P. 1
Strelau - Psychologia. Podrecznik Tom I

Strelau - Psychologia. Podrecznik Tom I

|Views: 11,665|Likes:
Wydawca: Katarzyna

More info:

Published by: Katarzyna on Apr 16, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/22/2015

pdf

text

original

1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. Ta grupa uczonych. i 80. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . zgromadzilo sie grono uczniow. byla znikoma. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. jak i formy. ktore powstaly w latach 70. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. ze jest akademicki. Iak juz wspomnialem. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. sterowane centralnie. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. poniewaz . stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. Wprost zenujacy. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla .w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . Dotyczy to takze studiow psychologicznych. Choc. jako "deprywacjy podrecznikowa". w tym glownie wieczorowe i zaoczne.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. znana jako szkola warszawska. rozwojowej i wychowawczej. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. liczba ksztalcacych sie studentow. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. ktore rnozna okreslk. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. to autorzy wspomnianego podrecznika. Wreszcie. oferty wydawnicze byly tak ubogie. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. Na przelomie lat 80. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . Te forme zachowania nazywa czynnoscia. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. i 90. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. Strelaua. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. najwyzej zorganizowanym. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. W latach 70. A. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. jak nadmienilem. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln).Ten lwowski psycholog. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow.. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. [ezeli nie katastrofalny. w tym przede wszystkim pedagogiki. Wobec nawalu wiedzy. 0 ktorym mozna by powiedziec. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. choc kuriozalny jest fakt. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. Po pierwsze. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. Praktycznie biorac. "stutysiecznikow". Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . J urkowskiego i Z. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. znaczy to.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. uczeri Mieczyslawa Kreutza. Wystepujacy w latachDu. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. Z kolei programy nauczania. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego.spowodowala. w tym sensie. W Stanach Zjednoczonych. NiC laczaca. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . co znaczy. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. Tomaszewskiego . cykl wydawniczy tego podrecznika . ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. przez co nalezy rozumlec. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. niemal lawinowo powstawaly studia platne. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach.zarowno pod wzgledern tresci. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu.

. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki.auto row i redaktorow . jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie.:w:::" recznika. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow. Profesor Tomaszewski. To przesadzilo 0 tym. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy..pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow.. zespolowych prac..poza bardzo nielicznymi wyjatkami . Jak juz nadmienilem. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. jak i formy .'ytm:.po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi.. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. Tak na przyklad student. znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci.graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego...::~ . To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze...~~~~=. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. J ak juz wspomnialem. Moj Mistrz. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa.I1 PRZEDMOWA -. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. " . Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. ze .. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. Ponadto autorskie podreczniki. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli. To drugie kryterium zadecydowalo o tym... pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. w tym sensie. ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa.zarowno co do jego tresci..Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji.14 . Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . dwom znaczacym w psychologii wydawcom . Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie.Jiandbuchy". zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy. D. jest wlasciwie niernozliwe... Wreszcie. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . Z kolei dzial . uprzedzal mnie. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN..sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . "". ktory odpowladalby standardom akademickim.. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika .. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. III). Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi.. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. a jednoczesnie zagwarantowac. z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym..Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. Istnie[ace podreczniki. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. Psychologia og6lna (t.. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. .Zachowanla spoleczne".zgodnie z nasza intencjq . ze dzial .niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego.>'>'~~~"%. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III).. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. w ktorych niekiedy ryciny. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. sa wymagania formalne.'n ffi. ze juz w latach 50. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej.. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi.~~~"". . to z reguly wstepy do psychologii.jak si~ w praktyce okazalo . ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo.. a takze zakres tresciowy podrecznika. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. nie ogranicza sie on . . niz mozna bylo oczekiwac. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac.. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego.. Podrecznik nie jest wstepem do psychologil. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana.nie pisano podrecznikow akademickich. z roznych powodow. do czterdziestu dziewieciu).. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. ze podrecznlk obejmuje . Zimmera. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . W marcu 1997 roku przedstawilem .. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna.do psychologii ogolnej... Spoidlem.. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich.. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia. ""'12.

wyd. II . Jest autorka m. Czytanie i pisanie . niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. II -1997). bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. wspolnie z E.1998). czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego.. 1987. prof. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. zywimy zarazem nadzieje. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. jak i praktycznych zastosowan. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego.ru1J. metodologia psychologii. a takze naszym oczekiwaniom. . stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej.nowy jffzyk dziecka (z M. in. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. ze podrecznik ten. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. pozwala bowiem w dziedzinie. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. redaktorow dzialu. PAN. jest on adresowany do studentow psychologii. czlonek koresp. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. PWN. jaka kazdy student psychologii. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. ktoryrn w imieniu autorow. in. w ktore] nie jestesrny specjalistami. nauk. psychologii edukacji i pedagogiki. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku.. niezaleznie. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. wyd. nadzw. Autor m. Hornowska. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu.. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. czy zaoczne. wyd.d.. II . Osobista. in.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. w tym m. ""' . diagnostyka psychologiczna.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. Wreszcie. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. 2 . Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi.1992). powinien opanowac. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. Sadzimy. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. wspolnie z M. zw.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa.'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. lipiec 1999 dr hab. Trudno wymienic tu wszystkich. co jest rzadkoscia. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. Krystyny. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. wieczorowe. psychometria i metody statystyczne.: Mowa dziecka . '. Prace nad podrecznlkiem. prof. _~_". Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu.""1t_~ . Zakladamy bowiem. w tym m. Burtowy. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. in. Przetacznik-Gierowska)'. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. aktualna problematyka. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. 1987)... ze podrecznlk ten . J ak wynika z istoty podrecznika. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka.slouio i tekst (1989) .-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu.

Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Wydzialu Psychologii uw. 7_1_ _ prof. Wydzialu Psychologii UW. z R. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. . J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych.. :m. zw. ANNA MATCZAK: prof. Uposledeenie umyslowe. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych.K_I: dr hab. jak i z zakresu flzyki. JAN MATYSIAK: prof. nadzw.]l.zachowan eksploracyjnych. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. Autor ksiazek. Guilford Press. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka.napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994). zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. profesor DAM w Poznaniu. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. w tym kwestionariusza MMPI. Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. dr hab. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994).__ ~_~~ BIOGRAMY . dr hab. in.. prof.]l.~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . Prowadzi badania psychofizjologiczne. in.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974).. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. wyd. II .Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987).. razem z W. oraz okolo 100 artykulow naukowych.. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. zw. nadzw. dr hab. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym..the example of exploratory behavior (European Psychologist. Washington 1992). Vallacherem. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne .. dr hab. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. Psycholog spoleczny i socjolog. WOJCIECH PISULA: dr hab. Zimmerem. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). psychoPhysiological and health research (red..':. w tym Dynamical social psychology (wraz. prof. obecnie . ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". w szczegolnosci . prof. 'llii! prof. Wrzesniewskim. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. D. G. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . stereotypami. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. na Wydziale Psychologii uw. umyslowo (Warszawa 1981). [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. Forgaysem i K. Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych.. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. 1998). (Warszawa 1996). nadzw.. Autor m. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. 1998). dr hab. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976).. Anxiety: Recent development in cognitive. Warszawa 1993). specjalista w zakresie rehabilitacji. in. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r..Izyk a psychologia (1992). w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. . Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984)..1998). w DAM).nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci.to brzmi groinie (1993. Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. Inte- grative levels in comparative psychology . m.

czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. Date powstania tego laboratorium . 1998). kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. praktycznie biorac. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). RLCQ) wraz z podrecznikami. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka.). Po drugie. (2) . BOGDAN ZAWADZKI: dr. PTS. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow.. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej.PWN. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych.&lli . Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. Brzezinski i in. Po pierwsze. c. dr hab. lecz od czas6w Wilhelma Wundta.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku.Podstawy psychologii . Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. kt6rej "anatomiee. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. (red.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . wyd. (3) . zw. JAN STRELAU: prof. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. ..od momentu poczecia az do smierci. ze pod tym wzgledern takze my. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . Cecha nowatorska tego dzialu jest to. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. . zwracamy uwagee. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). Ostatni dzial tomu I to . kt6re. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. W: J. a takze 0 genetyke zachowania. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. dr h. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997.tiiI M.1879 rok .BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. 0 calej psychice jednostki. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego.Rozwo] czlowieka" to dzial.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". Uniwersytetu Gdanskiego. pol. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . a potoczne koncepcje czlowieka.Ul~~ dr hab. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo.. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji.Htstorta i teorie psychologiczne". sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. . Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. NEO-FFI. nadzw. adiunkt Wydzialu Psychologii UW.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. prof. Dzial . w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). tee. w tym: Creativity and projection. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. przekl.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. JANUSZ TREMPAlA: .Biologtczne mechanizmy zachowania". w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. naszym zdaniem. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. I -1987). kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. psychologowie. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. nieobecne. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. DOTS-R. nie [estesmy bez grzechu..

Poza tym tom III. a takze psychologow. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. Wreszcie.w kolejnych wydaniach . a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. Odstapilisrny od niej jednak. Pozwola one .tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. Za wszelkie uwagi. rnogl od razu siegnac do slownika. zeby Czytelnik.takze te podstawowe nalezy definiowac. duza dowolnosc. wazne wiec. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. kiedy wystepuja w roli badaczy. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. majac w reku ten wlasnie tom. niestety.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. zwlaszcza krytyczne. skierowane pod adresem tego tomu. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. bedzle najobszerniejszy. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu.uzupelnic wystepujace braki. ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . jak poszczegolne pojecia . skorygowac popelnione zapewne pomylki. Z przyjetego przez nas tytulu wynika.jako najmniejszy objetosciowo . szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. tom I zas . dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. jak i nastepnych. i 0 takie ich zdefiniowanie. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni.

czym jest. s.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna .zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). zanim stala sie ta psychologia. 21).pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . a czym niebawem przestanie bye (Becker. Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . ktora jest. kt6rymi byla. 1995/1932. 7).ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . lecz krotka historie" (Ebbinghaus. zanim stala sie tym. ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . s.Psychologia ma dlugie dzieje. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy. w podreczniku pod tytulem Abriss der.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia.powiada Ebbinghaus . 1908. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii .

2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. 1998).~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ .. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy. 1982/1902).w. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych. na kt6rej . s. 560). Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. jak i eksperyment sztuczny. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w.. to czego w takim razie dokonal Wundt. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. . wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. 1997). przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. wspoltworcow tej psychologii. jak jest podstawa do pewnosci. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). Pierwszy z nlch. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. Tatarkiewicz. W roku 1876. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera. jestesmy zmuszeni zapytac.naukowa". dopiero w roku 1590 (zob. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. Jeszcze w po- r Edward B.. s. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. pr6cz historycznej.. 1.:~~~~'%. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. Stachowski. bo zaledwie trzydziestoletnia historie. s.~-"'4!&.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". Witwicki.. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. 1968. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke")..1. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku"._ . zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. -. 133) twierdzi. cza biologii. Mill stwierdza. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku.ktora Wundt juz powolal do zycia. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia".. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc .~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej.mozna polegac tylko tak dalece. 1962/1843. co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. prawa [. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie.~~»"'~'~~~'f. wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. Koch. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879.jako niezalezna nauka. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. Aleksander Swietochowski.572). Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. psychologia . do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976.~~~ii. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii.1. 1.. wagi do tych opinii.. prawdy.. miala rzeczywiscie krotka. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . Edward Titchener (1867-1927). okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. 1962/1843..

. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. lecz wprost przeciwnie . To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. zdaniem Wundta (1908a). Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt.skazana na metode eksperymentalna. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). wydanej w roku 1862. na przyklad. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza..psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". ujmowanej jako nauka przyrodnicza.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. s. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. w tak zwanym okresie heidelberskim . opracowany kilkanascie lat wczesniej. lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. Robinson.2. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci.1. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. a nie inna psychologia (por. 1968). graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . 1969) . gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. "analiza relacji".przez jego powierzchowne ujecie sprawili. dziedzina celow [. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. 1908a. znaczenie symboliczne.Xi[ OD WUNDTA *'. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. ponlewaz to wlasnie wtedy . a nawet kultem metody (por.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). jak "czysta aktualnosc".• i. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". 1. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. s. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. 1976. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. 1970). Oni mowill. Mischel. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. lecz metoda. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil. J. Mischel. on to zrobil. jej powstanie.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . 1981. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . gdy bedziemy pamietac.z . Brett.od nazwy miasta Heidelberg. 1908a). trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . 763. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. Wundt. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. co nalezy zrobic. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia..28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. Oba te punkty widzenia. to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . J oraz woli" (Wundt. zdaniem Wundta. 1992). Od tej pory.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy..z powodu . 1921).nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. Przedmiot badania . Nade wszystko zas nie mogl bye inny. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. Brett.jak mowi Boring (1950) . Wundt zastosowal w praktyce to. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. synteza tworcza. 1908b. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. 15-17. 1862.. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt.podobnie jak fizyka i fizjologia . Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. s. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne.. xi). w: Pieter. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . Tatarkiewicz. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. Mozna by jq nazwac (por. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. Brama metody. 1863). siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). 0 jej siedlisko. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. Toulmin i Leary. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody.jesli sie wyrazi6 obrazowo . Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. por. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. 1970).wbrew powszechnemu przekonaniu . ktora rna charakter teoretyczny (zeby. a od lata 1862 .1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a .dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . wyjasnic zjawisko korozji. zatytulowane 0 metodach psychologii. s. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane.-"""'!t .nie byl nowy. ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. __ 2"'. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych.144-145). Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta.

v). jest rownlez sadem. Dziyki tej fazie wstypnej. A sama swiadomosc i to. dzieje sie poza obszarem swiadomoscl.. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . ale i jego powtarzalnosc. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. ze eksperyment pozwoli . ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. a sa nimi fakty swladomosci.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. W ten sposob. ~.do logicznego procesu wnioskowania. bedacych przeciez . stosowanej przez psychologow filozoficznych. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. [esli zauwazymy. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. xvi). Z kolei ow sad. N atomiast sam proces wnioskowania. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). jak sqdzil. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda.riowej" psychologii osiagnac to. ktory doprowadzil do tego sadu. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt.1. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to.2. ktorymi sie manipuluje. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac.. czyli introspekcja. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. metodzie introspekcji. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. 1862). by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. A zatem wczesny Wundt jest przekonany.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. 1863.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. To wlasnie przekonanie. Dlatego wszystko. s. wywolujqce wrazenie jasnosci).~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". Wundt utozsamia ze swiadomoscia. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. Iak pamietamy. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. s. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego.. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. a nie same te czynnosci. co "siy uswladomilo". Wundt. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. Dlatego eksperyment. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. Kazdy zatem proces psychiczny. obejmujacego lata 1874-1920. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. a nie pomiaru. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. ~ RAMKA1. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. 1862). dzieki analizie genetycznej. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci".3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. Drugim. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym).1. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. to przeciez "zlozone zjawiska". chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. 1863). ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. co sie w niej odbywa. co dzieI I . 1862. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio.

s. zebrane przez historykow. jak jezyk. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock.. 1. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. skoro przewidywal. wTitchenerowskiej wersji. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo.. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. ale przewidywal nawet . polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. dwadziescia lat przed smiercia. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . B. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. 28).2. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej".jak wiemy . N awet two rca psychoanalizy. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej.. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. jak i jedno stkowe . Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. takich jak etologia. czyli Volkerpsychologie. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. Sigmund Freud.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej.Jntrospekrja eksperymentalna [. obyczaje itp. Wundt nie mial watpllwosci. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. etnografia. Toulmin i Leary. zarowno spoleczne. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. Titchenerem (1928/1898. jezykoznawstwo i antropologia (por. popedow i namietnosci ludzkich.. zebrany przez statystyke. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. 1990). Iednakze u Titchenera. bylo . Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. ze . by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . Dlaczego jednak.wspolczynnlk humanistyczny". od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . potrzeb. 1908b).ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. natomiast we wspolczesnej psychologii. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. Ta "nowa" psychologia Wundta. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej).) jako tworcom owych zjawisk. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. 1995a). uwzgledniajace . psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963).zdaniem Wundta .ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni.obtektywna''. ktore by [. ktora tworzyli jego uczniowie.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. nie nalezy do psychologii naukowej. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. szlosc. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. 1863). 1980). 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. co sie tej metodzie nie poddaje. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. socjologia. ze wszelkie zjawiska. wierzenia reli- gijne. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna.zupelnie sluszne i pouczajace". tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . historia ich religii i obyczajow. Oswald Kiilpe (1862-1915). przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej.. ale przeciez nie jedyna jej czescla. Graumann. mowq i rozwojem ich [ezykow. tak jak i u Wundta. Stachowski.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. mity. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. systemow wartosci itp. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . Kledy Titchener. zwanej fizjologiczna. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote..

iz . ale nie zmienia melodii. w ktorych badawiska empiryzmu. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie.. Znamienne. Juz wkrotce.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca.2.". ale kiedy Kulpe kow. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. 147).. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). mimo inspirujawodowal Iawine. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie.~~~~~:w. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn.:~~~~~.~''\.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. zalozyciel szkoly psychologii aktow. Na przyklad. a wiec jest czyms nowym.'''~~%W-~'%.~~~'W>. towarzyszacych aktom woli. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. Leahey. Ernst Mach (1838-1916). ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. to jednak nie sa ich suma.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. ".:wJ. jak Alexius Meinong (1853-1920). ternu podzialowi pozostal wierny. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie.. Brentano. W swo- . ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]".~~~~~"i'!. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. uczewego. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami."'3mt:~~~'v. przez umysl dodawane. _.calostek" (niem.. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow.~%.34 HISTORIA '. to. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. Byl to kamyk.. wedlug Wundta. a takze zachowanie. 1. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. Beuiusstheiten). W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem. szkola jest juz ten sam.. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) .>t. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec. Einheiten). poodpowiedzi. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. przywroconej ponownie do zycia przez sw.lli. nych duzym zaskoczeniem. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE .IT!. zostawalo zatem nic innego.*. wychodzace] z zalozenia. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie. czyli poszczegolne dzwleki. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki.'~~~~-. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze.'W&~<fJ. ktora jest zawsze ta sama. kontrast.wytwor psychiczny. w: Pieter.przelotne. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie._ _.'''»'''>:. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. czynowosc). s.~~'''''@. 776. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. zgodnie z pewnymi zasadami. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. 1987). ktory spometody psychologicznej.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909.~ik.. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. nej badaczy z Wtirzburga. Psychologia aktow. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. s. cy myslenie.. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie.~~~~~~~"W:W!b. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. jako na czynnik ukierunkowuja1987). nie wymagaly od nich rnyslenia.~~"* .~""W!&. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia). shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem.-. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917).."WJ&~~Th.v. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec. przypominanie. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa. ktora reprezentowal Ehrenfels. myslenie. ktorego wykladow... byly tam jeszcze metodologicznych . ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. jako do swego podloza. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego.""-. li badanym. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej. czyli elementy psychiczne. jakim sa owe jakosci postaciowe.~'W. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. Tomasza z Akwinu. 1908a. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. 1976. [ak uznac.. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej.''W$.. a tworzyli jq tacy uczeni. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu.. Jego zdaniem.%'t.. eksWprawdzie prace. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym.--~ ~""\.

''§N. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci.'<:>i. epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. a nie badanie ich samych.. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. ktorych dztalalnosc naukowa. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm.kierowac sie ku czemus. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego). .%"i:':'f. co znaczy. ktory byl jego uczniem.mocq apercepcyjna umyslu . Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac.~.-. czyli ruch. Zatem postaci. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow .. jak w transpozycji dzwiekow melodii. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych.'. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943).Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania". Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci.~{. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami. ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci. Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy..'t.~~:m. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~.*''X.i!?~w. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. byla wrecz swiatopogladem. W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski.. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego.:'$"0'».6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. z ktorych . zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. Tak oto psychologia nie po raz pier- . 1912).2. 1993). ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe.2 sekundy). ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci.'>j. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer.'%"%w. twierdzac.poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne. ktore "dzieje sle"."%:~Wit:~~~~&'». ktora John Searle (1995) uwaza za . 1.'!!&.~".:&@[&'~~fg. Viney. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny).%'R!»""'x'!§. lecz jest takze czyms innym. "forma". Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941).'-"<. "calose" czy "schemat".tworza sie wieksze calosci. egzystencjalizmie.<&:~-m. podkreslajacej czynny. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim. mozna tez dyskutowac. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go.:''.~"'i:"b. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. dzieki Husserlowi."'t-..x. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla .. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. ktoryrn moze bye "postae".:M:Wi!!f&~>". Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". czyli doswiadczenia ruchu.<. a nawet powszechna religia.'t. jako polowiczny. u ktorej podstaw lezalo przekonanie. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.?..:'t:&. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii. logiczne.~W£::.:.'&.. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. intendere .ksztalt".~%~§:£:$. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow.'c. psychologii postaci.'f:.

''i~ffi. 1985). 1985). psychologia genetyczna. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. nic nie laczy .. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce.z filogenetycznego punktu widzenia . psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. Wayne Viney (1993. kanskim behawioryzmem. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. a umysl dostala od Darwina" (Boring. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. 1992). wykazal zarazem. J dome doswiadczenie bezposrednie. Szewczuk. Amerykanska psychologia funkcjonalna . s. 68-69). Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten.. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. s. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. 505).~--. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. ktore] przedmiotem bylo swia- . ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. T Tomaszewski przypomina. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia.na wspolnym gruncie fenomenalizmu. wywodzaca sie od Wundta.~'\.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. zastali tam psychologie. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). ustanowione 1."'Th. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f».1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii.. 1963).nie kwestionowali realnosci psychiki. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza.~\"%~'4. teoria postaci zostala odkryta na nowo. s. Kohlera i Koffke. 1950. O'Donnell. Druga. przyjmujacego. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. nil by/a w latach 40. [ . uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. z drugiej . pod tytulern Nowe kierunki psychologii. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. osobowosci. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t.jak wykazala Mary Henle (1978) .. ktorego badania w zakresie motywacji. badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Przedtem jednak w sukurs . I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . 1963. ani psychologowie funkcjonalni nigdy . 373) twierdzi nawet. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por. kt6remu towarzyszy obawa. ale prowadzili je na ogol .&'Wt~~~~"<1. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. Pierwsza. 1963.~~~~~~~~~lli.~~~~~~~-:z.'''$. byla psychologia rozwojowa. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. 64). Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. s..genetyczna (Boring. introspekcyjnie izolowanych elementow. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. Nie by/oby w tym nic dziwnego. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch.~'lli~"''<£.~""~rr""''W. poza podobienstwem w nazwie.. byla psychologia aktow.. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. s. 1. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. potem behawioryzm". Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski.~~%. a zadaniem .jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy.w obrebie tego samego gatunku.""i!&."'%. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. 1950.3. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.2.w przeciwieristwie do behawiorystow . takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. ile punktem widzenia. byla psychologia tresci.

jak widac. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy.m:~U~~~"'%. wychowaniu."%. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). Lightner Witmer (1867-1956). jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie.AU:". Hall podkreslal jej strone praktyczna.. a przeciwko Titchenerowi. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium. stalo sie cen- .. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. Amerykanin niemieckiego pochodzenia. Dyskusja. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania.. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia. 1985).. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci._"'%. Ich filozoficznej syntezy. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna."'i:""'~%'t. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna.~~~~~~"t. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym."'fu"w&'%. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. w han dlu i przernysle. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej". lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •.i~*"~""h'1- 40 . jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.<. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell.3.%.. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych.?i. Hugo Mtinsterberg (1863-1916)."'»$.~'Wb. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. prowadzone ze stanowiska genetycznego. A skoro tak. Szesc lat p6iniej jego byly student. Baldwin . W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . higieny psychicznej i psychologii dziecka. ze jedni badaja sam umysl.~""<'@. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. 1. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza.""l-. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. James. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji.mw. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. i to do tego stopnia. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem... J ego wczesne badania nad dzieckiem. Baldwin twierdzil. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii".3.~'%. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). 1898).¥:'%..umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania.'~T&. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. drudzy ."i:. kt6ra sie wywlazala. 1.. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu.'%.teoretyczna.~~".3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. 1890).w. 1985).

Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [. ze . czas. w ktorej . tworzenie sie nawykow.. psychika. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu.. 1.~"1'1. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. 200). jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej.. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej.'W&. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych .~~~~'%. na ktore moglaby pojse psychologia. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania".2 ezy behawioryzm jest psychologia? . skoro miala bye prawdziwa.1 Zachowanie . mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson.499). jak na przyklad . Nie dose na tym..ffu"'!fu"J. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli.~~'<%.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B.. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson.~~~"'f&1. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku.nazwal behawioryzmem. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. jak to sobie wymarzyl. odmien- . jak zakreslenie pola problematyki badawczej. -..~~'<£~~~~~m.. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. Psychologia funkcjonalna. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. 502).4.John Watson (1878-1958) . albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson.1. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem.Iwana Pawlowa.1. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei"... stany psychiczne. aczkolwiek biologiczne. Pragmatyczna teoria prawdy."'<.""m.""%.'W&'"t. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie.. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci.ndruch warunkowy". integracja nawykow itd. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. nie mialy sie nigdy sprawdzic. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. to przeciez nic innego.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. ze mozna zbudowac psychologie. 1985. . Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii". wzqledu na to. 1. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia. wyobrazenie itp.. Dlatego. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa.. 1981/1913. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie.a nie swladomose .~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia.. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. sformulowana tak. s.""'W!. 35). s.. s.ojca wspolczesnej psychologii .uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . jak bodziec i reakcja. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore . Nie pozostawalo zatern nic innego.~~~~~~~~~'4. ze teza..~'\. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. s. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. tak aby objqc fakty behawioralne. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. 509). Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. ze swtadomosc w takim sensie. s. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich.. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. 1981/1913. ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska.introspekcja. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. a nie swiadomosc. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym. 1.nadszedl czas. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. poniewaz dobrze wiedzial. jak tylko oglosic. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia".] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia. ktora Watson . 1990/1925. jak widzi ja behawiorysta)..Kompromis". nie spieszyl sie z jego ogloszeniem.4.. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego.. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. 1981/1913. Byl on dla Watsona [.4.~~~ 42 HISTORIA " .

fu'wff. s. 1976).<&~'w."%'%.'$.:~v. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936).'§:.~~~ ~~~'&.. w interesach i w rozrywkach".""<.. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan.:..'iJf&&.4.~~~".. zgodnie z ktora ."»lm'i. 1976..~'§. Zachowanie cztowieka.wr. 198111913. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow.~~":r&. 1894."'~"%.. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. HISTORIA ~~'%.~~"t. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci. 499). jak widzi jq behawiorysta.. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku..:'~''»''»''m. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku... ktory pozostalo tylko wclelic w zycie.%..-. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak.:g_'''$:~Jk. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy.%."%1>riii&>. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych..-. Wniosek.~@. jest w petni obiektywnq. Po drugie.Jcanonu Morgana". J ej przydatnosc zakwestionowal juz James."%.~%.*"-'S:-.falszywosc doktryny".44 !§. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka. okaze sie na tyle biegly w introspekcji. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat.~'?i-:. Iedni woleli obejsc caly problem. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna.. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. i po drugie. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. 1993a).'t:.. 1981/1913.. Wozniak..~. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young.~. 497-498).-.~-..fr. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. gdy wykazywal .::.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii... 1. to wlasnie ono.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji.''4/-lflfiw. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan.~~""'?. :~u:'«<<<"<.~~~<.".:.. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia .''»''»''N§.-:. czyli introspekcji.. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla.~!?&'fu"'§.. 1981/1913... behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki."">o.. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien.. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych. ktore] wyniki zaleza "od latwosci. Po pierwsze... ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. 1993b).r»'fu""%. ktora glosi. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe.. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne.""'§.. s. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke.~"'i>'t. ale tak przeformulowane.%~~<. na przyklad myslenia. Inni. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe.. 53. ze bez tego kontekstu intelektualnego. 1993b).profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review. I TEORIE .<'<. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. s. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl.introspekcji. s. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia.~w..wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci"..y •••• PSYCHOLOGICZNE .''»'%. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa . prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona. Behawiorysta. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych.'¥Jf£'%. 1981/1913).i~.''t.. Gdy wstepowal na mownice. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod.-.. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por.:~ ~-~"1]m§. Odniesiony do tresci pierwszego warunku . s. Jest zatem rzecza oczywista. . w: Pieter. a tymsamym i jej podstawowej metody . mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka]. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.:::§:~"''''~~~~~'t. po pierwsze. ktore- go sam postawilem" (Watson. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana. gdy badacz. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''. Juz bowiem D.batalti 0 behawioryzm". by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. 181). Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie."'" "v. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow.. a nie swiadomosc. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku. 1993a). przedkladajac nad nie sformulowana przez W. 1.4. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. 1990).. 512).'?Mh"%'''~<>.~".%~~". Pieter. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy.'!J:.. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.><r::. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego.?. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia.~. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych..

1985). 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. Do prawdziwej. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. wielkich problemow [.~~~W:~'<. jako fakt historyczny. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. J.... to przynajmniej byli gotowi go poshichac. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. jego zdaniem..to . nasze). 504-505).. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia.. procesy psychiezne..wszechogamiajacego schematu [. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. DO CZASOW NAJNOWSIYCH .' 47 ~~~~~~====_ 1. Toulmin i Leary. ze w tym samym miesiacu i roku. W tych pracach. pelnej wiedzy.. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. s. moralnosci. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt. milosci do dzieci. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje .."'<--. s. A nie musialoby tak bye. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt).. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). podkr. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. J. wyobrazenie i wiele innych.'>. Dlatego. jak uczucie i milosc. 1992). Skinner (1987/1963. 951) . jak Iylko w lakich. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. F. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1.od filozofii (Toulmin i Leary.. '('. pragnienie. Etyki w 1886.~ __ ". 1981/1913.~~~"Th. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. 1990/1925.~~ .. ze z doswiadczenla. percepcja. przyswiecal Watsonowi. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. ktory na pytanie: . nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L. 36. ' ." ':l-..5. Choc zabrzmi to jak paradoks.. 1981). ktory Hume'owi. 1985. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. -<-:". stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii."~~~~~~~. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii. zycia pozagrobowego. Rosalie Rayner. J ednakze niebawem rnialo sie okazae.zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii". wyobrazenie. Chodzilo mu przeciez 0 to.. 46 . Systemu filozofii w 1889.takze tej nowej.. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego). Watson byl przekonany. Wlasnie 10"cos . Przykry fakl. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat.. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku.1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia.. odpowiedzialby bez wahania. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu.""Of. Iakze wiele .4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.~~illi-""-.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . 1992). 201). kierowanej przez siebie katedry psychologii. HISTORIA . ktoreqo zarzynasz.. kraju i Iym podobnych. ze sq zwierzetami. s. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . Golowe sa przystac na 10. Behawioryzm bowiem . s.. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny".-.watscnizm"). Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. a nawet myslenie i emocja.~~".nabytym zachowaniu przystosowawczym". takich jak wrazenie. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell...J tych problemow.. ze stala sie ona wrecz nauka 0 ."". eksperymentalnej .. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce".. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej.fu. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo. rodzicow.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B. jeszcze" jesl przyczynq klopotow.>§ OD WUNDTA . ale "z czyms jeszcze dodatkowym".4.. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. zamiar. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie .. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . "". sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera.. zwiazawszy sie z Hopkins University. ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por...nie naukowe badanie zachowania. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu....Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia.~~~'ill~~~~~'-~. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta. I TEORIE ..-. co bywa zaliczane do religii. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej.~"Th. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. jak swiadornosc. psychika. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej.

§.. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.~~?<...~t. 1987/1963.~'%.w.%'<f>h"-*"b~~"». Z wyjatkiem Skinnera.""'<:.]..:~"%. ze .*'%:'.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.~"t'%. inni neobehawiorysci amerykanscy. ktorego znaczenie jest cal- 1.*'t..1f. ale i swiatowa. inicjatora "drugiego pozytywizmu". pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. poniewaz one same. dopelniajace ich opis..~'t..>«.:N."W:.~"m·:%. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner.». przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.. jest pozbawione sensu.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu.S~""'%"»""0.~m. na ktore niegdys skazal ja Watson.Yfi:. autorzy."&~~"'i>..':i»~t>~'t'§1{}/. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").*-".':Jiv. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec. ze realizacja programu . az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson.z:.*.. jak emocje czy rnyslenie.'%. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia."%. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie.:-'..."1. Zgodnie z tym. A takie twierdzenia. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.. lecz w taki sposob.<. w coraz bardziej naukowy spos6b.'4. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych. na przyklad do zachowania. ~0>.'W.'f».«'&~"'t.1-'~:"Hf.:'?". W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej.'G..rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. s.%.'%...zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej". a nawet przeszkadza w analizie zachowania.'m. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy. pozniejszy laureat Nagrody Nobla. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania..%%"""''4.~1>. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.':<". miala bye . ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska.'*-"'t. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych. 1990/1925.:WJJ1'lli.~J!fu"&~'t. 407-408).. nie tylko przygotowujacej . odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a..:"&."J:. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z .{$.... czyli pojecia.:fiW£..~*="W:'t1&'%.~%.. wedlug Watsona. jak atom czy elektron. Kiedy wiec okazalo sie.5.. mozna go zrealizowac. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner.%". .fu'». wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia.:'t.."'~~%'t.X£. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki.t.<%..><$.'t&."h'». czyli jako jego przyczyn. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen. a nawet myslenie i emocja. jak na przyklad Clark Hull.:~.'t. nie chcac ryzykowac.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '. ale i do: [.neobehawtoryzmow". w przeciwienstwie do Watson a.~":0. wyobrazenie.'®:o. spostrzezenie. kierunek w filozofii XX wieku. Pol wieku po Watsonowskiej . na przyklad zamiar. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem").1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [...] przemieniania swojego wlasnego zycla.5.] w wolnosci behawiorystycznej [.%"1>rJ. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl.. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. Skinner (1904-1990) cy).w.'%..&..%'""fAATh~?.. skladaja sie na tresc metafizyki..2.. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom."'!&"'t. s. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. takie jak wrazenie. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow..@. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku.Wl@'§§:Jf&:. pragnienie. zamiar."%%~~"'iliW£::f. nie da siy utrzymac. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu... wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie.:. jest niepotrzebne.§'§. W:J:~:'<.'1b. 14).~~~'J:. Edward C.JiM 49 1.. a szczeg61nie do przygotowania sie. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat.."'W.. Iak jednak. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F.. bedac rowniez reakcjami organizmu.~'t...~'-%:'t. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman...§. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego. ale to.. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria). Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm"). Edward Tolman.'W.%'i:. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru).~~~~~"'&.~.~%.*'%1»"W.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania".~"'t.

ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. sporadyczne. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). "Technika eksperymentalna. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. Wundt mial nadzieje. a sarna nieswiadomosc to . Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. s. nadal przyswieca . opartej na zbiorze podstawowych postulatow. lecz z gabinetu lekarskiego. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. a nie do bytow psychicznych. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia.5. . skoro uwazal.choc nie w tak radykalnej postaci . i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. Wledenski neurolog . ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki.faktowi. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania.6. w programie nauczania metodologii psychologii. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. filozofowie. operacjonizm byl wylacznie technika. Natomiast takie pojecia. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego.najwiekszy neopozytywista w psychologii". Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi).Jconstru- 1. . dadza sie tak przeforrnulowac. Po latach doswiadczen uznaljednak.pisal Watson (1990/1925. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. I to na przekor historycznemu faktowi. gromadzenie faktow dzieki tej technice. jego zdaniem. 1968..1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. s.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna.2. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. sa jedynie konstruktami teoretycznymi. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. Co wiece]. 361). ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow.ale nie dla psychologow . 61). Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. ze jeszcze za jego zycia. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. na wzor Newtonowskich Principioui. od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. Clark L.. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. Nie spodziewal sie tylko. jak Freudowskie superego.

religii i kultury (Ellenberger.z fizycznymi (somatycznymi). ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. Ale na nic sie nie zda kurtuazja. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych.Jnstancli": id. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. 1994/1940.. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. ze alba (1) lstnieja fizyczne. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. 111-112). co nieswiadorne. ktore do tego objawu doprowadzily. musza miec one nature neurofizjologiczna. Trzeba wiec przyjqe.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. nie doszlo do jego swiadomosci. lecz sa pelne luk. z ta tylko roznica. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. ktory nazywa . lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym. Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie. ego i superego.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. kiedy dowiedziala sle. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. R.jak przypomina K.trudnosc.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) .pomimo wewnetrznego oporu . jak i w entuzjazmie. 288-289).nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu.. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. 1. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. ktorzy uwazaja. lecz takze czesclowo ego i superego.J. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [.J.i podswiadomosc. czyli aktami swiadomymi. nie przestajac bye psychicznymi. rozciaglego. Searle (1999). s. zlozona z trzech .6. 1997). Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. zastosowane .dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki .2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). a to moglo znaczyc. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. 1996/1900). Pospiszyl. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. drugq . W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi.system. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami. niezaspokojonych tesknot.niczego 0 nim nie wiedzac . gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. badz przedswiadomy. uwazajac luki za punkty. przy czym odnosimy wrazenie. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. Freud nazywa "nieswiadomo- . jakie powoduje. poniewaz . co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. J staje sie bez naszego udzialu swiadome. Pospiszyl (1991) .6. badz nleswladomy: "to. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. 1982/1916. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko .aparatem psychicznym".5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. co psychiczne (Freud. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy".zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. ktory moze bye badz swiadomy. to trudno nie przyznac racji tym. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. Pieter. l~kow i urazow. takie jak na przyklad fizyka. 1976. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. innym zas nie. Te procesy psychiczne. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. opisujacym nie tylko id. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. Mianem . co jest przedswiadome [. sztuki. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. skoro . 1970).jak sqdzil. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. Takie wnioskowanie. lecz wlasciwie ..do wlasnej osoby.... 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. Zgodnie z powszechnym przekonaniem. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. s. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego.wtedy. W pierwszym znaczeniu .nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. a nieswiadomych . doszedl Freud. scia wlasciwa". kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. ze nic z warunkow psychicznych. ktore z trudem zostaja uswiadomione. z drugiej . W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. Macmillan. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. to.

ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy.nleswiadome . jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. ego i superego czlowieka.jest "pannieswiadomizm". Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. Co wazniejsze. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza".4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. 1970).Jconfrontacje z nieswiadomoscia". lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk".jak sam przyznal .nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. wchodzi w obszar . 1976). Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i .6. 1998). W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. lecz takze pewne tresci. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. ktore nigdy nie byly uswladomione. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. 1986/1933). ktore brane indywidualnie. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. Adler.4.6. ktorego sarno odkrycie . U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. ale nawet i 0 to. Metoda. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa.6. wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje.1 Psychologia indywidualna Adlera 1. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. s. 1. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. zblizona do historii.daloby jej prawo do tego. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. obejmujace nie tylko dyspozycje.skarbnica wiedzy tajemnej. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. 1994/1940).jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . 1.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . Niestety. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. wydaja sie nieuzasadnione. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). jako dziedziczone cechy nabyte. A czynil to . ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . 1935).towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. filozofii. Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna.5 w pozniejszych pracach Freuda. skupionych wokol Freuda. 1986/1933. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. ten wzorzec filogenetyczny. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej.4.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. co jest: . ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. glosilo. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. To archetypy. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. 1976). zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. ale i miedzy soba. czyli dziedzictwo archaiczne.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . ogloszonej oficjalnie w roku 1907. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. J ung wychodzi poza relacie "swiadome .wprawdzie niezrecznym. by postulowac taki stan rzeczy. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). to slowern . ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. 80). Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. odpowiednio. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. cji. czyli doskonalosci. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera.naiwna" z powodu wplywu. 1991. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen.nieswiadome" i majac juz za soba . Timpanaro. w wewnetrznym srodowlsku id. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia". Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. charakteryzuja takie reakcje. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje.

milosc. lecz rowniez dla nauki. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). 1993). jamesa . Darwina. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie.nawiazujac do tradycji W. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm.2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. ze dokonujq rewolucji w psychologii. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. samotworzenia sie.zawiera zatem tresci. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. ktora nazywa indywiduacja. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. 1. ktore naleza do calej grupy jednostek. bliskiego wspolpracownika Maslowa. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. s.trzecia sila .w odroznieniu od Freuda . 1990/1925. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . Obiecuje wspolczesnemu swiatu. Nazwa . odpowiedzialnosci. sedzla. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . pojedynczego. czy to bedzie lekarz. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. i moga manifestowac sie w snach (Tung. 1997). tozsamosc. zdrowie psychlczne itp. nowych koncepcji etyki i wartosci. by moe ujrzec jej Abraham H. sklonnosci. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. odzwierciedlajaca jej korzenie. 1986/ /1968). 184). najczescie] zas do jakiegos narodu. wyboru. Viney.Iiolistyczno-dynamicznej''. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. Przy tym sadzi. autonomia.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. a nie powsciagac (Maslow. bez wzgl~du na jego talenty. Ale podobnie jak tamte. Freud i Watson. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. grozna i zla nieswtadomosc. a nie zla.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. a zapewniam was. ekonomii i religii. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii .duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. 163). 1986/1968. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. Przyjmujac . ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". autonomii i samej tozsamosci. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. szczeg61ny swiat. obszernego systemu psychologii. literatury. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania.oprocz nieswiadomosci personalnej .zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. jak tworczosc. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. 1996). Rozwoj psychoanalizy . nowych kierunkow postepu. jako calosciowego. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. kupiec. ktory . 1976). tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. Psychoanaliza. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. J eden z rzecznikow tego pogladu. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. ja. Freuda i Marksa. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej).pierwszej sily w psychologii . artysta. znaj- . jak i potencjalnoscia. a nawet zebrak czy zlodziej. Maslow wyznaje.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. a nawet do calej Iudzkoscl. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. psychologia humanistyczna . co sklada sie na m6j wlasny. 1. zadatki i rase przodk6w (Watson.7. Einsteina.7. s. 1986/1968). kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. ktorzy byli przekonani. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. Podobnie jak przed nim Wundt. Wewnetrzna. Leopolda Blausteina (1905-1942?). Abraham Maslow (1908-1970). Druga sila to behawioryzm. Tak jak i oni. odpowiedzialnosc. zcolrosci.56 zbiorowa. wyprzedzily prace Allporta. polityki. obiektywnosc.

religijne itd. ze sa prawdziwe.~'t"'. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. tw6rca logoterapii. Viktor Frankl (ur.'\..'$.%~~~". co Frankl nazywa samotranscendencja.%:'f.'Th't'Th"f}h'%. 1988)."''"<&:. Michael Wertheimer.'t't:. 148).%'..~''1.\''\''"+. religii lub jej namiastki.~''i. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan..:. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. filozofii zyciowej. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl. s.''5.. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym..:. 1973. 1997). w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957). kt6ry mogl sie aktualizowac. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907."W.. ito dlatego. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie.~''<£.''<..rili~'\..h't....J$.'&:t.''%. 1984."''''?f£. a podobnie jak Heinrich."'~"W.'&'?&''fl@k~. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. niemiecki emigrant. s. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938).w&'~'«.\. Rzepa.%. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por..'t. samourzeczywistnieniu). profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego... Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku. nad oporem zap omnianego.. przedstawiaiacemu go "jako istote. Tomaszewski.''h%Wf>. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci. Krytyka (np..'<>. datuje sie od roku 1903... 1991). uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie. 1995). kt6ry dazy do tego.'%..'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:.i.~~'t. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami.''®:. stajac sie wynikiem.~'b.:. kt6ry je utworzyl. skupia sie na sa- mym sobie.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci. by . 1986/1968.%'fJ}J::t:f.l>'%."'%. Kilpatrick.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta .~%. produktem ubocznym samotranscendencji. 1230 . lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl.%.'''tW$. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci. ekonomiczne.. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.~:t.Th._'%.'i.. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny.""<{..~<'''fu."''f. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan.. Dostrzega to rowniez Maslow. 1292).. 202).'<RW:~'1&..~"''tt.?iv. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. J. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro).. 1998). napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272..~%.. by zaprezentowac jq publicznie. 1...''lli. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej.'k%'§.. 1984.\. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie. a nie dlatego. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia. kt6remu sluzymy" (Frankl."E.J.''''i.~W~J:<'hl..J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos.%~~%.. Samoaktualizacja.\'''%.%-w.%'V~l&%~. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy.$$:&'<:fu't. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna. ktora wzywa do zycia wartosciami.~%.. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych.). stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak.\. zof przyrody.%'~'Th'i. ktorernu sie poswiecarny.'%:~"1c. kt6rego kochamy. pierwszy polski filo- . nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.~«ifu. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne.. utozsamiany . s.%''i:~1@.\'''ff{. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu. przeciwstawia obraz czlowieka. nie badane jeszcze wcale. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [.%Th.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej. 1905). a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.&Th"%:'&».wychodzic poza siebie samego. Burchardt. Ten holistyczny punkt widzenia. Jedna z cech czlowieka. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965).-w:~::v.8. ze nie mogl oprzec siy pokusie. kiedy to Wite10 (ok. 147-148). zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.~~~~"''%~"%..:. byl wspomniany wczesniej Goldstein. 1991).~$. ze kaza nam «wierzyc i ufac». Jednym z tych.~"Th. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers.:. lub Bogu. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por..'\. temu obrazowi czlowieka.%-u. czlowiekowi. 1951). przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987). Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna. Manenti. bye oddanym dzielu.ok. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie. "Tematy sa moje wlasne.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku. [. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich.. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.-:wk. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle.'1. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli. W przeciwienstwie do Twardowskiego.\.'\.

w ktorej oprocz . inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm.0 bronca metody introspekcyjnej. zwlaszcza [ezyka ojczystego. Stachowski. byla edukacja (por. pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. 1. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. praktyczny. Davies.6. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. "nowej" psychologii. procesami kojarzenia. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. 1998). 1. Skad ten zwrot u ucznia.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925).nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce.6 wym" (Abramowski.jak uwazal Ochorowicz . Niemal w tym samym czasie. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. Stefan Blachowski (1889-1962) . powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej . Pod pewnymi wzgledami . Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki .wtelkiego znaczenia teoretycznego . Hearnshaw. 1995). s. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. zamiast pozostac wiernym. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej. jak Twardowski i Heinrich. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. 1998). Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa.3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. 1896. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie.8. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. spierajac sie 0 pierwszetistwo.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. 1924.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies.8. 1997. 7). s. 1989).zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. Dzledzina. Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . 155). 1995b). Stefan Baley (1885-1952) . najbardziej narazonych na jego utrate. stanowilo naczelne zadanie.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. dzlalajacy w zaborze rosyjskim. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka.Jnteres bezposredni.Polska byla tylko po[eciem . kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. J ako formacje naukowo-badawcza. s. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. Tak jak wielu Amerykanow. 1996). mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. par. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por.4. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. 1995. xxxvii-xxxviii). Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa.dla psychologii i wychowania . ktory . by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon). ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach.

1988.!'?f&~~"Ji. pozniej mosct czlowieka. 1. Uczniem tego ostatniego. Tomaszewski.%~~tv~ffi.. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej. 1913). przeprowadzH grunoso by aktywne. ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa.. ktore umoiliwia jego osiagniecl«.. g.. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego..:. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem.Jwowski'' okres rozwoju psychologii.teoria czynnosci i wytworow..~~""". 1998. 1998)..~1':..~-r.. ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W. Wedlug Witwickiego.:~'%. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. glownie Kreutza."fJ&. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. dokonac trafnej interpretacji wytworu.. (2) polozenie geograficzne: Lwow. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. czyli go zrozumiec.. a intelektualnym . dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog.zglebial arkana warsztatu precyka. zamykajacym .. a nie odkrywania jego swiadomosct. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im.. HISTORIA I TEORIE . PSYCHOLOGICZNE . Chodzi glownie 0 prekursorska. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894.• J. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk.. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919. Jego (Szewczuk. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa.$. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania. 1992). To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej. 1997).8. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic .. ~.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci.kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej..~~'<?i&'?:.podobnie jak jego mistrz .~~~~"<fu.wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur.. s.~'tt. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s.. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu).%~"":. W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. lecz stosowana w niej metodologia psychologii. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. zyjnego eksperymentowania. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur.- 62 . Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. wykazujac w sposob przekonujacy. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter.oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc .najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie.. jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych).tft¥!»'§.'fli!f!. 1998. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu. 192). Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- ..~~~1':- ... Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu.~~"%-. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa.pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899.. .. 1910). Przeszedlszy . Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny. 1985). a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . ..Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii. .-""~'t. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. ~~= . ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych". W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii. ktore do tych wynikow doprowadzily.~~'?!fi. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. dzlalajace" . 113). czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania . a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi..:. 1976). Po roku 1919. ktory . Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).

znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce.5 1. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. Freud wierzyl. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . realizm. ile wrecz niemozliwe do przyjecia.zmienne. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. co nieracjonalne. materializm i wiele innych. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. _. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. pojawily sie nowe wydania. sprawila. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. 65 wojennym... nieokreslone. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. analogicznym. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). Poza te ograniczenia psychologll. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego".zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych..zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" .jako zjawiska historyczne .. Kosnarewicz.__~. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. zgodnie z etymologia wyrazu. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna.. Dziekl zas eksperymentalnemu. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. a ta z kolei wplywa na sposob. 1976). czyli archetypy. polskich. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy.9 Podsumowanie Psychologia.1992).8. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. z drugiej zas. by za nauke wlasnie ja uznawano. poetyckie. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. Eugeniusz Geblewicz. Jungowska alternatywa . poszukujacej swego przedmiotu. chce wyjsc psychologia humanistyczna. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. Z drugiej strony Tolman. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. azeby badac to. jak czlowiek postepuje. Po drugie. na przyklad. ze poglad. W dobie . Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. 1.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny).Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. Skoro wiec zarowno wiedza. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. To. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. Stefan Baley). Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc.. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. Zrozumiale. W psychoanalizie. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla ..psychologia analityczna . jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. Drugie . gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. na odwrot. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. I taki stan rzeczy jest normalny. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza.opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. mityczne. choc calkowicie niezalezne. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). ktora z jednej strony . wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. ktorzy budowali psychologie. ze roznorodne systemy filozoficzne. Po pierwsze. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. same wymagajq wyjasnienia). Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. Rzepa i Stachowski. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. swiadorna psychika. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. musialy ksztaltowac poglady uczonych.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). w jaki chce on zyc. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". Niewatpliwie po mysli Szewczuka. a nie nauki. utwierdzajq w tym przekonaniu. takie jak idealizm. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. sa one przeto ..

jeszcze innym .''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie.. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej.. ale lubi i potrafi grac w brydza. Raz kupowal skarpety.. (red."~. E. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. G. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia.~. Historia psychologii.. '}!''''''$f$.~-m.. Historia psychologii (wyd. (1987). Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic.. •. (1976). Z. Rzepa. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z.>. innym razem plyty kompaktowe. prawie zawsze cos sobie sprawial. Poznan: Instytut Psychologii DAM. 2. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki.. Do psychologa zglosil sie.-:W.'W. Piotr S. Ich geneza i rozw6j. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem.rneswtadomego'? 6. E. napotykal "stoisko dnia". Kosnarewicz.~~~'%. impulsywnego kupowania. Stachowski. R. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . Warszawa: PWN.wychodzac z niego.. '~%%.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett.%. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety...*:§''Wi. nauczyciel. Matusewicz. HISTORIA .]. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu. Rzepa. kiedy [edna zapalniczke nabyl.rniala numer 617. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3.. (1995). lID.. an G.. (1992).jak to okreslil . przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie. Kierunki ustotczesne] psychologii. T. Pawel B.~''<.swojej rozrzutnosci..~~~"%''~~~~~~'''fi>. druga zas . Pieter.66 @. wytrwalego rozwiazywania zadan. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . Pawel B.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne"). on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. raz dlugopisy. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta. taksowkarz. Warszawa:PWN. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego.. Ostatnia .~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.J . ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt.kosmetyki.zakonczona sukcesem .). Warszawa: PWN. C.przemocy seksualnej. Kosnarewicz.w" '~"... Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8.~~. ktore nie zawsze sa mu potrzebne... Piotr S... Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. a w jakim nie jest psychologia? 4. ~. wchodzac do domu towarowego. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~.. T. . Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. Skrypt z historii mysli psychologicznej.. (1969). Slownik psycholog6w polskich.~~~~'%. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii . Rosinska..

jakie sa mechanizmy zachowania. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec.obejmujaca ujecia aksjologiczne. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. Furnham. 1989): (1) psychologie naukowa . bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) .stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. na przyklad spoleczne. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. czy zlo- zonym? Czy jest staly. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. i warunkow. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. 0 ktorych mowia twierdzenia. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . banalne prawdy). jest to psychologia precedensu.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. teoretykow.1. czy takze psychologow profesjonalistow . czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. (2) sprawnosci metodologicznej . Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie.ustalenia. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. co nalezy zrobic. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. 1988). to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. operacyjnych . (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. oczywiscie) madrzejsze. czy zmienny? Czy jest wolny. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. (3) psychologle potoczna . ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania.rozpoznania. Kimble. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. Psychologia naukowa przeciwnie . (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). w jakich dane zaleznosci obowiazuja. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. jakie operacje trzeba wykonac. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. Innymi slowy. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. Furnham. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. klinicystow. 2. a wiec okreslajaca.wytworem'' czynnikow biologicznych. Iak widac. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. Wyglada na to.ustalenia. mechanizmow ludzkiego zachowania. wiare. a co indywidualne? Itp. Powstaje watpliwosc. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc.badaczy. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. choc 0 tym nie wiemy. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . co zrobic. zakladajacym. Istnieja takze pewne podobienstwa. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne.. alba ze jest unikatem. jakie sa wymagane standardy poznania..68 chowania. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. ze glosi zdroworozsadkowe. 1985. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. na przyklad. co warto i dlaczego. co jest dla czlowieka dobre. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. por.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. (3) sprawnosci pragmatycznych.bedaca zbiorem twierdzen. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. aby dany fakt wystapil. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. co sluszne. terapeutow. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. Wydaje sie. slowem. przezycie. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. nie zas wartosci faktow. (2) psychologie humanistyczn<l. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. Co wiecej . (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. aby zmienic zachowanie. podlegajacych tym samym prawom.. przeswiadczenle.

Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. wedlug danej koncepcji. 1963). ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. tez rozdz.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. 1951. Zauwazy tez. II). ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. a przynajmniej. Tomaszewski. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . behawioryzmie. ocene materialu dowodowego. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). 1.nie wlasclwosci jednostki). lub tez psychoanalltyczna. i to nie tylko dlatego. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. gdyby pominac koncepcje potoczne. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. 1997/1976. Roznica miedzy psychologiami jest. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. 2. jest niejasna. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. calosciowym zestawieniu. natomiast wiecej tym. Cialdini. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. analiza musi uwzgledniac sposob. 1997/1976). 1994). czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. Szereg danych.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki. do przewidywania nowych faktow. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. Nalezy podkreslic. inne natomiast wydaja sie .w danym ujeciu .otoczenie" (Lewin. powtarzalnych faktow. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. 2. niz mamy do dyspozycji. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. co sprawia.2 (3) Zalozenie. 1998). ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. rodzaju stosowanej argumentacji itp. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. bardziej czy mniej trafnych. humanistyczna koncepcja czlowieka. ale tez z tej przyczyny. Przeglad bylby takze niepelny. poznawcza koncepcja czlowieka. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. 1983). Nie znaczy to jednak. Uwazny Czytelnik dostrzeze. zob. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. t. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. neobehawioryzm.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. 1964).1. (2) Zalozenie. kulturowy badz spoleczny. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. behawiorystyczna koncepcja czlowieka. wedlug danego ujecia. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . np. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". 1975). jak widac. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow.jej jezyk. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. dotyczacych jednostki ludzkiej. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych.). HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. spolecznej). psychoanalityczna. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. nizej) . a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. ze jest wlasnie tak"). inne zas ograniczamy do minimum. innymi slowy . strukture pojec.juz chocby dlatego. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. Warto. Sqdzimy bowiem. (4) Zalozenie. psychologii poznawczej i humanistycznej. (7) potoczne koncepcje czlowieka. znaczaca. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. w jaki dana koncepcja byla artykulowana .

nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido).do prac opartych na metodzie eksperymentalnej.jej najwyzszy poziom. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. czyli samoswiadomosc). Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. czyli introspekcja. obiektywnych metod poznania. Towarzyszylo temu przekonanie. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka.2. przedstawia takze . 1953-1957). Tyszka. jak i . Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. (3) w odrzuceniu zasady. faza analna . Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. ze poped jest staly. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. 2. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania .1 CZysto powtarzana anegdota glosi.£&&:m (5) Czy natura ludzka. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. 1990). koncepcja a 2. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. instynktowny.powiada Freud . czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. sa nie tylko niepodobne do siebie. Nie znaczy to. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. 1997). 1. Inaczej mo- ~ RAMKA2. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. Podkreslic nalezy. Nic dziwnego zatem. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . co rzadzi jego zachowaniem.pewnq koncepcje rozwoju. ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. informacja oso bista). faza falliczna . jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. 1962. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. rozumiany jednak szeroko . Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. afektywny. Czlowiek . inteligentnym obserwatorem i badaczem . Wreszcie. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych.choe sam byl wybitnym. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . Zdaniem Freuda. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. Psycho analiza. po kilkuletniej przerwie. a scisle] .I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli .). Interesujace.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. .z ta roznica. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. Reykowski. choc i wczesniej . Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. 1995).por.2. na przyklad na fazie oralnej czy analnej. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. ksztaltuje sie faza genitalna (por. Hall i Lindzey. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert.a wiec odrzuceniu przekonania.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). szczegolnie zas metod eksperymentalnych. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. choc czesto sadzi. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. wedlug danej koncepcji. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest .tresci ludzkiej swiadornosci.z koncentracja na narzadach plciowych. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. ten odpowiedzial mu. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. ze dwie czolowe koncepcje. oprocz koncepcji czlowieka. ze doskonale zna motywy swych dziaIan. nowe metody badan i nowe uogolnienla. 1953-1964 . Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy.wolny wybor. Strachey.wedle danego pogladu . choc nader czesto obserwowac mozna.z koncentracja na narzadach wydalania.a wiec poszukiwaniu nowych. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania .jak widac . Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. 1964). ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". N alezy podkreslic. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. w: Aronson.

Zdaniem Freuda. austriacki psycholog. celami (lung. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. na przyklad.. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki.. 0 czym mowa jest w rozdziale 17. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. oraz z dorobkiem polskiego badacza. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. Widae wyraznie. Pierwsza struktura jest id .). 1953-1978). racjonalizaeia itd. (2) teze 0 instynktownym. czlowleka jak wspornniellsmy. podmiot na ogol nie wie. Stosunkowo wczesnie. na przyklad roznych form uczenia sie. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. czy nie.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). czyli dziedziczona pamiec gatunku. dlaczego wybiera dany obiekt.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. szwajcarski psycholog i psychiatra. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. 1955/1926). Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. Alfred Adler (1870-1937). szczegolnie te. Jest to wazne. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. 29. zwanej przez Freuda kateksja. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez.. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . bo w pierwszej cwierci XX wieku. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. Obiekty . Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. wie natomiast. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow.:~. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. w drugim natomiast . bodice i reakcje.. na co otoczenie pozwala. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. biologicznie uksztaltowane popedy).. . istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa.%~'%&.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id.. Ponadto zachowanie .~~~~~'''%-. Wedlug Iunga.tak zwane mechanizmy obronne . Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne.r. przeksztalca si~ powoli w sumienie. pelniace funkcje samokontroli. jest ideal wlasnego Ia. w odroznieniu od Freuda. struktury jej osobowosci.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. co wyparte). Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972).. rozdz. czyli fakty fizyczne.~~~w. .. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. rozdz. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. pragnienia czy fantazje). Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. Druga struktura jest ego. Jerzego Konorskiego (1903-1973). stanowiaca zrodlo energii.2.~~''@. 1986).~~~Th~~%""""y""~""<. co prawda tylko w pewnym okresie. nieswladoma struktura. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. Forma.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych... reaktywnym mechanizmie zachowania. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. rosyjskiego fizjologa. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu.. Opis tego procesu byl 0biektywny . Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. Trzeba wiedziec. Superego. akcentowal unikatowosc jednostki. planami. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. na ktora skladaja sie archetypy. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie.~~~~~~~'%. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. idealy. jej rnotywow itp. Podobnie jak Jung. Carl Gustav Jung (1875-1965). mniej obecnie znany i doceniany. ale takze celowe.pop~du smierci. nie zas najbardziej dostepnych. 1. Co wiecej.74 lub cudzym cialem. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. wyobrazenia przyszlosci. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id.~~~~'~%. w jakiej superego czesto sie przejawia. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych.superego .zdaniem Junga . zapowiadajacego bodziec warunkowy. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura .przez to. z czasem jednak z tego zrezygnowal. czy zachowania sa swiadome. nabieraja funkcji szczegolne]. Oprocz tego. ~~"Tit:. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie.na przyklad wyparcie.). obok nteswtadomosci osobowej (tego. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym.czesto przypadkowe . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%.. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). ale. warunkowane aspiracjami.najbardziej podstawowa. ktore tu pomijamy. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . z nagrod i kar zewnetrznych. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym.poczucie winy. Ego funkcjonuje. (Grzegolowska-Klarkowska. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. psychologow arnerykanskich. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . projekcja. 1927). co nie znaczy. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono.

poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). rozdz. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. idiosynkrazje itp. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. Skinner wyrazil zal. na przyklad Hose pokarmu. 1978). Operujac wzmocnieniami. Czlowiek jest taki. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. jakie ma nawyki. wedlug niego.odbiorca. wolnose. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. jakie sa wymagania (lub ogolniej . Srodowisko jest. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). czego przykladem jest chocby psychoterapia. Mozna powiedzlec. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) .2. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. a w konsekwencji takze poznania badanego. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Zdaniem Rogersa (1902-1987). w reakcji na behawioryzm. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. Wiedza o popedzie. twierdzil Rogers. ze dozyl dni. (3) Postulat komunikacji. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. Zdaniem Skinnera. Paszkiewicz. i29. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. W jednym koncepcje te sa podobne .jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. Widac wiec. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. 1961). postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. 1964). na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. przez wspolwystepowanie bodzcow. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. 1995/1949). nie zas czlowieka (Skinner. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. zakladajacy. warunkujace popedy. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. To. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). 1983) wskazuja. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. Moralnosc.). kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. a nawyki sa takie. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. ktora byla wzmacniana. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. a nie manipulacji. aktywne. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen.1. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. reakcji i wzmocnien..76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. oraz te czynniki zewnetrzne. slowem . np. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. na przyklad: (1) wielkosc popedu. 2. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. jaki powinien bye psycholog. naturalistyczne podejscie do psychologii. Wydaje si". ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. modyfikujace wynik badan. 17.. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. (2) Postulat dialogu. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej.cechy) sytuacji.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . Warto zauwa:lye.komunikat . Mial on charakter metodologiczny.obie sa deterministyczne. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. ze nie zostal zrozumiany. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. Obiektywizm wymaga.to cechy sytuacji. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. Reszta to hipostazy i spekulacje. aby ich przedmiotem uczynic to. W psychologii bowiem.rowniez a priori . a postuluje . jak sie zdaje. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. Koncepcja behawiorystyczna . (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. ludzka godnosc . (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). co obserwowalne i mierzalne. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji.

Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. Podstawowy proces psychiczny.). czy zachowanie sprzyja.) . na mechanizmy samoregulacji. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. 1980). zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. gdy nie rna blokad zewnetrznych. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. cytujemy z cala swiadomoscia. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no.jako miara redukowania niepewnosci . Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. selekcji i przetwarzaniu informacji. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. kontroli i korekcji dzialania."%. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne.alba jakosciowo . ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. wedlug niego.zob. czlowiek sterowany od wewnatrz .5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . na istnienie pewnych standard6w. to antycypacja. poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb.wyrazem tej podmiotowosci. rozwiazywanlu problem6w itd. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw .Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. 1986/1968. ale tez poczuciem humoru itp. na przyklad: spontanicznoscia. potrzeby szacunku."'_'_~~~~'m. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. rozdz.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. wreszcie .. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. Rossa Ashby'ego (1963).~~""<:".Kurt Lewin. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. 2. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. ~)"mw· tu i teraz. 1970). to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . zwana powszechnie piramida Maslowa. A. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . a nawet oskarzanym 0 . kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. nurtem w psychologii wsp6lczesnej. czlowiek unika ograniczen wolnosci. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). a jego zachowanie . Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. Krytycy nie bez racji zauwazaja.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. pragnienie. [wvojefJ. bardziej niz w pozostalych. W tym wypadku bowiem. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego .. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. wymuszajacych okreslone zachowania. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji.1990). uderza kolektywny charakter dorobku. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . niezaleznoscia.. Leon Festinger. chocby lakoniczna. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.potrzeby samoaktualizacji. jak i przyszlosci. Koncepcja pierwsza zaklada. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. dose radykalnie natomiast . kt6ry realizuje sie tylko wtedy.'%. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. 1997/1976). u. uwadze.). W pracytej.. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. a takze Noam Chomsky (1968). Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j.bezposredni alba posredni . Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. 1967). Charakterystyka. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. czyli nauki 0 sterowaniu. 1964.~~'». kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji.~~''-'~'W§J!. bliskimi zwiazkami z innymi. Kelly'ego (1955. Mozna powiedztec. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow.dysponuje swoboda wyboru zachowania.na koniec .wielkich psychologii" . Koncepcje psychologiczna czlowieka. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. a nade wszystko George Kelly.teorle potrzeb. Zajonc. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970).!fo':!'~n'lrn n a. 1986/1968). czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. w. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. Zdawaloby sie. sen itp.2. 1995). 29. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. a dzialania ludzi uwa- .o przezna- Samoaktualizacja to proces. Harold Kelley.wazne jest bowiem. Fritz Heider. dystansem wobec zdarzen.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser.w tym wypadku wazne jest to. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. Kelly przyjal zaloienie. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). 1980.

ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. duze . (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona.male. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. 1969. ktory formuluje hipotezy. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. 1990). Podstawowy mechanizm zachowania. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . 1984). Ewoluowalo od przekonania. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym.80 runkowane S. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen.). (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. sluzy przewidywaniu. 18. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). gromadzacym doswladczenie. Podlega on stalym przeksztalceniom. 1993). do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci.biale. zob. Grzelak. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. wizje. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow.. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. 1968). 1974). 1975. w jakim sie one znajduja (Nosal. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). rozdz. planow dzialania. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. wreszcie . (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. "niedzielnego" badacza. Jest konstruowany na wiele sposob6w. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. J ak wldac. 1969). potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. a wiec uczenie sie. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . 1997. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. 1978).rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson.! przez sposob przewidywania zdarzen. 1968). Abelson. Iak widac. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. smutne . 1995). przeciwnie . (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. najwazniejsze jest przekonanie. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. 29. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow.. procesy modelowania (Bandura.) odwzorowan rzeczywlstosci. postulowany przez Heidera. 1969). (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. __ . co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). 1957. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. Reykowski i Kochanska. a donioslosc opisywanych zdarzen. ich powtarzalnosc (Lukaszewski.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. zob. sprawdzanie hipotez itp. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia.).uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych).. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. Malewski. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. ze konstruuia repliki zdarzen. DeCharms. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. 1975.jest ukladem aktywnym. cele. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. formu1owaniu aspiracji. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. (Lukaszewski. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. 1974. 1968. tez rozdz. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym.wesole itd.co rzadko bywa podejmowane . ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. behawiorysta.doswiadczenie wyznacza zachowanie. ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. Mozna powiedziec. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. nie tylko zreszta poznawczymi. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. idealy itp. uogolnianla. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). 1980). konstruowaniu oczekiwan.). gromadzi informacje. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . 1977). Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. zob. Bandura. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. ich kolejnosc itd. rozdz. 30. Daniel Berlyne (1969).

dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. Barash wykazuje. Wazne sa ksztalty ciala. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. a nawet Charlesa Darwina. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. (3) gatunki podlegaja ewolucji. Cunningham. ciotek lub innych dalszych krewnych. motywacjach. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. nieuleczalnosc itp. iz czlowiek jest typowym ssakiem. 1985. David Buss zauwaza. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. nlz gdy sa spokrewnione dalej. 1993). ze pomoc. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie.natury ludzkiej (Buss. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. 1996). Wilson (1991) na przyklad twierdzi. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . 1988/1978). gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. poznaniu itp. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. Odrzucil on teze. Z tej perspektywy przyjmowano. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. takze czlowieka. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. 1996. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. pozyczkt. Socjobiologia. beneficjent zas donatorem. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. 1981). agresji oraz innych zachowan spolecznych. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Okazuje sie jednak. pracowitosci itp. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. Socjobiologia przyjmuje.na przyklad pro cent populacji. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. prestizu. wojna redukuje nadwyzki populacyjne. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia.) . zmywanie ciala. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. spontaniczne pojawianie sie. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. 1996). prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. a nawet szerzej . Barash wykazuje bowiem. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. 1991). (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. ze role sie odwroca. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. Oznaczalo to. 1986). jest on bardziej prawdopodobny wtedy. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. niz gdy jest rozproszony. Jak wykazal Barash (1977). Wedle socjobiologii. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. Cunningham. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona.2. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku .6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. Wojciszke.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera.automatyzmy jej wystepowania. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . Wilson. Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. Wilson dopuszcza jednak. a sam czlowiek . (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny.na porzucenie partnera (Buss. gladka skora. altruizmu. co mozna poznac po tym. czystosc i ozdoby. przezywalnose. Socjobiologowie przyjmuja. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. Socjobiologowie zaprzeczaja temu.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. to znaczy donator zostanie beneficjentem. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . ze: (1) geny podlegaja mutacji. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne.ale tez ksenofobia i terytorializm.

podmiot autonomiczny. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. wolnosc. Rekonstruuje on . wskazujac. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami.prawdy(Foucault. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej.usprawiedliwia wojny. (2) los (przeznaczenie) . ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct . RAMKA2. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl.racjonalnosc. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. kontrola i godnosc indywidualna. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). ksztaltowania.otwarcie (eksperymentowanie.przypadkowosc.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk.wnetrzna . ale takze wielu krytykow. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. 2. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen.ryzyko. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli.niestabilnosc.roznychfundamentalizl1low. (3) koniecznosc . z Jakim boryka sie czlowiek. Problem. a inna dla ko biet . Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. filozof-Michel' Fow cault.inna dla mezczyzn. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych.okreslajq. list grzechOw i przewinieB~rangClwe .jak to nazywa . kwestionowanie). 1996). 1995). conajwazniejsze'niejedlla.1997). jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. Melosik. wktorej.preferencje i kompetencje.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. (5) bezpieczenstwo .niepewna i nietrwala. Duckitt (1992). sankcjonuje nierownoscl spoleczne. jest ciagle w trakcie tworzenia sie. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. osadzona w tradycji.niepewnosc. Wszystko w tym nurcie. co jest wlasciwe.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. (8) stabilnosc . zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". ksenofobie. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. Pokazal mianowiCie. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . n~Btzyklad rasizmu. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi.~n~go.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. (12) autorytet. uzasadnia dominacje mezczyzn. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) .poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. na tworzeniu.prawda jest przelotna iwarunkowa. niewzruszonegoiniepodzielnego. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. Do tych ostatnich. Slowem. (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. zdaniem Foucaulta. takich jaksprawledliwosc.kultura zdezorganizowana.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . zmiany.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~.usprawiedliwia bowiem egoizm.Inwazji". ZdaniemFoucauIta. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach.rownosc. doraznych •. a ponowoczesnoscia. socjocentryczna . (11) sakralnosc . usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . Bauman zauwaza. Przedstawiona lista wymiarow. czlowieczenstwo.wybor (refleksyjnose). (3) N ormalizujqce o~qdzanie. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace.~l}aobse~'Yacja. co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. Gould zauwaza. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski.. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . czyIi takie organizowaniezycia spo}e<.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. copodkresla Foucault . Wynika z tego. dok\1mentowanie. Podstawowy problem. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. akt osobowych. (6) kultura zorganizowana . wartosciowan. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. 1996). Trese tego ostatniego pOjycia zaV{.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic. a wreszcie. ani pragmatyczne. .Tymczasem-. nacjonalizmy itp. a co nie. ~. (4) pewnosc . (7) jazn zbiorowa. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. 1977. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba.2. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. 1995). ale najdobitniej przedstawil je Singer. to jed- . (2) Testowanie.polegajqce na roznorodnychpraktykach.

unika silniejszych uczuc. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). (8) kompetencja . wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. poszukiwanie przyjernnosci. a nade wszystko dlatego. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. Przede wszystkim d1atego. innosc. (2) glebia . Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. Jest to takze przelotnose. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. indywidualne..3 wzorc6w postepowania.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . 1994). przystank6w. Tymczasem jedna z Iicznych (zob.". Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. (5) stabllnosc . poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . Gra.Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie.w odroznleniu od zmiennoscl. (4) Gracz. kt6ry je podziela (Furnham. Sadzimy. czy raczej zalezni od innych?).8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. czy sa raczej niezrozumiali?).opuszcza. s. gdy sam przegrywa. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. poszukuje odmiany.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne.w odroznleniu od powierzchownosci. (1993. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem. 1988). ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. czy osobistym?). ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. 1974): (1) zaufanie . (10) dobra . Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. Jest to deficyt bodzcow. tymczasowosc. poszukiwanie nowosci. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci.kt6re szybko sie.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. 1997).dla innych. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. Nowak. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . . d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . Furnham. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. praworzadnosc) . sa niezbyt liczne (Lukaszewski. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. wybiegi pokazow mody. (6) trwale dazenia . czy pionkami?). Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . ciag] handlowe. czy zlii'). zmienia trasy swojej wloczegi.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to.ga . zadna gra nlema swojej historii.'. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. . ale bez litoscl i bez sympatii. co stale.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc.naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. czy sa racze] impulsywni?). unika zdarzen rozciagnietych-w czasie.~!. zarnknieta caloscia. (2) silna wola .traktujacy zycie jak kolekcie..-milosnik zycia w swiecie ryzyka. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. Byloby [ednak grubym uproszczeniem.koncepcje) natury 1udzkiej. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. przyjemnoscl upatruje w zmianie. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. ze jest to warte przytoczenia. nowosc.w odroznieniu od objaw6w. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. Wrighstman. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. (6) r6znorodnose . teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. 1997) niekonsekwencji. Co wiecej. a takze wspolpraca . (4) powtarzalnosc .2.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: ."._IW\1.""". 14). Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. ze podstawowe wlasclwosci. (4) altruizm. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. ale na ogol nie w zakresie cechy. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. (5) nlezaleznosc . ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. 1988. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. 1971). (2) Wl6czt. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. (3) istota rzeczy .gdy tymczasowo opuszcza dom. (7) zlozonosc . Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. rozgrywka jest tu epizodem.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. 2. kt6rej dotycza. Okazuje sie.egoizm. Lukaszewski. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. potrzeba wrazen. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. zanik trwalych zwiazkow. "nigdy".irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. niczego nie musi zapamietywac. 1997.zawsze". deptaki. Zdaniem Baumana.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc .

Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. opornosci. . niepewnosc itp. elementy struktury (okresla sie. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). To czlowiek. ze kolejne generacje programow. jakie ono spowodowalo. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele.. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny.Iudzie juz tacy sa" itp. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. "tak to juz jest". Latwo zauwazyc. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla.na przyklad z ogolnego przekonania. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. opisywany za pomoca metafory boga. Wiadomo. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. 1996). rutynowe . potrzeba afiliacji. Wszystko wskazuje jednak na to. w latach trzydziestych i czterdziestych. ze Jan jest dobry.zly) . Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. jak sie wydaje. jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . Sadzlmy. Same zachowania . zmniejszania dystansu spolecznego. czyli cale oprogramowanie.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym.maja charakter samoimitacji. 1996. ze wszyscy sa nikczemni. . 1957). a po czesci wreszcie . Oczywiscie. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. Sqdzimy bowiem. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. sa to uklady elektronlczne. jako sprawiedliwy sedzia . bezwolna. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. Domanska. Ale komputer to tez software. ktorych nie potrafia uzasadnic. Czlowiek. tyle ze szybki. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi.wynikac". a nawet wszechwiedzacy.nadaje sie" przyczy- ny. psychicznej opresji. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga.to typowe okreslenia). ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. Bernard Weiner (1991) zauwaza. od lat szescdziesiatych. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. 1975.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp.powtarzalne. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski.jak wszyscy . 1997) i nie rna powodu. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. ze jest to opis funkcjonalny. ktore wywoluja silne emocje. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. moze . (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. wreszcie. ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. kochajacy i litosciwy. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. Lukaszewski.ponad wszelka watpliwosc" .to typowe przejawy tej funkcji). moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. Inaczej mowiac.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. 1960). Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. 1997). Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . 1988. polaczen. bezcielesny. jak i swojej grupy. aby przytaczac jq tu w calosci.2. ze ludzie podejmuja dzialania. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. hydrauliki. . ze kornputer to idiota. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom.jak wszyscy .jest metafora nowoczesnego komputera. termostatow itd. bo .ferujacy ostateczne wyroki. poszukiwania bliskosci. niz je rekonstruuje. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. Rokeach. J ohna von Neumanna. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". rzec mozna . co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. ze obecnie dominujacym modelem . Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji.a Sq to najczesciej cechy . zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. a 2. Opisujac za jej pornoca czlowieka. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''. potem.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . zagadnienia.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana).wszechmocny. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach.). Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. 1994). U podloza takich tendencji moze tkwic lek.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. byly to uklady elektryczne. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. ale nie na obalanie (falsyflkacje). bo . dobry. ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami.

Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. Prezentuje to tabela 2. samoaktualizacja). Druga .du . JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. Pierwsza . na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. reakcjom. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. wzgl. Wydaje sie. Wydaje sie. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. __ I . nie zas przez inne teorie psychologiczne.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. Uwazamy raczej. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. wzmocnieniom. bodzcorn. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci.a. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke.poszukiwanie wrazen i zmiany. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini. Sadzimy. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji.$. wielosc koncepcji. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. Nie rna tez dowodow na 1. Wiadomo bowiem. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm.R'AWJ. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania.1.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%.2. Nie sadzimy. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. aby byla to porazka.. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2.rj!N'~%. a w konsekwencji . agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci.)/~~J~Q~ 2. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~.to koncepcje potoczne ze. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. ZwaZywszy. ze roznorodnosc pomyslow. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka.zaklada. mozna przypuszczac. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . scleranie sie pogladow . ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. byla psychologia poznawcza. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to.

Warszawa: PWN.rs. psychoanaliza. Warszawa: PAX. S.Wb. Wilson.~~~~"{.WlNl!~~. Ponowoczesne wzory osobowe. (1993). "iak". VIID. (1983). W sirone psychologii istnienia. 2. F. Struktura teorii psychologicznych. Warszawa: Wydawnictwo Maslow.. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy.. (1978). H.~~'%-:. (1986). Kozielecki. Z. Freud. Warszawa: PWN. Studia Socjologiczne. E. J. 8-31. Skinner.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. Wst?p do psychoanalizy (wyd. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) .~'WffJ:i. lID. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy.'t. (1982). psychologia humanistyczna. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. (1997). (1988). A.0 naturze ludzkiej. B. Paszkiewicz. O.. E.~~~><"'~~~"'Wlli. Behawioryzm.

Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. ktore leza u podstaw zachowania. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. a nawet z elektronikami. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. biochemikami. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego.!z psychologii zgodni S. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. histologami. Badacze uprawiajacy te gal. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. z drugiej zas . a tresci psychologiczne !: . a mianowicie. jak wskazuje nazwa. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy.! co do jednego. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. Psychologia fizjologiczna. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. Psychologia fizjologiczna.

Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. Horsely'ego i R. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne.. S. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. ktore . do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. Pawlow czy pozniej K. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach.- MECHANIZMY "m= . Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. jest nieporownanie wleksza od tego. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore. H...~~~~~">'<~~:~. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. jak chyba nigdy przedtern. Mimo tych osiagniec . zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. -. dzialajac wspolnie. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic..-wz-. .. --~ -. BIOLOGICZNE »: . zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego.. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego .. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie..'%. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu..dzisiaj..wiemy juz duzo. ~~'%:~&."%.. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia. Akson moze sie rozgaleziac. w jaki sposob kornorki nerwowe. oprocz metod behawioralnych.~~~"'W. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek.-. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . 3.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje. Dokonajmy przegladu tych metod. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki.1.motywacji.a moze wlasnie dzieki nim . tworzac tak zwane kolaterale. podobnie jak inne kom6rki organizmu. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. obok aparatu stereotaktycznego. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. Sprawa jest prosta. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe.'?'<&. jest jego "wypustkowata" budowa."%. Niewiele jest dziedzin nauki. Cialo komorki.komorki nerwowej ... .. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2..~~~~%!£. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow...~ . Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia.. Lashley. jak I. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy.w odroznleniu od oscyloskopu . aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. Opisane uprzednio techniki.. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu.. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -.'Wif&. neurofizjologow i biochemikow.... Inna. P. . zdajemy sobie sprawe z tego..'W. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej.: . Zlokalizowano obszary w rnozgu. 3-1). co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. ryc.. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. 96 . Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci. Cecha charakterystyczna neuronu. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. Clarke'a aparatu stereotaktycznego.. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego.

W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. 3-3). Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego.5 do 2 ms. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki.synapsy. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. uplywa od 0. tworzac z nimi polaczenia . W czasie Tl widzimy. wedrujac wzdluz wl6kna. a druga. Powiedzmy. tentials). w kt6rych wl6kno jest nagie. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. wklujemy do wnetrza (zob. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. Mozna zatem powiedziec. ryc. Akson wyrasta z ciala kom6rki. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. wapnia (Ca+). to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. miesniowej lub gruczolowej. Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki.powstanie potencjalu czynnosciowego. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. zakonczona mikroelektroda. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa.

moze sie stopniowo powiekszac. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. . bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. Skutki dzialania mediatora.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . Sumacia czasowa ~ RYCINA3. Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. M6wi sie zatem. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. okreslane jako hiperpolaryzacja. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji.neuroprzekainika (neurotransmitter). kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. Oznacza to. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. Synapsy. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. okolo 1 ms. mogq sie sumowac. I.wszystko alba nic". (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. Natomiast okres. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. Widzimy wiec. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego.okres refrakcji wzgledne]. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . Dzieki nim. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio.wszystko albo nic" (all-or-none law). ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. doprowadzajac do naglej. zwanego rowniez mediatorem .trwajacy kilka milisekund . Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji.7 substancji chemicznej . Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. powodujac jej depolaryzacje. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne.

jak i przekainikowe. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. 1993). serotonine. o o -701----. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). GABA. Glatt. 3-8). Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. tt Depolaryzacja. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. a drugi . histamine i liczne aminokwasy. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. Verma. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. adrenaline. nalezy zwrocic uwage na fakt.wytwarza EPSP. Ronnett i Snyder. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. stanem czuwania. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. 1994. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. Kontroluje czynnosci ruchowe. jak i hamujacy. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. jak i przekainikowe. Dzieje sie tak wowczas. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. dopamine.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. Pelni funkcje hamujace. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. rye. Kwas glutaminowy. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. Serotonina. jak i hamujacy. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. jak i hamulcowe . wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. procesow uczenia sie. Noradrenalina. noradrenaline. uczenia sie i pamieci. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. na przyklad. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. jak i hamujaco.. Hirsch. a inaczej cal a kornorka. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco.Pelni funkcje hamujace. .oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Adrenalina. Dopamina. Ponadto uwaza sie. Pelni funkcje zarowno hormonalne. W okreslonych synapsach acetylocholina. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . Pelni funkcje zarowno hormonalne. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym .

1. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. zstepujacym. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. 3. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr. rye.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. 3-12b). N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. to jest receptorow.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. Wiekszosc to 3. ! . zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. ale .neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe .. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. RYCINA 3·12 b).1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. Oznacza to.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych.1.5% wagi ciala. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. a przede wszystkim do kory mozgowej. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne.a) monosynaptyczny.neuron czuciowy. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. powstale w wyniku dzialania bodzca. Dzieje sie to w trzech etapach. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. Kiedy pobudzenie receptora. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy.3. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. 3. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. chronionego przez kosci czaszki. w ktorym nastepuje integracja informacji. i rdzenia kregowego. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. zwanych efektorami. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. Widzimy. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. rye. i neuron ruchowy.3. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob.3. osiaga wartosc progowa. Stanowi ono zaledwie 2-2. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. Jest to odruch kolanowy . tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. a takze poprzecznym.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 .

motywacyjnych i pamieciowych. ronow regulujacych ryczne. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. W uproszczeniu mozna powiedztec. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. Uwaza sie. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych.cylindryczny. neurofizjologiczne lub morfologlczne. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. [adra migdalowate i [adra przegrody. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego._. Miedzymozgowie. Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. most i mozdzek)._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. przedmurze i . wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. a grzbietowa czesc tych obszarow . Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. po jego stronie grzbietowej. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony.[adra. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. . przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. zawiera jednak liczne grupy jader. Srodmozgowie (midbrain). gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. a takze z pnia mozgu. takie jak hipokamp.cialo migdalowate. Sa to: cialo prazkowane (galka blada. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. natomiast wzgorkl czworacze gorne. Istnieja rowniez inne podzialy. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. docierajaca poprzez most. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. Nie jest ono rozlegla struktura. Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. Tylomozgowie (hindbran). lezace blizej miedzymozgowla. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. oraz niektore czesci kory. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. (basal ganglia). jadro ogoniaste i skorupa).wstepujace. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). otrzymuja informacje wzrokowa. Jest to miejsce. most i rnozdzek. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej.

Neurony czuciowe polaczone S.mozgoweinaplaty . tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. a w wypadku ukladu autonomicznego . stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory..!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. zob. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego.3. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. 3. 3-15). a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji.rownlez z tkanka gruczolowa. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. rye. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. 1979). Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow.!: zachowania ludzi i zwierzat. ciemieniowe. Na przyklad. Pozostala CZySC kory mozgowej.m~. a wlokna ruchowe . S.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). miesnl i sciegien ciala. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. 3-14).. Wydaje sie jasne. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. potyliczne i skroniowe (zob. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I .~~~~~~~~ru~~~~. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. tworzac w ten sposob nerw. Problem polega jednak na tym. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego.JM 10 8 . Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. Tymi zdarzeniami.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego. stawach i miesniach. Ocenia sie.czuciowe i ruchowe. 1981).~~~L~. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. miesniarni i gruczolami organizmu.. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. ornijajac rdzen kregowy. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza.. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu.korzonki brzuszne (ventral roots. ryc. N eurony ruchowe natomiast S.

Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. podwzg6rze i uklad slatkowaty . Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. 3-16). w tym wypadku popedern jest glod. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. 1943). M6wimy w6wczas. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. natomiast gdy jest za niska. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. wzg6rze.z naszego punktu widzenia . Poped jest slla motywujaca do dzialania. U podstaw teorii redukcji popedu. tworzace Itlldad hormonalny. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. 3. N a przyklad. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. ryc. Nalezy zatem wiedzlec. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). Wedlug Cannona (1960).4. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu.1. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. Przywraca to stan hom eostazy. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. co Hull okresla jako redukcie popedu. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. stopniowo wracaja do normalnego poziomu.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. Ze wzgle- 3. Glodne zwierze. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. jezeli zostanie przedtem nakarmione. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. zmienila sie motywacja zwierzecia. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. uklad limbiczny.do zwoj6w.poprzez obszary kojarzeniowe. Generalnie rnozna przyjac. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. jaka jest motywacja. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. w gruczolach i w miesniu sercowym. gdy temperatura ciala nieco sie obniza.4.1. regulujac ich . Gruczolywydzielania wewnetrznego. Innymi slowy. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. Na przyklad.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. ktore przywracaja stan optymalny. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w.z osrodkami rdzenia kregowego. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej.acetylocholina). rozdz. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. biologicznie pierwotnych motywacji. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. naczynia krwionosne skory kurcza sie. 3. wychodza wl6kna. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . Potrzeba ta wzbudza poped. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. Podobnie. 30-31). Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. kt6rych wl6kna biegna do narzadow. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . lezala koncepcja homeostazy. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. 29-32). kt6re modyfikuja zachowanie. zeby moe przewidziec zachowanie. Na przyklad.4.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system).

~~rn . Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi.~"% .. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow. --~~~~"i<'&. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny..• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-.-•. . w skrocie nazywany ACTH.. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy... moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. . podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. gdy podwzgorze.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy.. Skureze maciey.. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego.. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym.. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. regulujacych poziom glukozy we krwi. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. Hormon dociera do kory nadnerczy.. owulaeja Produkcia mleka • .= ~. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. W!!i£. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.. Iednoczesnie podwzgorze. zwalnia rytm serca. dzialajacy na kore nadner- czy.f.~~"<fu.. zwanych kortykosterydami. jak i autokontroli hormonalnej. . J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy..

zdobyciu pokarmu. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3.4. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. Podobnie jak ludzie. Od dawna znane sa skutki. Teitelbaum i Epstein. 1982). Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. ktore jq podwyzszaja. 3. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. Asin i Brief. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . sterujacego narzadami wewnetrznymi. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. Novin i Russek. z drugiej stro- ny zas jego wplywom . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. 3. Wiadomo. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. . Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi .1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. Zwierzeta laboratoryjne. Tordoff. kiedy nalezy podjac. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu.3. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. decydujace 0 tym. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. Wirtshafter. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. optymalnej wielkosci. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. 1955. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. jest temperatura. Oznacza to miedzy innymi. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu.4.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych.0bok funkcji ukladu nerwowego . Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. rnaja one . Przypuszcza siy. 1981. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. J edna z takich substancji jest glukoza. Mozliwe wiec.pory posilkow. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. Przypuszcza siy. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza.4. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze.za posrednictwem przysadki . Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. 1981). natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. Osrodek. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc.

ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. 1973). 1954). N. E.. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. W. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter.~"""". Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu.2 _--~W!J"'it~. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Girdner. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow .'®i""U®i. H. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji.3. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]. Herona iT. Uklad aktywacyjny (activating system). pojawiajacych sie wtedy. w ktor ych uboga w witaminy. wedlug tych danych. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do . aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju.fi.: wy- ~~~~~:~ . W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese. poprzez bocznice. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. po to aby dostac sie do labiryntu. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej.~~~~"%>.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej.._ . w" ®i'UU_. ~'" u.l@. Hashim i Gage. J ama ustna i przelyk..""o/< _. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc. Wedlug tego autora.zarobku. ktore zostaly tutaj przywolane. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. W"". prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze.. lecz rowniez. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu.. Informacja ta jest. na przyklad. Wszyscy studenci jednak. Harlow... Rola stymulacji sensorycznej. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia.._uA!M1~.. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego .. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. mimo latwego i atrakcyjnego . Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu.. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. H. ale pozbawiony soli (Rowland.i~~~~~. Autorzy ci wykazali.. gdy zoladek jest pusty. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce.~t:~~s:n::~.~."" ~.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. pobudza kore mozgowa. Szczury. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania.~~"~ FIZJOLOGICZNA . Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani.. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. Blazek i G. ze skadinad wiadomo. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. 3.-. przeprowadzone przez W H. D.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . 1953). ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. Westreich.Z~~. jak sie wydaje. moga odgrywac role wzmocnienia." . 1992). Bextona. ze nie tylko CCK. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow.---~---'. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. 1965). Doswiadczenia na szczurach wykazaly. ~:~~~:lis:~~~. Badania takie jak te. Wedlug G. poprzez receptory smakowe. I ~ RAMKA 3. ktory stwierdzil. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. niektore bodice (czy zmiany bodzcow).. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan.wspomnianego w poprzednim podrozdziale .glodu i nasycenia. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu.. Eksperymenty sugeruja. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow.1 __ '" ~. Jak sie okazuje. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe.n~~'. 1987). McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. w ktorym uczyniono wszystko.. mozna powiedziec. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. Kisha (1966).prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. doswiadczenia. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. Podobne stosowano diete wodany. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. O.ukladu aktywacyjnego.4. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego).~. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. Scotta (1954). rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore. M. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla.. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu.jak si~ wydawalo . ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. Okazuje sie. 1 16 33" . wegloczy bialka. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu.~ --:.. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. Young i Smith. 1990). Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) .&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]..~""'J: ""-..

I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. 1908). Nalezy jednak pamietac. 3-18). Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. II Robert M. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. Nie znaczy to jednak. a wiec w stanie czuwania.1 Sen W podrozdziale 3.ciernnosc. Yerkes (1876-1956) godziny.5. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. 1992. Zuckerman 1969).w stanie czuwania i snu. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. 1962). Cala aktywnosc behawioraIna. rye. Zjawisko snu nato- . D. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. 3-19). tym nizszy optymalny poziom motywacji. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. ktore glosi. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. Matysiak. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. Okazalo sie. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji.plywania. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . ryc. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. To prawda. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U.

Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. Przypuszcza sie. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. ktore gina. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. McCarleya. Danych jest bardzo duzo. wykazaly. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. 3. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? .1. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. ktory wykazal. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. rozdz. ze tak jest rzeczywiscie. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. na przyklad. D. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych.w stosunku do umyslu. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. 1949). W. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych.za posrednictwem noradrenaliny . a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. Lindsley. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. W Knowles i H. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. Dalsze badania. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. Bremera. przeprowadzone rowniez na kotach. rye. 1992). Schreiner. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. L. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993).sen paradoksalny. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen.1. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. Spotts i Snyder. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. ze niezaleznie od modalnosci bodzca.5. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. zwanej miejscem sinawym. Widzimy. Wraz z F. Moruzziego i H. ktory mozna podzielic na cztery fazy. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. tak zwane fazy non-REM. i posrednia. przez wzgorze. ryc. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. oczy zamkniete. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. ze jego oddech jest zwolniony.EEG). W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. Hartmana (1973). Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. Hobson stwierdzil. 4. przez twor siatkowaty.sen wolnofalowy (slowwave sleep). Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. To rozproszenie oznacza w zasadzie. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). Badania G. 3-20b). odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. 3. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. Podobnie jest ze zwierzetami. oraz lnformacyjna (sygnalowa).5. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. L.5. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. Wykazali oni. Badania Hobsona. rozdz. a sen paradoksalny . Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. 1993).). wiekszosc miesni rozluzniona. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . Iouvet sugeruje. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. Jouveta. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. Magoun (1950) wykazali. 1972). Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E.2). Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. Czesc autorow uwaza.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego.

nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie.. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. B. ze nieuszkodzone obszary . ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. Andersen i Motter. ]. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. mUSZq znajdowac sit. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. a w niektorych wypadkach . W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. od dawna przyciaga uwage psychologow. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. Dzisiaj wydaje sit. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. Lashleya.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. Zgodnie z oczekiwaniami. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. s. rozwiazywania zadan w labiryncie.gdy tak dlugo powtarza sit.calkowita jej utrate. ktora polegala na tym. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. Badania te prowadza do wniosku. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu.) pelni zatem funkcje selekcyjna. nowego odruchu. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. Oczywiste jest. a nie fizjologiczny. Wedlug Pawlowa. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. pozwalajqcq nam sku pic sit. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. ze procesy uczenia sit. Zdolnosc uczenia sit.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. Poczatkowo przypuszczano. nastawia uszy i rozglada sle. J. rozdz. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu.plastycznosci. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. dokonywane przede wszystkim przez K. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. Wedlug B. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. tworzac swoja teorie. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. ze selekcja bodzcow odbywa sit. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. Watson czy B. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. okazalo sie. 1957). Jest oczywiste. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego.6 a Biologiczne podstawy . zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec.6. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. P. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. Wskazuje to na obnizenie sit. ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. Na pomiary dotyczace uczenia sit. w ktorym wykazal. w trakcie warunkowania klasycznego . kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. do zmtennosci srodowiska.. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. ze Lashley. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. ktore wplywaja na ich zachowanie.nlesluchajacego" ucha. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. Pawlow (1955/1926) uwazal. oczywiste. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly.. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". Potocznie nazywamy to .. otwiera oczy. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Skinner. lecz mimo to nie wahal sit. 16. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy.mm: . Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. Uwaga (zob. W sprawozdaniach z badan. 251). Zachowuje sit. 1981). mimo ze podawane byly do . F. jak 1. w przystosowywaniu sit. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. Problem uczenia sit. 3. Zwierze podnosi glowe. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. Pawlow. Sadowskiego (1973. ale bez procesu uczenia sit. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. proces selekcji.

Thompson i Thompson. 1981) na podstawie swoich badan. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac.przechowywanie informacji . ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. gdzie sa przechowywane. jak sie wydaje. imiona. Mozna wiec sobie wyobrazic. 1976. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. Solomon i Thompson. Thompsonowi. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. jak i reakcji warunkowej.wydo bywania z miejsea. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. ze przynajmniej jeden z tych elementow .). prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. ktore. Teoria ta zaklada. 1983) wskazuja. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. Thompson i in. zwanych czesto engramami. I ~"%. Badania te wykazaly rowniez.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. Kandel (1979.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. 1993. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. Okazuje sie jednak. E. rozdz. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje .). Nowsze dane (Krupa. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. Trudno na razie ocenic.fizycznych sladow pamieciowych. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. Pewne wydarzenia. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. w hipokampie . twarze zapamietujerny na dlugo. 3.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych.6. 1976). przechowywania ich oraz . W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. stwierdzil. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych..rowniez w odpowiedzi na dzwiek . Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. czesto na cale zycle. lecz po- . Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen.. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. ktory decyduje 0 tym.. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie.w razie potrzeby . 1980) wykazaly.~. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc.. Weisz. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Pojawily sie prace. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych.. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Mozna przypuszczac. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej.~~~~. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. rozdz. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. 19.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. a jakich nalezy sie pozbyc. 19. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. Tymczasem uszkodzenie obszaru. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R. Iezacej pod platem skroniowym kory).

by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Galvan i DeSiderio.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. Ungar. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. F. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. Hennevin i Leconte. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Jacobson. 1967).jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). Wilson i Glassman. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. Pelna amnezja nastepowala. 1979). Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. podzielono na dwie grupy. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. uzyskano generalnie podobne wyniki. Wiadomo. pozostaje bez odpowiedzi. poddanych uprzednio treningowi warunkowania. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. 1973) wskazuja. ~ RAMKA3. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. S. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. 1968. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. Sposrod wielu struktur. Horn. u ktorych podstaw leza te czynnoscl.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu.5 sekundy.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. Szczury. R. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. ze wzrost poziomu RNA. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . S. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. McConnella (1962). Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. Dane te. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. Doszli oni do wniosku. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. ktorych draznienie powoduje amnezje. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. 1985). ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. . co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Galvan i Clark. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. Ho. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. wykorzystujace material kliniczny . Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne.bezposrednio po treningu . ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Okazuje sie bowiem.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. Trudno bowiem 0 pewnosc. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. 1966. Trzeba jednak podkreslic. 1964). a drugim . ktory stwierdzil.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . ktore nie uczestniczyly w treningu. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Chorover i P. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. Z kolei A L.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. 1972). w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. Babich.

a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. Wiele danych eksperymentalnych. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane.rowniez EPSP moga sie sumowac. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. Pobudzenie jedSynapsy. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne.w stanie czuwania czy snu. kt6ry przebiega w czterech fazach. wspiera te hipoteze. wowym podlega prawu . Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. 'Th~~~~~~'%. w jakim pujacej (czuciowej). Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. jak czuwanie i sen. Te motywacje . W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. ktore wspieraja teorie konsolidacji. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. i (3) zstepujacej (ruchowej).-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. biologicznie wazna. Pobudzenia struktur m6zgu. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. pisuje sie im. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. trzeba stymulacji. na wyodrebnym srodowisku. (1989). 1. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych.~. przetwarzajacej otrzymana informacie. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. i paradoksalny . Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. Przyjmuje sie. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). dwa osrodki: glodu i sytosci. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. zwaz pobieraniem pokarmu. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. Zlokalizowano tam ny refrakcja.. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. Warszawa: PWN. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie.}. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. az do powstania pozaliczana do podstawowych . przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . .czesto okresla tencjalu czynnosciowego. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie.wszystko alba nic". w uproszczeniu. Wedlug teorii synaptycznej. Chmurzynski. uwaga i wzbudzenie. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. jest sterowasciowy. Biologiczne podstawy zachowania. Zachowania eksploracyjne lub . Wspomniana roznica potencjal6w. (2) osrodkowei. Kom6rka nerwowa . biologicznie pierwotnych motywacji. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. przenoszqcej . Wedlug psycholog6w. zwane neuroprzekaidu i sytosci. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony.. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. ZACHOWANIA -.hipotetyczny stan organizmu. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. B. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego.

1967b) i europejski (Venables i Martin. 3. Przykladowo.amerykanski (Brown. dajq one mozliwosc pomiaru. rowniez tych. Po pierwsze. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. 1967). Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. L. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. w ktore] manipuluje sit. "z sekundy na sekunde". Ma to wiele przyczyn. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. w wypadku wiekszoscl metod. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). Po drugie. ktorzy sami takich badan nie prowadza. i to w czasie realnym. kilkadzleslat. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- .Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. przelomu XIX i XX wieku. rozdz.). technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. procesami fizjologicznymi. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly.

i polega na tym. Zalozmy hipotetycznie. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej.efekt podlogowy" (floor effect). analizujac sposob. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. mowa bezglosna. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. w sensie scislym. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. ze spadek ten jest tym glebszy. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J.introwersji. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. 4.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. w jakich sie pojawia.OR). Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. takich jak uwaga mimowolna. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca.2. tonlcznego wzrostu rytmu serca. badz na drugim rodzaju procesow. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. wykonywanych aktualnie czynnosci. dyskretne bodice). Oprocz tego lst- 4.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. sen i wiele innych. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- .wzrost ten jest tym wiekszy. Po czwarte. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. Badacz zainteresowany ekstrawersja . Gray. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. im nizszy byl poziom wyjsciowy. Klasyczne. ze . jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. Nalezy jednak pamietac. Wildera (1931). a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. a [ednoczesnie . tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. i polega na tym. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. starano sie natomiast przedstawic wybrane. jak i toniczne. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . mogacych 4. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. Po trzecie. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. Uwaza sie (POl'. Przykladowo. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. Zmiany fazowe to zmiany szybkie.2. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora.2. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. nazywany tez reakcja orientacyjna. ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia .132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. lecz dlugotrwale. czy tez.osrodkowy uklad nerwowy. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . 1975).przy innych czynnikach stalych . W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego.3 Odruch orientacyjny. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian.LIV). lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. zarowno fazowe. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. Okreslenia . aby poszukiwac innych teorii. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej.zahamowanie innych. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow.

Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). oznaczany symbolem A. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. Koncepcja sympatykotonii . a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. mowiac inaczej. 4. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. 1972). w modelu Sokolova przyjmuje sie. lm wieksza redukuje niepewnosc. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. W innym ujeciu. N. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia.1.2. Sokolova (1963.nerw bledny). rozdz. Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej.30 63. w przeciwienstwie do orientacyjnej. inspirowanym teoria informacji. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. od lac. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. .74 . Sokolov. 1993). jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. 1969). czyli jego habituacjl (habituation). ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. lub nawet calkowitego zaniku OR. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. 1969). nieprzekraczajace na ogol 0. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. lub tez. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. w drugim .z wagotenia (vagotonia. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. parasympatycznego.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory.7.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. zmiany postawy.). Pierwszy z nich to uklad modelujacy. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. mozna wiec powiedziec. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. Drugi to uklad wzrnacniajacy.99 61. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii .I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). czyli jego dyshabituacje (dyshabituation).10. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. Nie jest natomiast jasne. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. nie podlega habituacji. Wenger i Cullen. Wojtaszek. Freeman). lub nawet niebezpieczne dla jednostki.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). Iednym z problernow. to znaczy uczenia sie tego. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch).wagotonii sprawily. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. Im wiecej informacji zawiera komunikat. 1979. stosujac bodice o szybkim czasie narastania).2. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. Uwaza sie. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por.37 58. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. ze reakcja obronna. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. Hessa w roku 1910 (por. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. rozszerzenie irenic. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. 3. Wenger i Cullen. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. Eppingera i L. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. Bernstein i Taylor. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. nervus vagus . 1972).

przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972.578). 4. s. W literaturze (por. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. (2) Stosujac srodki farmakologiczne.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{).136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. badania Laceya prowadza do wniosku.aktywacji elektrodermalnej" itp. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. budzi zasadnicze watpliwosci. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. Malmo. ale i od kierunku zachowania. to znaczy sprawic. jest nlemozliwe do utrzymania. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. Duffy i inni. 1967). Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. Specyflka indywidualna (individual specificity . ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. Przykladowo. ze zmienne. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . (3) Analiza wielu badan pokazuje. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym.aktywad! strtiktur czolowych mozgu".2. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. Opisany stan rzeczy spowodowal. autonomicznej i behawioralnej. Engel. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. a osoba. Wedlug definicji Duffy. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. byl John Lacey (1967). Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. jak Hebb. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. Mowi sie na przyklad o . Lindsley. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. Inaczej mowiac. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. przynajmniej na terenie psychofizjologii. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. a jego funkcja wyjasniajaca. .S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. 1980).

a wzorce sytuacyjne . uwaza sie.reakcja konduktancji sk6ry. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. Wykonujemy rzut. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych.2.cZE/sloscoddeehu. Kimmel.napiE/cie. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli.cZE/slosc mrugania.energia rytmu alIa. Tym.7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych.napiE/cie miE/sniezola. Powiedzmy. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. cisnienle krwi. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. Widac z niej na przyklad. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. czestosc rytrnu serca.bezradnosc.szybkosc rytmu serca.ych lub ]psychkznych (przykladowo.. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. izolowanej zmiennej. sd fizjologiczne] 4. HR . prowadzone zar6wno na zwierzetach. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. HEL . Miller. Millera (1989)... U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. TEN . Badania te. EMG . Miller. MOT . w kt6ryms z kolejnych rzut6w. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). Wedlug: Fahrenberg (1986. za zgodij autora i wydawcy. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych.. jak aktywnosc elektrodermalna. lecz pilka pada na lewo od celu. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie.amplituda tE/tnakrwi. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. jak i na ludziach. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . 1978). Patrzac na te wyniki. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg.1 138 nych os6b.). 1986). wydzie1anie sliny i wiele innych (por._1~i~i!:_i!l1ll:!. wzorce motywacyjne . EBF .m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). ANG . uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . odmienne jakosciowo od innych wzorcow.gniew. SCR . _ . ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II. RES . rozdz. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. E. 1978). PVA . copyright Elsevier Science. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. . Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ].molywaeja. EEG . s: 53). 17. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern).bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie.17-21%. trafiamy do celu.5-19%. Wykorzystujac aparature pomiarowa. mozna latwo stwlerdzic. 1973.

ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). P (parietal) . Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa.prawa p61kulll m6zgu. F (fronta~.potyliczna. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. i _I i I'. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. Po drugie. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. Po pierwsze. migrena. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara.. niezaleznie od Catona. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo).centralna. Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. parzyste . ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka.przedczolowa. oczekiwania. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. 1989). nastawienia itp. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. zaburzenia gastryczne. 1989). (Miller. bo ponadstuletnia historie (por. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu.ciemieniowa. Dose szybko okazalo sie jednak. Basmajian. A1 i A2 (preauricular). a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen.EP). jak napieciowy bol glowy. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. 1993). 1978.czolowa. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. nadclsnienle tetnicze. powstalych w nastepstwie chorob. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . a w szczegolno sci .3. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. T (tempora~. 1989). 1980). 0 ktore] bedzie mowa nize] (por.skronio· wa. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). Fp (prefronta~.Beck i Cybulski. Osselton i Shaw. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. Schmitt. epilepsja. 1978). Cooper. przede wszystkim . Basmajian. Obecnie podkresla sie czesto. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. Wkrotce potem.moze angazowac rozne procesy poznawcze. Wymaga to specjalnej analizy. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. lek i wiele innych (por. Bergera (1929). biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. . Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . C (centra~.platki uszne (elektrody odniesienia). W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ .

znany jako "system 10-20". za zgodq wydawcy. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. na przy- delta Uwaga. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). standardowy spos6b (por. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. W niekt6rych badaniach. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex .2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. czyli obliczyc tak zwany indeks fali. czyli fala ostra. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. 128. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. 'rye. iglica (spike). rna bardzo zlozona strukture. prostopadle do powierzchni czaszki. wykorzystujaca technike komputerowa. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. zwana elektroencefalogramem. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. oraz wrzeciono (spindle .fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta.. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. Iaspera (1958). sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. 1993). Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. Niekt6re z nich. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). Z drugiej strony sa badania. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza.3. H.2 i rycina 4-3. Pivik i in. (b) zapis z udzialem fal beta.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. co bardzo utrudnia ich 10- H. 4-2). kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. 4. a nawet 256. przykladowo.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje.3. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. (c) zapis z udzialem fal theta. 64. interesujacych badacza.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . Przykladowo. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. Rejestracja dwubiegunowa. J esli.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod.

Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. Sanders i Hartshorne. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr.7-7. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. Orrison. przedstawione zostaly w tabeli 4. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. 3. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. 1995). zar6wno spontanicznej. theta (4.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. jak i towarzyszace] zdarzeniom. przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por.9 Hz). myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Krzysztola Owczarka. sa natomiast typowe dla snu.144 nych.1989). ryc. F He fE :FOANEC cer.6-11. Przeciwnie. cyklicznie powtarzajace sie fazy.6-3. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. Budohoska i Grabowska.6-3. Lewine. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. 1990). Aserinsky i Kleitman. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). Majkowski. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe.6-11. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. alIa (8. 1995.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). Lewine i Orrison. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta.7-1. Majkowski. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. 4.' 4. 1994. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu.. Zauwazono tez. rozdz.8 Hz).7 Hz) i beta (12. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. Urbanski. z zamknietymi 'oczarni. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. 1993). Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo.). 1995).7 Hz). charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Zmiana taka. 1994). uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. myslenie analityczne oraz emocje negatywne.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por.5-36. podczas gdy polkula prawa . Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. 1953). 4-4). RyelNA 4·4 . . W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. Od czasu klasycznych badan R. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. jak sie potocznie sadzi (por. 1986). Pivik. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego.3. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Ray.3. Lewine i Orrison. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund).8 8.

osiagajace swoje maksimum w momencie . to amplituda potencjalu P300 (por. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. 4.3. na przyklad. zwlaszcza zas . Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. Przykladowo. Jesli zalozenia te zostana spelnione. takich jak jego modalnosc. kiedy osobie badanej eksponuje sie. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . J esli. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. czestotliwosc czy amplituda. 4.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. Przykladowo. Poczynajac od lat szescdziesiatych. CNV pojawia sie w6wczas. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). Potencial wywolany jest specyficzna. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca.potencial pozytywny o latencji 300 ms. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym.7. Cooper. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny.AEP). Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). a dodatnie w dol. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec.SEP). a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. par. zachodzi potrzeba ich klasyfikacji.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. Przykladowo. Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. natomiast symbol P300 . tab. Uwaza siy. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. 4. 4. w przeciwieristwie do egzogennych. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. Aldridge. amplitudy i czasu utajenia (latencji). scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu.3. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu.w psychofizjologii poznawczej. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. McCallum i Winter. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por.3. Lewine i Orrison. Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. Dla podkreslenia. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. jak i endogenny. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4.3. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej.VEP). cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. 1995). pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. iz potencjaly endogenne. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. Najczesciej jest to technika usrednlania.7. odkryta zostala w roku 1964 przez W.3) nie przekracza 10 mV. G. 1964). co z aktywnoscia wlasna podrniotu. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w.3. 4. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. w odstepie okolo 1 sekundy.2). (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji.

ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. Bereitschaftspoten- tial). liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. 1965). 1977.208 -0. 4.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace.125 -0.RP. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. Braren. Schwendt i Picton. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. i pozny. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . Tecce. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. Mowlac w pewnym uproszczeniu. s. (1971. Naatanen.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. historycznej nazwy.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. zwlazany z gotowoscia do dzialania. 4-5). Zubin i John. motywacja oraz intencja dzialania.20) -linia cienka.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. uwaga. Wyniki badan pokazuja.125 0.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. Donchina (1981).166 -0.pojawia sie on wowczas. copyright American Medical Association.166 0. Hillyard. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie.3. Dose powszechnie przyjmuje sie. 4. kontekst zostaje poddany rewizji. bodziec kontrolny (p = 0. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). Hink. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji.3. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: .083 0. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). niem.80) -linia gruba. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. Niektorzy badacze uwazaja. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. H.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. Mimo to nie zmieniono pierwotnej.083 -0. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). rye. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. Kornhuber i L. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . Deecke (Deecke i Kornhuber. jak oczekiwanie.7. ryc.7. sforrnulowana przez E. za zgodq wydawcy. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. 4). jaki daje wzmocnienie czesciowe). Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). Potencjal gotowosci rna postac powolnego. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna. 4-6).. 1973. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. 1985). W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. Kornhuber i Deecke.--~~~f-16c~~o2b. H.042 O. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. Nazwa potencjalu pochodzi stad. 4. przyjmuje sie tu.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). oznaczany tez symbolem P3. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. 1977). ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. Uwaza sie. 1965). ile razy 6w bodziec jest eksponowany. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. zostal opisany po raz pierwszy przez S. Poznie] okazalo sle. Wedlug: J.04~ 0.3. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0.7. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin.

czynnosciowych. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). R. Tassinary i Fridlund. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. Cacioppo. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. Jiang i Alho.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging .8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. Galvaniego. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. Naatanen.. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). 4. Waznq zaleta obu metod jest to. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale.. Tiitinen. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). 1993). Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. Lewine. 1986). ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu.Naatanen. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. jak E. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna.4.fMRl). Jacobson. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . C. ktory nazwano negatywna fala uwagi. ktory jako pierwszy. 4. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). Hartshorne. miedzy innymi. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. 1995). W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. par. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography .5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . Paavilainen. 1990. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. A.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. 1995). na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej.3. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. Fakt. Wykorzystuje sie w niej. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe.jego kurczenie. Hausmanowa-Petrusewicz.). a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . Show (pOI'. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych.7. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu. Poczatki nowoczesnych.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. badania pokazuja.3.CAT lub CT). Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach .1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. Hillyard i Hansen. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. wskazuje.SQUIDs). Davis i W. 1995). Wyniki pokazuja.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych.3. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography .7. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie.3. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. 1990. Niektore z nich. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). jeszcze pod koniec XVIII wieku. Co wiecej.MMN) jest R. Pole to jest niezwykle slabe. 4. 1990). jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. materialy nadprzewodzace. Zdaniem Naatanena. Orrison i in.BEAM).

4. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu.2. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. podbrodka). takich jak unoszenie ciezarow. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. sluchanie tekst6w. pompowanie opony czy pisanie listu.. proszono. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. sluchania rnuzyki). ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . 1990. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. 1971). (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. 1972). stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. Dalen i Storfjell. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych.2. warg. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. Uwaza sie. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. Wyniki uzyskane przez S.4. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . poczynajac od lat trzydziestych. pisanie. a pozniej z jego spadkiem. W szyst- . wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. Eason i White.rowniez na inne uklady). Badania tego zjawiska maja dluga histone.4. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie.10 000 Hz. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). Osoby badane. sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). postulowana przez teorie aktywacji. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. przeprowadzonych w latach 1900-1966. dose czesto. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. F. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. pozniej. Andreassi. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. dla ulatwienia rejestracji. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. 1989. gardla. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. Istnieja dane sugerujace. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn).2. a czestotliwosc . wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu).4. Zgodnie z inna hipoteza. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. 4. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. 4.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. zwlaszcza miesni karku.3 EMG a wyobrazenla 4. takich jak ciche czytanie. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi. obserwuje sie czesto. Goldstein. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. ze napiecie niektorych miesni.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. po wstepnym okresie relaksacji.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. Zdaniem Malmo (1965). nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. zapamietywanie tresci jezykowych. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. W pr6bach. pokazuja. N alezy jednak pamietac. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. M.. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. mimika twarzy) . ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. recytowanie wiersza).152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. angazujacych procesy jezykowe. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy.

4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja.4. semantycznych. Dimberg (1990). Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. Langa prowadza do wniosku. za: Cacioppo i Tassinary. wykazano. Istnieja pewne podstawy. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. musculus zigomaticus). W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. Badania P. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. Petty'(1981). testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. Dalsze badania pokazaly.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). Po pierwsze. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). 1976). Lang. dan. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. Po trzecie wreszcie. nieco mniejszy . natomiast emocjom negatywnym . musculus corrugator). Po drugie. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. Salt. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. lubiane badz nielubiane pejzaze.2. a mianowicie ruchami oczu. Stwierdzono.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. Zaobserwowano tez. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. ]. stwierdzono wy- I I 4. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. takie jak szczescie. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. 4. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. na przyklad zmiany rytmu serca (por. T Cacioppo i R. 1979). 1990) stwierdzil. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . slegajaca 150 000/mm2. ale maja wysoki prog wrazliwosci . W siatkowce czlowieka znajduje sit. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow.mlesni ust i gardla. Miedzy innymi Shaw (1940. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. E. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. stwierdzono. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej.2.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne.5. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. aby sadzic. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. leh znaczenie staje sie jasne. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. Ekman. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej.4. E. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. smutek i gniew. ze EMG twarzy (facial EMG .podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Mandel i Klerman. 1973). Fair. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja.

Mlodkowski i Mlodkowski..·········_······E . Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee. najwazniejszych punktach obrazu. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku..ruchy wsteczne.. 1993).::::·:::~-::~::::::::::. ·.5 stopnia katowego. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne.5.. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. .~ ..1. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. Wadaptacji wg: Tinker (1965)..:::::::::::::::. .••• . ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit).. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· .1 Charakterystyka ruch6w oczu 4.. 0 ••••••••••••••••• . 4-7).... Widac to wyraznie.. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por.koniec wiersza. jak i mimowolne.. E . RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 ... 4-8). .. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu.' . W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu...2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy... Dlatego tez mowi siy. B .. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde. linia ruchu gtowy _. spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1.. .. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B .. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. ...poczCjtekwiersza.156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt. nawet jesli oko zasloniete jest powieka.. ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce. 1979...EOG). ryc. zarowno dowolne. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu.··8·. R . - " R . Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna. nie dluze] niz 100 milisekund.... Stosunkowo latwa. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji... oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. ····. . R I linia ruchu gtowy . ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia).. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. za zgodCjwydawcy. jego parametry (zakres.. ··. .. "'.. Szczechura i Terelak.. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko. ·E . Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony).. .. co stanowi 1/10000 pola widzenia. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4.. nie slepe.. ale koncentruja na wybranych. . na ktory patrzy badany.5... Szczechura i Terelak. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por. 4.... ryc. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male..: ~.5.. copyright University of Minnesota Press. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych.. czterem znakorn standard owego druku (por.. Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny)... 1993)..1... (4) ruchy skokowe (saccadic).. Uwaza sie..1.:::···· ..... Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa.-.. Szczechura i Terelak..

2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. H. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa.). ruch spostrzeganego obiektu. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. Asarnow. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku.przez uklad sympatyczny. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. ktory jq rozszerza. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. i miesnia promienistego. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13.zrenica). niezrozumialych.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. Zimmer. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. 1996). zwierajqcego zrenice. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. Fiksacje staja sie dluzsze. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). Beatty i D. 1965) autor ten zaobserwowal. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. Jej wrazliwosc. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. badajacych. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. maszynistow kolejowych. jak [asnosc i barwa swiatla. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). akomodacja oka. Stwierdzono przy tym. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne.5 milimetra. drugi . ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. od lac. nie przekracza na ogol 0. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. Hess. jak emocjonalnych. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. Beatty. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. 1973). W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. Uwaza sie. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. zwlaszcza tam. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. stwierdzono. 1986. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. 1993). Badania Zimmera (1993) pokazuja. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. Analizujac tego typu dane. miedzy innymi. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. 1965). nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. kierowcow. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. moze wzrosnac az 100 000 razy. Kahneman uwazal. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. 4. Hess sforrnulowal hipoteze. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . Wiadomo tez. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. 13 x 14 i 16 x 23. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. Kahneman.2. jak E. koncentracie uwagi. Ianisse. gdy wypadaja na slowach rzadkich. pupilla . Badania pokazuja. trudnych. gdy zapowiadal on zadanie latwe.2. do wartosci maksymalnej. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. 1974). W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace.5. Po pierwsze. stwierdzono. wy[sciowa szerokosc zrenicy. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. Sarkin i Dykes.5. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. pamlec krotkotrwala. operatorow komputerow itp. ze bodzce psychologiczne moga powo- . zarowno poznawczych. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. Podobne wyniki uzyskano. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. czyli tak zwany ruch regresyjny. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. habituacja. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. J. Scislej rzecz ujmujac. Kahneman.5. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. obserwowano dwa maksima reakcji. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. Mimo podjecia kilku prob. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. Po drugie.

oko . (2) odroczeniu mrugnlecia. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. Jest tez mozliwe. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. Zdaniem Sterna (1992). przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie.rozrusznikiem serca). Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. Podo bnie. M.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe.2. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. Przykladowo. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. Uwaza sie. oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. powracaiaca do serca. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. Innym. jak znieczulenie rogowki.A.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. Badania pokazuja. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. nie zas najej znak. ze silne emocje (lyk. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. 1984). wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. w sposob podobny do .belladonne (bella donna znaczy doslownie . jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. oraz odruch obronny.5. Mietkiewskj. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. lecz krotkotrwale. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. ze cala krew zylna. by zwracano na niego uwager). Pewne dane wskazuja. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. 4. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. Berne i Levy. Stern. zwany tez ukladem krazenia. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. Zdaniem I. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . Przykladowo. pobudzenie nerwu blednego moze 4. utrata wzroku czy sila oswietlenla. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. zostanie przepornpowana). Komentuiac te dane. na drugim zas . Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy.jako srodek upiekszajacy. regulacja miejscowa . Stern i Dunham. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych.piekna dama") .wzorca dzieciecosci" (notabene. badani nie byli swiadomi. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). Ogolnie rzecz biorae. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. selektywne hamowanie reakcji mrugania. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. ze zarowno czestosc.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. Mozna sadzic. Co ciekawe. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . Hess przywoluje fakt. 1992. Podobne . twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. czas trwania. mechanizmy autoregulacji. Automatyzm serca przejawia sie w tym. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. janisse (1974) uwaza nawet.5. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. 1990). 1973). Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. 1993. rysunki twarzy. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. P. Sterna (1992). jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. ladniejsze. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. Hess i Goodwin. rna niezwykle zlozony system regulacji. Generalnie rzecz biorac.powiekszone poprzez retusz.

decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. u osob 0 slabszym miesnlu .6. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). 1988). oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne.6. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. 1977). czyli zmiana przeplywu obwodowego.6 0.8 0. powoduje ich zw~zenie. Jennings ivan der Molen.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). mierzona w rnilisekundach. ktory razem z sasiednimi. W innych. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por.1. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce).ECG lub EKG) . oraz rozdzielajace je odcinki (intervals).4 0. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny). podlega on glownie kontroli neuronalnej.0 0. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. 4. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). 4-9). W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). pluc. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism.0 4.. rye. Najlepiej widoczny jest zalamek . Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. dodatni R. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca.SBP). Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej).1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu.2 0. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure .1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). takich jak mozg i serce. Levy. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. por. otrzymujemy kolejny wskaznik . o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia.6.1. W niektorych tkankach. 4. rye. 4-10). czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. Somsen.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. Przykladowo.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. nerek i skory. takich na przyklad jak skora. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach.

mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan.1. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability .1. 1993).. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. takich jak b61. """"----""""--_. 1996)..transport substancji energetycznych. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate)..~. 1976). W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por. a posrednio . zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. Rzeczywiscie.4 Przeplyw obwodowy 4. gl6d. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu).5 Pl'zykladowy tapis zmi.~ ~. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. Beauvale i Bener. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. nieinwazyjny pomiar ctsnienia. tym wieksza szybkosc fali tetna. otaczajace jq tkanki). Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. 1992. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. na pobudzenie ukladu . 4. Kaiser. Przykladowo. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. 4-11).. ale podlega ciaglym zmianom. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych.erc.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . to jest 0.. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe . ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala..15-0. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. zar6wno okresowym. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography).6.3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej.6. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi.. 4. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca.. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por.2.. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu. rye. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s)..wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute.6. w szczegolnosci zas .jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . Shapiro i in. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. 1974). Ciarkowska. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa).a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. .40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por. Stromme i Ursin. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe.beat by beat). 1996). polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt.cz\lscdolna.RSA). Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu. 4.:.6. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. jak i 0 charakterze doraznym. 1996). Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. W badaniach dotyczacych szybkich. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. strach czy wscieklosc.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. 4.. Geer i Head.1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. Obrist.an rytmu S.-~"". 1988).'"""' 1 64 .6. Mulder. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle].1. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu.

Brener iRing. Paski poziome ilustrujq r6inic!. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia .2. 1991).l. Przykladowo. Brener.s "" '13 . status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. 1988). ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light. Harbin. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja.l mi!.ls6A przedstawia relacj!. CZ!.l prostq (regresja liniowa). ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4.6. 1987. Requin. Iak dotad. adrenergicznego. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. Dowodzi to.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). . a w konsekwencji . Obrista. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. 1984). Brener. 4.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. 1987).ls6B przedstawia relacj!. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B.2. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej.lzwr6ci6 uwag!. 1989. Pewne dane sugeruja nawet.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. Wedlug: Blix. A. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). '" s Q) '2 30 S . Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). Stromme i Ursin (1974. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. 1980). jak to zrobic". Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie.. za zgodq wydawcy. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. Myrtek i Greenlee. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne. s. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza..' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny.na aktywnose: sercowo-naczyniowa.6. ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. 1976).102 u/min i maksymalna . niz wtedy. czyli: "Nie wiem. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. aby uniknac kary) . Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze. Niektore badania sugeruja tez. Cannona (1915).obciazenia ukladu krazenia (por. 1221). ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. rozdz.l mi!.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. Dobrym przykla- . a w nastepstwie . Prosz!.l mi!. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. copyright Aerospace Medical Association. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist.

Reykowski. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody.3. czyli: "Nie wiadomo. Iak pisze J. byl nlewatpllwie John Lacey.3. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4."":. BIOLOGICZNE ". Jest wiec zrozumiale..nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej").. . natomiast w sytuacjach..zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. jak i wtedy. Nie jest jednak jasne. okazaly sie nieskuteczne". gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. czyIi: "Nie wiem. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. Zdaniem Graham. 4-12). 1986a). Wyniki wielu badan wskazuja (por. ~~ 169 dem moga tu bye badania].... zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. Autorka klasycznych ba- Badaczem. Ciarkowska.6.. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA . 1992). iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. 1976).. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca..". . ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu.50 (bye moze inne czynniki. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por.. 1987).. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. jezeli jest ekstremalnie trudne . Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji. """". 1984). dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. J ennings._'. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan. N alezalo by przyjac. Iesli zadanie jest bardzo latwe. 1992).". czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. aby otrzymac pokarm. 4.".-16 8 rf. Turner i Hellawell. ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). do jakiego zas . ...::'<""m". 293). ze nasilenie 4.. Nlepewnosc co do wyniku dzialania.z procesami uwagi."... takie jak wielkosc przynety.:~ . MECHANIZMY '. Powszechny jest poglad. Carroll. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu.sukces jest nlemozliwy. niepewnych. J. glom'. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele.. mogacych dzialac jak dystraktory. a tym samym ..6. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. W sytuacjach nowych. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. R.. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". nie jest jasne.. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne).131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection). ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. Nie jest rowniez jasne. Powstaje jednak pytanie.1 Odruch orientacyjny. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej."""""""£jW. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w.4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie. 1967) koncepC. [esli uswiadomimy sobie.~ca. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. jakim bedzie musial sprostac. wzrost rytmu serca.". aby wre-szcle. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie. Brenera (1987). motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por.talle) obserwuje §i. moga modyfikowac ty zaleznosc).. Barry (1982. czy oslagne sukces". pokazuje. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. 1979). jednostka moze bye pewna sukcesu. rye. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. reakcja 0 bronna .L.. s..gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0..odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) . Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. 4. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973. . ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi.6.2. jak i wtedy. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych.IT . wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana..proces6w emocjonalno-motywacyjnych. reakcja orientacyjna . 1986. w szczegolnosci zas . Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym._'. . gdy dotyczy antycypowanej kary.~ zwolnienie rytmu serca.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. Obrist.~~"". Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w.. Lacey. Jennings (1986b.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in.6. nieraz bardzo znaczny. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. nastepuje przyspieszenie pracy serca. Wyniki pokazaly. innym niz kierunek uwagi. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja.

-. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. van der Molen. Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). Somsen i Terezis.~:~~~::::!:~. Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. Stosuje sit. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). 1992. sk6ra zachowuje sit. w rniare wydluzania sit.74. Jennings.6. w przyblizenlu jak opornik (rezystor). wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. Stosujac metode egzosornatyczna. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. 1986a). 4. . rozne wersje tego schematu. 1977) bylo odkrycie. van der Molen. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc.::~z.6. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. jest badanie czasu reakcji. staly prad pomiarowy._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. J ak dotad.:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. 4. nie rna jednak jasnosci. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. unsignalled reaction time). jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. przykladem drugiej .3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. C.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect).albo inaczei . natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). H.. Ieslt stosuje sit. Somsen i Orlebeke.3.primary bradycardia). Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. Jennings. 1990). a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). czyli konduktancja skory (skin conductance). Bohlin i Kjellberg. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic).3. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. potential). P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey.67 i 0. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. 4. 1974)..~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. 1970). Fowlesa i innych (1981). 1985).--~u @b\" ~ ~3+---------~---. a scisle] . w rnuzyke nagrana na tasme). Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. 1979. wsluchiwanie sit. Stosujac metode endosornatyczna. Neumann i Blanton.3. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. czyli rezystancja skory (skin resistance).5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory .6. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. Boucsein. oczekiwania na bodziec imperatywny. albo tez przewodnosc czynna.------ --- -- --_. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~.

~ .7.-.. Colesa (1966).. wymienione nize] prawidlowosci (por. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. D.. miedzy innymi. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. ktore wymagaly •• areagowanla. (1)..~ 173 4. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. Brown. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii).2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu.-. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci.-ze. rozdz. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez].~~- . przeprowadzonego przez A.. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego. Taylora (1979).~~~~"'''''£===''''k"". jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych.. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego. jak sie niekiedy blednie sadzi. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por.· reagowania) .znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. S. Montagu i E. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.. musi bye postrzegany jako znaczacy. Ohman. -.2.SCR) . 1973). M.7. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. E. S. . z niewielkimi wyjatkami. ~. 4. !&. Barry. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. Gtuczoly te rozmieszczone sa. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. czyli obecnosci bodzca.~tmJr. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. 1977). Edelberga (1972. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . . 4. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator. 1982.58bitow niepewnosci) oraz [ego. oraz aktywnosc toniczna. 1967a). Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS).m.te.:'1<."Th.: Wynikiekspery" mentuwykazaly. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji.fu. 1993).-. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200).SPL). na calej powierzchni ciala.. Przemawiaja za tym.siemens (S).:m:. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace .7. P.. C. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho.~~"%t.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca.SRR). Prokasy i Kumpfer. bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa.-. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu. ktore nie wymagaly. (3) poziom potencjalu (skin potential level .. Iednostka rezystancji jest om (Q).. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . Bernsteina i A. 1983). W roku 1967 C. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to. Zgodnie z nim.". Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. M.). wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym.7. Thomas i]... 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). R(KQ) 4. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. l1ub1. Bernstein. natomiast wlelkosc konduktancji . (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych.w milionowych czesciach siemensa. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). Korr (1957) wykazali. 1993). czylireakcje na konkretne bodice. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown.. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands).. w mikrosiemensach (mS). Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). .• ~v.gruczoly potowe. ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory).K:::"§rm=:_§. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS._ . Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0.

Na przyklad. uzywaiac terminologii Pawlowa.. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. 1973).. klasyczne bodice warunkowe. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A. wystarczy poinformo- wac osobe badana. rye. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych.~. Zdaniem 1. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. Garcia i Koelling. 1966).=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. 4-13). potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. 0. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. niektorzy badacze dochodza do wniosku. Powstaje pytanie. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). a nawet zanik reakcji warunkowej. czyli tego. to jest uswtadomienlern sob ie.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego.. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. Harris (1937) wykazali.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S.nawet do poziomu wyjsciowego (por. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). Podobnie jak nabywanie. sprawiajacej. Grings i Dawson.7. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. E.. lecz reakcjami orientacyjnymi.bodziec. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne.nej. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy.4 \~~ V 4. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe.= . rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. niekiedy . to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis .. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja.7. Prokasy i Kumpfer. mozna spowodowac zmniejszenie. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia.3 i·····~ . pajakow). Prokasy i Kumpfer. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace.~. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. jak i przez bodice. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Podobnie. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). Prokasy i Kumpfer. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR). okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). 4. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . 1973). Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. Maltzmana (1979). Skutecznose tego typu procedur.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. S3' . Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania. 1973). Wyniki badan pokazuja (por. Rola jezyka (lub tez. 1973). a nastepnie na systematycznym ich spadku. W Cook i R.4 0.pierwotnie neutralny .przy duze] liczbie prob . u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym.

gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). jak . Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. Przykladowo. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. operatorow kornputerow). jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu.N&. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego.bez jej udzialu. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. przy czyrn podkresla sie.">!III"" polega ina tym. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami.. charakterystycznych dla danej osoby. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. Przez dlugi czas panowalo przekonanie.. mledzy innymi.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. Wyniki badari pokazuja.chalupa".mleszkanie". Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. "palac" itp. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo .. bodzcem warun- kowym. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej.tym wteksza arnplitudaeieakcji.I&":"~. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. D._- v. ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. 1985). Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. . z drugiej zas . Stwierdzono na przyklad. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. E. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). Mandel i Bridger. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. 1 76 """-&~. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. Wedlug pierwszego z nich.warunkowaniem i generalizacia reakcji. dyskutowana od lat szescdziesiatych. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. reprezentowanym miedzy innymi przez M. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. jak i dla praktyki psychologicznej. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). Istnieja dane wskazujace na przyklad. reakcji orientacyjnej. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. inrwiyksza. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. Zgodnie z drugim stanowiskiem. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. Znanych jest wiele potencjalow korowych.:~ neralizacji semantycznej.•. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne.. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. Istota problemu dotyczy raczej tego.nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca .~~~~~~~~~ 1 77 l . ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. Maltzman. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. zmiany zachodzace w czasie snu. Oznaczato. czas trwania i czestosc tej reak- . Zauwazono. Cenerallzacta se'""lifl'" un.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. kierowcow. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna).~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. rozniqce sie intensywnoscia. ogolnego konstruktu teoretycznego. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. . takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. jest biofeedback.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. ze moment wystapienia. 1973). . ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). Wystarczy uswiadomic sobie.dom". •• . Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. Liczne dane pokazuja tez.. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. 1979. ~~~"1m. drugi zas . Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. kolejnosci zas . Inna nosna idea. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia .J ak widaez ryclny. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. dane eksperymentalne. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu.warunkowego. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku.EMG) moze dostarczac informacji.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. i nie wczesniej.

W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). przyklad tego procesu. W. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. s. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. T. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. K. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. jak i bodziec. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. 5. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. jak dotad. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. T.178 cji sa regulowane w taki sposob. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. 4. Ciarkowska. (1991). J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Sosnowski. a nie. (red. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. Istnieje tez poglad. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. . (1992). 53). takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. glebszego charakteru.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. 6.). jak uczenie sie i przywiazanie. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Sosnowski. jego intellgencje.. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. (1993). 1894. Pies to dobry. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. Wrodaw: Ossolineum. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. Zimmer. 3. czujnosc. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Stwierdzono. mieso lub skora. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. choc nie calkiem typowy. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. bodziec warunkowy. Interesujacym. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. Wrodaw: Ossolineum. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej.

Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. lisci) . Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . Uznali oni. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Vh'="·~~~~~~ -~~~. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne.. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. Inicjuje ona zatem lokomocje.1. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca.180 czalnych. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. bieg w kole aktywnosci itp. 5. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). 1950). formach zachowania. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). termo. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. korzeni. opierali sie najczesciej na wybranych. matematyzacji analizy rezultatow. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). 1989) to bazotaksje.""-~ •. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. jakim jest zachowanie. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. Dembowski. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). oraz astrotaksje. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. Poslugujac sie tym kryterium. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu.•. Psychologowie eksperymentalni. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego.•.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. do oslagania powtarzalnosci wynikow. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". wykonywanych w okreslonym kierunku. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. ~. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. Nastia jest reakcja obronna. . Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. tak jak w wypadku kinez. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. W niniejszej pracy przyjmujemy. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). czyli takie warunki srodowiskowe. Etologowie (ethos . Sadowski i Chmurzynski. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie.czy sejsmokinezy. Ukwial. menotaksje i astrotaksje. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. co sprawia. Lorenz (1982) broni nawet tezy. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. 1993. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. przyjmujac. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. takich jak naciskanie na dzwignle. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone.- . prowadzac badania na zwierzetach. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. 1960). Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca.

ze nie wystepuja one. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). Sa to wrodzone. symboliczna sylwetka drapiezcy) . Blaszczyk i Zielinski. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. bardzo do niego podobny. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. Jest to forma zachowania organizmu. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. choc . ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow.tropizm. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. 1993). nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. ktora wskazuje.jak na przyklad taksje . a nie . ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. charakterystycznymi dla organizmow.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. 0 czlowieku mozemy powiedziec. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego.. jest mniejsze niz w przeciwnym. Waznq cecha tych reakcji jest to. B . Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. oraz. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. 4. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. rozdz. C i D . Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. powszechnie wystepujacy na polach. 1989). Doskonalym przykladem. Istota zachowania korekcyjnego jest to. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por.chemotaksja. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. 1966) i muchy domowej (McFarland. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. Tajchert.). opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. Mozna zauwazyc. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Dlatego bywa porownywana do taksji. niewymagaiace uczenia sie. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. Oznacza to. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. Elementarnymi skladnikami zachowania. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. 5-1c.. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. Sadowski i Chmurzynski. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. 1996) lub odruch obronny. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. nie przechodzac do kolejnego etapu. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. ryc. sa reakcje optokinetyczne. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. choc trzeba stwierdzlc.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce.d). 1982). bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. ze cechuje go geotropotaksja ujemna.na stymulacji zewnetrznej. jest mledzy innymi odruch cofania. podawanym w wielu opracowaniach. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami.

Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. nalezy podkreslic kilka faktow.~~~'m. Analizujac ten problem. 1976/ /1951). to: [. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. Instynkt. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". wed lug Tinbergena (1976/1951. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). opisujacy procesy eferentne. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka.<mh~~.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. jak widok malych zwierzat. otwieranym. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW).2. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. Obecnie wiadomo.. bez przymiotnika "wrodzony". U organizrnow. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek. na drodze roznych form uczenia sie.1. 1974). msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji.*.. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern).l. jak cofnieta czesc twarzowa... ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje.zachowanle instynktowne". zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. Pierwotnie stosowano termin . U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca. 5. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy..". odnoszacy sie do procesow aferentnych. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. kontrastowoscia. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. a takze odruchy zlozone. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych.%~"f.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. wylacznie przez wlasciwy bodziec . Pojeciem. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie.~'W£. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych.1.~~~~~'m." 18 5 ...klucz.~"m. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic.. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych. jego konczyny pozostaja usztywnione. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna. N. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. jest instynkt (instinct). przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. (Tinbergen. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania.1. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy."®&. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem.. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego.~~~Wk~'. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. . PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych.2. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. Nalezy wspomniec. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism).~~"%. s. Po stacie z reklamy. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. . I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych.~ . Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle.~~'&. '- ff&. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli).:<%lf$k'W!. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja. Tinbergen i K.~ 5. dominuja wlasnie takie zachowania. lecz przewyzszajace go wielkoscia. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt. intensywnoscia koloru itd. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow.. 175).

mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982).psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza.. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji.1.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych.2.wszystko alba nic". Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . Im wiycej wody w zbiorniku. Model Lorenza. W. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. tym wiyksza energia dzialania (popyd). choc nie rna watpliwosci.. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. Glosi ona. ktore powodujq. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego.. Im wiycej wody w zbiorniku. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. Trzeba podkreslic fakt. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. sa tak zwane ruchy intencjonalne. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. sa szczegolnie sztywne.. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. to wszyscy. Lorenz posluguje sit. 5-2a). Te akty zachowania. wykorzystac pojecie popedu. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. czyli zgodne z zasada . C . Muszq one przekroczye pewien prog. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. 1975). ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. Pojeciem. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G.czne Bodice specyficzne 5.'. okreslony przez D. Jak latwo zauwazye. Gdy takich ruchow zabraknie. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku.model procesow motywacyjnych Deutscha. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. to jest --I hamowanie •.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. ktorzy staraja sit. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow.~ zmiana .3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. Nalezy stwierdzic. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. B . Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. D . ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza.e ':eJr. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia.

2. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. oraz niespecyficzna. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu.. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi). sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania.- 1 89 k. Ss ..mechanizm wyzwalaj. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania).. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob.. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka.'%.". Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy..•':'$~~~. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej.".hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. """.. w.gotowosc do dzialania. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego.!cy. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua.m. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym.. ryc. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego.efektor.-.. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej.og61na organizacja zachowania. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego.~~%. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. B .". zob. tworza zreby ogolnej struktury zachowania. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).~~~~:«" .osrodek koordynacji ruchowej. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia.:- &"< . 1994). 5-2d)... Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego. < . to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego. sterujacego danyrn zachowaniem. A. powtarzane moga bye etapy poprzednie. 5-3b). Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe). rye. Deutsch (1960) w swym modelu (zob. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych. MW . Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu.. 1972..m-:~-.~~_ ZACHOWANIA . Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.receptor.'\.1.. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych.. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in..4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------.bodziec swoisty._'tm. GD . Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym. OKR . Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). Stan ten. J. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5.1 88 ffi~~'%~. . Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. rye. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~.. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy. Ns . Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha. tak jak proponowal Tinbergen. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania.bodziec nieswoisty. Objasnienia symboli: > .

utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. ktore pachnialy w odpowiedni sposob.. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej.. lub nawet grupa pszczol..1. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. wydaje sie. 5-4a). Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). 1976/1951.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. B . ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu).. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. gaja przed siebie dlon.] wyzwala pierwszq reakcjy. prawdopodobnie dotykowych [. 89).]. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly.. ktorego sle bola. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania.]" (finbergen. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. natomiast te. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. ryc. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. s. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia.zatopienia zqdla . Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. ktory badajac nowy obiekt. szukajqc pszczoly. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. schowana do otwartego naczynia w taki sposob. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. picie). wyciaga glowe w jego kierunku. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. ale zarazem mniej zagrazajacej. nie zwraca uwagi drapieznika. nieprzystawanie do sytuacji. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. 1966). Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. Na przyklad szczur. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. Pszczola. r ! !] ..2. Istotnie. Trzeciej kolejnej reakcji . Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego.

ze wymienione wczesnie] zachowania. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. :. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. Opieka nad potomstwem. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym.. B i C. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. przejawy altruizmu. Bol (1958). dazace do kopulacji. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. van Iersel i A. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. J ednostka to fenotyp. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna.~~~~ MECHANIZMY =lli. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. Teoria cloboru naturalnego zaklada. realizacji prokreacji. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. co dowodzi. C. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. przynajmniej w tej czesci. opieki nad potomstwem. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. 5-4b). Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. flzjologii i zachowania. Latwo udowodnic. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob.~~~. to jest do unikania drapiezcow. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. partnera seksualnego. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. ktore zmnleiszajajednostko- . sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. C. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji.. Uwaga skupiona zostala na gatunku. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. opisowych i wyjasniajacych. organizm. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. Neodarwinizm. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. rozmnaza sie lub nie.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. znajdowania pozywienia. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. Gatunek nie wystepuje "w calosci". Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione.]. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji.«"-. To jednostka przezywa lub nie. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. Roje pszczol walcza ze soba. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow.. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. ktore sluza przetrwaniu gatunku. ktorego jest przedstawicielem. A. Darwina (1859). Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. mimo ze w jej trakcie moga zginac. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. ze proces selekcji preferuje te zachowania... wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. Nietruclno pokazac. A. ZACHOWANIA •. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. ryc. ktory postuluje. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem.. gdy spotkaia siy ze soba. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania.. Latwo jednak znalezc dowody na to. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. roslina czy czlowiek. walcza. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. zachowan.:. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Wynnie-Edwarclsa (1962). antygatunkowe. z paleniem papierosow. kooperujace. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. zgodne sa z zalozenlem. zwterze. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A.

TakwiC. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych. Proces selekcji eliminuje te zachowania. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. od ktore] nie rna ucieczki. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. to g = 1.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . a koszt grozby 10. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. gdyby wszyscy jq stosowali. Jest to zachowanie antygatunkowe. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . i I .odsetek golC.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa.'!o bi i golC. Stra- ~ RAMKA5. rosnie bowiem liczba walk przegranych. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC.'!bi wpopulacji wynosij. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. Zgodnie z tym. a dla golebl O. ze: OSJ . Przyjmijmy.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi.'!biii. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. przyjmijmy. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%.zasoby gatunkowe" Iwow.1. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. Tabela 5. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina.2. ze OSJ = OSG.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. ktore nie przyczyniaja siC.j. O. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. Istnieja zjawiska. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej.'!bia OSG . ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. Taka mieszana strategia.'!bia j . nazywa siC. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. Jezeli zas odsetekjastrzC. biologii. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. ktore zastali w grupie. obarczonych kosztem ran (-100). Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.ESS).jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. a w 42%jak golab (por.oplacalnose strategii goIC. jak w tab eli 5. opieki nad potomstwem. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. czyli ESS. nie jest wyjatkiem od reguly.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. gdy przeanalizuje siC. 5-5). Analize taka przedstawil J. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. z czasem jii dominujac. walka. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). ilu jq stosuje. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. ryc.jeszcze mniej.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne.25 OSJ = 6.'!bi.powr6t do punktu r6wnowagi.58 OSG = 6.oplacalnose strategii jastrzC. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. nie. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.odsetekjastrzC. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii.25 Tak wiC.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC.'!c placalnose strategii jao strzC. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa.3 5.42 j = 0. a golebie] +15. J est to strategia. gdy jest wspolprzywodca grupy. Wilsona (1975). Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab. a co za tym idzie . Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy.'!bi w populacji g .'! punktu rownowagi: g = 0. Maynard Smith (1976).'!biej rzewyzsza golC. otrzymujemy nastC. Walka krwawa.'!bi. kilku samic oraz mlodych osobnikow. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. Jest to zatem istotne uderzenie w .'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. Sens tego zachowania widac jasno. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata.'!pujqC'!charakterystykC.1 Agresja Lorenz (1964. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna .'!biastaje siC. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta.194 wej.'! bardziej oplacalna.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->