You are on page 1of 320

1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

cykl wydawniczy tego podrecznika . Na przelomie lat 80. niemal lawinowo powstawaly studia platne. J urkowskiego i Z. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. Wystepujacy w latachDu. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. ktore rnozna okreslk. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego.zarowno pod wzgledern tresci. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. 0 ktorym mozna by powiedziec. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. [ezeli nie katastrofalny. "stutysiecznikow". przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. Choc. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. Wobec nawalu wiedzy. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. byla znikoma. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. w tym przede wszystkim pedagogiki. najwyzej zorganizowanym. co znaczy.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . Iak juz wspomnialem. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. rozwojowej i wychowawczej. jak i formy. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. Tomaszewskiego . [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej.Ten lwowski psycholog. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. zgromadzilo sie grono uczniow. uczeri Mieczyslawa Kreutza. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. ktore powstaly w latach 70. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. Ta grupa uczonych. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. jako "deprywacjy podrecznikowa". Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. jak nadmienilem. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. Wprost zenujacy. W Stanach Zjednoczonych. to autorzy wspomnianego podrecznika. Wreszcie. przez co nalezy rozumlec. sterowane centralnie. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. choc kuriozalny jest fakt. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. poniewaz .tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. znaczy to. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. A. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. Praktycznie biorac. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. i 90. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . oferty wydawnicze byly tak ubogie. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. ze jest akademicki. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. Po pierwsze. NiC laczaca. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. i 80. znana jako szkola warszawska. liczba ksztalcacych sie studentow. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza.spowodowala. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. Strelaua. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. Z kolei programy nauczania. w tym sensie.. W latach 70.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego.

Jak juz nadmienilem. J ak juz wspomnialem. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. zespolowych prac.. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow.. " . To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki. do czterdziestu dziewieciu). a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. jest wlasciwie niernozliwe. ze dzial . grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych... a takze zakres tresciowy podrecznika. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym.I1 PRZEDMOWA -.. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. to z reguly wstepy do psychologii. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo.. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa. z roznych powodow. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic.. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. Ponadto autorskie podreczniki. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. "".po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . uprzedzal mnie. ze juz w latach 50. III).szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego.. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. jak i formy . Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . ze . Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi.~~~~=. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. dwom znaczacym w psychologii wydawcom . niz mozna bylo oczekiwac... nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych.. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji.do psychologii ogolnej. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. Moj Mistrz. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania.jak si~ w praktyce okazalo .. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich.. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . ktory odpowladalby standardom akademickim.. ze podrecznlk obejmuje . sa wymagania formalne..nie pisano podrecznikow akademickich.'n ffi. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja.. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. Profesor Tomaszewski.. To przesadzilo 0 tym. w ktorych niekiedy ryciny.Zachowanla spoleczne". z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow.::~ . Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia.. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana.. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna. Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Podrecznik nie jest wstepem do psychologil. .Jiandbuchy". a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. .niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii.>'>'~~~"%. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. Psychologia og6lna (t. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu. Spoidlem. Wreszcie. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . Zimmera. Tak na przyklad student.'ytm:.auto row i redaktorow ... Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego...~~~"". D.14 . z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej. Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . To drugie kryterium zadecydowalo o tym.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika .. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi... nie ogranicza sie on .:w:::" recznika..reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. . W marcu 1997 roku przedstawilem . ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. w tym sensie. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. a jednoczesnie zagwarantowac.graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia.. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci.zgodnie z nasza intencjq . znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. ""'12..zarowno co do jego tresci. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy... Z kolei dzial . Istnie[ace podreczniki. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony.. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac.

Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. Jest autorka m. ktoryrn w imieniu autorow. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. w ktore] nie jestesrny specjalistami. ""' . Sadzimy.. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy.. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. Krystyny. II . jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. Zakladamy bowiem.slouio i tekst (1989) . nauk. wspolnie z M. ze podrecznlk ten .d. prof. a takze naszym oczekiwaniom. wspolnie z E.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. .. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. Wreszcie. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. II -1997). zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. Przetacznik-Gierowska)'. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. Autor m.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. wyd. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. w tym m. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. in.ru1J.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. jaka kazdy student psychologii. wyd. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. psychologii edukacji i pedagogiki. in. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. J ak wynika z istoty podrecznika. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. PAN. zywimy zarazem nadzieje. czlonek koresp. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie.1998). Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. in. 1987). w tym m. wieczorowe. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. pozwala bowiem w dziedzinie.'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. ze podrecznik ten. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. 2 . na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. metodologia psychologii. co jest rzadkoscia. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). 1987. aktualna problematyka. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. Burtowy. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. Czytanie i pisanie . ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. niezaleznie. Trudno wymienic tu wszystkich. zw. redaktorow dzialu. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. PWN..nowy jffzyk dziecka (z M. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. Prace nad podrecznlkiem.1992).""1t_~ . II . diagnostyka psychologiczna.. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. jak i praktycznych zastosowan..bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. jest on adresowany do studentow psychologii. powinien opanowac. wyd. in. Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. nadzw. Hornowska. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. _~_". Osobista. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. lipiec 1999 dr hab.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. czy zaoczne.: Mowa dziecka .]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. '. psychometria i metody statystyczne. prof. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej.

]l. Forgaysem i K. Guilford Press. Zimmerem. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci.__ ~_~~ BIOGRAMY . 1998). in. ANNA MATCZAK: prof. dr hab. 7_1_ _ prof. razem z W. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych.K_I: dr hab..~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ .. wyd.. in. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym.napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994).zachowan eksploracyjnych..Izyk a psychologia (1992). prac: Rehabiiitacja uposledzonych..the example of exploratory behavior (European Psychologist. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. Uposledeenie umyslowe. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. Washington 1992). dr hab. w DAM). . Autor ksiazek. dr hab.. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). umyslowo (Warszawa 1981). :m. w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW.to brzmi groinie (1993. oraz okolo 100 artykulow naukowych.. zw.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). Psycholog spoleczny i socjolog. G. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. w szczegolnosci . w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). WOJCIECH PISULA: dr hab.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). zw. z R. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984).. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. dr hab. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. Prowadzi badania psychofizjologiczne. prof.. Wydzialu Psychologii uw. obecnie . Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. Inte- grative levels in comparative psychology ... . zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. na Wydziale Psychologii uw. w tym Dynamical social psychology (wraz. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . 'llii! prof. in. JAN MATYSIAK: prof. jak i z zakresu flzyki. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. m. Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. stereotypami..: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. Wrzesniewskim. 1998). Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat..':. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). psychoPhysiological and health research (red. nadzw. profesor DAM w Poznaniu. Warszawa 1993). nadzw. II . dr hab. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. prof.]l. Anxiety: Recent development in cognitive. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. Vallacherem. Wydzialu Psychologii UW. Autor m. (Warszawa 1996). prof. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. specjalista w zakresie rehabilitacji. w tym kwestionariusza MMPI. D. nadzw.1998).

brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. naszym zdaniem. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. JAN STRELAU: prof. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. W: J. przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. wyd. kt6re. Po pierwsze. .1879 rok . Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. .sklada sie z czterech dzia16w: (1) . adiunkt Wydzialu Psychologii UW. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. nieobecne. dr h. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej.Podstawy psychologii . alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. (2) .Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". a potoczne koncepcje czlowieka. Brzezinski i in. DOTS-R. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. Uniwersytetu Gdanskiego. psychologowie.Biologtczne mechanizmy zachowania". Dzial . Zajmuje sie historia mysli psychologicznej.. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. Po drugie. PTS. nie [estesmy bez grzechu.od momentu poczecia az do smierci.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". RLCQ) wraz z podrecznikami.Ul~~ dr hab.Rozwo] czlowieka" to dzial. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. 1998).nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci.PWN."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. (red. prof. c. NEO-FFI. nadzw. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. w tym: Creativity and projection. zwracamy uwagee. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. BOGDAN ZAWADZKI: dr. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. . I -1987).Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. przekl. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. zw. kt6rej "anatomiee. Date powstania tego laboratorium . Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej.&lli . Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . Cecha nowatorska tego dzialu jest to.Htstorta i teorie psychologiczne". kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. a takze 0 genetyke zachowania. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). dr hab. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). Ostatni dzial tomu I to .psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki. praktycznie biorac. (3) . lecz od czas6w Wilhelma Wundta. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989).. tee. 0 calej psychice jednostki. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku.BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan.tiiI M. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. pol. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej .. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. JANUSZ TREMPAlA: . jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. ze pod tym wzgledern takze my. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku..).

takze te podstawowe nalezy definiowac. majac w reku ten wlasnie tom. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". a takze psychologow.uzupelnic wystepujace braki. rnogl od razu siegnac do slownika. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. zwlaszcza krytyczne. Pozwola one . kiedy wystepuja w roli badaczy. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. Z przyjetego przez nas tytulu wynika. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. Odstapilisrny od niej jednak. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. bedzle najobszerniejszy. Wreszcie. zeby Czytelnik. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. Za wszelkie uwagi. jak i nastepnych. skorygowac popelnione zapewne pomylki. i 0 takie ich zdefiniowanie.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania.w kolejnych wydaniach . tom I zas . Poza tym tom III. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. duza dowolnosc. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . jak poszczegolne pojecia . niestety. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. skierowane pod adresem tego tomu. wazne wiec. ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki.jako najmniejszy objetosciowo . ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje.

zanim stala sie tym. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy. 1995/1932. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). lecz krotka historie" (Ebbinghaus. 7). 21). ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . ktora jest. czym jest.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia.pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: .zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". s. kt6rymi byla. Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. zanim stala sie ta psychologia. a czym niebawem przestanie bye (Becker. w podreczniku pod tytulem Abriss der. 1908.ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku .powiada Ebbinghaus .Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna .Psychologia ma dlugie dzieje. s.

bo zaledwie trzydziestoletnia historie. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. jestesmy zmuszeni zapytac. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy. prawdy. wagi do tych opinii.._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych.1.w. Jeszcze w po- r Edward B. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje.mozna polegac tylko tak dalece.572). dopiero w roku 1590 (zob. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). Koch.~~»"'~'~~~'f.. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii. 1968. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku".~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. 560). Stachowski..~-"'4!&.. jak jest podstawa do pewnosci. miala rzeczywiscie krotka.1. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. Witwicki. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami.. to czego w takim razie dokonal Wundt. 1. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. 1998).naukowa". kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. Edward Titchener (1867-1927). Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej.. prawa [. s. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '.:~~~~'%. 1962/1843. 1982/1902).. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879.. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ .ktora Wundt juz powolal do zycia. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. wspoltworcow tej psychologii. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera. na kt6rej . Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. s.. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia".. cza biologii. 1. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke").2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni.jako niezalezna nauka. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. W roku 1876. pr6cz historycznej. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. Aleksander Swietochowski. s. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia._ . Pierwszy z nlch. Tatarkiewicz.. Mill stwierdza.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. -. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. 1997). 133) twierdzi.~~~ii. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. psychologia . zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. 1962/1843. jak i eksperyment sztuczny. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. . N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia".

a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim.skazana na metode eksperymentalna. Robinson. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. 1921). J. 1. 763. 1908b. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. synteza tworcza. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. Oba te punkty widzenia.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. s. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. jak "czysta aktualnosc". co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil. a nawet kultem metody (por. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. "kontrast" i "heterogenicznosc celow".2.wbrew powszechnemu przekonaniu .z powodu . ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. Tatarkiewicz. xi). N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. J oraz woli" (Wundt. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie.28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. w: Pieter. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna .. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. opracowany kilkanascie lat wczesniej. a od lata 1862 . ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania.od nazwy miasta Heidelberg. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. Brett. gdy bedziemy pamietac. on to zrobil. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. 1970). 1862. Od tej pory.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci .~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . Przedmiot badania . por. ktora rna charakter teoretyczny (zeby. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane.-"""'!t . Brama metody. zatytulowane 0 metodach psychologii.z . s.podobnie jak fizyka i fizjologia . w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka. co nalezy zrobic.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. dziedzina celow [.. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt.. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. "analiza relacji". oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. wydanej w roku 1862. znaczenie symboliczne. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. 1969) .1. 1976.Xi[ OD WUNDTA *'. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . ujmowanej jako nauka przyrodnicza.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . ponlewaz to wlasnie wtedy . w tak zwanym okresie heidelberskim . trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. 1981. wyjasnic zjawisko korozji.jak mowi Boring (1950) . lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. 1970). i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. Mischel. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych".144-145). Wundt. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa.• i. Toulmin i Leary. na przyklad. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. Wundt zastosowal w praktyce to. Mozna by jq nazwac (por. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej.. zdaniem Wundta. 1908a.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . s. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. Oni mowill. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). __ 2"'. 1908a).jesli sie wyrazi6 obrazowo . iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por.przez jego powierzchowne ujecie sprawili. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). 1968). lecz wprost przeciwnie . przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. lecz metoda.nie byl nowy... Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. s.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . 15-17. 0 jej siedlisko. pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. Brett. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". jej powstanie. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. 1992). Mischel. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. zdaniem Wundta (1908a). W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. 1863). ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). a nie inna psychologia (por.

1862. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". Pod tym wzgledem zadanie psychologii. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac.. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. 1863. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja.. Z kolei ow sad. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. W ten sposob. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . Kazdy zatem proces psychiczny. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. jest rownlez sadem. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. a nie same te czynnosci. jak sqdzil. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. Dlatego wszystko.. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". Drugim. N atomiast sam proces wnioskowania.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. stosowanej przez psychologow filozoficznych. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. a nie pomiaru. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. ale i jego powtarzalnosc. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. co "siy uswladomilo". obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. ktory doprowadzil do tego sadu. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. ~. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. Wundt. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. 1862). xvi).2. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". v). A zatem wczesny Wundt jest przekonany. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej.1.1.do logicznego procesu wnioskowania. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. co sie w niej odbywa. Dlatego eksperyment. ktorymi sie manipuluje. 1862). Dziyki tej fazie wstypnej. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. wywolujqce wrazenie jasnosci). zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. dzieki analizie genetycznej. czyli introspekcja. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. ze eksperyment pozwoli . obejmujacego lata 1874-1920. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej.riowej" psychologii osiagnac to.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. a sa nimi fakty swladomosci. ~ RAMKA1. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. s. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. Iak pamietamy. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . To wlasnie przekonanie. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. to przeciez "zlozone zjawiska".nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. [esli zauwazymy. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). metodzie introspekcji. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. A sama swiadomosc i to. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. s.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . co dzieI I . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . bedacych przeciez . 1863). ze jesli psychologia ma sie stac nauka. ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne.

przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. mity. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. wierzenia reli- gijne. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego.zdaniem Wundta . do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow.zupelnie sluszne i pouczajace". Oswald Kiilpe (1862-1915). takich jak etologia. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. socjologia.jak wiemy . oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. potrzeb.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. historia ich religii i obyczajow. W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. Dlaczego jednak. skoro przewidywal. ze . polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. s. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii.2. dwadziescia lat przed smiercia. Titchenerem (1928/1898. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel.Jntrospekrja eksperymentalna [.. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . ale przewidywal nawet . zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan"..Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . Toulmin i Leary. ktora tworzyli jego uczniowie. obyczaje itp. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. 28). odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. 1990). 1. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". jezykoznawstwo i antropologia (por. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. B. uwzgledniajace . ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. czyli Volkerpsychologie. jak jezyk. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. ktore by [. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. mowq i rozwojem ich [ezykow.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. 1863). popedow i namietnosci ludzkich. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. 1908b). N awet two rca psychoanalizy. Graumann. Ta "nowa" psychologia Wundta. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka.ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. Stachowski. [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. systemow wartosci itp. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. tak jak i u Wundta.. nie nalezy do psychologii naukowej. bylo . zebrany przez statystyke. Kledy Titchener. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. ale przeciez nie jedyna jej czescla.. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej).obtektywna''. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego..) jako tworcom owych zjawisk. wTitchenerowskiej wersji. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. natomiast we wspolczesnej psychologii. ze wszelkie zjawiska.wspolczynnlk humanistyczny".. Iednakze u Titchenera. Sigmund Freud. zarowno spoleczne. szlosc. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). zebrane przez historykow. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. co sie tej metodzie nie poddaje. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . 1995a). zwanej fizjologiczna. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. 1980). A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. etnografia. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. jak i jedno stkowe . Wundt nie mial watpllwosci.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego.

. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. Psychologia aktow.lli. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. Brentano. Beuiusstheiten)._ _. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca.2. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami.~""W!&..~~~~~"i'!. nych duzym zaskoczeniem.'''»'''>:. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. _. poodpowiedzi.. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn.. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. Leahey. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. 776. zalozyciel szkoly psychologii aktow. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. czynowosc).IT!.~'W. kontrast. uczewego.. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem.'~~~~-. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli.~%. Jego zdaniem. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii."'3mt:~~~'v.%'t. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan.:wJ. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia.>t. jako na czynnik ukierunkowuja1987). Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec. Znamienne. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. wedlug Wundta. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. Tomasza z Akwinu.-.~''\. ale nie zmienia melodii. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936).*.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem. jako do swego podloza. a takze zachowanie. s. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. szkola jest juz ten sam.''W$. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. wychodzace] z zalozenia. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie.v. jak Alexius Meinong (1853-1920). to. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu.~~"* . ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. przypominanie. 1987). a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. zgodnie z pewnymi zasadami. 147). wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. w ktorych badawiska empiryzmu. przywroconej ponownie do zycia przez sw.. [ak uznac.~~'''''@. Na przyklad. s.. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych.wytwor psychiczny. iz . zostawalo zatem nic innego.'''~~%W-~'%.~~~~~:w. ktora jest zawsze ta sama. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci. a tworzyli jq tacy uczeni.. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. Ernst Mach (1838-1916).przelotne. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. czyli poszczegolne dzwleki.""-. cy myslenie. 1976.. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. Juz wkrotce. 1. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. Einheiten). W swo- .--~ ~""\.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909.. jakim sa owe jakosci postaciowe. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE .".. nie wymagaly od nich rnyslenia.~ik. Byl to kamyk. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia). ale kiedy Kulpe kow. myslenie. nej badaczy z Wtirzburga. ktory spometody psychologicznej.calostek" (niem. to jednak nie sa ich suma. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec.~~~~~~~"W:W!b. ktora reprezentowal Ehrenfels.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. czyli elementy psychiczne. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. przez umysl dodawane."WJ&~~Th. a wiec jest czyms nowym. ". dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia .~~~'W>.. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. mimo inspirujawodowal Iawine. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku.34 HISTORIA '. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por.. byly tam jeszcze metodologicznych . ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej.. li badanym. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej.'W&~<fJ. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc.:~~~~~. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. 1908a. towarzyszacych aktom woli. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. ternu podzialowi pozostal wierny. eksWprawdzie prace. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. w: Pieter. ktorego wykladow. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych.. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku.

~". ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. u ktorej podstaw lezalo przekonanie.tworza sie wieksze calosci.i!?~w. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych.:''.'&. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. Viney. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego. dzieki Husserlowi. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow.. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki).%"i:':'f. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).''§N. czyli doswiadczenia ruchu.:."%:~Wit:~~~~&'». zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer.'.'t. Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". intendere . ktoryrn moze bye "postae". ktora John Searle (1995) uwaza za . Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0.~~:m.x. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji. ktore "dzieje sle". W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. 1993). procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. ktory byl jego uczniem. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie."'t-. Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki. "calose" czy "schemat". ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.:M:Wi!!f&~>". Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci.poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.. Tak oto psychologia nie po raz pier- . 1912).. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski. a nawet powszechna religia.mocq apercepcyjna umyslu . egzystencjalizmie. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943). psychologii postaci. Zatem postaci.:'$"0'».'c. jako polowiczny.2.kierowac sie ku czemus. Z drugiej strony jednak Ehrenfels.~"'i:"b..'f:. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa.2 sekundy).%'R!»""'x'!§. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami..:&@[&'~~fg.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla . poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow.'-"<. ktorych dztalalnosc naukowa.'%"%w. czyli ruch. 1. lecz jest takze czyms innym.'t.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej.?.ksztalt".'!!&. mozna tez dyskutowac.~%~§:£:$.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. "forma". Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol".'>j. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. . z ktorych .~. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii.-. twierdzac. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego.<&:~-m. podkreslajacej czynny. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan.. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych..~W£::. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. jak w transpozycji dzwiekow melodii. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow.<. a nie badanie ich samych. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. logiczne.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii. byla wrecz swiatopogladem. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym.*''X.~{. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy.. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. co znaczy.:'t:&.'<:>i. epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami.

gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci.~~~~~~~-:z. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. 1963..w przeciwieristwie do behawiorystow . psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce.. kanskim behawioryzmem. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. 1950. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. 68-69).2. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten.jak wykazala Mary Henle (1978) .. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. 1950. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. s.~~~~~~~~~lli. nil by/a w latach 40.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. potem behawioryzm". ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. s. s.. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke. psychologia genetyczna.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. 505). Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. 64). [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku."'%.w obrebie tego samego gatunku. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski.nie kwestionowali realnosci psychiki. Nie by/oby w tym nic dziwnego."'Th. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub .HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». poza podobienstwem w nazwie. wykazal zarazem.~\"%~'4. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle.~'lli~"''<£. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. ktorego badania w zakresie motywacji. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny. byla psychologia tresci. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. [ . Wayne Viney (1993.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch.z filogenetycznego punktu widzenia .genetyczna (Boring. 1963). 1. ile punktem widzenia. ktore] przedmiotem bylo swia- . 1992). 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. byla psychologia aktow.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera...na wspolnym gruncie fenomenalizmu.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. kt6remu towarzyszy obawa. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. Druga. J dome doswiadczenie bezposrednie. Przedtem jednak w sukurs . 1985). uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. introspekcyjnie izolowanych elementow.. teoria postaci zostala odkryta na nowo. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. nic nie laczy . Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. 1985). 1963. przyjmujacego. ale prowadzili je na ogol . Kohlera i Koffke. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. ustanowione 1. O'Donnell. s.~'\. byla psychologia porownawcza (O'Donnell.""i!&. wywodzaca sie od Wundta. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. a umysl dostala od Darwina" (Boring.~""~rr""''W.&'Wt~~~~"<1.~--.''i~ffi. osobowosci. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. z drugiej . T Tomaszewski przypomina. ani psychologowie funkcjonalni nigdy . Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por. Pierwsza. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. s. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych.3. Szewczuk. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski. byla psychologia rozwojowa. a zadaniem . takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka.~~%.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. Amerykanska psychologia funkcjonalna . Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta.'''$. zastali tam psychologie. 373) twierdzi nawet. pod tytulern Nowe kierunki psychologii.

ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii". 1898). w han dlu i przernysle. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter.3.~""<'@. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu.'~T&. i to do tego stopnia. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska."'fu"w&'%.~~". 1985). W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w.teoretyczna. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia. 1985). ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell.~'Wb. James. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa.AU:". higieny psychicznej i psychologii dziecka.. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych. Hugo Mtinsterberg (1863-1916)."%..i~*"~""h'1- 40 .mw. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). Zar6wno Granville Hall (1844-1924). Hall podkreslal jej strone praktyczna..'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna. Szesc lat p6iniej jego byly student. stalo sie cen- .. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy.. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie."'»$. 1.?i. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej".3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci.. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych.m:~U~~~"'%. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. J ego wczesne badania nad dzieckiem. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. jak widac._"'%. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat. 1.. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat. Baldwin twierdzil. Ich filozoficznej syntezy. wychowaniu. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. 1890). wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia.w. kt6ra sie wywlazala.<.%.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. Amerykanin niemieckiego pochodzenia. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina."i:. A skoro tak. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. drudzy . Lightner Witmer (1867-1956).~'%. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •.3. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. ze jedni badaja sam umysl. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji. Dyskusja."'i:""'~%'t. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago..z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe. a przeciwko Titchenerowi. Baldwin . kt6rymi posluzyl sie w laboratorium..¥:'%.~~~~~~"t. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii .'%. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu.""l-. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. prowadzone ze stanowiska genetycznego.

jak na przyklad . 1990/1925. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore . a nie swiadomosc.1. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson.~~'<%. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci. odmien- . wzqledu na to. s.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson. jak to sobie wymarzyl. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku.. poniewaz dobrze wiedzial. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania". ze swtadomosc w takim sensie. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci.. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson. sformulowana tak. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej. nie mialy sie nigdy sprawdzic.Iwana Pawlowa. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu. 1985.~'\. Nie pozostawalo zatern nic innego. .~~~~~~~~~'4. 1981/1913. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne. -. 1. wyobrazenie itp.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej. skoro miala bye prawdziwa. 1. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie.ndruch warunkowy".4. 502).. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson..1 Zachowanie .. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie...'W&'"t.~~~~'%. jak zakreslenie pola problematyki badawczej.nadszedl czas. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych..co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. ze teza. psychika.~~'<£~~~~~m.. s. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. 1981/1913. 200). Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii". s. s. 1981/1913.""'W!. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu.ojca wspolczesnej psychologii . gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. Dlatego. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. czas. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu ..."'<.ffu"'!fu"J. Byl on dla Watsona [. w ktorej .uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) .. Pragmatyczna teoria prawdy. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami.4. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. stany psychiczne. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . 509).] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia.a nie swladomose ... reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli.1. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego. Psychologia funkcjonalna.nazwal behawioryzmem. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym. 1.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu.499). tak aby objqc fakty behawioralne. jak tylko oglosic. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. s. jak bodziec i reakcja. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow.. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem. ze .Kompromis". to przeciez nic innego... wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii.. integracja nawykow itd.'W&. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad.4. na ktore moglaby pojse psychologia.introspekcja. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu. ktora Watson . 35).~"1'1. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa.""%. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem.~~~"'f&1. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich. ze mozna zbudowac psychologie. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei".""m. jak widzi ja behawiorysta).w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia. ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia...~~~ 42 HISTORIA " . tworzenie sie nawykow. Nie dose na tym. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. aczkolwiek biologiczne.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B.2 ezy behawioryzm jest psychologia? . Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta . tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu.John Watson (1878-1958) . Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie.

jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan."'~"%.%..-. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young.?. Behawiorysta. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka]..wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci.'t:. 1981/1913. :~u:'«<<<"<. Pieter.. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien."'" "v.. 1990).. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka.'!J:.:g_'''$:~Jk. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia.'iJf&&.~%. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. Wniosek.:~ ~-~"1]m§.%~~". Jest zatem rzecza oczywista.*"-'S:-. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne.~@. Wozniak. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review.~.~"'i>'t. 512). przedkladajac nad nie sformulowana przez W.r»'fu""%..~". s. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych.. po pierwsze.~'§. 1981/1913.. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat.''t.~'?i-:. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow.batalti 0 behawioryzm". . ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. Juz bowiem D. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan...~~""'?...".:~v. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. ktora glosi.. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki.. Odniesiony do tresci pierwszego warunku .""<.'§:.><r::. 1.. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. w interesach i w rozrywkach". ktore- go sam postawilem" (Watson.. I TEORIE . dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku.'¥Jf£'%.. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por.~!?&'fu"'§. ktore] wyniki zaleza "od latwosci. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci.. ze bez tego kontekstu intelektualnego. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej.~~~<. a nie swiadomosc.''»'%. 1894. Po pierwsze..%~~<. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji. jak widzi jq behawiorysta.'$. 497-498). Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow..-.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat. na przyklad myslenia.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii. s. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe.-:."%. 1993b)..~. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym.44 !§. zgodnie z ktora .%.fu'wff..profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University.. 1993a). ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych. Zachowanie cztowieka.4..:'~''»''»''m. 181). 1993a).~w.. s. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. czyli introspekcji. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa ..Jcanonu Morgana". 198111913. gdy badacz. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych.introspekcji.-. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat.:. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci".~~~". by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. Po drugie.. Iedni woleli obejsc caly problem.. to wlasnie ono.fr..y •••• PSYCHOLOGICZNE . na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy. 53..4. HISTORIA ~~'%.:::§:~"''''~~~~~'t. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu. 1981/1913)."»lm'i.. Inni. okaze sie na tyle biegly w introspekcji.. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak.i~. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji.. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia . nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan."%1>riii&>. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak. jest w petni obiektywnq. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James.''»''»''N§. Gdy wstepowal na mownice. 499). s.<&~'w. w: Pieter.~~":r&.::.""'§.. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego.~-. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy.'?Mh"%'''~<>.~~"t.falszywosc doktryny".. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828)..-. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak.''4/-lflfiw. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia. ale tak przeformulowane. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936).~~~ ~~~'&. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla.. 1."">o. a tymsamym i jej podstawowej metody . gdy wykazywal . ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana.. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna."%'%. 1993b). s.wr.<'<. i po drugie. 1976). 1976. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''.~.:.. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.

W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . wstepowal Watson na mownice w 1913 roku.. ze sq zwierzetami.'>. W tych pracach.~~".. zycia pozagrobowego.-. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach.5. milosci do dzieci. Rosalie Rayner.4... to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego). Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. eksperymentalnej . Iakze wiele . s.. ktoreqo zarzynasz. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). ale "z czyms jeszcze dodatkowym". jeszcze" jesl przyczynq klopotow. zwiazawszy sie z Hopkins University. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. jak swiadornosc. a nawet myslenie i emocja. wyobrazenie. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. J. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. takich jak wrazenie. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . 46 . podkr. ze z doswiadczenla. 1985..watscnizm"). stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. pelnej wiedzy.. moralnosci.takze tej nowej. Golowe sa przystac na 10. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka.zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). Choc zabrzmi to jak paradoks.. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell...Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow.. odpowiedzialby bez wahania.' 47 ~~~~~~====_ 1..>§ OD WUNDTA . jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii"... Toulmin i Leary. ' . Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. Dlatego.nie naukowe badanie zachowania."~~~~~~~. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.""Of. Wlasnie 10"cos . DO CZASOW NAJNOWSIYCH . nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. Behawioryzm bowiem ... s. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt.nabytym zachowaniu przystosowawczym". ze stala sie ona wrecz nauka 0 .J tych problemow.. to przynajmniej byli gotowi go poshichac." ':l-. Etyki w 1886. 1981/1913. procesy psychiezne. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu...1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B.to . ze w tym samym miesiacu i roku.. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny"). 504-505)... jak Iylko w lakich.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. 1985). jego zdaniem. I TEORIE . Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo.~~ . s. Przykry fakl. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. zamiar. ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. J. przyswiecal Watsonowi. psychika. Skinner (1987/1963. "". co bywa zaliczane do religii. A nie musialoby tak bye.. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu. wyobrazenie i wiele innych. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. HISTORIA .~~illi-""-. Watson byl przekonany. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku.. 951) . jako fakt historyczny."'<--.. ktory na pytanie: . 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta.fu..~~~"Th. pragnienie. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: ... Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia.~~~W:~'<. 1992).. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej..~"Th. kierowanej przez siebie katedry psychologii. 201).. Systemu filozofii w 1889.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". Do prawdziwej. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii.. 36. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). 1990/1925. 1981). -<-:". w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia.od filozofii (Toulmin i Leary. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii. wielkich problemow [. ktory Hume'owi. '('.. nasze). rodzicow. s. J ednakze niebawem rnialo sie okazae.wszechogamiajacego schematu [.. F. 1992)..~ __ ". nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii."". wielokrotnie wznawianych za jego zycia. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. kraju i Iym podobnych. Chodzilo mu przeciez 0 to. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej.~~~'ill~~~~~'-~. jak uczucie i milosc.-. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. percepcja.

{$. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego. spostrzezenie. ktorego znaczenie jest cal- 1.~"t'%. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z . zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych."J:.X£.. ale i swiatowa.:~... wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia."W:. czyli pojecia. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.'*-"'t..*. skladaja sie na tresc metafizyki... s.~J!fu"&~'t.*'t..~'t. pragnienie. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson.."1.<%. .~t.§. kierunek w filozofii XX wieku.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu.%'i:..~"'t.. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. ale to. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm").rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania".~~~~~"'&.%'""fAATh~?.~%.] przemieniania swojego wlasnego zycla.~1>.5.».'G.fu'».. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne"). Kiedy wiec okazalo sie.:~"%. a nawet przeszkadza w analizie zachowania.. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.~"m·:%."%."h'».zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej".'W. czyli jako jego przyczyn.':<". Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner.@.1-'~:"Hf. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki.'1b.:WJJ1'lli.. ~0>..'4. Pol wieku po Watsonowskiej .. jak emocje czy rnyslenie.Wl@'§§:Jf&:. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa...'%. Edward C. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem"). W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej.. mozna go zrealizowac.~'t. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych. w coraz bardziej naukowy spos6b.'f».':Jiv..:'t. a nawet myslenie i emocja.%"....w. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. W:J:~:'<..~. Z wyjatkiem Skinnera. na ktore niegdys skazal ja Watson.>«. Zgodnie z tym."'!&"'t.*'%:'. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.%. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.~m.z:. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.. w przeciwienstwie do Watson a."&~~"'i>.%"1>rJ. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat.. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia. dopelniajace ich opis.:"&. nie da siy utrzymac. miala bye .. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska..<. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. bedac rowniez reakcjami organizmu.]. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad.~%. jest niepotrzebne..neobehawtoryzmow".. 1990/1925.. a szczeg61nie do przygotowania sie.Yfi:. wedlug Watsona.1f."'~~%'t..«'&~"'t. inni neobehawiorysci amerykanscy.§.S~""'%"»""0. ze . mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha.%'<f>h"-*"b~~"». pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci..~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru). ze realizacja programu .] w wolnosci behawiorystycznej [. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania..'%. na przyklad zamiar. A takie twierdzenia. Iak jednak. 14). ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie...&. autorzy. jak atom czy elektron.."'W. nie tylko przygotowujacej . ze ich ksiazki nie beda polecane studentom. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu.~~~'J:..1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. lecz w taki sposob. s. 407-408). jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow..niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis.*-". Edward Tolman.. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.%%"""''4.~":0.. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku.§'§.. poniewaz one same. na przyklad do zachowania. jest pozbawione sensu.:'?".'m..*'%1»"W..:.~'-%:'t. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.~'%. jak na przyklad Clark Hull.2. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec. 1987/1963. wyobrazenie.'W. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow.~*="W:'t1&'%..:N. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen. ale i do: [.:fiW£.w.'%. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria).'®:o. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.~~?<. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a.. inicjatora "drugiego pozytywizmu".""'<:.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne.'t.:-'. nie chcac ryzykowac.t..><$. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F. Skinner (1904-1990) cy).5.JiM 49 1.. takie jak wrazenie..'t&."%%~~"'iliW£::f.':i»~t>~'t'§1{}/. zamiar. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie.

s. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. filozofowie.faktowi.6. ze jeszcze za jego zycia.pisal Watson (1990/1925. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej.ale nie dla psychologow . Natomiast takie pojecia. gromadzenie faktow dzieki tej technice. Nie spodziewal sie tylko. nadal przyswieca . a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. 61). Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. I to na przekor historycznemu faktowi.choc nie w tak radykalnej postaci . Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. jego zdaniem. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. 361). czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. a nie do bytow psychicznych. Wundt mial nadzieje. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. operacjonizm byl wylacznie technika. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. sa jedynie konstruktami teoretycznymi. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. "Technika eksperymentalna. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci".2. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952)..tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. Clark L. lecz z gabinetu lekarskiego. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. a sarna nieswiadomosc to . 1968. sporadyczne. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. jak Freudowskie superego. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). w programie nauczania metodologii psychologii. .najwiekszy neopozytywista w psychologii". i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj .5. skoro uwazal. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. Co wiece]. dadza sie tak przeforrnulowac. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. na wzor Newtonowskich Principioui. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac.. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej).Jconstru- 1. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. . Po latach doswiadczen uznaljednak. s. Wledenski neurolog . nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej.

s. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. skoro . Te procesy psychiczne. Takie wnioskowanie.i podswiadomosc. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. ze nic z warunkow psychicznych. R. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. Freud nazywa "nieswiadomo- .system. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. 1997). ktore do tego objawu doprowadzily. Pospiszyl. zlozona z trzech . Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. l~kow i urazow. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko . jak i w entuzjazmie.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. jakie powoduje. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi.J. z drugiej . 1982/1916.6. 1. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. ktory nazywa . To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. badz nleswladomy: "to. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. lecz sa pelne luk. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. lecz wlasciwie . Zgodnie z powszechnym przekonaniem. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow.do wlasnej osoby. musza miec one nature neurofizjologiczna. ze alba (1) lstnieja fizyczne. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza.z fizycznymi (somatycznymi). Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy.wtedy. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". 1970). Ale na nic sie nie zda kurtuazja. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. Searle (1999). ktorzy uwazaja. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. doszedl Freud. Mianem .jak sqdzil. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. badz przedswiadomy. 1976. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. to trudno nie przyznac racji tym.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . poniewaz .6. s. opisujacym nie tylko id. J staje sie bez naszego udzialu swiadome.. Macmillan. Pieter. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. innym zas nie. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. scia wlasciwa". nie doszlo do jego swiadomosci. rozciaglego.pomimo wewnetrznego oporu . gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. Pospiszyl (1991) . W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami.trudnosc. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. to. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. drugq . ktory moze bye badz swiadomy. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. niezaspokojonych tesknot. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . Trzeba wiec przyjqe. a nieswiadomych . akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. zastosowane . takie jak na przyklad fizyka. przy czym odnosimy wrazenie..nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia.zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu.J. 1994/1940.. czyli aktami swiadomymi.niczego 0 nim nie wiedzac .aparatem psychicznym". przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. co jest przedswiadome [.jak przypomina K. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). a to moglo znaczyc.. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. 111-112).nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. sztuki. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. co nieswiadorne. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. uwazajac luki za punkty. kiedy dowiedziala sle. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. z ta tylko roznica. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . 1996/1900). Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie. religii i kultury (Ellenberger.Jnstancli": id. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. W pierwszym znaczeniu . gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. co psychiczne (Freud. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. nie przestajac bye psychicznymi.nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. ktore z trudem zostaja uswiadomione. lecz takze czesclowo ego i superego.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . ego i superego.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . 288-289)..zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi..

zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). psychologia indywidualna i psychologia analityczna. Adler. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta.Jconfrontacje z nieswiadomoscia".w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . ktorego sarno odkrycie . zblizona do historii. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. s. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. w wewnetrznym srodowlsku id. Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. czyli doskonalosci.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. jako dziedziczone cechy nabyte. cji. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. czyli dziedzictwo archaiczne. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. 1994/1940). Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. wydaja sie nieuzasadnione.5 w pozniejszych pracach Freuda. W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. 1976). ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. to slowern .1 Psychologia indywidualna Adlera 1. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. obejmujace nie tylko dyspozycje. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. 1976). A czynil to . 1986/1933. 1991. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. To archetypy. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. ale i miedzy soba.6. co jest: . Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga .jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . 1935). slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. Co wazniejsze. skupionych wokol Freuda.skarbnica wiedzy tajemnej. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. ale nawet i 0 to. lecz takze pewne tresci. odpowiednio. 1986/1933). Timpanaro. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. 1998). freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego.jest "pannieswiadomizm". glosilo.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. wchodzi w obszar .6. teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). ktore brane indywidualnie. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. ego i superego czlowieka. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . 1.daloby jej prawo do tego. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk".nieswiadome" i majac juz za soba . U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera.jak sam przyznal . ten wzorzec filogenetyczny. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). charakteryzuja takie reakcje.nleswiadome .2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. 80). dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. Metoda. Niestety. 1. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. Freud uwazal wiec za prawdopodobne.wprawdzie niezrecznym. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia".6. 1970). Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. ktore nigdy nie byly uswladomione.naiwna" z powodu wplywu.4.4. by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. filozofii. by postulowac taki stan rzeczy.

prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. sedzla. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. wyprzedzily prace Allporta. samotworzenia sie. Tak jak i oni. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia.w odroznieniu od Freuda . najczescie] zas do jakiegos narodu. Leopolda Blausteina (1905-1942?). Viney. s. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych.oprocz nieswiadomosci personalnej .trzecia sila . ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. Wewnetrzna. obszernego systemu psychologii. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. czy to bedzie lekarz.7. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. Psychoanaliza.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. ktorzy byli przekonani. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. 1997). Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. 1993). Ale podobnie jak tamte. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. ze dokonujq rewolucji w psychologii. Rozwoj psychoanalizy . wyboru. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. ktory .1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. zdrowie psychlczne itp. Einsteina. a nie zla. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. pojedynczego. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. co sklada sie na m6j wlasny.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. Nazwa . J eden z rzecznikow tego pogladu. a zapewniam was. 1. jak tworczosc. odpowiedzialnosci. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. autonomia. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). tozsamosc. 1986/1968. odpowiedzialnosc. ktora nazywa indywiduacja. artysta. milosc. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna.pierwszej sily w psychologii . wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. grozna i zla nieswtadomosc. 184). a nawet zebrak czy zlodziej. Darwina. i moga manifestowac sie w snach (Tung. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji.56 zbiorowa.2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. zadatki i rase przodk6w (Watson. 1. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". 1996). za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. bez wzgl~du na jego talenty. szczeg61ny swiat. literatury. 1986/ /1968). nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. autonomii i samej tozsamosci. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. ktore naleza do calej grupy jednostek. Druga sila to behawioryzm.zawiera zatem tresci. ja. zcolrosci. 1990/1925. bliskiego wspolpracownika Maslowa. kupiec. Przyjmujac . Maslow wyznaje. Freud i Watson.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. nowych koncepcji etyki i wartosci. jak i potencjalnoscia. odzwierciedlajaca jej korzenie. obiektywnosc. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. 1986/1968). ekonomii i religii. polityki.Iiolistyczno-dynamicznej''.7. Przy tym sadzi. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. lecz rowniez dla nauki. Freuda i Marksa.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii . psychologia humanistyczna . a nie powsciagac (Maslow. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa.nawiazujac do tradycji W. Abraham Maslow (1908-1970). 1976). znaj- . by moe ujrzec jej Abraham H. jamesa . nowych kierunkow postepu. sklonnosci. a nawet do calej Iudzkoscl. s. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. Podobnie jak przed nim Wundt. jako calosciowego. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). 163). kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki.

:.. 1951).\.%'V~l&%~.~$.. by . przeciwstawia obraz czlowieka.. [.'''tW$. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia.$$:&'<:fu't. 1973. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna. Tomaszewski.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci.. nie badane jeszcze wcale. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl.~<'''fu. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl.%-w.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&. 1991). 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por..%~~%.%:'f.'1.''5. Rzepa.''h%Wf>.\''\''"+.-:wk. Kilpatrick. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. kiedy to Wite10 (ok. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. "Tematy sa moje wlasne.. Ten holistyczny punkt widzenia. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego.... Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.%'. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan.~%. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). Michael Wertheimer.%Th. kt6ry mogl sie aktualizowac.ok. religijne itd.~%. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta.. 148)."W. 1998).?iv.. Viktor Frankl (ur.. s. a nie dlatego. ktora wzywa do zycia wartosciami. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965).%~~~".h't.w&'~'«. a podobnie jak Heinrich. czlowiekowi. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1. stajac sie wynikiem. kt6rego kochamy..'&:t. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak.\. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers. J. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne.. niemiecki emigrant."''''?f£.:.'Th't'Th"f}h'%. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych.. ktorernu sie poswiecarny. tw6rca logoterapii. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow. Jedna z cech czlowieka.l>'%. s. Manenti. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym.'%..:. 1.''''i. 1986/1968. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym.-w:~::v. kt6remu sluzymy" (Frankl.~:t.''<. co Frankl nazywa samotranscendencja. 1997). utozsamiany . 1230 . tworca terapii skoncentrowanej na kliencie.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. filozofii zyciowej..%.. W przeciwienstwie do Twardowskiego.%'fJ}J::t:f."E. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji.'i. Krytyka (np.'%:~"1c. produktem ubocznym samotranscendencji. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego. 1292)... Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie. zof przyrody.~'t"'.'\.~''<£. przedstawiaiacemu go "jako istote. 1984.'k%'§.'<RW:~'1&.J. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej.\. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por. byl wspomniany wczesniej Goldstein. bye oddanym dzielu.%''i:~1@.~''1.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku._'%. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie. Jednym z tych. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu.i..~~~~"''%~"%.'\. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji.''%. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.). nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli. Samoaktualizacja.''®:. skupia sie na sa- mym sobie..'$. Burchardt.""<{.. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.. samourzeczywistnieniu). Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny.%-u.\'''ff{. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny.."''"<&:.~W~J:<'hl. 1995). ze kaza nam «wierzyc i ufac». 147-148). datuje sie od roku 1903.~~'t.'t't:..~%.'<>. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu. ito dlatego. 202).rili~'\.~'b."''f. 1988).. religii lub jej namiastki. kt6ry je utworzyl..:.. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci.~«ifu. nad oporem zap omnianego. pierwszy polski filo- . wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu.J$. by zaprezentowac jq publicznie.%. ekonomiczne. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938).\..~"''tt.. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci.. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle. temu obrazowi czlowieka. kt6ry dazy do tego.wychodzic poza siebie samego...J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos.. 1991). w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta . poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.8."'~"W. lub Bogu."'%.~''i. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987). ze sa prawdziwe. s.%'~'Th'i.'&'?&''fl@k~.. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.:.''lli. Dostrzega to rowniez Maslow. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [.&Th"%:'&».. 1905).\'''%. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie.~"Th. ze nie mogl oprzec siy pokusie. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.Th..'t. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan.'\. 1984. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272.

1998).nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium.wtelkiego znaczenia teoretycznego . pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. J ako formacje naukowo-badawcza. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. procesami kojarzenia. byla edukacja (por. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych.dla psychologii i wychowania . kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg.4. Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. praktyczny. Stachowski. spierajac sie 0 pierwszetistwo. "nowej" psychologii.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon). 1997. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej . Stefan Baley (1885-1952) . byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). 1896. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. Dzledzina. Niemal w tym samym czasie. w ktorej oprocz . w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm. 1.6 wym" (Abramowski. dzlalajacy w zaborze rosyjskim. ktory . Stefan Blachowski (1889-1962) . zwlaszcza [ezyka ojczystego. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) .jak uwazal Ochorowicz . 1995. s. xxxvii-xxxviii). Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. Pod pewnymi wzgledami .teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. stanowilo naczelne zadanie. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. 1996). aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. zamiast pozostac wiernym. s. s.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce.3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie.Polska byla tylko po[eciem . jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. najbardziej narazonych na jego utrate. par. 1989). Davies. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . Skad ten zwrot u ucznia. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej.6. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach.0 bronca metody introspekcyjnej. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej. Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski.8. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. 7). 155). uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy.Jnteres bezposredni. 1924. 1995b).8. Hearnshaw.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. 1998). 1. Tak jak wielu Amerykanow. 1995). jak Twardowski i Heinrich. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku.

.. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919.-""~'t. HISTORIA I TEORIE . ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej.. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania .kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W.. dzlalajace" .:~'%. Przeszedlszy .. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem. 1976).%~"":. 1992).. wykazujac w sposob przekonujacy.'fli!f!. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. przeprowadzH grunoso by aktywne.Jwowski'' okres rozwoju psychologii. ktore do tych wynikow doprowadzily. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa..~-r.. Jego (Szewczuk.~~~1':- .wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. Tomaszewski."fJ&. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa..Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii. g. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. . 1. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- . (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. . 1998). ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. a intelektualnym . a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik. ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami.. Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).. ~. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl..:. ~~= . Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego. W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych.. . Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. Wedlug Witwickiego... Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa. ktory ...pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899. 1998.. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. glownie Kreutza.zglebial arkana warsztatu precyka.~~~~"<fu.. s.~~"%-. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi.. zamykajacym . zyjnego eksperymentowania. 1988. a nie odkrywania jego swiadomosct.. czyli go zrozumiec. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu). PSYCHOLOGICZNE . (2) polozenie geograficzne: Lwow.. ktore umoiliwia jego osiagniecl«.najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych.. 1985). RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. 1910).8.~'tt. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny.~~'?!fi. Uczniem tego ostatniego.!'?f&~~"Ji.~1':. T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. dokonac trafnej interpretacji wytworu.~~""". 192).. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej. W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii.. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk.. Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. pozniej mosct czlowieka.~~'<?i&'?:. Po roku 1919. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. Chodzi glownie 0 prekursorska.• J. 1913).%~~tv~ffi.teoria czynnosci i wytworow.podobnie jak jego mistrz . Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania. lecz stosowana w niej metodologia psychologii.tft¥!»'§. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej.oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . 113). 1997).~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu.$.:. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. 1998. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych". obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych).- 62 . nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894.

opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym.. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie.zmienne. jak czlowiek postepuje. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii.. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. Eugeniusz Geblewicz. Drugie . ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. a nie nauki. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. poetyckie. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . Poza te ograniczenia psychologll. Z drugiej strony Tolman. sa one przeto .. Dziekl zas eksperymentalnemu. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. Po pierwsze. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. polskich. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. ktora z jednej strony . mityczne. Niewatpliwie po mysli Szewczuka. sprawila. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. W dobie . Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska).jako zjawiska historyczne .nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. same wymagajq wyjasnienia).8. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" .opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. Zrozumiale. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce.. 1.__~. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. poszukujacej swego przedmiotu.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. w jaki chce on zyc.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke.. azeby badac to. by za nauke wlasnie ja uznawano. co nieracjonalne. I taki stan rzeczy jest normalny. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. Skoro wiec zarowno wiedza. _. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. takie jak idealizm. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. na odwrot.5 1.. Po drugie. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. materializm i wiele innych. od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . Jungowska alternatywa . siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. Freud wierzyl. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. ze roznorodne systemy filozoficzne. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. analogicznym. Kosnarewicz. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego". ze poglad. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci.. realizm. choc calkowicie niezalezne. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. W psychoanalizie. pojawily sie nowe wydania. zgodnie z etymologia wyrazu. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. swiadorna psychika. Rzepa i Stachowski. a ta z kolei wplywa na sposob. musialy ksztaltowac poglady uczonych. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. 1976). To. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. nieokreslone. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. na przyklad. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. Stefan Baley). Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. z drugiej zas.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym.9 Podsumowanie Psychologia.. czyli archetypy.1992). miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. chce wyjsc psychologia humanistyczna.psychologia analityczna . Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. utwierdzajq w tym przekonaniu. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. 65 wojennym. ktorzy budowali psychologie.

rniala numer 617. napotykal "stoisko dnia". Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z. Poznan: Instytut Psychologii DAM. druga zas . W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest.. Piotr S. innym razem plyty kompaktowe.. a w jakim nie jest psychologia? 4..''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie.zakonczona sukcesem .UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej.. E. Ich geneza i rozw6j. an G. (1976). (1995)... Ilekroc wchodzil do duzego sklepu.~~. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . Warszawa: PWN. Kierunki ustotczesne] psychologii.wychodzac z niego.swojej rozrzutnosci.~. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych .*:§''Wi. impulsywnego kupowania..jak to okreslil . oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. 2. T.66 @.. Raz kupowal skarpety.rneswtadomego'? 6.. Slownik psycholog6w polskich. (1992).). T. taksowkarz. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt. Pawel B.'W. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~. jeszcze innym .~~~"%''~~~~~~'''fi>.~~~~'%. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta. Warszawa:PWN. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3.]. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. '~%%.J . Rosinska. raz dlugopisy.. ~. '}!''''''$f$. E."~. Stachowski. .... skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. (1987). jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem.w" '~".>. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. Skrypt z historii mysli psychologicznej. Pieter.. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. Piotr S. Historia psychologii (wyd. ktore nie zawsze sa mu potrzebne. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie.. nauczyciel. Historia psychologii. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety.przemocy seksualnej. G. ale lubi i potrafi grac w brydza. Matusewicz. R... lID.. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii . •.~''<. Rzepa.. (1969).~-m.kosmetyki.. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne").-:W. HISTORIA . Rzepa. (red. wytrwalego rozwiazywania zadan..%. Z. Pawel B.. wchodzac do domu towarowego. Warszawa: PWN. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. Kosnarewicz.~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.. Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym. Do psychologa zglosil sie. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. prawie zawsze cos sobie sprawial. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. Ostatnia .. Kosnarewicz. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. kiedy [edna zapalniczke nabyl.~~~'%. C.

. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito.rozpoznania. Powstaje watpliwosc. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. Furnham. a wiec okreslajaca. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. por. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. Kimble. (2) psychologie humanistyczn<l. Wyglada na to. operacyjnych . zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania.ustalenia. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. a co indywidualne? Itp. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . jakie sa mechanizmy zachowania. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. Wydaje sie. 0 ktorych mowia twierdzenia. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . (2) sprawnosci metodologicznej . Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . 1985. (3) sprawnosci pragmatycznych. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. Psychologia naukowa przeciwnie . ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. co jest dla czlowieka dobre. choc 0 tym nie wiemy. (3) psychologle potoczna . banalne prawdy). przeswiadczenle. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. slowem. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. podlegajacych tym samym prawom.ustalenia. oczywiscie) madrzejsze. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. 1988). w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp.68 chowania. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . nie zas wartosci faktow. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. Co wiecej . na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania..bedaca zbiorem twierdzen. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. aby dany fakt wystapil. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. co warto i dlaczego. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej).stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. jakie sa wymagane standardy poznania. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp.. ze glosi zdroworozsadkowe. zakladajacym. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto.1. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. klinicystow. na przyklad spoleczne. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. Innymi slowy. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. i warunkow. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe.wytworem'' czynnikow biologicznych. co nalezy zrobic. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. czy zmienny? Czy jest wolny. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. aby zmienic zachowanie. teoretykow.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). na przyklad. mechanizmow ludzkiego zachowania. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione.badaczy. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. przezycie. 2. 1989): (1) psychologie naukowa . postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. Furnham. jakie operacje trzeba wykonac.obejmujaca ujecia aksjologiczne. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. jest to psychologia precedensu. wiare. co zrobic. czy takze psychologow profesjonalistow . Istnieja takze pewne podobienstwa. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. terapeutow. alba ze jest unikatem. Iak widac. co sluszne. czy zlo- zonym? Czy jest staly.

behawioryzmie. (4) Zalozenie.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. 1951. 1998). postmodernistyczna koncepcja czlowieka. do przewidywania nowych faktow.jej jezyk. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). innymi slowy . 1963). 1997/1976. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. gdyby pominac koncepcje potoczne. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. psychologii poznawczej i humanistycznej. ale tez z tej przyczyny.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom.1. Sqdzimy bowiem. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji.juz chocby dlatego. Zauwazy tez. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. ze jest wlasnie tak"). Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. i to nie tylko dlatego. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. 1997/1976). Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. Nie znaczy to jednak. poznawcza koncepcja czlowieka. 1983). t. 2. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. nizej) . co sprawia. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. bardziej czy mniej trafnych. Nalezy podkreslic. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. jest niejasna. np.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . spolecznej). behawiorystyczna koncepcja czlowieka. (7) potoczne koncepcje czlowieka. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. 1975). ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. rodzaju stosowanej argumentacji itp. dotyczacych jednostki ludzkiej. 2.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne.otoczenie" (Lewin. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. lub tez psychoanalltyczna. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. Warto. a przynajmniej. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. calosciowym zestawieniu. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. 1964). zob. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. inne zas ograniczamy do minimum. natomiast wiecej tym. niz mamy do dyspozycji. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. inne natomiast wydaja sie . ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. 1. Cialdini. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. znaczaca. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. neobehawioryzm. Przeglad bylby takze niepelny. Uwazny Czytelnik dostrzeze. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . wedlug danego ujecia. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. II). wedlug danej koncepcji. strukture pojec. psychoanalityczna. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. (2) Zalozenie. 1994). Szereg danych.2 (3) Zalozenie. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. powtarzalnych faktow.nie wlasclwosci jednostki). ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . Roznica miedzy psychologiami jest. kulturowy badz spoleczny. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). jak widac. analiza musi uwzgledniac sposob. tez rozdz. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna.). co zreszta nie moze bye miara ich uznania. ocene materialu dowodowego. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. humanistyczna koncepcja czlowieka. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne.w danym ujeciu . Tomaszewski. Czynniki te moga miec charakter biologiczny.

informacja oso bista). koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. w: Aronson. ze dwie czolowe koncepcje. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. Reykowski.jak widac .I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . 1995). Wreszcie. ze poped jest staly. Psycho analiza. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. koncepcja a 2. faza falliczna . Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. Czlowiek . Podkreslic nalezy. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . przedstawia takze . Towarzyszylo temu przekonanie. ksztaltuje sie faza genitalna (por.wedle danego pogladu . Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. Inaczej mo- ~ RAMKA2. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych. Tyszka. choc nader czesto obserwowac mozna.wolny wybor. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej .z koncentracja na narzadach wydalania. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". 1997). Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. czyli samoswiadomosc).[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. choc i wczesniej . s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi.choe sam byl wybitnym. co rzadzi jego zachowaniem. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy.nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. 1962. obiektywnych metod poznania. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust.2. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. . Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski.z ta roznica. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. a scisle] .2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). Nic dziwnego zatem.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). (3) w odrzuceniu zasady.pewnq koncepcje rozwoju. Zdaniem Freuda.a wiec odrzuceniu przekonania. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. choc czesto sadzi. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. 1964).wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. jak i . po kilkuletniej przerwie. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . 2. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. szczegolnie zas metod eksperymentalnych. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. ze doskonale zna motywy swych dziaIan. Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu.tresci ludzkiej swiadornosci. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . czyli introspekcja. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku.por. 1. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. oprocz koncepcji czlowieka. Interesujace. Nie znaczy to. sa nie tylko niepodobne do siebie. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. faza analna . determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych.jej najwyzszy poziom.a wiec poszukiwaniu nowych. Strachey. wedlug danej koncepcji.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. nowe metody badan i nowe uogolnienla. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. 1953-1964 .powiada Freud . czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . afektywny. rozumiany jednak szeroko . Hall i Lindzey. instynktowny.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego.2.z koncentracja na narzadach plciowych.). w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych.£&&:m (5) Czy natura ludzka. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . na przyklad na fazie oralnej czy analnej. ten odpowiedzial mu. inteligentnym obserwatorem i badaczem . 1990). N alezy podkreslic. 1953-1957). W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz.

r. 1986). to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. Wedlug Iunga. ale takze celowe.poczucie winy. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. 1953-1978). ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. ale. struktury jej osobowosci. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. Zdaniem Freuda.~~~Th~~%""""y""~""<. czyli dziedziczona pamiec gatunku. 1955/1926).%~'%&. reaktywnym mechanizmie zachowania. 1927). ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu..to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. Trzeba wiedziec. na przyklad roznych form uczenia sie. przeksztalca si~ powoli w sumienie. dlaczego wybiera dany obiekt. na co otoczenie pozwala. Carl Gustav Jung (1875-1965). Obiekty . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym.~~~~'~%. obok nteswtadomosci osobowej (tego.. (2) teze 0 instynktownym. ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . Jerzego Konorskiego (1903-1973). austriacki psycholog. planami. w drugim natomiast . niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci.). Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. czy zachowania sa swiadome..najbardziej podstawowa. na ktora skladaja sie archetypy. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. rozdz. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). czlowleka jak wspornniellsmy. nie zas najbardziej dostepnych. w odroznieniu od Freuda. biologicznie uksztaltowane popedy). duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. wyobrazenia przyszlosci. nabieraja funkcji szczegolne]. Jest to wazne. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. Ego funkcjonuje. Co wiecej..74 lub cudzym cialem. 0 czym mowa jest w rozdziale 17. istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej.2.tak zwane mechanizmy obronne . pojawily sie koncepcje psychoanalityczne.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. idealy.. bodice i reakcje.:~. stanowiaca zrodlo energii. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. co wyparte). Wazne byly jednak przede wszystkim warunki.na przyklad wyparcie. warunkowane aspiracjami. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. Widae wyraznie. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob.pop~du smierci. szczegolnie te. ktore tu pomijamy.. jej rnotywow itp. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob.superego . W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. (Grzegolowska-Klarkowska. Forma.~~~~~'''%-. nieswladoma struktura. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. celami (lung. szwajcarski psycholog i psychiatra.czesto przypadkowe . czyli fakty fizyczne.. pragnienia czy fantazje). mniej obecnie znany i doceniany.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi.~~''@. Opis tego procesu byl 0biektywny . podmiot na ogol nie wie. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. Oprocz tego. Podobnie jak Jung. racjonalizaeia itd. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. psychologow arnerykanskich. czy nie. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). oraz z dorobkiem polskiego badacza. . "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. projekcja. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym..). ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. zapowiadajacego bodziec warunkowy. z nagrod i kar zewnetrznych. 1.zdaniem Junga ... Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. w jakiej superego czesto sie przejawia. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb.przez to. zwanej przez Freuda kateksja. Druga struktura jest ego.~~~w. pelniace funkcje samokontroli. z czasem jednak z tego zrezygnowal. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. 29. ~~"Tit:. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). akcentowal unikatowosc jednostki. Alfred Adler (1870-1937). na przyklad.. rosyjskiego fizjologa. Ponadto zachowanie . z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). rozdz. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. co nie znaczy. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. Superego. jest ideal wlasnego Ia. . co prawda tylko w pewnym okresie..nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id.~~~~~~~'%. wie natomiast. Stosunkowo wczesnie. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. bo w pierwszej cwierci XX wieku. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. Pierwsza struktura jest id .zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego.

rowniez a priori . Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. aktywne. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. Skinner wyrazil zal. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. Koncepcja behawiorystyczna ... w reakcji na behawioryzm.2. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. a nie manipulacji. Srodowisko jest. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. 1983) wskazuja. wolnose. a w konsekwencji takze poznania badanego. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. 1978). Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. Operujac wzmocnieniami. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. jaki powinien bye psycholog.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . Widac wiec.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. ze dozyl dni. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. reakcji i wzmocnien. czego przykladem jest chocby psychoterapia. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) .to cechy sytuacji.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . 17. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem.obie sa deterministyczne. warunkujace popedy. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. Zdaniem Rogersa (1902-1987). (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. Czlowiek jest taki.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. aby ich przedmiotem uczynic to. (2) Postulat dialogu. na przyklad: (1) wielkosc popedu. Zdaniem Skinnera. jakie ma nawyki. i29. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. idiosynkrazje itp. a nawyki sa takie. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). zakladajacy. To. nie zas czlowieka (Skinner. 1995/1949). ludzka godnosc . jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. 2. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je.cechy) sytuacji. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. . Wiedza o popedzie. W psychologii bowiem.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). wedlug niego. przez wspolwystepowanie bodzcow.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). Warto zauwa:lye. slowem . jak sie zdaje. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. Reszta to hipostazy i spekulacje. Wydaje si". tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. co obserwowalne i mierzalne. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). rozdz. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped.1.). ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). jakie sa wymagania (lub ogolniej . poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci.odbiorca. Obiektywizm wymaga. ze nie zostal zrozumiany. W jednym koncepcje te sa podobne . Mial on charakter metodologiczny. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). modyfikujace wynik badan. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. oraz te czynniki zewnetrzne. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. np. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. Mozna powiedzlec. Paszkiewicz. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. 1964). Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. na przyklad Hose pokarmu. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. twierdzil Rogers. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . a postuluje . Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia.komunikat . ktora byla wzmacniana. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. 1961). naturalistyczne podejscie do psychologii. o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. (3) Postulat komunikacji. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. Moralnosc.

kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. Krytycy nie bez racji zauwazaja. na istnienie pewnych standard6w. Harold Kelley. uwadze. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . Podstawowy proces psychiczny. Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . W pracytej.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:.wazne jest bowiem. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem.~~'».Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. czy zachowanie sprzyja.1990). ~)"mw· tu i teraz. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja. Koncepcje psychologiczna czlowieka. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa.jako miara redukowania niepewnosci . W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. gdy nie rna blokad zewnetrznych. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). dystansem wobec zdarzen. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji.w tym wypadku wazne jest to.~~''-'~'W§J!. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. potrzeby szacunku. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. A.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. Rossa Ashby'ego (1963). 1970). u. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. czlowiek sterowany od wewnatrz . Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. rozdz. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. 1967). 1980). ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji.wielkich psychologii" ..o przezna- Samoaktualizacja to proces. kontroli i korekcji dzialania. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j.) . Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . to antycypacja. 1980. zwana powszechnie piramida Maslowa. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. selekcji i przetwarzaniu informacji. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. Kelly przyjal zaloienie. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. Mozna powiedztec. bardziej niz w pozostalych. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. W tym wypadku bowiem. 2.potrzeby samoaktualizacji. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. ale tez poczuciem humoru itp. czyli nauki 0 sterowaniu. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. Charakterystyka. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. sen itp. w. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. wedlug niego. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja ."%. Zdawaloby sie. uderza kolektywny charakter dorobku. kt6ry realizuje sie tylko wtedy.wyrazem tej podmiotowosci. 1997/1976).~~""<:".bezposredni alba posredni . Koncepcja pierwsza zaklada.). dose radykalnie natomiast . czlowiek unika ograniczen wolnosci.'%. a nade wszystko George Kelly.zob. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. Fritz Heider. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. Kelly'ego (1955. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. chocby lakoniczna. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). Zajonc. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. bliskimi zwiazkami z innymi. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. 1995). Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. wymuszajacych okreslone zachowania.).dysponuje swoboda wyboru zachowania. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. cytujemy z cala swiadomoscia.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. 1964.alba jakosciowo . na przyklad: spontanicznoscia. rozwiazywanlu problem6w itd. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas .na koniec . wreszcie . najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. [wvojefJ.. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. Leon Festinger. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci.. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo .ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. a nawet oskarzanym 0 . a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . 1986/1968. pragnienie.Kurt Lewin.!fo':!'~n'lrn n a. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji.2. 1986/1968). nurtem w psychologii wsp6lczesnej. 29. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. na mechanizmy samoregulacji. a dzialania ludzi uwa- .teorle potrzeb. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz."'_'_~~~~'m. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji..jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. niezaleznoscia. jak i przyszlosci. a jego zachowanie . a takze Noam Chomsky (1968).

Reykowski i Kochanska.! przez sposob przewidywania zdarzen. duze . konstruowaniu oczekiwan. 1978). odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa.male. 1980). nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. tez rozdz. Abelson. Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. ich powtarzalnosc (Lukaszewski. najwazniejsze jest przekonanie. 1993). i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. 30. zob. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. przeciwnie . 1968). wizje. w jakim sie one znajduja (Nosal.80 runkowane S. Jest konstruowany na wiele sposob6w. Iak widac. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. Ewoluowalo od przekonania. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. DeCharms. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. a donioslosc opisywanych zdarzen. formu1owaniu aspiracji. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). 1974). uogolnianla. 1995). cele. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. sprawdzanie hipotez itp. nie tylko zreszta poznawczymi. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. 1975. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . planow dzialania. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. 1977). 29. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona.wesole itd. Grzelak.). gromadzi informacje. __ . jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). procesy modelowania (Bandura. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. wreszcie . moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). (Lukaszewski. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. 1969).biale.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. 1957. 1968). stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. 1974. ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen.) odwzorowan rzeczywlstosci. behawiorysta. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . Malewski. 18.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. gromadzacym doswladczenie.). potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. 1968. ich kolejnosc itd. a wiec uczenie sie. 1969. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. Daniel Berlyne (1969). choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. 1969).. idealy itp. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). ktory formuluje hipotezy. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania.doswiadczenie wyznacza zachowanie. rozdz. sluzy przewidywaniu. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. postulowany przez Heidera. ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. ze konstruuia repliki zdarzen. zob.. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . zob.. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). Podstawowy mechanizm zachowania. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac .teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. rozdz. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. J ak wldac. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. 1975. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami.). W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. 1990). ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. Bandura. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . 1997. "niedzielnego" badacza. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). smutne . Mozna powiedziec.jest ukladem aktywnym.co rzadko bywa podejmowane . Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. Podlega on stalym przeksztalceniom. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. 1984). ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych.

ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. iz czlowiek jest typowym ssakiem. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. takze czlowieka.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . agresji oraz strategiom doboru seksualnego. a nawet Charlesa Darwina. ze pomoc.na porzucenie partnera (Buss. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. Wojciszke. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania.ale tez ksenofobia i terytorializm. 1981). podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji.natury ludzkiej (Buss. Okazuje sie jednak. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. 1985. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. 1996). prestizu. pracowitosci itp. motywacjach. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. spontaniczne pojawianie sie. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. nlz gdy sa spokrewnione dalej. Jak wykazal Barash (1977).automatyzmy jej wystepowania. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. poznaniu itp. Odrzucil on teze. ze role sie odwroca. beneficjent zas donatorem. (3) gatunki podlegaja ewolucji. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. 1988/1978). Wedle socjobiologii. 1986). ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy.) . pozyczkt. nieuleczalnosc itp. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. czystosc i ozdoby. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . Oznaczalo to. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. David Buss zauwaza.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. Wilson. a nawet szerzej . ze: (1) geny podlegaja mutacji. co mozna poznac po tym. 1991). to znaczy donator zostanie beneficjentem. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. Wilson dopuszcza jednak. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins.2. wojna redukuje nadwyzki populacyjne. Socjobiologia. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. Wazne sa ksztalty ciala. Socjobiologia przyjmuje. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. Barash wykazuje. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. gladka skora. Cunningham. a sam czlowiek . Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. 1996. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). Socjobiologowie przyjmuja. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. niz gdy jest rozproszony. altruizmu. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. ciotek lub innych dalszych krewnych. zmywanie ciala. Cunningham. 1993). Z tej perspektywy przyjmowano. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. Barash wykazuje bowiem. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. 1996). przezywalnose. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow).na przyklad pro cent populacji. agresji oraz innych zachowan spolecznych.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona.

Przedstawiona lista wymiarow. Rekonstruuje on . (11) sakralnosc . Bauman zauwaza. Podstawowy problem. kwestionowanie). ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. co jest wlasciwe.~l}aobse~'Yacja. a co nie. Slowem.roznychfundamentalizl1low. wolnosc. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). czlowieczenstwo. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. Wynika z tego. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy".wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. Do tych ostatnich. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. zdaniem Foucaulta.otwarcie (eksperymentowanie. a inna dla ko biet . (5) bezpieczenstwo ..niepewnosc. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi.prawda jest przelotna iwarunkowa. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. nacjonalizmy itp. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. copodkresla Foucault . a wreszcie. wartosciowan. dok\1mentowanie. 1995). wskazujac. ZdaniemFoucauIta. Gould zauwaza. (7) jazn zbiorowa. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). jest ciagle w trakcie tworzenia sie. 1996). zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) . 2.2. RAMKA2.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.racjonalnosc. (3) koniecznosc . ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . 1996). sankcjonuje nierownoscl spoleczne. z Jakim boryka sie czlowiek. to jed- .dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~. zmiany. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. (12) autorytet.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . osadzona w tradycji.rownosc. (4) pewnosc . akt osobowych. wktorej. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. n~Btzyklad rasizmu.niestabilnosc. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp.podmiot autonomiczny.przypadkowosc. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct .uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. ale najdobitniej przedstawil je Singer. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. . prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. na tworzeniu. niewzruszonegoiniepodzielnego. 1977. (8) stabilnosc . ~.inna dla mezczyzn. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci.preferencje i kompetencje. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. uzasadnia dominacje mezczyzn. 1995). (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. ani pragmatyczne. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli.Tymczasem-.1997). list grzechOw i przewinieB~rangClwe . Duckitt (1992). a ponowoczesnoscia. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka.okreslajq. doraznych •. co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. socjocentryczna .~n~go. ale takze wielu krytykow.jak to nazywa .usprawiedliwia wojny.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. conajwazniejsze'niejedlla. takich jaksprawledliwosc. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna .Inwazji". zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. kontrola i godnosc indywidualna. (6) kultura zorganizowana .wybor (refleksyjnose). Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. (2) los (przeznaczenie) . ksenofobie.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr.prawdy(Foucault.ryzyko. (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. Problem.polegajqce na roznorodnychpraktykach.usprawiedliwia bowiem egoizm. Melosik. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba. (2) Testowanie. filozof-Michel' Fow cault.wnetrzna . ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. Wszystko w tym nurcie. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc .niepewna i nietrwala. Pokazal mianowiCie. rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego.kultura zdezorganizowana. ksztaltowania.

1974): (1) zaufanie . co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: .koncepcje) natury 1udzkiej.". Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. czy zlii'). a nade wszystko dlatego. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . praworzadnosc) . gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. (2) Wl6czt.""". Byloby [ednak grubym uproszczeniem. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem. (5) stabllnosc . Lukaszewski. (4) Gracz. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. (4) altruizm. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. ale bez litoscl i bez sympatii. czy sa racze] impulsywni?). zarnknieta caloscia.2. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. 2. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci. czy raczej zalezni od innych?). Gra. ciag] handlowe. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow.". a takze wspolpraca . 1997) niekonsekwencji. .naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). zadna gra nlema swojej historii. ale na ogol nie w zakresie cechy. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. niczego nie musi zapamietywac.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. Jest to deficyt bodzcow. (7) zlozonosc .egoizm.w odroznieniu od objaw6w. s.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. Przede wszystkim d1atego. Furnham. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. (4) powtarzalnosc .dla innych. rozgrywka jest tu epizodem. 1997). deptaki.w odroznleniu od zmiennoscl.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. czy sa raczej niezrozumiali?). wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. Co wiecej. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. (6) trwale dazenia . zmienia trasy swojej wloczegi.opuszcza. 14). ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. przyjemnoscl upatruje w zmianie. 1997. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie.w odroznleniu od powierzchownosci.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy.3 wzorc6w postepowania. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. (3) istota rzeczy . poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. nowosc. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego.zawsze".'. 1988). badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. (2) glebia . (10) dobra .nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne.~!. Okazuje sie. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze.. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. ze podstawowe wlasclwosci. ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne.traktujacy zycie jak kolekcie. poszukiwanie nowosci. (2) silna wola .kt6re szybko sie. zanik trwalych zwiazkow. innosc. 1988.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. poszukuje odmiany. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci.gdy tymczasowo opuszcza dom. . N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. Sadzimy. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. (1993. sa niezbyt liczne (Lukaszewski. czy osobistym?). Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . czy pionkami?). Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. tymczasowosc. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. Nowak. ze jest to warte przytoczenia. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. gdy sam przegrywa. Zdaniem Baumana. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. "nigdy". co stale. 1971). teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. kt6ry je podziela (Furnham. (6) r6znorodnose .ga .. (5) nlezaleznosc . przystank6w.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. indywidualne. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. kt6rej dotycza. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. Jest to takze przelotnose. potrzeba wrazen. Wrighstman. poszukiwanie przyjernnosci. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. unika silniejszych uczuc. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. (8) kompetencja ._IW\1. 1994). Explicite wywi6dl to Bauman (1993).Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. wybiegi pokazow mody.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] .

Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. 1975. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. w latach trzydziestych i czterdziestych. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). sa to uklady elektronlczne.). Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie.a Sq to najczesciej cechy . . dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). bezwolna. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. Opisujac za jej pornoca czlowieka. Ale komputer to tez software. aby przytaczac jq tu w calosci. Same zachowania . jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji.2. ze obecnie dominujacym modelem . Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. 1988. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". hydrauliki. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. jakie ono spowodowalo. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. Czlowiek. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. kochajacy i litosciwy. jako sprawiedliwy sedzia . zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. a 2.na przyklad z ogolnego przekonania. rzec mozna .ferujacy ostateczne wyroki. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. poszukiwania bliskosci. ktore wywoluja silne emocje. (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania .to typowe okreslenia).ponad wszelka watpliwosc" . Oczywiscie..rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . opornosci.jest metafora nowoczesnego komputera. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. wreszcie. a po czesci wreszcie . ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. niz je rekonstruuje.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. psychicznej opresji.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. 1997) i nie rna powodu. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. "tak to juz jest". czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis.jak wszyscy . Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. elementy struktury (okresla sie. Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. od lat szescdziesiatych. bo . ze kornputer to idiota. bo .nadaje sie" przyczy- ny. . opisywany za pomoca metafory boga.powtarzalne. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. ale nie na obalanie (falsyflkacje). (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. Lukaszewski. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. niepewnosc itp. 1957). w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''.maja charakter samoimitacji. jak sie wydaje. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . 1994). Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. 1960). (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . . U podloza takich tendencji moze tkwic lek. bezcielesny. a nawet wszechwiedzacy. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. Inaczej mowiac. Sadzlmy.Iudzie juz tacy sa" itp.to typowe przejawy tej funkcji).wszechmocny. jak i swojej grupy. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. Bernard Weiner (1991) zauwaza. termostatow itd. zmniejszania dystansu spolecznego. czyli cale oprogramowanie. byly to uklady elektryczne. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). tyle ze szybki. Domanska. Latwo zauwazyc. potrzeba afiliacji. dobry. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. polaczen. ktorych nie potrafia uzasadnic. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. rutynowe . Wiadomo.zly) . J ohna von Neumanna. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). ze ludzie podejmuja dzialania. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. ze jest to opis funkcjonalny.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka .jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie.jak wszyscy . ze wszyscy sa nikczemni. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. moze . Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). 1997). 1996). ze kolejne generacje programow. Sqdzimy bowiem. ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. Wszystko wskazuje jednak na to. To czlowiek. Rokeach. ze Jan jest dobry.wynikac". ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. 1996. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. zagadnienia. jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. potem.

Druga . Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. samoaktualizacja). wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. ze roznorodnosc pomyslow.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. wielosc koncepcji. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. Prezentuje to tabela 2. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. Uwazamy raczej.zaklada. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . Ponowoczesna koncepcja czlowieka . nie zas przez inne teorie psychologiczne.rj!N'~%.du . ZwaZywszy.a. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. Wiadomo bowiem. Wydaje sie. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6.$. byla psychologia poznawcza. __ I . ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. scleranie sie pogladow . Sadzimy. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to.1.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. reakcjom. Wydaje sie.. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. mozna przypuszczac.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. altruizm krewniaczy i odwzajemniony.R'AWJ. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne].)/~~J~Q~ 2. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. bodzcorn. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. Nie sadzimy. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. Pierwsza . i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej .to koncepcje potoczne ze. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. wzmocnieniom. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. aby byla to porazka. a w konsekwencji .poszukiwanie wrazen i zmiany. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. Nie rna tez dowodow na 1.2. wzgl.

Z.rs.. Ponowoczesne wzory osobowe. Skinner. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. 8-31. Warszawa: PWN. (1997).l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. H. (1986). (1993). (1988). Behawioryzm. F. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . W sirone psychologii istnienia. Wst?p do psychoanalizy (wyd. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. J. A. psychoanaliza.~~'%-:.~~~><"'~~~"'Wlli.WlNl!~~.. Paszkiewicz. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. O. (1978). S. (1982). Kozielecki. Freud. Wilson. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. "iak". E. Studia Socjologiczne. Warszawa: PAX.~~~~"{.. E. psychologia humanistyczna. Struktura teorii psychologicznych. (1983).'t. 2. Warszawa: PWN.~'WffJ:i. VIID. lID.Wb.0 naturze ludzkiej. B.

a nawet z elektronikami. z drugiej zas . ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. histologami. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. Psychologia fizjologiczna. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego.!z psychologii zgodni S. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego.! co do jednego. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. jak wskazuje nazwa. a tresci psychologiczne !: . W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) .skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. ktore leza u podstaw zachowania. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. Badacze uprawiajacy te gal. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. biochemikami. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. Psychologia fizjologiczna. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. a mianowicie.

aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu.1. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych.wiemy juz duzo."%. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. podobnie jak inne kom6rki organizmu. . do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. 3. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach...a moze wlasnie dzieki nim . Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi.komorki nerwowej ...: . H.w odroznleniu od oscyloskopu ... W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci.dzisiaj.'Wif&. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. ryc. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci.. ~~'%:~&. . coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia. --~ -. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. BIOLOGICZNE »: . Pawlow czy pozniej K. 96 . a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego.. Clarke'a aparatu stereotaktycznego. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. dzialajac wspolnie. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad.~~~~%!£. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Cecha charakterystyczna neuronu. jest jego "wypustkowata" budowa.-. Opisane uprzednio techniki. ktore .. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V.. P. w jaki sposob kornorki nerwowe. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -. Akson moze sie rozgaleziac. jak chyba nigdy przedtern.."%. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze.motywacji.. . Niewiele jest dziedzin nauki... Zlokalizowano obszary w rnozgu. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu. jak I.. oprocz metod behawioralnych.~ .'W. obok aparatu stereotaktycznego. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu.~~~"'W. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2.. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje. Inna. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur.'%. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia.~~~~~">'<~~:~. Horsely'ego i R. S. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie.... doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. Sprawa jest prosta.'?'<&. jest nieporownanie wleksza od tego.. neurofizjologow i biochemikow. Dokonajmy przegladu tych metod. 3-1).. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. Cialo komorki. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych.- MECHANIZMY "m= . Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule.. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego.. Mimo tych osiagniec . 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego .. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny.-wz-. Lashley. zdajemy sobie sprawe z tego. tworzac tak zwane kolaterale. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych.. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. -. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow.. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym.

ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . W czasie Tl widzimy. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. miesniowej lub gruczolowej.5 do 2 ms. Mozna zatem powiedziec. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. tworzac z nimi polaczenia . W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone.powstanie potencjalu czynnosciowego. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. Powiedzmy. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). wedrujac wzdluz wl6kna. uplywa od 0. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. wklujemy do wnetrza (zob. Akson wyrasta z ciala kom6rki. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. ryc. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. tentials). zakonczona mikroelektroda. wapnia (Ca+). 3-3). a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. a druga. w kt6rych wl6kno jest nagie. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej .synapsy. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) .

gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). okolo 1 ms. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe.okres refrakcji wzgledne]. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. Skutki dzialania mediatora. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. Dzieki nim. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. doprowadzajac do naglej. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. Synapsy. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie.trwajacy kilka milisekund .neuroprzekainika (neurotransmitter). . Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. mogq sie sumowac. Natomiast okres. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . powodujac jej depolaryzacje.wszystko albo nic" (all-or-none law). Sumacia czasowa ~ RYCINA3. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. okreslane jako hiperpolaryzacja. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone.wszystko alba nic". kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. moze sie stopniowo powiekszac. I. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. M6wi sie zatem. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my.7 substancji chemicznej . zwanego rowniez mediatorem . dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. Oznacza to. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. Widzimy wiec. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna.

jak i hamujacy.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). noradrenaline. Glatt. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco.oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. procesow uczenia sie.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. jak i hamujaco. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. uczenia sie i pamieci. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. a drugi . ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. o o -701----. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. Serotonina. Pelni funkcje zarowno hormonalne. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. tt Depolaryzacja. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. .. rye. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Adrenalina. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne.Pelni funkcje hamujace. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. jak i przekainikowe. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. dopamine. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . Dzieje sie tak wowczas. nalezy zwrocic uwage na fakt. Pelni funkcje zarowno hormonalne. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. Pelni funkcje hamujace. 1994. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. 3-8).wytwarza EPSP. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. adrenaline. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. Ronnett i Snyder. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. stanem czuwania. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. serotonine. Kontroluje czynnosci ruchowe. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. GABA. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). Noradrenalina. 1993). jak i hamujacy. Ponadto uwaza sie. Dopamina. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. Verma. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. histamine i liczne aminokwasy. Hirsch. a inaczej cal a kornorka. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. W okreslonych synapsach acetylocholina. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . jak i hamulcowe . Kwas glutaminowy. jak i przekainikowe. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. na przyklad. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation).

Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. zstepujacym.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. Stanowi ono zaledwie 2-2.3.1. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. powstale w wyniku dzialania bodzca. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. RYCINA 3·12 b). zwanych efektorami.a) monosynaptyczny. a takze poprzecznym. chronionego przez kosci czaszki. a przede wszystkim do kory mozgowej. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. w ktorym nastepuje integracja informacji.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter).neurony posrednic74ce (interneurons) (zob. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. 3-12b). ! . __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr.1.neuron czuciowy. 3.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. 3. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc).. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. i rdzenia kregowego. to jest receptorow. osiaga wartosc progowa.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. Jest to odruch kolanowy . przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. Widzimy. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. Wiekszosc to 3. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. Kiedy pobudzenie receptora. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. rye.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 .5% wagi ciala. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. Oznacza to. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. i neuron ruchowy. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe . rye. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. ale . ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego.3.3. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. Dzieje sie to w trzech etapach.

_. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. Srodmozgowie (midbrain). Sa to: cialo prazkowane (galka blada. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. Uwaza sie. ronow regulujacych ryczne. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. Tylomozgowie (hindbran). W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. docierajaca poprzez most. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. a takze z pnia mozgu. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. natomiast wzgorkl czworacze gorne._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. W uproszczeniu mozna powiedztec. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. most i rnozdzek. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. [adra migdalowate i [adra przegrody. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres).[adra. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. lezace blizej miedzymozgowla. Istnieja rowniez inne podzialy. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. po jego stronie grzbietowej. a grzbietowa czesc tych obszarow . Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych.cylindryczny. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. oraz niektore czesci kory. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. przedmurze i . srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. (basal ganglia). takie jak hipokamp. otrzymuja informacje wzrokowa. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych.cialo migdalowate. Nie jest ono rozlegla struktura. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Miedzymozgowie. neurofizjologiczne lub morfologlczne. most i mozdzek). W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. Jest to miejsce. . jadro ogoniaste i skorupa). Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem.wstepujace. zawiera jednak liczne grupy jader. motywacyjnych i pamieciowych.

a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. a w wypadku ukladu autonomicznego . Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna.. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie.korzonki brzuszne (ventral roots. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory.~~~L~. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. ciemieniowe.m~.rownlez z tkanka gruczolowa..3. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi.. 3-14). ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. Pozostala CZySC kory mozgowej. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. zob. 1981). ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. 1979). Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S.!: zachowania ludzi i zwierzat. Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots).JM 10 8 . ryc. stawach i miesniach. Na przyklad. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych.mozgoweinaplaty . Wydaje sie jasne. S. Ocenia sie. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. miesniarni i gruczolami organizmu. Neurony czuciowe polaczone S. rye. Tymi zdarzeniami. miesnl i sciegien ciala. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. N eurony ruchowe natomiast S. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu.~~~~~~~~ru~~~~. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . Problem polega jednak na tym. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. 3-15).. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . ornijajac rdzen kregowy. 3. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego.czuciowe i ruchowe. potyliczne i skroniowe (zob. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. a wlokna ruchowe . tworzac w ten sposob nerw.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych.

Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu.z naszego punktu widzenia . Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. ryc.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. M6wimy w6wczas. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. jaka jest motywacja. natomiast gdy jest za niska.4. w tym wypadku popedern jest glod. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. 29-32). na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. Glodne zwierze. biologicznie pierwotnych motywacji. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. Neurony zgrupowane w tych osrodkach.1. Przywraca to stan hom eostazy.4. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". N a przyklad. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. 3-16).1. Na przyklad. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. 30-31). Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. ktore przywracaja stan optymalny. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Najog6lniej rzecz ujmu[ac. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. Nalezy zatem wiedzlec. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). Potrzeba ta wzbudza poped. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. kt6rych wl6kna biegna do narzadow.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. 3. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. 3. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. regulujac ich . stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . co Hull okresla jako redukcie popedu. tworzace Itlldad hormonalny. podwzg6rze i uklad slatkowaty . kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje.acetylocholina). kt6re modyfikuja zachowanie. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. stopniowo wracaja do normalnego poziomu. uklad limbiczny. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. wychodza wl6kna. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. Ze wzgle- 3. zeby moe przewidziec zachowanie. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob.do zwoj6w. naczynia krwionosne skory kurcza sie. lezala koncepcja homeostazy.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). U podstaw teorii redukcji popedu.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. Poped jest slla motywujaca do dzialania. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. Gruczolywydzielania wewnetrznego. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. w gruczolach i w miesniu sercowym.poprzez obszary kojarzeniowe.4. Podobnie. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. jezeli zostanie przedtem nakarmione. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. Wedlug Cannona (1960). Innymi slowy. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. 1943). zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. Na przyklad. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu.z osrodkami rdzenia kregowego. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. zmienila sie motywacja zwierzecia. Generalnie rnozna przyjac. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. rozdz. wzg6rze. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym.

Skureze maciey.. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland).jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. gdy podwzgorze. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH... ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. .~~"<fu. --~~~~"i<'&. jak i autokontroli hormonalnej. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). zwanych kortykosterydami. .• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. ..... podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi.= ~.. w skrocie nazywany ACTH.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane.~~rn . wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.~"% . Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego.. Hormon dociera do kory nadnerczy.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-.. pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. owulaeja Produkcia mleka • . Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. Iednoczesnie podwzgorze.. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow. zwalnia rytm serca. regulujacych poziom glukozy we krwi. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. W!!i£. dzialajacy na kore nadner- czy.. podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego.f. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe.. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa.-•.. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.

ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson.3. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. 1955. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. . ktore jq podwyzszaja. 1981). 1982). Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. 1981. 3. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. Przypuszcza siy. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . jest temperatura. 3. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu.1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.0bok funkcji ukladu nerwowego . Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. Osrodek. Wiadomo. Teitelbaum i Epstein. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. decydujace 0 tym. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom.zdobyciu pokarmu. kiedy nalezy podjac. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone].za posrednictwem przysadki . Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. Tordoff.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. Podobnie jak ludzie. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. Novin i Russek. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. Od dawna znane sa skutki. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. Wirtshafter. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu.4. sterujacego narzadami wewnetrznymi. rnaja one . Zwierzeta laboratoryjne. Mozliwe wiec.4. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . z drugiej stro- ny zas jego wplywom .pory posilkow. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. optymalnej wielkosci. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby.4. Oznacza to miedzy innymi. Asin i Brief.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. Przypuszcza siy. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. J edna z takich substancji jest glukoza. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow.

poprzez receptory smakowe. lecz rowniez. 1953)._uA!M1~. ktore zostaly tutaj przywolane."" ~. ~'" u. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. ze nie tylko CCK.. W"". 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. ze skadinad wiadomo.. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. 1992). Eksperymenty sugeruja. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. O. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. pobudza kore mozgowa.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. Bextona. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. W. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) . szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. mozna powiedziec. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. Herona iT.n~~'. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe.'®i""U®i. na przyklad. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese.. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa.wspomnianego w poprzednim podrozdziale . Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . 1 16 33" . Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. Westreich.~. Jak sie okazuje. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. D.---~---'. prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. Wszyscy studenci jednak. Doswiadczenia na szczurach wykazaly. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu.~t:~~s:n::~. I ~ RAMKA 3. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do . Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'.. Girdner. Okazuje sie. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Uklad aktywacyjny (activating system).'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& ... ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. moga odgrywac role wzmocnienia. przeprowadzone przez W H. 1954)...zarobku. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. 1965)._ . pojawiajacych sie wtedy. H. gdy zoladek jest pusty. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. w ktor ych uboga w witaminy. H. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. Rola stymulacji sensorycznej. Harlow. Szczury. w" ®i'UU_.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. Podobne stosowano diete wodany. Badania takie jak te.~. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior).. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy.ukladu aktywacyjnego. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. mimo latwego i atrakcyjnego . Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego..~"""". ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow.. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. Young i Smith. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku].. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. niektore bodice (czy zmiany bodzcow).. ktory stwierdzil.prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. Hashim i Gage. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu.2 _--~W!J"'it~..3. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu.: wy- ~~~~~:~ .fi. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc.. Informacja ta jest.~~"~ FIZJOLOGICZNA .~ --:.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. wegloczy bialka. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem.jak si~ wydawalo . Blazek i G..~~~~"%>.~""'J: ""-. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. Kisha (1966). M.Z~~.1 __ '" ~.i~~~~~... N. 1990). ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. w ktorym uczyniono wszystko. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow..4. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. jak sie wydaje. E. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu.""o/< _.-. Wedlug G. Autorzy ci wykazali. poprzez bocznice. Scotta (1954).. 3. wedlug tych danych. Wedlug tego autora." . 1973). po to aby dostac sie do labiryntu.glodu i nasycenia. doswiadczenia.l@. ~:~~~:lis:~~~. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. 1987). lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. ale pozbawiony soli (Rowland. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. J ama ustna i przelyk.

a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. D. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. ktore glosi. Okazalo sie. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. To prawda. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. Cala aktywnosc behawioraIna. 3-18). ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. Nie znaczy to jednak. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3.1 Sen W podrozdziale 3. Zjawisko snu nato- .ciernnosc. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. 1908). a przede wszystkim kory mozgowe] (zob.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych .plywania. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie.5. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. Matysiak. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. a wiec w stanie czuwania. 1962). gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. II Robert M. tym nizszy optymalny poziom motywacji. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. Zuckerman 1969). ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. ryc. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. Yerkes (1876-1956) godziny. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. Nalezy jednak pamietac.w stanie czuwania i snu. 3-19). ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. rye. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. 1992. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych.

Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. tak zwane fazy non-REM. Hobson stwierdzil. przez wzgorze. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. Spotts i Snyder. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. Danych jest bardzo duzo. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob.w stosunku do umyslu. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. Magoun (1950) wykazali. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. To rozproszenie oznacza w zasadzie. W. Bremera. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. 1972). posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. 3. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. przeprowadzone rowniez na kotach. W Knowles i H. Podobnie jest ze zwierzetami. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. Wykazali oni. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. zwanej miejscem sinawym.1.5. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. rye. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. ryc. L. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. Jouveta. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. L. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. przez twor siatkowaty. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. Widzimy.). ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. ktory mozna podzielic na cztery fazy.5. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. Iouvet sugeruje. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu.sen paradoksalny. rozdz. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. 1992). u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. ktore gina. wiekszosc miesni rozluzniona. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych.sen wolnofalowy (slowwave sleep). ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . oraz lnformacyjna (sygnalowa). Hartmana (1973). Czesc autorow uwaza. Schreiner. rozdz. D. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. ze jego oddech jest zwolniony.1. 1949). Lindsley. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun.5. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. Dalsze badania. Wraz z F. oczy zamkniete. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. a sadzac po zrelaksowanej pozycji.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. na przyklad. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. ze tak jest rzeczywiscie. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. 1993). 3. McCarleya. Badania G. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. Badania Hobsona.2).1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. 4. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu.EEG). Przypuszcza sie. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat.za posrednictwem noradrenaliny . ktory wykazal. 3-20b). zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). wykazaly. Moruzziego i H. i posrednia. a sen paradoksalny . Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia.

6. Wedlug B. Oczywiste jest. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. tworzac swoja teorie. w ktorym wykazal. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. pozwalajqcq nam sku pic sit. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . Lashleya. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. Skinner. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. Zachowuje sit. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. mimo ze podawane byly do .nlesluchajacego" ucha. 251). progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. Sadowskiego (1973. lecz mimo to nie wahal sit. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. Watson czy B. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. od dawna przyciaga uwage psychologow. Problem uczenia sit. W sprawozdaniach z badan. otwiera oczy. proces selekcji. B.. Jest oczywiste. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. P. a w niektorych wypadkach . b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. oczywiste. ze procesy uczenia sit. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. w przystosowywaniu sit. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. a nie fizjologiczny. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. Wskazuje to na obnizenie sit. Zwierze podnosi glowe. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. ktora polegala na tym. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. ]. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. ale bez procesu uczenia sit. jak 1. Uwaga (zob. rozdz.6 a Biologiczne podstawy . ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. ktore wplywaja na ich zachowanie. mUSZq znajdowac sit. rozwiazywania zadan w labiryncie. Andersen i Motter. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. ze Lashley. 16. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi.gdy tak dlugo powtarza sit. ktore z jakichs powodow uznali za wazne.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. w trakcie warunkowania klasycznego . na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych.. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. F. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. Zdolnosc uczenia sit.) pelni zatem funkcje selekcyjna. dokonywane przede wszystkim przez K.calkowita jej utrate. Badania te prowadza do wniosku. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3.mm: . Dzisiaj wydaje sit. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. Zgodnie z oczekiwaniami. Na pomiary dotyczace uczenia sit. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. 3. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow.plastycznosci. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . s. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. 1981). ze nieuszkodzone obszary . to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. Pawlow. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". do zmtennosci srodowiska. nastawia uszy i rozglada sle. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. Wedlug Pawlowa. Potocznie nazywamy to . ze selekcja bodzcow odbywa sit.. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. Pawlow (1955/1926) uwazal.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. 1957). Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. Poczatkowo przypuszczano. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora.. okazalo sie. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. nowego odruchu. J.

' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. 1993. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. czesto na cale zycle. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. Tymczasem uszkodzenie obszaru.. Thompson i Thompson.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. gdzie sa przechowywane. 1981) na podstawie swoich badan. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. stwierdzil. Kandel (1979. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. Weisz. Thompson i in.fizycznych sladow pamieciowych. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R.wydo bywania z miejsea. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. jak sie wydaje.).rowniez w odpowiedzi na dzwiek . Badania te wykazaly rowniez. Pewne wydarzenia. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. zwanych czesto engramami.. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. Thompsonowi. 19.w razie potrzeby . lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych.).wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. 1980) wykazaly. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej.6. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. a jakich nalezy sie pozbyc. rozdz. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. E. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. Teoria ta zaklada. I ~"%. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. przechowywania ich oraz . Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. 19. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. jak i reakcji warunkowej. 1983) wskazuja. 1976. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. Trudno na razie ocenic. 3. Mozna przypuszczac. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie.. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. 1976). Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. Nowsze dane (Krupa. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. twarze zapamietujerny na dlugo.przechowywanie informacji .~. w hipokampie . spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji).. lecz po- .2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. Solomon i Thompson. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. Iezacej pod platem skroniowym kory). ktory decyduje 0 tym. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. imiona. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Okazuje sie jednak. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. rozdz. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. Mozna wiec sobie wyobrazic. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. ze przynajmniej jeden z tych elementow .~~~~. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje .. Pojawily sie prace. ktore.

Wiadomo. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. Doszli oni do wniosku. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. tym wieksze byly zaklocenia pamieci.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. 1973) wskazuja. Dane te. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Galvan i Clark. poddanych uprzednio treningowi warunkowania. McConnella (1962). jak rowniez wyniki badan z uzyciem . u ktorych podstaw leza te czynnoscl. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. Trzeba jednak podkreslic. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. Trudno bowiem 0 pewnosc. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. a drugim . 1968.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. R. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. pozostaje bez odpowiedzi. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu.5 sekundy. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. F. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. S. Ho. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . ktorq testowano bodzcami swietlnymi. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". Babich. 1972). Okazuje sie bowiem. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. ~ RAMKA3. Ungar. Pelna amnezja nastepowala. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. Sposrod wielu struktur. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). wykorzystujace material kliniczny . ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. 1966. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. ktore nie uczestniczyly w treningu. 1967). swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. a drugq badano przy jednej tylko roznicy .prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Szczury. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. Chorover i P. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. Horn. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. Z kolei A L. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. ktory stwierdzil. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. uzyskano generalnie podobne wyniki. podzielono na dwie grupy. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA).ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . 1985). przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . ze wzrost poziomu RNA. Hennevin i Leconte. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. S. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. Wilson i Glassman. Jacobson.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. 1964). ktorych draznienie powoduje amnezje.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . . 1979).pacjentow z uszkodzeniami mozgu. Galvan i DeSiderio.bezposrednio po treningu . Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA.

przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. i paradoksalny . tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. pisuje sie im. zwane neuroprzekaidu i sytosci. jest sterowasciowy. biologicznie wazna. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. Zachowania eksploracyjne lub . ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. zwaz pobieraniem pokarmu. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. przetwarzajacej otrzymana informacie. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. biologicznie pierwotnych motywacji. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. Chmurzynski. ktore wspieraja teorie konsolidacji. (1989). Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY .. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego.~.wszystko alba nic". uwaga i wzbudzenie.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. az do powstania pozaliczana do podstawowych . 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. Wedlug teorii synaptycznej.. w jakim pujacej (czuciowej).-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste.w stanie czuwania czy snu. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . dwa osrodki: glodu i sytosci. Te motywacje . na wyodrebnym srodowisku. Biologiczne podstawy zachowania. 'Th~~~~~~'%. Zlokalizowano tam ny refrakcja. Wiele danych eksperymentalnych. Wspomniana roznica potencjal6w. Kom6rka nerwowa . 1.czesto okresla tencjalu czynnosciowego. jak czuwanie i sen. Warszawa: PWN. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. wspiera te hipoteze.}. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. Pobudzenie jedSynapsy. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. Pobudzenia struktur m6zgu.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. B. Wedlug psycholog6w. kt6ry przebiega w czterech fazach. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. w uproszczeniu. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. i (3) zstepujacej (ruchowej). z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. ZACHOWANIA -. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia.rowniez EPSP moga sie sumowac. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. . (2) osrodkowei. Przyjmuje sie. przenoszqcej . zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk.hipotetyczny stan organizmu. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). wowym podlega prawu .~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. trzeba stymulacji.

Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. Ma to wiele przyczyn. rowniez tych. przelomu XIX i XX wieku. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii .Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. "z sekundy na sekunde". W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. Po pierwsze. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. i to w czasie realnym. L. rozdz. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. 1967b) i europejski (Venables i Martin. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . ktorzy sami takich badan nie prowadza.amerykanski (Brown. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. dajq one mozliwosc pomiaru. Po drugie. w wypadku wiekszoscl metod. w ktore] manipuluje sit.). Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). Przykladowo. 3. procesami fizjologicznymi. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. kilkadzleslat. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. 1967).

i polega na tym. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. takich jak uwaga mimowolna. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). Oprocz tego lst- 4.2. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. nazywany tez reakcja orientacyjna. wykonywanych aktualnie czynnosci. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. 4. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. a [ednoczesnie . Zalozmy hipotetycznie. im nizszy byl poziom wyjsciowy. lecz dlugotrwale. Klasyczne. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. Po czwarte. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. 1975). Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . Gray. ze spadek ten jest tym glebszy. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. Okreslenia . jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe].introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. zarowno fazowe. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. i polega na tym. tonlcznego wzrostu rytmu serca. Wildera (1931). bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. Po trzecie. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi.LIV). badz na drugim rodzaju procesow.przy innych czynnikach stalych . Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . starano sie natomiast przedstawic wybrane. w sensie scislym. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . staramy siy poznac jego dzialanie posrednio.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. czy tez. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace].1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. Nalezy jednak pamietac. dyskretne bodice). jak i toniczne.zahamowanie innych. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. sen i wiele innych. Uwaza sie (POl'. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. aby poszukiwac innych teorii.osrodkowy uklad nerwowy. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa.efekt podlogowy" (floor effect).3 Odruch orientacyjny.introwersji.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. ze . analizujac sposob. w jakich sie pojawia. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych.2. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec.wzrost ten jest tym wiekszy. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian.2. mogacych 4. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. Badacz zainteresowany ekstrawersja .OR). mowa bezglosna. Przykladowo. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian .

rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. rozdz.z wagotenia (vagotonia. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por.I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia).7. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). nie podlega habituacji. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. lub tez.wagotonii sprawily. Wenger i Cullen. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. od lac. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. czyli jego habituacjl (habituation). Koncepcja sympatykotonii . Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej.99 61. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy.37 58. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. Hessa w roku 1910 (por. Freeman). jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). 1972).1. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. Iednym z problernow. 1969). N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. w przeciwienstwie do orientacyjnej. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne. 4. Im wiecej informacji zawiera komunikat. lub nawet calkowitego zaniku OR. inspirowanym teoria informacji.nerw bledny). nervus vagus . jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. 1979. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. oznaczany symbolem A. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . mozna wiec powiedziec. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. Sokolov.2. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy.74 .2. Eppingera i L.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H.). ze reakcja obronna. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). w drugim . Wojtaszek. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. Sokolova (1963. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. Nie jest natomiast jasne. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). 3. N. Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. 1969).Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". parasympatycznego. Wenger i Cullen. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. rozszerzenie irenic. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. 1993). wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. nieprzekraczajace na ogol 0.30 63. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. w modelu Sokolova przyjmuje sie. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. zmiany postawy. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. . jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. Drugi to uklad wzrnacniajacy. Uwaza sie. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. W innym ujeciu. to znaczy uczenia sie tego.10. 1972). lm wieksza redukuje niepewnosc. mowiac inaczej. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. Bernstein i Taylor. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan.

zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. Lindsley. Opisany stan rzeczy spowodowal. Wedlug definicji Duffy. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). badania Laceya prowadza do wniosku. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. ale i od kierunku zachowania. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. jest nlemozliwe do utrzymania.2. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji.578). Engel. Specyflka indywidualna (individual specificity . 1967). 4. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. Malmo. jak Hebb. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. Inaczej mowiac. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. a osoba. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. Mowi sie na przyklad o . 1980). na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{).aktywad! strtiktur czolowych mozgu". (3) Analiza wielu badan pokazuje. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. . ze zmienne. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. budzi zasadnicze watpliwosci. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej.aktywacji elektrodermalnej" itp. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. byl John Lacey (1967). Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. s. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. przynajmniej na terenie psychofizjologii. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. autonomicznej i behawioralnej. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . W literaturze (por. Przykladowo. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. to znaczy sprawic. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. a jego funkcja wyjasniajaca. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. Duffy i inni.

sd fizjologiczne] 4. . §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. 17.gniew. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II.bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych .1 138 nych os6b. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca.napiE/cie miE/sniezola. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie.molywaeja. TEN . Wykonujemy rzut. jak i na ludziach. a wzorce sytuacyjne . lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob.). EMG . Powiedzmy. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. za zgodij autora i wydawcy.2. rozdz. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. lecz pilka pada na lewo od celu. w kt6ryms z kolejnych rzut6w. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci.. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. odmienne jakosciowo od innych wzorcow.5-19%. cisnienle krwi.m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. 1978).ych lub ]psychkznych (przykladowo. Millera (1989). wydzie1anie sliny i wiele innych (por. uwaza sie. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. copyright Elsevier Science. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por. jak aktywnosc elektrodermalna. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji .amplituda tE/tnakrwi. Tym. HEL . Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. 1986). izolowanej zmiennej.reakcja konduktancji sk6ry. mozna latwo stwlerdzic. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. Miller. PVA . Wykorzystujac aparature pomiarowa._1~i~i!:_i!l1ll:!. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. Patrzac na te wyniki. SCR . ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu.. s: 53). czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne.. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. ANG . Wedlug: Fahrenberg (1986. Widac z niej na przyklad.cZE/sloscoddeehu. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. wzorce motywacyjne . MOT .dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. EEG . Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. E. HR . 1978). RES . Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). prowadzone zar6wno na zwierzetach. _ . uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR .7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. trafiamy do celu.cZE/slosc mrugania.bezradnosc. Miller. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). 1973. motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. czestosc rytrnu serca. EBF .energia rytmu alIa.17-21%. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry..szybkosc rytmu serca. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. Badania te. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. Kimmel.napiE/cie. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji.

czolowa. C (centra~. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych.EP). a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. a w szczegolno sci . T (tempora~.ciemieniowa. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych.centralna. 1989).prawa p61kulll m6zgu. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy.przedczolowa. epilepsja. powstalych w nastepstwie chorob. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci.platki uszne (elektrody odniesienia). czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. parzyste . W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ . i _I i I'. A1 i A2 (preauricular). Cooper. . W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. Dose szybko okazalo sie jednak. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. 1978). nadclsnienle tetnicze.moze angazowac rozne procesy poznawcze. 1989). Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo). Osselton i Shaw. niezaleznie od Catona. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. lek i wiele innych (por. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. Basmajian.potyliczna.. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. jak napieciowy bol glowy. Obecnie podkresla sie czesto. F (fronta~. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. Po drugie. 1989). W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. migrena. Bergera (1929).Beck i Cybulski.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. zaburzenia gastryczne. Wkrotce potem. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. Schmitt. oczekiwania. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara. 1993). Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials .skronio· wa. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. 1980). obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. (Miller. bo ponadstuletnia historie (por. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. Fp (prefronta~. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. Wymaga to specjalnej analizy.3. Basmajian. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . 1978. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. przede wszystkim . nastawienia itp. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. P (parietal) . Po pierwsze. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki.

(d) zapis z dobrze widocznymi falami delta.. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. na przy- delta Uwaga. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. 128. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por.3. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. Z drugiej strony sa badania. co bardzo utrudnia ich 10- H. a nawet 256. W niekt6rych badaniach. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. oraz wrzeciono (spindle . 1993). Niekt6re z nich. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. za zgodq wydawcy. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. standardowy spos6b (por.2 i rycina 4-3. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. prostopadle do powierzchni czaszki.3. J esli. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). iglica (spike). 'rye. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. Pivik i in. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. (b) zapis z udzialem fal beta. 4. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. Iaspera (1958). Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. czyli fala ostra. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. czyli obliczyc tak zwany indeks fali. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. znany jako "system 10-20".fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. zwana elektroencefalogramem. wykorzystujaca technike komputerowa. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. 4-2). rna bardzo zlozona strukture. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. 64. Rejestracja dwubiegunowa. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. Przykladowo. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. (c) zapis z udzialem fal theta. przykladowo. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. H.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. interesujacych badacza.

3.8 Hz).8 8.7-1. RyelNA 4·4 .za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. Sanders i Hartshorne. Lewine i Orrison. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG.5-36. Przeciwnie. 3. Lewine i Orrison..4 Charakterystyka Uiew:Top Bee.1989). 1953). U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. Zauwazono tez.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. Zmiana taka. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany. 1990). Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. 1994). myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por.' 4. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . Krzysztola Owczarka.7 Hz) i beta (12. 1986). przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Lewine. rozdz. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe.6-3. 1995. Urbanski. Orrison.6-11. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem.6-3. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. przedstawione zostaly w tabeli 4.7-7. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. podczas gdy polkula prawa . Od czasu klasycznych badan R. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. 1994. alIa (8. zar6wno spontanicznej. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. .7 Hz). Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. 4. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Pivik.9 Hz). Ray. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. 1993). Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. ryc. z zamknietymi 'oczarni. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. Majkowski. Budohoska i Grabowska.). Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. 1995). prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. jak i towarzyszace] zdarzeniom. jak sie potocznie sadzi (por. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. Aserinsky i Kleitman. 1995). w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. 4-4). Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). sa natomiast typowe dla snu. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie.144 nych. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. F He fE :FOANEC cer. cyklicznie powtarzajace sie fazy. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por.3. Majkowski.6-11. theta (4.

a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. amplitudy i czasu utajenia (latencji). cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. iz potencjaly endogenne.AEP). aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane].SEP).3. G. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim.3) nie przekracza 10 mV.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza.potencial pozytywny o latencji 300 ms. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. a dodatnie w dol. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. 1995). Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde.7. CNV pojawia sie w6wczas. 4. Przykladowo. Poczynajac od lat szescdziesiatych. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). Potencial wywolany jest specyficzna. zachodzi potrzeba ich klasyfikacji.VEP).7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu.w psychofizjologii poznawczej. Cooper. odkryta zostala w roku 1964 przez W. Aldridge. 1964).1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. czestotliwosc czy amplituda. Najczesciej jest to technika usrednlania. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie).146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu.3. Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. jak i endogenny. Lewine i Orrison. w przeciwieristwie do egzogennych. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze.7. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. takich jak jego modalnosc. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. J esli. natomiast symbol P300 . pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. w odstepie okolo 1 sekundy. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. Uwaza siy. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej).5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. kiedy osobie badanej eksponuje sie. osiagajace swoje maksimum w momencie . Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . tab. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. na przyklad. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. par. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie.3. Przykladowo.3. Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. 4. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. zwlaszcza zas . Przykladowo. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. 4. 4. 4. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. McCallum i Winter. Dla podkreslenia. Jesli zalozenia te zostana spelnione.3. to amplituda potencjalu P300 (por.2). o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu.

zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego.125 -0.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. H. Mowlac w pewnym uproszczeniu.083 -0. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. Donchina (1981). J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. 1977). Deecke (Deecke i Kornhuber. Schwendt i Picton. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. Wyniki badan pokazuja.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. 1973. (1971. Zubin i John. za zgodq wydawcy. Poznie] okazalo sle.3. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. oznaczany tez symbolem P3. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace.80) -linia gruba. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny).7.3.04~ 0. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . 1985). a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. Bereitschaftspoten- tial). ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. 1977. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . sforrnulowana przez E. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego.166 0. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . Naatanen. Niektorzy badacze uwazaja. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. Hink. Kornhuber i Deecke. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential .--~~~f-16c~~o2b. Kornhuber i L. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. Dose powszechnie przyjmuje sie. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej.125 0. Tecce. Braren. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. 4-5). s. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin.7. copyright American Medical Association. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). 1965). ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii.3. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. Uwaza sie. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task.RP. i pozny. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. 4-6).3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). bodziec kontrolny (p = 0. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). 4. rye. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. Nazwa potencjalu pochodzi stad. kontekst zostaje poddany rewizji.pojawia sie on wowczas. historycznej nazwy. ryc. zostal opisany po raz pierwszy przez S. motywacja oraz intencja dzialania. niem. 4. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por.20) -linia cienka. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). ile razy 6w bodziec jest eksponowany. zwlazany z gotowoscia do dzialania.208 -0. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. Wedlug: J. Hillyard. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna. jak oczekiwanie. przyjmuje sie tu.166 -0.083 0. uwaga. 4). ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por.. H. 1965). Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej).042 O. jaki daje wzmocnienie czesciowe). zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. 4.7. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. Mimo to nie zmieniono pierwotnej.

co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. Pole to jest niezwykle slabe. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. Wyniki pokazuja.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . czynnosciowych. Show (pOI'.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. jak E. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). miedzy innymi. Tassinary i Fridlund.CAT lub CT). ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego.3. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). Hartshorne. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. Cacioppo. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. Orrison i in. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob.3. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . 4. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu.4.. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging . zwiazanego z ukierunkowana uwaga. 1990. 1993). Hausmanowa-Petrusewicz. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . Fakt.7. 1995). Galvaniego. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach .BEAM).7. materialy nadprzewodzace. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM.. wskazuje. 1995). pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji.Naatanen. R. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). 4. Zdaniem Naatanena. ktory jako pierwszy. 1990. ktory nazwano negatywna fala uwagi. Jacobson. Co wiecej. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. Jiang i Alho. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. 4. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. Hillyard i Hansen. jeszcze pod koniec XVIII wieku. Paavilainen. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych).1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in.3.3. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna.MMN) jest R. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). Tiitinen. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. par. Lewine. Niektore z nich. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. C.fMRl). Davis i W. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. Naatanen. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. Dalsze badania doprowadzily do wniosku.SQUIDs). niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'.). 1995). Badania elektromiograficzne maja dluga historle.jego kurczenie. 1990). ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). badania pokazuja. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. Poczatki nowoczesnych. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). A. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. Waznq zaleta obu metod jest to. Wykorzystuje sie w niej. choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. 1986).EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca.

Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w.. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. obserwuje sie czesto. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. Wyniki uzyskane przez S. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie).3 EMG a wyobrazenla 4. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. a czestotliwosc .2. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. M. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. F. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. pozniej. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. warg. Osoby badane. dla ulatwienia rejestracji. pisanie. a pozniej z jego spadkiem. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). ze napiecie niektorych miesni. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). sluchania rnuzyki). pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi.2. postulowana przez teorie aktywacji. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. 1971).152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. 1990. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). recytowanie wiersza). zwlaszcza miesni karku. takich jak ciche czytanie. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932.2. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. podbrodka). Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz.4. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. Zgodnie z inna hipoteza. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. 1989.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). Eason i White. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. przeprowadzonych w latach 1900-1966. proszono. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. pompowanie opony czy pisanie listu. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. Uwaza sie. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. zapamietywanie tresci jezykowych. angazujacych procesy jezykowe. Goldstein. dose czesto. N alezy jednak pamietac. sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. 1972).4. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. poczynajac od lat trzydziestych. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. W szyst- .rowniez na inne uklady). ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. Zdaniem Malmo (1965).10 000 Hz. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) .4. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. 4. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient).4. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. Istnieja dane sugerujace. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. mimika twarzy) . po wstepnym okresie relaksacji. 4. Andreassi. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. gardla. takich jak unoszenie ciezarow. Dalen i Storfjell.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. Badania tego zjawiska maja dluga histone. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo.. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. sluchanie tekst6w. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. pokazuja. W pr6bach.

leh znaczenie staje sie jasne. Fair. semantycznych. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Zaobserwowano tez.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. Stwierdzono. za: Cacioppo i Tassinary. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. E. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. 4. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych.mlesni ust i gardla. Ekman. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. smutek i gniew. a mianowicie ruchami oczu. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. natomiast emocjom negatywnym . ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. stwierdzono. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. ale maja wysoki prog wrazliwosci . Po trzecie wreszcie.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. 1979). i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. Lang.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. na przyklad zmiany rytmu serca (por.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. W siatkowce czlowieka znajduje sit. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly.2. wykazano. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. Petty'(1981). Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. Po pierwsze. nieco mniejszy . Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. Langa prowadza do wniosku. Mandel i Klerman. 1976). Dalsze badania pokazaly. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych.podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Po drugie. takie jak szczescie. Miedzy innymi Shaw (1940. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. T Cacioppo i R.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej.4. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. aby sadzic. Badania P. Istnieja pewne podstawy. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. dan. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. lubiane badz nielubiane pejzaze. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. stwierdzono wy- I I 4. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. 1990) stwierdzil.4. Dimberg (1990). E.5. Salt. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow.2. slegajaca 150 000/mm2. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. musculus zigomaticus). ]. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. ze EMG twarzy (facial EMG . nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. 1973). musculus corrugator).

Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo..... jak i mimowolne. za zgodCjwydawcy. copyright University of Minnesota Press. (4) ruchy skokowe (saccadic).. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie. ryc. Widac to wyraznie.. - " R . lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu.. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych.EOG).~ . Mlodkowski i Mlodkowski.poczCjtekwiersza.. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. ·.: ~. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku..koniec wiersza... dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko.1. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por.. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji..5. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. nawet jesli oko zasloniete jest powieka. Szczechura i Terelak.... 1979. .1.. ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce... .2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia).... linia ruchu gtowy _...... ale koncentruja na wybranych. spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1. Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna..' . zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym.. R .. 1993)... nie dluze] niz 100 milisekund. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· . "'.. .. Dlatego tez mowi siy..··8·. .. .. E .. 0 ••••••••••••••••• .. jego parametry (zakres. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. . Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee. 1993)... na ktory patrzy badany. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B .. 4-8). . (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit)... w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4. B . czterem znakorn standard owego druku (por.:::::::::::::::.. Szczechura i Terelak.. ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). zarowno dowolne.••• .156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt. Wadaptacji wg: Tinker (1965)..1 Charakterystyka ruch6w oczu 4.5. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). najwazniejszych punktach obrazu. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . co stanowi 1/10000 pola widzenia. nie slepe.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. Uwaza sie... Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde. ····..1. Stosunkowo latwa..... . . Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne. 4-7).. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka.. Szczechura i Terelak.5.. R I linia ruchu gtowy ...:::···· ....·········_······E . Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny).. w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu.. ryc. ··. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony).5 stopnia katowego. RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 . Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa. ·E .ruchy wsteczne.-. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow.. 4.::::·:::~-::~::::::::::. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por.

J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. czyli tak zwany ruch regresyjny. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. Zimmer. od lac. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. miedzy innymi. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. Badania pokazuja. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. Scislej rzecz ujmujac. koncentracie uwagi. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. 1974). Jej wrazliwosc. obserwowano dwa maksima reakcji. Sarkin i Dykes. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. Mimo podjecia kilku prob. moze wzrosnac az 100 000 razy. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. jak emocjonalnych. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. kierowcow. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. maszynistow kolejowych. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. gdy wypadaja na slowach rzadkich. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. Beatty i D. gdy zapowiadal on zadanie latwe. drugi . W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. nie przekracza na ogol 0. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. do wartosci maksymalnej. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. wy[sciowa szerokosc zrenicy. habituacja. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. ktory jq rozszerza. Hess sforrnulowal hipoteze.przez uklad sympatyczny. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. Po drugie. 1965) autor ten zaobserwowal. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). jak [asnosc i barwa swiatla. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. 4. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. Uwaza sie. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace.5. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. zarowno poznawczych. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. stwierdzono. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. operatorow komputerow itp. trudnych. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. zwlaszcza tam. Wiadomo tez. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. H. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. ze bodzce psychologiczne moga powo- . 1965). wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. Po pierwsze. zwierajqcego zrenice. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. Podobne wyniki uzyskano. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. 1996). 1973). stwierdzono.5. Kahneman. 13 x 14 i 16 x 23. Badania Zimmera (1993) pokazuja.zrenica). ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. niezrozumialych. oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. rozroznianle bodzcow dzwiekowych.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. 1993). ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). Asarnow. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). jak E. i miesnia promienistego. 1986. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. akomodacja oka. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. Analizujac tego typu dane. J. Kahneman uwazal. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por.2.5 milimetra. Ianisse. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania.5. Stwierdzono przy tym. pamlec krotkotrwala. Kahneman. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. Hess. Beatty. Fiksacje staja sie dluzsze. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. badajacych. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. pupilla .nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy).zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala.2. ruch spostrzeganego obiektu.).

3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. na drugim zas . w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia.rozrusznikiem serca). Automatyzm serca przejawia sie w tym.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie.wzorca dzieciecosci" (notabene. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. Podo bnie. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. rna niezwykle zlozony system regulacji. Jest tez mozliwe. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. selektywne hamowanie reakcji mrugania. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. utrata wzroku czy sila oswietlenla. Komentuiac te dane. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. powracaiaca do serca. Co ciekawe. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. 1984). ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. ze zarowno czestosc. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Stern i Dunham. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci.5. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. zostanie przepornpowana). nie zas najej znak. 1992. ze cala krew zylna. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. janisse (1974) uwaza nawet. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. mechanizmy autoregulacji. jak znieczulenie rogowki. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). Przykladowo. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. ladniejsze. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). Sterna (1992). 1993. Stern. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. Ogolnie rzecz biorae. 1973).belladonne (bella donna znaczy doslownie . Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. oko . dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy.A. (2) odroczeniu mrugnlecia. Innym. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. M. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. Badania pokazuja. pobudzenie nerwu blednego moze 4. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. Generalnie rzecz biorac. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. Mozna sadzic. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. Przykladowo. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. w sposob podobny do . Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. Zdaniem I. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie.5.2.powiekszone poprzez retusz. regulacja miejscowa . rysunki twarzy. zwany tez ukladem krazenia. Hess przywoluje fakt. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. ze silne emocje (lyk. Podobne . natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. P. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. Mietkiewskj. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice .piekna dama") . W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca.jako srodek upiekszajacy. 4. Hess i Goodwin. Zdaniem Sterna (1992). oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. Uwaza sie. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. czas trwania. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. lecz krotkotrwale. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. Berne i Levy. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. oraz odruch obronny. by zwracano na niego uwager). Rozroznia sie odruch zaskoczenia. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. 1990). badani nie byli swiadomi. Pewne dane wskazuja.

N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). Najlepiej widoczny jest zalamek . czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg.ECG lub EKG) . dodatni R. 4-10).6.1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . powoduje ich zw~zenie. u osob 0 slabszym miesnlu . Somsen. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). Levy. rye.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). podlega on glownie kontroli neuronalnej. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego.6 0. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por.0 4. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny). Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. Przykladowo. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. takich jak mozg i serce. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor.1. rye. Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer).SBP). ktory razem z sasiednimi. Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca.0 0..objetosc mlnutowa serca (cardiac output). Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej.6. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich. 4. W niektorych tkankach.4 0. 1988). Jennings ivan der Molen.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca.8 0.6. por. pluc.2 0.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . otrzymujemy kolejny wskaznik . 1977). W innych. nerek i skory. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram .1. 4-9). W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne. gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. czyli zmiana przeplywu obwodowego. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). 4. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. mierzona w rnilisekundach. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). takich na przyklad jak skora. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy.

6.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. Przykladowo.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. w szczegolnosci zas .4 Przeplyw obwodowy 4. 1996). nieinwazyjny pomiar ctsnienia. zar6wno okresowym. 1996).3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). a posrednio . strach czy wscieklosc. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi.. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe . ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. takich jak b61.1.. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por.6.6. Beauvale i Bener.. 4. Geer i Head. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. 1988). 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe.~. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci.5 Pl'zykladowy tapis zmi.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa). ale podlega ciaglym zmianom.transport substancji energetycznych. Ciarkowska. Obrist. 4. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca..wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych.. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. to jest 0. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s). zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. 1996). 1974).6. 4. 4.. Rzeczywiscie. mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony.. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. 1993). Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . Mulder. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej.-~"". na pobudzenie ukladu . .40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. Kaiser.1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. gl6d.15-0. W badaniach dotyczacych szybkich.erc. jak i 0 charakterze doraznym.an rytmu S. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). 4-11). ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability . otaczajace jq tkanki). Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu.6. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle]. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. Shapiro i in. rye. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego.cz\lscdolna.~ ~.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia .. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. 1976). tym wieksza szybkosc fali tetna. 1992.1.beat by beat).'"""' 1 64 . Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan.:. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych.. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. """"----""""--_. Stromme i Ursin.2. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca.RSA).. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu.1..

lzwr6ci6 uwag!. adrenergicznego.l mi!. . Cannona (1915).. 1989.6. Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). Dowodzi to. Requin. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles.102 u/min i maksymalna . Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. rozdz.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). 1987). Harbin. CZ!. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju.l. Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . a w konsekwencji . Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki. ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. za zgodq wydawcy. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. Obrista.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini).3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. Przykladowo. Wedlug: Blix.l mi!.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . Myrtek i Greenlee. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. Paski poziome ilustrujq r6inic!. Brener. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. 1221). 1980). ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. aby uniknac kary) . copyright Aerospace Medical Association. 1987.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej. czyli: "Nie wiem. Pewne dane sugeruja nawet. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. A. Iak dotad.ls6A przedstawia relacj!. Prosz!.ls6B przedstawia relacj!. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne.2. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. 1988). wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. 1976).2. Brener. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. '" s Q) '2 30 S . Stromme i Ursin (1974.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!.l prostq (regresja liniowa). Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P.obciazenia ukladu krazenia (por. Niektore badania sugeruja tez. s. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. Dobrym przykla- . 1984).s "" '13 .l mi!. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. 1991). 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. 4. Brener iRing. niz wtedy. jak to zrobic". ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . a w nastepstwie .6..na aktywnose: sercowo-naczyniowa.

czyli: "Nie wiadomo.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection). Brenera (1987). a tym samym .. 1986. ze nasilenie 4. Ciarkowska.. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R.50 (bye moze inne czynniki.". 4. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. gdy dotyczy antycypowanej kary.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. czyIi: "Nie wiem. R.1 Odruch orientacyjny..L. Iesli zadanie jest bardzo latwe. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. 4-12). Autorka klasycznych ba- Badaczem. jak i wtedy.".:~ . kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. 293).._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. nie jest jasne. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja.talle) obserwuje §i. jednostka moze bye pewna sukcesu..". przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. . czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. ._'.IT . Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. Barry (1982."":. Carroll. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. Powszechny jest poglad.. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. w szczegolnosci zas .. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. Zdaniem Graham. Nlepewnosc co do wyniku dzialania.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. niepewnych. 1976). W sytuacjach nowych. gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. Nie jest rowniez jasne. aby wre-szcle. Powstaje jednak pytanie.::'<""m". Obrist.. Turner i Hellawell. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w.. nastepuje przyspieszenie pracy serca. 1986a). Wyniki pokazaly. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie. jakim bedzie musial sprostac. [esli uswiadomimy sobie. aby otrzymac pokarm.sukces jest nlemozliwy. reakcja orientacyjna . . J ennings. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne).. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por. czy oslagne sukces". okazaly sie nieskuteczne". takie jak wielkosc przynety. N alezalo by przyjac. Iak pisze J. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. Jest wiec zrozumiale.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. reakcja 0 bronna . podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu.4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt.6.. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973. jak i wtedy.~ca.. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. mogacych dzialac jak dystraktory. J.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. do jakiego zas . """". iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles._'. 1967) koncepC. s. . natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. glom'.2. Lacey. innym niz kierunek uwagi. 1984)..3. pokazuje. nieraz bardzo znaczny. Jennings (1986b. ~~ 169 dem moga tu bye badania]. .gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste.. Reykowski. 1987). ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. byl nlewatpllwie John Lacey.~ zwolnienie rytmu serca. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych.. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. 1992). jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". rye.nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej").. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) . Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji.-16 8 rf. wzrost rytmu serca.6. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi. Wyniki wielu badan wskazuja (por.".z procesami uwagi. Nie jest jednak jasne. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA .. ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). 4. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . jezeli jest ekstremalnie trudne ..".. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu..6. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. natomiast w sytuacjach. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. BIOLOGICZNE ". Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe)..6.3.. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w.. moga modyfikowac ty zaleznosc). Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim. 1979). a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie.~~"". 1992). Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca.proces6w emocjonalno-motywacyjnych.... MECHANIZMY '."""""""£jW. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por.

4. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect). van der Molen.albo inaczei .::~z. w przyblizenlu jak opornik (rezystor).~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. Fowlesa i innych (1981). 1979.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. 1986a)..6.primary bradycardia). Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). w rniare wydluzania sit.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory .6.74. Stosujac metode endosornatyczna.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru).3. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por. Stosuje sit. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. czyli konduktancja skory (skin conductance).3. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. rozne wersje tego schematu. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). 1992. 1974). Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. 4. przykladem drugiej . Bohlin i Kjellberg. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla.------ --- -- --_. sk6ra zachowuje sit. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. czyli rezystancja skory (skin resistance)..Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879).§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-.6. Neumann i Blanton. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. jest badanie czasu reakcji. H. C. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. nie rna jednak jasnosci. staly prad pomiarowy. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. potential).:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. oczekiwania na bodziec imperatywny.67 i 0.~:~~~::::!:~. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. Jennings. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. unsignalled reaction time). 1990). 1985). Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. Somsen i Orlebeke. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. w rnuzyke nagrana na tasme). Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. Jennings.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. 1970).rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). a scisle] .aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. Stosujac metode egzosornatyczna. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . Ieslt stosuje sit. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. van der Molen.3. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. J ak dotad.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974. 1977) bylo odkrycie. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0.--~u @b\" ~ ~3+---------~---. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . Boucsein. Somsen i Terezis. wsluchiwanie sit.-. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. albo tez przewodnosc czynna. . mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). 4. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc.

Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa.7.".fu.. Thomas i]. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . jak sie niekiedy blednie sadzi. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). oraz aktywnosc toniczna. Montagu i E. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian.:'1<.2. ~."Th.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R. Gtuczoly te rozmieszczone sa. rozdz.te. Bernstein. M.SCR) . Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . 1982. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory). Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991.-. 4. S. miedzy innymi. Brown. Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. . (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych.• ~v. 1993). tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory.~tmJr.. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego.~ . (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. -. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez].. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho. Prokasy i Kumpfer..3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. P.-ze. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). na calej powierzchni ciala. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria.7.. bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami.. Colesa (1966).m. (3) poziom potencjalu (skin potential level . mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator. wymienione nize] prawidlowosci (por.· reagowania) . D. Edelberga (1972. czyli obecnosci bodzca.. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem.58bitow niepewnosci) oraz [ego.. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ. S.~~- .-.7.-. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci.7. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. ktore wymagaly •• areagowanla. !&._ . Barry.~~~~"'''''£===''''k"". Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0. W roku 1967 C. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace . Korr (1957) wykazali. 1993). (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. Iednostka rezystancji jest om (Q). 1977). przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200). Zgodnie z nim. . bodzcaml z nieznaezacyrni zas. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej.:m:. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami.w milionowych czesciach siemensa. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV).-. czylireakcje na konkretne bodice.: Wynikiekspery" mentuwykazaly. Przemawiaja za tym.. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por. natomiast wlelkosc konduktancji . l1ub1. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. (1).. ktore nie wymagaly.gruczoly potowe. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to.). . z niewielkimi wyjatkami. 1973). C. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne).2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu.SPL).~ 173 4. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna.~~"%t. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. w mikrosiemensach (mS). R(KQ) 4. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. 1983)..SRR).K:::"§rm=:_§.. Bernsteina i A.siemens (S). Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej. 4.. przeprowadzonego przez A. musi bye postrzegany jako znaczacy. Ohman. Taylora (1979). (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji.. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS).1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -.. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. 1967a). (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. E. M. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych).

Grings i Dawson. 1973). wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. Powstaje pytanie.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A.= . podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. 0. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. E. Zdaniem 1. 1973). Rola jezyka (lub tez.bodziec.. niekiedy . ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy .~. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych.. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. Prokasy i Kumpfer. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). 1966). to jest uswtadomienlern sob ie. klasyczne bodice warunkowe.. sprawiajacej. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza.4 0. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml.nawet do poziomu wyjsciowego (por.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. Podobnie jak nabywanie. a nawet zanik reakcji warunkowej. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. 1973).praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. 4. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. 1973). czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. lecz reakcjami orientacyjnymi. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. Garcia i Koelling.=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c.4 \~~ V 4.nej. uzywaiac terminologii Pawlowa. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. mozna spowodowac zmniejszenie. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki).. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S.7. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. Podobnie. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. wystarczy poinformo- wac osobe badana. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. rye. Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania.~. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). Prokasy i Kumpfer. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. Skutecznose tego typu procedur.3 i·····~ . wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). S3' ..pierwotnie neutralny . nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. niektorzy badacze dochodza do wniosku. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. Na przyklad. Wyniki badan pokazuja (por. czyli tego. jak i przez bodice. Harris (1937) wykazali. Maltzmana (1979).przy duze] liczbie prob . Prokasy i Kumpfer. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . 4-13). a nastepnie na systematycznym ich spadku. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). pajakow). W Cook i R.7. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR).

Przez dlugi czas panowalo przekonanie. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. jak . Znanych jest wiele potencjalow korowych. i nie wczesniej. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. .nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . Wyniki badari pokazuja..jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. Mandel i Bridger. dyskutowana od lat szescdziesiatych. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. Istota problemu dotyczy raczej tego. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). Zgodnie z drugim stanowiskiem. jak i dla praktyki psychologicznej.warunkowego. Zauwazono. operatorow kornputerow).. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Inna nosna idea. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. czas trwania i czestosc tej reak- . rozniqce sie intensywnoscia. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. ~~~"1m. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna.•..tym wteksza arnplitudaeieakcji.mleszkanie".bez jej udzialu. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci.:~ neralizacji semantycznej. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. drugi zas . Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). bodzcem warun- kowym.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v .w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. jest biofeedback. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym._- v. . Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. reakcji orientacyjnej.. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). Wystarczy uswiadomic sobie. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka.J ak widaez ryclny.chalupa". Maltzman. 1 76 """-&~. z drugiej zas . ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. Wedlug pierwszego z nich. przy czyrn podkresla sie. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. 1973).dom". mledzy innymi.I&":"~. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. inrwiyksza. •• . Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja.">!III"" polega ina tym. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. D.N&. Przykladowo. . W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. charakterystycznych dla danej osoby. ze moment wystapienia. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. E. Stwierdzono na przyklad. ogolnego konstruktu teoretycznego. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). Liczne dane pokazuja tez.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. Istnieja dane wskazujace na przyklad. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. kierowcow. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. dane eksperymentalne. "palac" itp. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. kolejnosci zas .EMG) moze dostarczac informacji. 1985). reprezentowanym miedzy innymi przez M. 1979. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu.~~~~~~~~~ 1 77 l . ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. Oznaczato. zmiany zachodzace w czasie snu. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne.warunkowaniem i generalizacia reakcji.. Cenerallzacta se'""lifl'" un. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka.

Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. (red. 4. Sosnowski. (1992). takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. a nie. T. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. choc nie calkiem typowy. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). Sosnowski. jak uczenie sie i przywiazanie. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. Istnieje tez poglad. Wrodaw: Ossolineum. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. mieso lub skora. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. Zimmer. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow.. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. (1991). ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Stwierdzono. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Pies to dobry. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. Wrodaw: Ossolineum. W.178 cji sa regulowane w taki sposob. Interesujacym. Ciarkowska. K. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. 1894. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej.). Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. przyklad tego procesu. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. bodziec warunkowy. 3. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. czujnosc. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. T. 5. (1993). Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. glebszego charakteru. . charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. jak i bodziec. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. jego intellgencje. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. 6. 53). Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. s. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. jak dotad. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego.

•. . Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. formach zachowania. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. 1950). opierali sie najczesciej na wybranych. korzeni. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). wykonywanych w okreslonym kierunku. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). Inicjuje ona zatem lokomocje. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. do oslagania powtarzalnosci wynikow. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Ukwial. Lorenz (1982) broni nawet tezy. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena.180 czalnych. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). 1989) to bazotaksje. Dembowski. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. Nastia jest reakcja obronna. 5. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. tak jak w wypadku kinez.""-~ •. Poslugujac sie tym kryterium. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. oraz astrotaksje. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). jakim jest zachowanie. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. termo.1. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. co sprawia. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. takich jak naciskanie na dzwignle. prowadzac badania na zwierzetach. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca.- . ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne.czy sejsmokinezy. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. lisci) . Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. bieg w kole aktywnosci itp. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. W niniejszej pracy przyjmujemy. czyli takie warunki srodowiskowe. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- .na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. matematyzacji analizy rezultatow. U kregowcow praktycznie nie wystepuje.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca.. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni).•. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. 1993. menotaksje i astrotaksje. Uznali oni. ~. Sadowski i Chmurzynski. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. przyjmujac. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Vh'="·~~~~~~ -~~~. Etologowie (ethos . ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. 1960). Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . Psychologowie eksperymentalni.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland.

Mozna zauwazyc. symboliczna sylwetka drapiezcy) . podawanym w wielu opracowaniach. nie przechodzac do kolejnego etapu. ktora wskazuje. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. B . ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. 4. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. jest mledzy innymi odruch cofania. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. Blaszczyk i Zielinski. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. Waznq cecha tych reakcji jest to. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. 0 czlowieku mozemy powiedziec. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. sa reakcje optokinetyczne. choc trzeba stwierdzlc. charakterystycznymi dla organizmow. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne.jak na przyklad taksje . Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. ze nie wystepuja one. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu.d). Elementarnymi skladnikami zachowania. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych.tropizm. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. oraz. bardzo do niego podobny. jest mniejsze niz w przeciwnym.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . 1989). Tajchert. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. a nie . Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. 5-1c. Jest to forma zachowania organizmu.. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. C i D . 1993). W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). Sadowski i Chmurzynski. Oznacza to. rozdz. 1982). czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. Doskonalym przykladem.). choc . bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Sa to wrodzone. czesto okreslanych jako odruchy zlozone.chemotaksja. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. powszechnie wystepujacy na polach. Istota zachowania korekcyjnego jest to. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany.. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. 1996) lub odruch obronny. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki.na stymulacji zewnetrznej. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. Dlatego bywa porownywana do taksji. 1966) i muchy domowej (McFarland. niewymagaiace uczenia sie. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. ryc.

. U organizrnow. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury.~~~'m. Pojeciem.. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism).. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. intensywnoscia koloru itd. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. opisujacy procesy eferentne.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. (Tinbergen. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). N. 1974).*. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. to: [. lecz przewyzszajace go wielkoscia. bez przymiotnika "wrodzony". Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. kontrastowoscia." 18 5 .%~"f. Nalezy wspomniec. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW).l. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq.~~~~~'m. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. dominuja wlasnie takie zachowania. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego.~"m. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek. Po stacie z reklamy. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych. 5. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow.. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy.. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. na drodze roznych form uczenia sie. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow.~~~Wk~'. '- ff&. jak widok malych zwierzat. Obecnie wiadomo.~~"%. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). odnoszacy sie do procesow aferentnych.. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne."®&. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja.. wylacznie przez wlasciwy bodziec . Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. s. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. wed lug Tinbergena (1976/1951. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych.. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych.~ 5. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy.~ . Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy. Tinbergen i K. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi.2. Instynkt. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. a takze odruchy zlozone. Analizujac ten problem. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia.2.<mh~~. jego konczyny pozostaja usztywnione.1. Pierwotnie stosowano termin .~~'&. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych.". nalezy podkreslic kilka faktow.klucz.1. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. 1976/ /1951)..ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. 175). Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca..1. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". jest instynkt (instinct). Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow.. jak cofnieta czesc twarzowa. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt.zachowanle instynktowne".:<%lf$k'W!. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala.~'W£. otwieranym. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. . choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca.

'. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. Lorenz posluguje sit. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". W.. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie.1. Gdy takich ruchow zabraknie. 5-2a). nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. ktore powodujq. C . choc nie rna watpliwosci. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. D .wszystko alba nic". Trzeba podkreslic fakt.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. Muszq one przekroczye pewien prog. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku..psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . ktorzy staraja sit. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar..2. Im wiycej wody w zbiorniku. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji.czne Bodice specyficzne 5. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis.model procesow motywacyjnych Deutscha. Nalezy stwierdzic. Pojeciem. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. sa tak zwane ruchy intencjonalne.~ zmiana . okreslony przez D. sa szczegolnie sztywne. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. Glosi ona. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. to jest --I hamowanie •.e ':eJr. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. Model Lorenza. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet.. to wszyscy. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . 1975). Im wiycej wody w zbiorniku. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982). tym wiyksza energia dzialania (popyd). Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. B . Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. Te akty zachowania. wykorzystac pojecie popedu. Jak latwo zauwazye.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. czyli zgodne z zasada .

to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego.m-:~-.bodziec nieswoisty. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania.. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych.1.bodziec swoisty. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego). oraz niespecyficzna. ..2.m. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy. MW . Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm.osrodek koordynacji ruchowej. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego...Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania. Objasnienia symboli: > .. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania). J. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha.'%. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. tak jak proponowal Tinbergen. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu.efektor. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe.". 1994). tworza zreby ogolnej struktury zachowania. 5-3b).receptor. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy.4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). sterujacego danyrn zachowaniem. rye.!cy. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym.:- &"< . Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe). 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego.og61na organizacja zachowania.. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia. Deutsch (1960) w swym modelu (zob._'tm. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. A.". w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. Ss .hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). Stan ten. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. rye. GD . w.. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. powtarzane moga bye etapy poprzednie. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A .. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua.1 88 ffi~~'%~. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym.. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka. """. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi).-.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych.gotowosc do dzialania.".. ryc. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej.~~_ ZACHOWANIA . B . Ns . Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.~~~~:«" ..•':'$~~~.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. < . OKR .mechanizm wyzwalaj.. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu.'\. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia. zob. 5-2d).- 1 89 k.. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych... Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym.~~%.. 1972.

.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat.]. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. natomiast te. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. r ! !] . schowana do otwartego naczynia w taki sposob. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities).zatopienia zqdla . zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. picie). dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. s.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania.. wyciaga glowe w jego kierunku. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. 89). niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. Trzeciej kolejnej reakcji . Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. Pszczola.. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. B . Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. ktorego sle bola.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. Istotnie. 5-4a). Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. ktore pachnialy w odpowiedni sposob.] wyzwala pierwszq reakcjy. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. 1976/1951. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii.1. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. ktory badajac nowy obiekt.2. wydaje sie. lub nawet grupa pszczol.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. Na przyklad szczur. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. szukajqc pszczoly. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. prawdopodobnie dotykowych [. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton..]" (finbergen. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. nieprzystawanie do sytuacji. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. 1966). ryc. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. ale zarazem mniej zagrazajacej. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji.... Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. gaja przed siebie dlon. nie zwraca uwagi drapieznika.

Latwo jednak znalezc dowody na to. ryc. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. opisowych i wyjasniajacych. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. partnera seksualnego. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. To jednostka przezywa lub nie. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. zachowan.~~""ifu~~~~~ 19 2 . ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. zgodne sa z zalozenlem. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Wynnie-Edwarclsa (1962).. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu.. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego.. co dowodzi. 5-4b). Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. ze wymienione wczesnie] zachowania. walcza.. przejawy altruizmu. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. ze proces selekcji preferuje te zachowania. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie.]. ktorego jest przedstawicielem. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. mimo ze w jej trakcie moga zginac. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. Latwo udowodnic. Uwaga skupiona zostala na gatunku. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow.. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. flzjologii i zachowania. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. antygatunkowe.. z paleniem papierosow. C. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. ktory postuluje. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. ktore sluza przetrwaniu gatunku. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. rozmnaza sie lub nie. realizacji prokreacji. B i C. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. znajdowania pozywienia. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. opieki nad potomstwem. C. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania.:. zwterze. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie.«"-. dazace do kopulacji. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. Gatunek nie wystepuje "w calosci". ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. kooperujace. roslina czy czlowiek. Nietruclno pokazac. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. Opieka nad potomstwem.~~~. Teoria cloboru naturalnego zaklada. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. ZACHOWANIA •. :. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. to jest do unikania drapiezcow. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. A. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . przynajmniej w tej czesci. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. Neodarwinizm. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu.. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. J ednostka to fenotyp. ktore zmnleiszajajednostko- .~~~~ MECHANIZMY =lli. A. organizm. gdy spotkaia siy ze soba. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. Roje pszczol walcza ze soba. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. van Iersel i A. Darwina (1859). Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. Bol (1958). kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca.

'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E.'!bi. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. a dla golebl O. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. Proces selekcji eliminuje te zachowania. a co za tym idzie . W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. ryc. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. O. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych.j. J est to strategia. z czasem jii dominujac. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC. a w 42%jak golab (por. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy .1 Agresja Lorenz (1964.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. Jest to zachowanie antygatunkowe.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. Tabela 5.odsetek golC. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50.oplacalnose strategii jastrzC.'!pujqC'!charakterystykC. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. Walka krwawa. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran.'!bia OSG . od ktore] nie rna ucieczki. otrzymujemy nastC. Sens tego zachowania widac jasno.oplacalnose strategii goIC. Jezeli zas odsetekjastrzC. Stra- ~ RAMKA5. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. kilku samic oraz mlodych osobnikow.2. Zgodnie z tym.'!bi. Wilsona (1975).'!bi wpopulacji wynosij.58 OSG = 6.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . gdy przeanalizuje siC. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej. rosnie bowiem liczba walk przegranych.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. a golebie] +15.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Maynard Smith (1976).powr6t do punktu r6wnowagi. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.'!bi w populacji g . ze OSJ = OSG. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow.zasoby gatunkowe" Iwow. 5-5). to g = 1.194 wej. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata. Taka mieszana strategia. a koszt grozby 10. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow. ze: OSJ . Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode. jak w tab eli 5. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. TakwiC.odsetekjastrzC. czyli ESS. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. gdyby wszyscy jq stosowali.'! bardziej oplacalna. Istnieja zjawiska.25 Tak wiC. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). i I . Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna.jeszcze mniej.1. biologii.'!biastaje siC. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. nie.25 OSJ = 6.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15).42 j = 0. nie jest wyjatkiem od reguly.'!biej rzewyzsza golC. opieki nad potomstwem. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu.'!bia j . Jest to zatem istotne uderzenie w . I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. ktore nie przyczyniaja siC. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . gdy jest wspolprzywodca grupy. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji.'!c placalnose strategii jao strzC. Analize taka przedstawil J. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy.'! punktu rownowagi: g = 0. Przyjmijmy.3 5. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali. ilu jq stosuje.'!biii. nazywa siC. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna .j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej.ESS). ktore zastali w grupie.'!o bi i golC. przyjmijmy. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. obarczonych kosztem ran (-100). Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana. walka. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow .

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-