nalezy sie pozbyc. twarze zapamietujerny na dlugo. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie.fizycznych sladow pamieciowych.~~~~. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. Iezacej pod platem skroniowym kory). Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. Weisz. 1981) na podstawie swoich badan.). Teoria ta zaklada. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. 1976. Nowsze dane (Krupa. Mozna wiec sobie wyobrazic. 1976). za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob.wydo bywania z miejsea. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. rozdz. przechowywania ich oraz . z ktorego rejestrowano te aktywnosc. imiona. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. I ~"%.. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. Trudno na razie ocenic. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. Mozna przypuszczac. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie.. 3. E. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. ze przynajmniej jeden z tych elementow . Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym.. rozdz.. Kandel (1979. 1980) wykazaly. Thompson i Thompson. 19. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. gdzie sa przechowywane. 1983) wskazuja.).rowniez w odpowiedzi na dzwiek . ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. 19.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna.6.. Solomon i Thompson. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc.

tym wieksze byly zaklocenia pamieci. Galvan i Clark. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Trudno bowiem 0 pewnosc. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. a drugim . Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. R. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli.bezposrednio po treningu . a drugq badano przy jednej tylko roznicy . warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. S. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. uzyskano generalnie podobne wyniki. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . McConnella (1962). poddanych uprzednio treningowi warunkowania. Galvan i DeSiderio. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). podzielono na dwie grupy. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. Chorover i P. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. Dane te. 1973) wskazuja. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. ~ RAMKA3. 1972). Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. 1966. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. 1964). Ho.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. S. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. Hennevin i Leconte. wykorzystujace material kliniczny . Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. 1985). Ungar. Szczury. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. 1979). Doszli oni do wniosku. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. ze wzrost poziomu RNA. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. Horn. . Wiadomo. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. Z kolei A L. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy.pacjentow z uszkodzeniami mozgu.5 sekundy. Okazuje sie bowiem. Babich.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec .znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. ktorych draznienie powoduje amnezje. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. pozostaje bez odpowiedzi. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. ktory stwierdzil. 1968. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. Wilson i Glassman.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. ktore nie uczestniczyly w treningu. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). F. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. Sposrod wielu struktur. 1967).prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. Trzeba jednak podkreslic.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Jacobson. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. Pelna amnezja nastepowala. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow".

wspiera te hipoteze.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. Pobudzenie jedSynapsy. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. w uproszczeniu. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. dwa osrodki: glodu i sytosci. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. (2) osrodkowei. az do powstania pozaliczana do podstawowych . przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. pisuje sie im. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. Przyjmuje sie. uwaga i wzbudzenie. 'Th~~~~~~'%. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. zwane neuroprzekaidu i sytosci. Wedlug teorii synaptycznej. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. biologicznie wazna. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. jak czuwanie i sen. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). Wedlug psycholog6w. . bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym.~. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. (1989).-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . Biologiczne podstawy zachowania. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). Warszawa: PWN. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. jest sterowasciowy. Kom6rka nerwowa . kt6ry przebiega w czterech fazach. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. wowym podlega prawu . kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. Chmurzynski. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych.. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. zwaz pobieraniem pokarmu.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne.rowniez EPSP moga sie sumowac. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. i paradoksalny . funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. Wiele danych eksperymentalnych. trzeba stymulacji.wszystko alba nic". Te motywacje .nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania.w stanie czuwania czy snu.. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. ZACHOWANIA -. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. w jakim pujacej (czuciowej).~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . i (3) zstepujacej (ruchowej). Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Wspomniana roznica potencjal6w. przetwarzajacej otrzymana informacie. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa.hipotetyczny stan organizmu. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. Pobudzenia struktur m6zgu. na wyodrebnym srodowisku. biologicznie pierwotnych motywacji.czesto okresla tencjalu czynnosciowego. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. 1. B. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. Zlokalizowano tam ny refrakcja. Zachowania eksploracyjne lub . a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. przenoszqcej . ktore wspieraja teorie konsolidacji. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej.}.

rozdz. kilkadzleslat. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). przelomu XIX i XX wieku. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. w wypadku wiekszoscl metod. Po pierwsze. Przykladowo. Ma to wiele przyczyn.amerykanski (Brown. Po drugie. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . w ktore] manipuluje sit. dajq one mozliwosc pomiaru. procesami fizjologicznymi. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. 1967). 1967b) i europejski (Venables i Martin. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. rowniez tych. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. ktorzy sami takich badan nie prowadza. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. 3. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to.). i to w czasie realnym. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. "z sekundy na sekunde". L. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne.

1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). takich jak uwaga mimowolna. Przykladowo. ze . nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego.osrodkowy uklad nerwowy. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. nazywany tez reakcja orientacyjna.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne.LIV). staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. Nalezy jednak pamietac. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe].introwersji. jak i toniczne. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. i polega na tym. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. sen i wiele innych. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. Po czwarte. Oprocz tego lst- 4.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego.2. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji.OR). rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. Okreslenia . Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego.przy innych czynnikach stalych . Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). mowa bezglosna. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. Klasyczne. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. 4. w sensie scislym. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. wykonywanych aktualnie czynnosci. analizujac sposob. dyskretne bodice). ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. im wyzszy byl poziom wyjsciowy.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. Zalozmy hipotetycznie.wzrost ten jest tym wiekszy. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. lecz dlugotrwale. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). Po trzecie. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . w jakich sie pojawia. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i .moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. 1975). Gray. starano sie natomiast przedstawic wybrane. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty.efekt podlogowy" (floor effect). Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . czy tez. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace].tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. tonlcznego wzrostu rytmu serca.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Wildera (1931). badz na drugim rodzaju procesow. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. ze spadek ten jest tym glebszy. Badacz zainteresowany ekstrawersja . kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora. mogacych 4.zahamowanie innych. a [ednoczesnie . W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. im nizszy byl poziom wyjsciowy. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec.2. aby poszukiwac innych teorii. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. i polega na tym. Uwaza sie (POl'. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji.2.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. zarowno fazowe. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej.3 Odruch orientacyjny.

Eppingera i L. mozna wiec powiedziec. lm wieksza redukuje niepewnosc. nervus vagus . komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. 4. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. Drugi to uklad wzrnacniajacy.). ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. 1979.wagotonii sprawily. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych.10. Sokolova (1963. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). Wenger i Cullen. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. w przeciwienstwie do orientacyjnej. nieprzekraczajace na ogol 0. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). . Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. mowiac inaczej. w modelu Sokolova przyjmuje sie. od lac. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Hessa w roku 1910 (por. Bernstein i Taylor. 1969). ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci.74 .z wagotenia (vagotonia. ze reakcja obronna.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". 1972). 1993). N. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia).1. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). Wojtaszek.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne. Wenger i Cullen.2. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). Sokolov. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii .30 63. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. to znaczy uczenia sie tego. lub tez.7. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). Uwaza sie. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii.2. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. czyli jego habituacjl (habituation). Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. parasympatycznego. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. Koncepcja sympatykotonii . tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. zmiany postawy. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. 3. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. nie podlega habituacji. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. Nie jest natomiast jasne. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki.37 58. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow.nerw bledny).I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. lub nawet calkowitego zaniku OR. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. oznaczany symbolem A. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. 1972). rozdz. W innym ujeciu.99 61. Im wiecej informacji zawiera komunikat. w drugim . Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. Iednym z problernow. 1969). inspirowanym teoria informacji. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. Freeman). oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). rozszerzenie irenic.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami.

ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. Lindsley. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . budzi zasadnicze watpliwosci. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). jest nlemozliwe do utrzymania. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. . Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. badania Laceya prowadza do wniosku. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. autonomicznej i behawioralnej. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". 4.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. to znaczy sprawic. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. a osoba. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. s. Opisany stan rzeczy spowodowal. W literaturze (por. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por.2.578).aktywacji elektrodermalnej" itp. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. a jego funkcja wyjasniajaca. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. (3) Analiza wielu badan pokazuje. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. Malmo. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. jak Hebb. Przykladowo. przynajmniej na terenie psychofizjologii. Engel. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. Wedlug definicji Duffy. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. Inaczej mowiac. powtarzajacy sie w roznych sytuacjach.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . 1980). Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. Mowi sie na przyklad o . Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. 1967). ale i od kierunku zachowania. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. byl John Lacey (1967). zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). Specyflka indywidualna (individual specificity . zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). Duffy i inni. ze zmienne. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora.

jak aktywnosc elektrodermalna. copyright Elsevier Science. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. 1978). .. jak i na ludziach.napiE/cie miE/sniezola. Kimmel. Wedlug: Fahrenberg (1986.. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji.cZE/sloscoddeehu. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . PVA . Miller. SCR .amplituda tE/tnakrwi. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg.m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. EMG . U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. rozdz. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. MOT . Millera (1989). uwaza sie. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. Widac z niej na przyklad.7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. trafiamy do celu. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II._1~i~i!:_i!l1ll:!. prowadzone zar6wno na zwierzetach. 1973.napiE/cie.).bezradnosc. Patrzac na te wyniki.energia rytmu alIa.2. 17.gniew. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. 1986). motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. odmienne jakosciowo od innych wzorcow.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). sd fizjologiczne] 4. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). wzorce motywacyjne . rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. Tym. 1978). Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). EBF . Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. izolowanej zmiennej. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. cisnienle krwi. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. E. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. Wykonujemy rzut. Miller. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. RES . w kt6ryms z kolejnych rzut6w. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli.17-21%.bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . s: 53). mozna latwo stwlerdzic. ANG . czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne.5-19%. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. za zgodij autora i wydawcy. Powiedzmy. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por.. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. czestosc rytrnu serca.molywaeja. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. Wykorzystujac aparature pomiarowa.. EEG .szybkosc rytmu serca. lecz pilka pada na lewo od celu.reakcja konduktancji sk6ry. HEL .cZE/slosc mrugania. TEN . Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. wydzie1anie sliny i wiele innych (por. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji.1 138 nych os6b.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. _ . a wzorce sytuacyjne . Badania te. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . HR .ych lub ]psychkznych (przykladowo.

potyliczna. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych.przedczolowa. Obecnie podkresla sie czesto. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo).3. a w szczegolno sci . Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. 1989).czolowa. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. nadclsnienle tetnicze. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. zaburzenia gastryczne. powstalych w nastepstwie chorob. 1978. parzyste . wypadkow lub zabiegow operacyjnych. i _I i I'. oczekiwania.skronio· wa. Fp (prefronta~. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. C (centra~. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. 1989). obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback.ciemieniowa. migrena. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. Basmajian. Po drugie. niezaleznie od Catona.platki uszne (elektrody odniesienia). lek i wiele innych (por. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. Wymaga to specjalnej analizy. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara.EP).1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ . Schmitt. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. P (parietal) . biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. 1993). nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej.moze angazowac rozne procesy poznawcze. Wkrotce potem.centralna. 1978). Poczawszy od lat sledemdziesiatych. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . 1980). jak napieciowy bol glowy.. Basmajian. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. Osselton i Shaw. . epilepsja.Beck i Cybulski. bo ponadstuletnia historie (por. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych.prawa p61kulll m6zgu. (Miller. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. nastawienia itp. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. T (tempora~. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. Cooper. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. Po pierwsze. 1989). F (fronta~. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. Dose szybko okazalo sie jednak. A1 i A2 (preauricular). przede wszystkim . Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. Bergera (1929).

2 i rycina 4-3. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. Pivik i in. 4. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny).3. Rejestracja dwubiegunowa. czyli obliczyc tak zwany indeks fali. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- .. 'rye. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. Iaspera (1958). Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. przykladowo. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG.3. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. 1993). beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen).nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. wykorzystujaca technike komputerowa. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. co bardzo utrudnia ich 10- H. prostopadle do powierzchni czaszki. 128. interesujacych badacza. a nawet 256. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. za zgodq wydawcy. Niekt6re z nich. znany jako "system 10-20". Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. W niekt6rych badaniach. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. Przykladowo. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. oraz wrzeciono (spindle . Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . (c) zapis z udzialem fal theta. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. 4-2).m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. H. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). J esli. iglica (spike). okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. (b) zapis z udzialem fal beta.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. na przy- delta Uwaga. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. rna bardzo zlozona strukture. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. czyli fala ostra. zwana elektroencefalogramem. Z drugiej strony sa badania. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. standardowy spos6b (por. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. 64. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975).

1993). 1995. przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. Od czasu klasycznych badan R. 1990).3. 1995).6-3. 1995). alIa (8.9 Hz). Lewine i Orrison. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. z zamknietymi 'oczarni. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie).7 Hz) i beta (12.). ryc. 1994). Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'.5-36. 1953). Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. Zmiana taka. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. 4.6-3. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. Lewine i Orrison. 1986). cyklicznie powtarzajace sie fazy.' 4. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Pivik. 1994.7-7. uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory.144 nych. Lewine. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. Przeciwnie.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. Budohoska i Grabowska. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. Aserinsky i Kleitman. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. 4-4). RyelNA 4·4 . Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. jak i towarzyszace] zdarzeniom. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund).8 Hz). podczas gdy polkula prawa . na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. 3. Krzysztola Owczarka. theta (4. Zauwazono tez. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. jak sie potocznie sadzi (por. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. Majkowski.8 8. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) .1989). Urbanski. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. Majkowski. Ray. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu.7 Hz).6-11. zar6wno spontanicznej.. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. . F He fE :FOANEC cer. sa natomiast typowe dla snu. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany. Orrison. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie.6-11. rozdz. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. przedstawione zostaly w tabeli 4.7-1.3.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Sanders i Hartshorne. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por.

ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4.3. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. a dodatnie w dol.7. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. Przykladowo. takich jak jego modalnosc.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. kiedy osobie badanej eksponuje sie. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. J esli. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych.SEP). nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice.3. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. czestotliwosc czy amplituda.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. odkryta zostala w roku 1964 przez W.potencial pozytywny o latencji 300 ms. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. 4. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym.3. McCallum i Winter.3) nie przekracza 10 mV. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich.3. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. Przykladowo.w psychofizjologii poznawczej. par. cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. 1964). na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. w odstepie okolo 1 sekundy. 4. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. Cooper.3. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. 4. Jesli zalozenia te zostana spelnione. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych.AEP). Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. Najczesciej jest to technika usrednlania. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. jak i endogenny. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly.2). a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. 4. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. Przykladowo. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. Aldridge.7. na przyklad. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. CNV pojawia sie w6wczas. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. Uwaza siy. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). 1995). G. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . Poczynajac od lat szescdziesiatych. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu.VEP). zachodzi potrzeba ich klasyfikacji.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . 4. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. Lewine i Orrison. w przeciwieristwie do egzogennych. iz potencjaly endogenne. Potencial wywolany jest specyficzna. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. zwlaszcza zas . tab. osiagajace swoje maksimum w momencie . natomiast symbol P300 . to amplituda potencjalu P300 (por. Dla podkreslenia. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. amplitudy i czasu utajenia (latencji).

wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. Mimo to nie zmieniono pierwotnej. i pozny. oznaczany tez symbolem P3.7. 1973. Wedlug: J. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej.083 -0. ryc. 4-6). Bereitschaftspoten- tial). stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. zostal opisany po raz pierwszy przez S. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. 4.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. jak oczekiwanie. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. Tecce. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: .bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace. s. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny).3. 4. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. zwlazany z gotowoscia do dzialania. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . Zubin i John. Wyniki badan pokazuja. kontekst zostaje poddany rewizji. Donchina (1981). (1971.pojawia sie on wowczas. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. motywacja oraz intencja dzialania. 4).208 -0. 4-5). Kornhuber i Deecke.3. bodziec kontrolny (p = 0.042 O. Schwendt i Picton.125 0. Hink. Kornhuber i L. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. 1977. H. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . Uwaza sie. uwaga. przyjmuje sie tu. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating).RP. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). niem. Braren. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. Nazwa potencjalu pochodzi stad. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu.. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . Hillyard. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny.083 0. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. 1985).2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe.80) -linia gruba. Dose powszechnie przyjmuje sie. Deecke (Deecke i Kornhuber.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. 1965). liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. Niektorzy badacze uwazaja. 4. 1977). sforrnulowana przez E. H. rye.3.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly.125 -0. jaki daje wzmocnienie czesciowe).4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst.04~ 0.166 -0.20) -linia cienka.7. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny.7. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. ile razy 6w bodziec jest eksponowany.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. 1965). Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa .166 0. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej).--~~~f-16c~~o2b. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. za zgodq wydawcy. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. Naatanen. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. Poznie] okazalo sle. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. copyright American Medical Association. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna. historycznej nazwy.

5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . Orrison i in. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. 1986). miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. 1990. 4. Elektromiografta (elect'romyograjJhy.fMRl). ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. ktory nazwano negatywna fala uwagi. a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie.3. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. R. Wykorzystuje sie w niej. Pole to jest niezwykle slabe. badania pokazuja.7.7. Davis i W.3. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. Hillyard i Hansen. Waznq zaleta obu metod jest to. materialy nadprzewodzace. Paavilainen. miedzy innymi. par. Galvaniego.jego kurczenie. Tiitinen. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu.Naatanen. Hausmanowa-Petrusewicz.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4.4. Poczatki nowoczesnych. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . Wyniki pokazuja. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych.CAT lub CT). Fakt. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. 4.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging .3.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in.BEAM). 1995). Magnetoencefalografia (magnetoencephalography .MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . 1993). Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego. Niektore z nich. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. jak E. Tassinary i Fridlund. choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. Show (pOI'. Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). Jiang i Alho. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu.. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). A. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution).3..8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. 1995).). na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. Jacobson.SQUIDs). Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. Zdaniem Naatanena. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). 1990.MMN) jest R. jeszcze pod koniec XVIII wieku. Co wiecej. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. 4. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. C. 1990). Naatanen. czynnosciowych. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography .1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. Lewine. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. Hartshorne. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. ktory jako pierwszy. Cacioppo. wskazuje. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. 1995).

podbrodka). Eason i White. pompowanie opony czy pisanie listu. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie.10 000 Hz. pozniej. mimika twarzy) . rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. 1971). ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. Badania tego zjawiska maja dluga histone. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . sluchanie tekst6w. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. Istnieja dane sugerujace. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. 1972). Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. po wstepnym okresie relaksacji. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. takich jak unoszenie ciezarow. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. F. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. recytowanie wiersza).3 EMG a wyobrazenla 4. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. Zdaniem Malmo (1965). Zgodnie z inna hipoteza.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. sluchania rnuzyki). obserwuje sie czesto. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. Andreassi. 4. N alezy jednak pamietac. dla ulatwienia rejestracji.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego.4. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. warg. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. zwlaszcza miesni karku. a pozniej z jego spadkiem. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. 1990. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). poczynajac od lat trzydziestych. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. pisanie. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. zapamietywanie tresci jezykowych. Goldstein. ze napiecie niektorych miesni. gardla. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. Wyniki uzyskane przez S. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. przeprowadzonych w latach 1900-1966. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. dose czesto. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). Dalen i Storfjell. Uwaza sie. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu).4. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. a czestotliwosc . Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in.2. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe.. angazujacych procesy jezykowe. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). M.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. Osoby badane. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. 1989.4. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . 4. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg.4. W szyst- . proszono.2.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie.2.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi.. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. W pr6bach. pokazuja. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. takich jak ciche czytanie. sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. postulowana przez teorie aktywacji.rowniez na inne uklady).

fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. stwierdzono wy- I I 4. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. Dimberg (1990). W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. musculus zigomaticus). systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. lubiane badz nielubiane pejzaze. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. Ekman. Po drugie.4. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. leh znaczenie staje sie jasne. Miedzy innymi Shaw (1940. E. Salt. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. W siatkowce czlowieka znajduje sit. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. stwierdzono. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. semantycznych. Fair. aby sadzic. Petty'(1981). smutek i gniew.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. a mianowicie ruchami oczu. Po trzecie wreszcie. dan. nieco mniejszy . 4. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. musculus corrugator). E. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. ze EMG twarzy (facial EMG . Langa prowadza do wniosku. takie jak szczescie. Stwierdzono. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania.mlesni ust i gardla. natomiast emocjom negatywnym .choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej.5. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. Po pierwsze. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly.podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. na przyklad zmiany rytmu serca (por. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG.2. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). slegajaca 150 000/mm2. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. wykazano. Badania P. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). Istnieja pewne podstawy. Mandel i Klerman. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne.4. ale maja wysoki prog wrazliwosci . podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . za: Cacioppo i Tassinary. 1979). Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. 1990) stwierdzil. Dalsze badania pokazaly. T Cacioppo i R. Zaobserwowano tez.2. 1976). ]. 1973). Lang. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe).

. B . Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna. ··. 1979.. zarowno dowolne. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por.. R .. ····.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu.. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony).·········_······E .... szybkosc) nie moga juz ulec zmianie.EOG).-.. Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny)..156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt.. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit)..5.. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo. jego parametry (zakres. .... .. ·.. spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1..••• .5.poczCjtekwiersza.. .koniec wiersza. Szczechura i Terelak. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B . W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu. nawet jesli oko zasloniete jest powieka. 0 ••••••••••••••••• . E .. 1993)..::::·:::~-::~::::::::::.: ~. (4) ruchy skokowe (saccadic)..5 stopnia katowego.. ryc.1.. Stosunkowo latwa. ·E . Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. ale koncentruja na wybranych.' . R I linia ruchu gtowy . copyright University of Minnesota Press.. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por. nie dluze] niz 100 milisekund. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej... ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia).. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde.1. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko. .... Mlodkowski i Mlodkowski..... RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 . co stanowi 1/10000 pola widzenia.. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy. linia ruchu gtowy _.. Wadaptacji wg: Tinker (1965). .. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4.. Widac to wyraznie. 1993). analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie.. ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce... - " R .. Szczechura i Terelak. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym. nie slepe.. . za zgodCjwydawcy... 4-7).ruchy wsteczne. Dlatego tez mowi siy.2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy. czterem znakorn standard owego druku (por.~ . ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu)... W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· . Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . jak i mimowolne. Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa..:::···· ...1 Charakterystyka ruch6w oczu 4... . na ktory patrzy badany. . Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male.. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. Uwaza sie.··8·. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych)..5. "'. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku.1.. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki.. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne.:::::::::::::::.. Szczechura i Terelak.. najwazniejszych punktach obrazu.... 4-8). 4... . ryc. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany.

Podobnie jak w wypadku innych efektorow. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. Badania pokazuja. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. niezrozumialych.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych.5 milimetra. Scislej rzecz ujmujac. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. 1965) autor ten zaobserwowal. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. Uwaza sie. zwlaszcza tam. i miesnia promienistego. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. gdy wypadaja na slowach rzadkich. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. Badania Zimmera (1993) pokazuja. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. akomodacja oka. zarowno poznawczych. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. 4. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. H. miedzy innymi. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. nie przekracza na ogol 0. Asarnow. ruch spostrzeganego obiektu. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. od lac. koncentracie uwagi. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. Zimmer. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. Ianisse. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. Hess sforrnulowal hipoteze. habituacja. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. gdy zapowiadal on zadanie latwe. 1974). 1986.przez uklad sympatyczny. wy[sciowa szerokosc zrenicy. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. Mimo podjecia kilku prob. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. operatorow komputerow itp. Po drugie. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. moze wzrosnac az 100 000 razy. Podobne wyniki uzyskano. Sarkin i Dykes. Beatty i D. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). Kahneman uwazal.).1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. trudnych. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. 13 x 14 i 16 x 23. maszynistow kolejowych. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. do wartosci maksymalnej. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza.zrenica). rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. kierowcow. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. Beatty. J. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. czyli tak zwany ruch regresyjny. zwierajqcego zrenice. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. Analizujac tego typu dane. jak emocjonalnych. badajacych. 1996). Wiadomo tez.5. pamlec krotkotrwala. stwierdzono. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. Fiksacje staja sie dluzsze. stwierdzono. ze bodzce psychologiczne moga powo- . 1973). Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. ktory jq rozszerza.5. Kahneman. Jej wrazliwosc. reakcja ta byla wieksza niz wtedy.5. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. jak [asnosc i barwa swiatla. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. jak E. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. 1965). Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . drugi . Stwierdzono przy tym. obserwowano dwa maksima reakcji. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. Kahneman. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. 1993). ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. pupilla . ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan.2. Po pierwsze. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki.2. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. Hess.

Sterna (1992). Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne.powiekszone poprzez retusz.piekna dama") . jak znieczulenie rogowki. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. badani nie byli swiadomi. Ogolnie rzecz biorae. Podobne . czas trwania. Badania pokazuja. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. by zwracano na niego uwager). jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. Komentuiac te dane. janisse (1974) uwaza nawet. oko . Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. powracaiaca do serca. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. mechanizmy autoregulacji. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. ze silne emocje (lyk.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. regulacja miejscowa . selektywne hamowanie reakcji mrugania. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. 1992. Hess przywoluje fakt. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. P. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. Co ciekawe. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . Berne i Levy. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. Przykladowo. Uwaza sie. Generalnie rzecz biorac. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. Mozna sadzic. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. 1973). Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. Podo bnie. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. M. pobudzenie nerwu blednego moze 4. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. zwany tez ukladem krazenia. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Hess i Goodwin. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. w sposob podobny do . lecz krotkotrwale.5. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . Zdaniem I. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. Pewne dane wskazuja. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. Zdaniem Sterna (1992). w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. (2) odroczeniu mrugnlecia. 1990). W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. 1984). aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. oraz odruch obronny. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. 4.jako srodek upiekszajacy. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie. zostanie przepornpowana). w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca.2. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene.5. Jest tez mozliwe. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. rysunki twarzy. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. nie zas najej znak. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. rna niezwykle zlozony system regulacji. ze zarowno czestosc. Przykladowo. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. na drugim zas . zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. Innym. Stern. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. ladniejsze.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. ze cala krew zylna. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. Automatyzm serca przejawia sie w tym. 1993.belladonne (bella donna znaczy doslownie . Mietkiewskj.A.rozrusznikiem serca). utrata wzroku czy sila oswietlenla. Stern i Dunham.wzorca dzieciecosci" (notabene.

czyli zmiana przeplywu obwodowego. Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. takich jak mozg i serce. gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por.8 0. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por.1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg.0 4. mierzona w rnilisekundach. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. powoduje ich zw~zenie.. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. W niektorych tkankach. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. takich na przyklad jak skora. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . Przykladowo. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. Jennings ivan der Molen. rye. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. pluc.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. u osob 0 slabszym miesnlu .6. rye.6.0 0. 4. W innych.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure .dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals).~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej.6 0. 1977). Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor.6. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne. Somsen. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. Najlepiej widoczny jest zalamek .2 0. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych.4 0. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce).1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . podlega on glownie kontroli neuronalnej.ECG lub EKG) . Levy. 4. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). otrzymujemy kolejny wskaznik . 1988).SBP). ktory razem z sasiednimi. dodatni R. 4-9). por. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). nerek i skory. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy.1.1. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny).HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). 4-10).

~ ~.. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s).40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. Przykladowo.4 Przeplyw obwodowy 4. Rzeczywiscie. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). tym wieksza szybkosc fali tetna.15-0. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca. 1996). 1988). Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru.1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . 4.:. ale podlega ciaglym zmianom.beat by beat). 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala.6. nieinwazyjny pomiar ctsnienia. 1974). 1992. 1996).erc.. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. strach czy wscieklosc. 1996). czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. 4-11)..-~"". 1976). a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe.. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. 1993). Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability .wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por.6. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle].an rytmu S. 4.cz\lscdolna.. na pobudzenie ukladu . w szczegolnosci zas . jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. . """"----""""--_. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe .1.2. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. Ciarkowska. otaczajace jq tkanki). Stromme i Ursin..1. gl6d. mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. takich jak b61. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . Beauvale i Bener. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG.6.'"""' 1 64 .. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. 4.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa). to jest 0. zar6wno okresowym.3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. Kaiser.. W badaniach dotyczacych szybkich. Obrist.6. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala.5 Pl'zykladowy tapis zmi.. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. Mulder.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. Shapiro i in.transport substancji energetycznych. 4. a posrednio . jak i 0 charakterze doraznym.. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu.RSA). polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu. rye.6. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt.1.~. Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca.. Geer i Head.

zwane osobami 0 wzorze zachowania B. s. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja. Brener iRing.102 u/min i maksymalna . choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. 1976). ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie.6. Paski poziome ilustrujq r6inic!.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. Myrtek i Greenlee. 1989. 1980). ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. Cannona (1915).2. Prosz!. '" s Q) '2 30 S .~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . aby uniknac kary) . Brener.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. 1221). gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. Przykladowo. copyright Aerospace Medical Association..ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. Brener.l prostq (regresja liniowa). Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). 1987. Pewne dane sugeruja nawet. rozdz. Requin.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). Obrista. adrenergicznego.lzwr6ci6 uwag!. Dowodzi to. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. 4.l mi!. a w nastepstwie .ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. CZ!. Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze. A. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. niz wtedy. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. czyli: "Nie wiem. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. 1987). ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. Niektore badania sugeruja tez.na aktywnose: sercowo-naczyniowa. . 1991).ls6A przedstawia relacj!. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!.2.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . a w konsekwencji . Stromme i Ursin (1974..2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode.l mi!.ls6B przedstawia relacj!. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. 1984). jak to zrobic". okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. za zgodq wydawcy. Iak dotad. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. Dobrym przykla- .l mi!. ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. 1988). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. Harbin.obciazenia ukladu krazenia (por.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . Wedlug: Blix. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light.s "" '13 . Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki.6.l.

50 (bye moze inne czynniki. Iak pisze J. Nie jest jednak jasne. jednostka moze bye pewna sukcesu..IT .. Powszechny jest poglad...proces6w emocjonalno-motywacyjnych. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. gdy dotyczy antycypowanej kary. J ennings. pokazuje. Brenera (1987). dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973. .". Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. s. do jakiego zas .. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. 4..3.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. nieraz bardzo znaczny. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w.gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. Lacey. 1986. 1992). w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . MECHANIZMY '._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. 4-12). """".2.. 1987). .. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. jak i wtedy._'. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych.-16 8 rf.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. Turner i Hellawell. 1979). aby otrzymac pokarm. reakcja orientacyjna ."""""""£jW. aby wre-szcle. ze nasilenie 4._'..L. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection). niepewnych.:~ . czy oslagne sukces". jakim bedzie musial sprostac. Jennings (1986b. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie.. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles.".4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) .. innym niz kierunek uwagi.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi.~ca. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. rye. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. 1976).". nastepuje przyspieszenie pracy serca. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan. . Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. W sytuacjach nowych. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por.nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej").sukces jest nlemozliwy.. Jest wiec zrozumiale.. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie.."":. czyli: "Nie wiadomo. natomiast w sytuacjach. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por.. byl nlewatpllwie John Lacey. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA . 1984). ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. nie jest jasne. 1967) koncepC.1 Odruch orientacyjny. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi.~~"". kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. R. wzrost rytmu serca. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. [esli uswiadomimy sobie.6.". 1986a). gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. Powstaje jednak pytanie. BIOLOGICZNE ". Iesli zadanie jest bardzo latwe. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. Barry (1982. takie jak wielkosc przynety. glom'. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. okazaly sie nieskuteczne". wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. N alezalo by przyjac. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe)... ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w.. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. Ciarkowska.3. Reykowski.. ~~ 169 dem moga tu bye badania].::'<""m".6.~ zwolnienie rytmu serca.. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji.". Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. 1992). Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. a tym samym . Autorka klasycznych ba- Badaczem. Wyniki pokazaly.. reakcja 0 bronna .z procesami uwagi.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. Nlepewnosc co do wyniku dzialania. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana.. moga modyfikowac ty zaleznosc). J. mogacych dzialac jak dystraktory. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. Obrist. 293). podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu.6. Nie jest rowniez jasne. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . Carroll. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". Wyniki wielu badan wskazuja (por. . Zdaniem Graham. 4. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu... w szczegolnosci zas .6. jezeli jest ekstremalnie trudne . gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. czyIi: "Nie wiem. jak i wtedy.talle) obserwuje §i. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. . ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace)...

1977) bylo odkrycie. Stosujac metode endosornatyczna. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. van der Molen. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. van der Molen. czyli konduktancja skory (skin conductance). Somsen i Terezis. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. Somsen i Orlebeke. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). 1970). 4. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. oczekiwania na bodziec imperatywny.6. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs.3. przykladem drugiej .4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. Neumann i Blanton.. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . unsignalled reaction time). Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . w przyblizenlu jak opornik (rezystor). H.6.albo inaczei .aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. a scisle] . Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi .rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. nie rna jednak jasnosci. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. w rniare wydluzania sit.--~u @b\" ~ ~3+---------~---.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). sk6ra zachowuje sit. J ak dotad.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. Jennings.3.67 i 0. Fowlesa i innych (1981). mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach).-. staly prad pomiarowy. 1986a). wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. 4. Jennings. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. 1992. C.:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). potential). . jest badanie czasu reakcji.------ --- -- --_. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. wsluchiwanie sit.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory . jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. 4.::~z. Bohlin i Kjellberg. Ieslt stosuje sit.3. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect). rozne wersje tego schematu. Stosuje sit. Boucsein.74.6. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. albo tez przewodnosc czynna. 1974). Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. czyli rezystancja skory (skin resistance). 1979. w rnuzyke nagrana na tasme).primary bradycardia). 1990).~:~~~::::!:~. natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por.. Stosujac metode egzosornatyczna.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. 1985).

W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). Bernsteina i A.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova.-. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy.SRR). M. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4.. przeprowadzonego przez A. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.K:::"§rm=:_§.7. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. C. Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. Bernstein. Brown. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. ~. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych. E. S.:m:. 4. ktore wymagaly •• areagowanla..siemens (S).. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej. Edelberga (1972. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. . (1).te.: Wynikiekspery" mentuwykazaly. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -.. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej.-. Thomas i]. 1967a). Montagu i E. oraz aktywnosc toniczna. 1982. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200).gruczoly potowe. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory.). wymienione nize] prawidlowosci (por.~ .58bitow niepewnosci) oraz [ego.-.7. Taylora (1979). Ohman. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. 1993). M. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV).~~- ..~ 173 4. Przemawiaja za tym.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por.• ~v. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany.~~"%t.SPL).~~~~"'''''£===''''k"". aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna.2.w milionowych czesciach siemensa. Barry. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. czyli obecnosci bodzca. . (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy .~tmJr. -. 4.7. (3) poziom potencjalu (skin potential level .. w mikrosiemensach (mS).. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez]. musi bye postrzegany jako znaczacy. na calej powierzchni ciala.. Gtuczoly te rozmieszczone sa. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). rozdz. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). 1983). ktore nie wymagaly. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por.-ze. . ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory).m. Colesa (1966). dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands).fu.".. 1973). Prokasy i Kumpfer. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R. czylireakcje na konkretne bodice. Iednostka rezystancji jest om (Q). D. !&. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). S. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C.-. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem.SCR) . l1ub1.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. z niewielkimi wyjatkami.. R(KQ) 4. Zgodnie z nim. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace . (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego. Korr (1957) wykazali. (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji.7. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . W roku 1967 C. 1993). wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu... Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa. P.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu.:'1<. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0.. jak sie niekiedy blednie sadzi."Th. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym. natomiast wlelkosc konduktancji ... 1977). bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami.· reagowania) . przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca._ . miedzy innymi. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ.

Zdaniem 1.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile.= . przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. 1973). ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. Rola jezyka (lub tez.pierwotnie neutralny . Skutecznose tego typu procedur. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. niekiedy .4 \~~ V 4. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR). Podobnie.~. S3' . Grings i Dawson.~.7. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. rye. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. czyli tego. lecz reakcjami orientacyjnymi. 1973). czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz.bodziec. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy.. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. 1966). mozna spowodowac zmniejszenie. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. W Cook i R. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). klasyczne bodice warunkowe.7. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. Podobnie jak nabywanie. Prokasy i Kumpfer.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A.. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania..~ :'\ ~ l\ \ II I -0. a nastepnie na systematycznym ich spadku.4 0.przy duze] liczbie prob . a nawet zanik reakcji warunkowej. 4.. niektorzy badacze dochodza do wniosku.. Harris (1937) wykazali. Prokasy i Kumpfer. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne.3 i·····~ .nawet do poziomu wyjsciowego (por. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). 0. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. pajakow). 1973). to jest uswtadomienlern sob ie. 1973). Maltzmana (1979). ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. sprawiajacej.=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. Prokasy i Kumpfer. E. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). uzywaiac terminologii Pawlowa. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. 4-13). jak i przez bodice. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . Na przyklad. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. wystarczy poinformo- wac osobe badana. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. Powstaje pytanie. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. Wyniki badan pokazuja (por. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness).nej. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). Garcia i Koelling.

rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. inrwiyksza. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym.chalupa". dyskutowana od lat szescdziesiatych. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. jak . kierowcow.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca.. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania.mleszkanie". to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. Stwierdzono na przyklad. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . Wyniki badari pokazuja. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. i nie wczesniej. ogolnego konstruktu teoretycznego.dom". 1 76 """-&~. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. Wystarczy uswiadomic sobie. "palac" itp. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. rozniqce sie intensywnoscia. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo).J ak widaez ryclny. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. Istnieja dane wskazujace na przyklad. Oznaczato. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. charakterystycznych dla danej osoby. reakcji orientacyjnej. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. przy czyrn podkresla sie.I&":"~. Inna nosna idea. Zauwazono.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. Cenerallzacta se'""lifl'" un. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej.~~~~~~~~~ 1 77 l . czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). reprezentowanym miedzy innymi przez M. Mandel i Bridger. . Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. . jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. Maltzman. sytuacji lub interakcji miedzy nimi.. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). drugi zas .nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . bodzcem warun- kowym. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska.. Przykladowo. ze moment wystapienia.tym wteksza arnplitudaeieakcji. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami..N&. 1979. Znanych jest wiele potencjalow korowych. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). czas trwania i czestosc tej reak- . Liczne dane pokazuja tez. operatorow kornputerow). ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. Zgodnie z drugim stanowiskiem. z drugiej zas . ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. ~~~"1m.bez jej udzialu. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. 1985). Istota problemu dotyczy raczej tego. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . niz pojawi siy swiadomosc tego faktu.•. E.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka.EMG) moze dostarczac informacji. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie.. kolejnosci zas . zmiany zachodzace w czasie snu. 1973). mledzy innymi.">!III"" polega ina tym. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. . jest biofeedback. Wedlug pierwszego z nich. dane eksperymentalne.warunkowaniem i generalizacia reakcji. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. D. jak i dla praktyki psychologicznej.warunkowego. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. •• .:~ neralizacji semantycznej._- v.

choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem.. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. jego intellgencje. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. 53). 4. czujnosc. W. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. przyklad tego procesu. Sosnowski. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow.). (1993). 1894. Stwierdzono. s. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. T. choc nie calkiem typowy. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. Sosnowski. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. mieso lub skora. T. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. Wrodaw: Ossolineum. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. Istnieje tez poglad. Wrodaw: Ossolineum. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. 6. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. (1992). bodziec warunkowy. Pies to dobry. Interesujacym. jak uczenie sie i przywiazanie. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. 5. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). glebszego charakteru. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. K. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. Ciarkowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. . Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji.178 cji sa regulowane w taki sposob. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. jak i bodziec. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. a nie. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. (red. 3. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. (1991). ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. jak dotad. Zimmer.

~. 1960).- . Uznali oni.czy sejsmokinezy. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. matematyzacji analizy rezultatow. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. 5. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. przyjmujac. 1989) to bazotaksje. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. czyli takie warunki srodowiskowe. formach zachowania. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Ukwial. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. jakim jest zachowanie. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca.""-~ •. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". Dembowski.•. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. korzeni. W niniejszej pracy przyjmujemy. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. tak jak w wypadku kinez. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. Etologowie (ethos . Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). oraz astrotaksje. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. Psychologowie eksperymentalni. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Sadowski i Chmurzynski. menotaksje i astrotaksje. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. wykonywanych w okreslonym kierunku. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. Vh'="·~~~~~~ -~~~. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. bieg w kole aktywnosci itp.180 czalnych. takich jak naciskanie na dzwignle. opierali sie najczesciej na wybranych.. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. 1950). Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. co sprawia. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. Nastia jest reakcja obronna. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. prowadzac badania na zwierzetach. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. do oslagania powtarzalnosci wynikow. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). Inicjuje ona zatem lokomocje.1. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Lorenz (1982) broni nawet tezy.•. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. lisci) . J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. termo. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. 1993. . ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Poslugujac sie tym kryterium. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak.

czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. 1982). symboliczna sylwetka drapiezcy) .d). Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. 1996) lub odruch obronny. choc trzeba stwierdzlc. Tajchert. Sa to wrodzone. oraz. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego.jak na przyklad taksje . 5-1c. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. Doskonalym przykladem. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. Oznacza to. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. ktora wskazuje. 0 czlowieku mozemy powiedziec. bardzo do niego podobny. charakterystycznymi dla organizmow. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. Elementarnymi skladnikami zachowania. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. 4. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. Mozna zauwazyc. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. jest mniejsze niz w przeciwnym. 1993). a nie . Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. Sadowski i Chmurzynski. rozdz. nie przechodzac do kolejnego etapu. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow.tropizm. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. Waznq cecha tych reakcji jest to.). niewymagaiace uczenia sie.. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. powszechnie wystepujacy na polach. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. Istota zachowania korekcyjnego jest to.na stymulacji zewnetrznej. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). ze cechuje go geotropotaksja ujemna. 1966) i muchy domowej (McFarland. 1989). naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. Jest to forma zachowania organizmu. Dlatego bywa porownywana do taksji. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat.. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce.chemotaksja. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. C i D . Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. sa reakcje optokinetyczne. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. ryc. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. podawanym w wielu opracowaniach. choc . pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. jest mledzy innymi odruch cofania. B . ze nie wystepuja one. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. Blaszczyk i Zielinski. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu.

Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy.klucz. kontrastowoscia. s. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW). to: [. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. intensywnoscia koloru itd. Pojeciem."®&. bez przymiotnika "wrodzony". zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy." 18 5 .:<%lf$k'W!. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. Analizujac ten problem. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. Instynkt. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. '- ff&.1. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). 1976/ /1951).l. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy. nalezy podkreslic kilka faktow. jest instynkt (instinct)..~~'&.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych.~~"%.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy.. odnoszacy sie do procesow aferentnych. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci.~ . opisujacy procesy eferentne. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. U organizrnow. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie.~ 5. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. jego konczyny pozostaja usztywnione.. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek.. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi..*.~"m. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. wed lug Tinbergena (1976/1951. wylacznie przez wlasciwy bodziec . okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja. Nalezy wspomniec. jak widok malych zwierzat. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. Tinbergen i K.2. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. lecz przewyzszajace go wielkoscia. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. a takze odruchy zlozone. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca.~~~'m.. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych.<mh~~. . na drodze roznych form uczenia sie. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern).. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. 175).1. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. dominuja wlasnie takie zachowania.. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. N. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka.".~'W£. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego.2. jak cofnieta czesc twarzowa. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. Obecnie wiadomo. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury. Po stacie z reklamy. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. (Tinbergen.~~~~~'m. Pierwotnie stosowano termin .~~~Wk~'. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic.zachowanle instynktowne". 1974). Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. 5..1. .. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje.%~"f. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. otwieranym.

choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego.model procesow motywacyjnych Deutscha.e ':eJr. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. choc nie rna watpliwosci. Im wiycej wody w zbiorniku. Lorenz posluguje sit. Glosi ona. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. Muszq one przekroczye pewien prog. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie.. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. ktore powodujq. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym.1. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. 1975).'. C . okreslony przez D. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. sa szczegolnie sztywne. ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. D . czyli zgodne z zasada . tym wiyksza energia dzialania (popyd). B . etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. to jest --I hamowanie •.. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982). Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. Jak latwo zauwazye. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. Gdy takich ruchow zabraknie. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje.. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. Nalezy stwierdzic. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. 5-2a). Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. ktorzy staraja sit. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). Te akty zachowania. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii).psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. Pojeciem. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b.czne Bodice specyficzne 5. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. W.2. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. Trzeba podkreslic fakt. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . Model Lorenza. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza.wszystko alba nic". W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. Im wiycej wody w zbiorniku. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. to wszyscy. sa tak zwane ruchy intencjonalne.. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. wykorzystac pojecie popedu. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania.~ zmiana .

efektor. rye.. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych. 5-2d). Objasnienia symboli: > .!cy.m-:~-. sterujacego danyrn zachowaniem. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych.~~~~:«" . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. ..og61na organizacja zachowania. Deutsch (1960) w swym modelu (zob.'\. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. powtarzane moga bye etapy poprzednie. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). Ss ..:- &"< . Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia. OKR ... tworza zreby ogolnej struktury zachowania. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym.2. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua. zob.. Stan ten. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu. """. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych.. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. B . Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5.4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------.gotowosc do dzialania. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej. tak jak proponowal Tinbergen.bodziec nieswoisty.._'tm.- 1 89 k.". Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego.. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego.. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. w.'%.1 88 ffi~~'%~. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy. oraz niespecyficzna. ryc. Ns . Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy.".. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).~~%.. J. Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym. 1994).•':'$~~~.bodziec swoisty.~~_ ZACHOWANIA .Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary.1.mechanizm wyzwalaj. 5-3b). Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. rye. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania).-. Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe).".receptor.. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia..m. A. GD . Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). < .. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. 1972. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego.osrodek koordynacji ruchowej. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi).. MW .

r ! !] . wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi.. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia.1. 1966).. gaja przed siebie dlon. nie zwraca uwagi drapieznika. s. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. Istotnie. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. ryc. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por.2. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe.. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . wyciaga glowe w jego kierunku.]. nieprzystawanie do sytuacji.]" (finbergen. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap.zatopienia zqdla . natomiast te. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . prawdopodobnie dotykowych [. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. lub nawet grupa pszczol.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. ktory badajac nowy obiekt.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Trzeciej kolejnej reakcji . ktorego sle bola. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. B . ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. picie). 5-4a). W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania.. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. ktore pachnialy w odpowiedni sposob. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). Pszczola.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem).. 1976/1951. ale zarazem mniej zagrazajacej. wydaje sie.. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania.] wyzwala pierwszq reakcjy. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. szukajqc pszczoly. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. Na przyklad szczur. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. 89).. schowana do otwartego naczynia w taki sposob. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly.

Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. ZACHOWANIA •. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. opieki nad potomstwem.~~~~ MECHANIZMY =lli. antygatunkowe. przejawy altruizmu. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. Latwo udowodnic. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. z paleniem papierosow. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. partnera seksualnego. zwterze. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. mimo ze w jej trakcie moga zginac. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. to jest do unikania drapiezcow. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. ktore sluza przetrwaniu gatunku. gdy spotkaia siy ze soba. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem.. To jednostka przezywa lub nie. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. Opieka nad potomstwem. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. przynajmniej w tej czesci. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. organizm. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow..:. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku.~~~. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku.«"-. roslina czy czlowiek. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. ktore zmnleiszajajednostko- . opisowych i wyjasniajacych. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. Teoria cloboru naturalnego zaklada. Roje pszczol walcza ze soba. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. co dowodzi. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. 5-4b). Gatunek nie wystepuje "w calosci". Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. J ednostka to fenotyp. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow.. B i C. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. znajdowania pozywienia. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. dazace do kopulacji. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. Bol (1958)... U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. ryc. A. C. ze proces selekcji preferuje te zachowania. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. :. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. Latwo jednak znalezc dowody na to. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. walcza. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. van Iersel i A. Uwaga skupiona zostala na gatunku. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. Nietruclno pokazac.]. ktorego jest przedstawicielem.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. zachowan. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. flzjologii i zachowania. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). realizacji prokreacji. Darwina (1859). C. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. kooperujace. ze wymienione wczesnie] zachowania. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Neodarwinizm. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. Wynnie-Edwarclsa (1962). W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. rozmnaza sie lub nie. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. zgodne sa z zalozenlem. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. A... ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. ktory postuluje. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie.

Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu.'!bi. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. to szansa na sukces wynosi rowno 50%.42 j = 0. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. Walka krwawa.zasoby gatunkowe" Iwow. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC. biologii.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. nie jest wyjatkiem od reguly. Tabela 5. gdy przeanalizuje siC.3 5. i I . W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. czyli ESS. ze OSJ = OSG. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. przyjmijmy. otrzymujemy nastC.1 Agresja Lorenz (1964. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna . wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. a w 42%jak golab (por. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. a golebie] +15. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran.odsetek golC. Istnieja zjawiska.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. ktore nie przyczyniaja siC. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. od ktore] nie rna ucieczki.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych.jeszcze mniej. Taka mieszana strategia. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji.'!bia j .oplacalnose strategii jastrzC.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 .'! bardziej oplacalna. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.'!biii. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). J est to strategia.25 OSJ = 6.'!bi w populacji g .'!c placalnose strategii jao strzC. ryc.oplacalnose strategii goIC. a co za tym idzie . 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. to g = 1. a dla golebl O. gdy jest wspolprzywodca grupy. Przyjmijmy. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. Jest to zachowanie antygatunkowe. jak w tab eli 5. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. z czasem jii dominujac. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). 5-5). ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. Analize taka przedstawil J. Stra- ~ RAMKA5. kilku samic oraz mlodych osobnikow. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. O. rosnie bowiem liczba walk przegranych.'! punktu rownowagi: g = 0. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina.58 OSG = 6.25 Tak wiC.'!bi. opieki nad potomstwem.'!pujqC'!charakterystykC.powr6t do punktu r6wnowagi. nazywa siC.'!o bi i golC. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. ktore zastali w grupie.1. Sens tego zachowania widac jasno. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow. TakwiC. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. Maynard Smith (1976).'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . Wilsona (1975).'!bi wpopulacji wynosij. Proces selekcji eliminuje te zachowania.j. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab.194 wej. walka. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. Jezeli zas odsetekjastrzC. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. ilu jq stosuje.'!bia OSG . ze: OSJ .'!biej rzewyzsza golC. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. obarczonych kosztem ran (-100).ESS). Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Jest to zatem istotne uderzenie w . gdyby wszyscy jq stosowali. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. Zgodnie z tym. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.2.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC.'!biastaje siC. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie.odsetekjastrzC. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. nie. a koszt grozby 10. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful