You are on page 1of 320

1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. byla znikoma. rozwojowej i wychowawczej. jak i formy. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. uczeri Mieczyslawa Kreutza.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. to autorzy wspomnianego podrecznika. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. co znaczy. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. znaczy to. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza..spowodowala. Wprost zenujacy. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. sterowane centralnie. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. ktore rnozna okreslk. NiC laczaca. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. w tym sensie. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. Choc. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. przez co nalezy rozumlec. Wobec nawalu wiedzy. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . zgromadzilo sie grono uczniow. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. niemal lawinowo powstawaly studia platne. W Stanach Zjednoczonych.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. znana jako szkola warszawska. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. cykl wydawniczy tego podrecznika . drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. Na przelomie lat 80.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. Po pierwsze. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. 0 ktorym mozna by powiedziec. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. ktore powstaly w latach 70. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. A. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. Z kolei programy nauczania. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . poniewaz . a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. Wystepujacy w latachDu. [ezeli nie katastrofalny. Tomaszewskiego . [aka dysponuje dzisiaj psychologia. Wreszcie. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. Ta grupa uczonych. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. oferty wydawnicze byly tak ubogie. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. najwyzej zorganizowanym. Praktycznie biorac. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. i 90. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach.zarowno pod wzgledern tresci. liczba ksztalcacych sie studentow. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. w tym przede wszystkim pedagogiki. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. W latach 70. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. jak nadmienilem. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. choc kuriozalny jest fakt. jako "deprywacjy podrecznikowa". Iak juz wspomnialem. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. i 80. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. J urkowskiego i Z. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego.Ten lwowski psycholog. "stutysiecznikow". ze jest akademicki. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. Strelaua. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob.

To drugie kryterium zadecydowalo o tym.. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. jak i formy .. Profesor Tomaszewski. zespolowych prac. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych.zgodnie z nasza intencjq .jak si~ w praktyce okazalo . Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli... ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha. a jednoczesnie zagwarantowac. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. J ak juz wspomnialem. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci.. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. do czterdziestu dziewieciu). Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Spoidlem.. . Podrecznik nie jest wstepem do psychologil.>'>'~~~"%. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki.. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t... pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych.Zachowanla spoleczne". W marcu 1997 roku przedstawilem .::~ .graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. Tak na przyklad student. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. nie ogranicza sie on . ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. Jak juz nadmienilem. niz mozna bylo oczekiwac.. ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych.. ze dzial .. z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku... D.~~~""... Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja.14 ..reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . Zimmera. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t.. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej..zarowno co do jego tresci.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. ""'12.:w:::" recznika. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. Podjalem sie roli redaktora naukowego tego .I1 PRZEDMOWA -. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. z roznych powodow.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . Psychologia og6lna (t. ktory odpowladalby standardom akademickim... uprzedzal mnie. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. "". Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . Istnie[ace podreczniki. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika . pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. Z kolei dzial ... ze . Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . sa wymagania formalne. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia. .'n ffi. ze juz w latach 50. Spotkala sie ona z aprobata zebranych.nie pisano podrecznikow akademickich. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem.. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. Wreszcie.~~~~=. .. podstawy psychologii lub psychologia ogolna.do psychologii ogolnej.'ytm:. Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. jest wlasciwie niernozliwe... to z reguly wstepy do psychologii. a takze zakres tresciowy podrecznika. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. w tym sensie. Ponadto autorskie podreczniki. " .Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego. Moj Mistrz. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa..po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej .auto row i redaktorow . ze podrecznlk obejmuje . To przesadzilo 0 tym. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . dwom znaczacym w psychologii wydawcom . w ktorych niekiedy ryciny.. Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. III). Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci.niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego.. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym...Jiandbuchy".

w ktore] nie jestesrny specjalistami. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. wyd. in. wyd. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. Burtowy. czy zaoczne. '. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. PAN. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. ze podrecznik ten. II -1997). Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. Hornowska. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. Autor m. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. in. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. a takze naszym oczekiwaniom.slouio i tekst (1989) . _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. ze podrecznlk ten . nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. prof.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. ktoryrn w imieniu autorow. psychologii edukacji i pedagogiki.. prof. w tym m. zw. 2 . Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. aktualna problematyka. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. nauk.: Mowa dziecka . Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. jak i praktycznych zastosowan. lipiec 1999 dr hab. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. Trudno wymienic tu wszystkich. Zakladamy bowiem. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. niezaleznie.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji.. ""' . a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. wyd. in. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. Sadzimy. Krystyny. Czytanie i pisanie . Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. . II .d. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. wspolnie z M. powinien opanowac. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. diagnostyka psychologiczna.""1t_~ . Przetacznik-Gierowska)'.1998). jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. in.'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. psychometria i metody statystyczne. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. II . Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. wieczorowe. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki.. Osobista. czlonek koresp.. Metodologii badan psychologicznycn (PWN.nowy jffzyk dziecka (z M. 1987). co jest rzadkoscia. wspolnie z E. _~_". Prace nad podrecznlkiem.ru1J.1992). 1987. J ak wynika z istoty podrecznika. redaktorow dzialu. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. nadzw. zywimy zarazem nadzieje. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. Wreszcie. PWN. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. metodologia psychologii. jest on adresowany do studentow psychologii. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). w tym m.. jaka kazdy student psychologii. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku.. pozwala bowiem w dziedzinie. Jest autorka m.

]l. Wydzialu Psychologii UW. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. prof. in. :m. zw. prof.. 1998).Izyk a psychologia (1992). profesor DAM w Poznaniu. w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW.. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . psychoPhysiological and health research (red.. Zimmerem. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. Warszawa 1993). Autor ksiazek. Wydzialu Psychologii uw. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. ANNA MATCZAK: prof. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym.~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . jak i z zakresu flzyki. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern.. Psycholog spoleczny i socjolog. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa.. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. Autor m. in. wyd. m. nadzw.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987).psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998).the example of exploratory behavior (European Psychologist. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. obecnie . umyslowo (Warszawa 1981). wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. Wrzesniewskim. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. . Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. stereotypami. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994).]l. Anxiety: Recent development in cognitive. Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. (Warszawa 1996).. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984).napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994). zw. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). razem z W. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne .__ ~_~~ BIOGRAMY .. in. w tym kwestionariusza MMPI. prof. z R. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza.. dr hab. Uposledeenie umyslowe. w DAM). G.zachowan eksploracyjnych. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. dr hab. dr hab. D. dr hab. Forgaysem i K.. na Wydziale Psychologii uw.. w tym Dynamical social psychology (wraz.to brzmi groinie (1993.. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. . diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. 1998). adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. WOJCIECH PISULA: dr hab. dr hab.. JAN MATYSIAK: prof.1998). Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. nadzw. specjalista w zakresie rehabilitacji. oraz okolo 100 artykulow naukowych. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. II . nadzw. w szczegolnosci . 7_1_ _ prof. Vallacherem. Inte- grative levels in comparative psychology . 'llii! prof. Prowadzi badania psychofizjologiczne.K_I: dr hab. Guilford Press. Washington 1992).. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy .':.

Uniwersytetu Gdanskiego. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. Ostatni dzial tomu I to .Biologtczne mechanizmy zachowania". Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. c. Cecha nowatorska tego dzialu jest to. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. nieobecne. Date powstania tego laboratorium . W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego.Podstawy psychologii . Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. dr h. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w.tiiI M. nadzw. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. Po pierwsze. tee. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie.).Htstorta i teorie psychologiczne". Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. przekl. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej.PWN. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. zw. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia .BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . NEO-FFI.. PTS. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej.od momentu poczecia az do smierci. psychologowie. praktycznie biorac. prof.1879 rok .Ul~~ dr hab. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. Dzial . (red. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy.Rozwo] czlowieka" to dzial. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. BOGDAN ZAWADZKI: dr. naszym zdaniem. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. kt6rej "anatomiee.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". Po drugie. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. kt6re. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. dr hab.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". wyd. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. DOTS-R. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. I -1987). pol. . Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania.. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . (2) . ze pod tym wzgledern takze my. 1998). W: J. JAN STRELAU: prof..Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. . RLCQ) wraz z podrecznikami. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994).konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. (3) . Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. 0 calej psychice jednostki. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. Brzezinski i in. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji.&lli . a takze 0 genetyke zachowania. a potoczne koncepcje czlowieka. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. nie [estesmy bez grzechu. zwracamy uwagee. JANUSZ TREMPAlA: .. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. w tym: Creativity and projection. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992).sklada sie z czterech dzia16w: (1) . Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. .

ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. majac w reku ten wlasnie tom. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. jak poszczegolne pojecia . ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. tom I zas . ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. Pozwola one . skierowane pod adresem tego tomu. i 0 takie ich zdefiniowanie. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. bedzle najobszerniejszy. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni.takze te podstawowe nalezy definiowac.uzupelnic wystepujace braki. Wreszcie. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. a takze psychologow. Za wszelkie uwagi. kiedy wystepuja w roli badaczy. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. jak i nastepnych. duza dowolnosc. niestety. Poza tym tom III. rnogl od razu siegnac do slownika.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. Odstapilisrny od niej jednak. zeby Czytelnik. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. zwlaszcza krytyczne. skorygowac popelnione zapewne pomylki. wazne wiec.jako najmniejszy objetosciowo .w kolejnych wydaniach . Z przyjetego przez nas tytulu wynika. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje.

s.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. ktora jest. zanim stala sie ta psychologia.powiada Ebbinghaus . ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". zanim stala sie tym. s. 1908.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . a czym niebawem przestanie bye (Becker. ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) .ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . 1995/1932. 7). czym jest. 21).pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: .Psychologia ma dlugie dzieje. w podreczniku pod tytulem Abriss der. lecz krotka historie" (Ebbinghaus. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. kt6rymi byla.

Koch. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. s. Aleksander Swietochowski. Pierwszy z nlch. Witwicki. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia".~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. dopiero w roku 1590 (zob.1. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. wagi do tych opinii. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku". wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. 1982/1902). ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. pr6cz historycznej. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc .w. s. bo zaledwie trzydziestoletnia historie.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. jak i eksperyment sztuczny.572). dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski... 560).~-"'4!&.:~~~~'%. 1. 133) twierdzi. jak jest podstawa do pewnosci. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. Tatarkiewicz.. -.. 1968. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por.. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. prawdy. 1. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. prawa [. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych._ . Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). 1962/1843. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. miala rzeczywiscie krotka. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). na kt6rej . Edward Titchener (1867-1927). 1998).ktora Wundt juz powolal do zycia. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku.. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia.mozna polegac tylko tak dalece. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. 1997).~~»"'~'~~~'f.. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. jestesmy zmuszeni zapytac. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". W roku 1876. 1962/1843. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy.jako niezalezna nauka.... cza biologii. s. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych .naukowa". co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera. wspoltworcow tej psychologii. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). Stachowski. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. to czego w takim razie dokonal Wundt. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta.~~~ii. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. Mill stwierdza. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ . choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. psychologia . Jeszcze w po- r Edward B. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa.1.. . J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879.

co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. 1981. ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. Oni mowill. jej powstanie. 1970). Mischel. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych..rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. s. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). Wundt. 1908a). 1. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). w: Pieter. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. Robinson. 1908a. jak "czysta aktualnosc".ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: .od nazwy miasta Heidelberg.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . dziedzina celow [. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. por.. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil.144-145).przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale.podobnie jak fizyka i fizjologia . gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) .und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. synteza tworcza. Wundt zastosowal w praktyce to.jak mowi Boring (1950) . pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. zdaniem Wundta (1908a). Brett.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. znaczenie symboliczne. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne.z powodu . Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. 1862. Oba te punkty widzenia. Brama metody. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym.jesli sie wyrazi6 obrazowo . ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. wyjasnic zjawisko korozji. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. gdy bedziemy pamietac. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami.• i. xi). a nie inna psychologia (por. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. Mozna by jq nazwac (por.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. 1969) . a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim. J.1. Tatarkiewicz. Przedmiot badania . przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. ktora rna charakter teoretyczny (zeby.z . 15-17. a od lata 1862 . ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic.. s. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. Brett. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. ponlewaz to wlasnie wtedy . lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci.. zatytulowane 0 metodach psychologii. 1992). lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. wydanej w roku 1862. s. 1970). 1968). co nalezy zrobic. J oraz woli" (Wundt. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. 1908b. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych.-"""'!t . s. Od tej pory. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych".Xi[ OD WUNDTA *'.nie byl nowy.2.skazana na metode eksperymentalna. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii.. w tak zwanym okresie heidelberskim . 0 jej siedlisko. 1863). To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. lecz wprost przeciwnie . Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . Mischel. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna .~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). lecz metoda. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . opracowany kilkanascie lat wczesniej. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. a nawet kultem metody (por. __ 2"'.. "analiza relacji". to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. zdaniem Wundta.28 !i:§ 8i!§il HISTORIA .wbrew powszechnemu przekonaniu . wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. Toulmin i Leary. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka.przez jego powierzchowne ujecie sprawili.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. 1976. on to zrobil. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". 1921). Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. na przyklad. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. 763. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii.

polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. 1862). co sie w niej odbywa. v). czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. 1862. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. czyli introspekcja. ~ RAMKA1. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. to przeciez "zlozone zjawiska". Dlatego wszystko. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. co "siy uswladomilo".w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej .1. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob.2. ktory doprowadzil do tego sadu. jest rownlez sadem. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. s. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". N atomiast sam proces wnioskowania. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". dzieki analizie genetycznej. Drugim. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. ~. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym).2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. wywolujqce wrazenie jasnosci).1. [esli zauwazymy. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. a nie pomiaru. ale i jego powtarzalnosc. obejmujacego lata 1874-1920. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. A sama swiadomosc i to. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. Wundt. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci. metodzie introspekcji. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. 1863. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. Dziyki tej fazie wstypnej.. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. bedacych przeciez . ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego.do logicznego procesu wnioskowania. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. Iak pamietamy. Kazdy zatem proces psychiczny. s. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. 1862). ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. ze eksperyment pozwoli . ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne.. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. a nie same te czynnosci. Z kolei ow sad. a sa nimi fakty swladomosci. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni.riowej" psychologii osiagnac to. co dzieI I . ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy".l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. 1863). ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. W ten sposob. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: .nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza .30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . stosowanej przez psychologow filozoficznych. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). od ktorego nalezalo te reforme zaczac. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. ktorymi sie manipuluje. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. To wlasnie przekonanie. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. Dlatego eksperyment. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". xvi). ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt.. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. jak sqdzil. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii.

ze . Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe.wspolczynnlk humanistyczny". Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . Kledy Titchener. 1863). zarowno spoleczne.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . natomiast we wspolczesnej psychologii. Graumann. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. szlosc. systemow wartosci itp. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. popedow i namietnosci ludzkich. ktora tworzyli jego uczniowie. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. wierzenia reli- gijne. ze wszelkie zjawiska. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. Ta "nowa" psychologia Wundta. wTitchenerowskiej wersji. Dlaczego jednak. Sigmund Freud. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. socjologia. czyli Volkerpsychologie. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda .. tak jak i u Wundta. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow.) jako tworcom owych zjawisk. Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. 1. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. dwadziescia lat przed smiercia. ale przewidywal nawet . zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. nie nalezy do psychologii naukowej. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. Iednakze u Titchenera. 1990).jak wiemy .HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. mity. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . Oswald Kiilpe (1862-1915). od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. s. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. N awet two rca psychoanalizy. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. mowq i rozwojem ich [ezykow. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). jak jezyk. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. B.. zebrany przez statystyke. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. Stachowski. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej). obyczaje itp. uwzgledniajace . Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. 28). [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. co sie tej metodzie nie poddaje..powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. 1908b). jezykoznawstwo i antropologia (por. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. 1995a). Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim.obtektywna''. historia ich religii i obyczajow. ale przeciez nie jedyna jej czescla. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. etnografia.zupelnie sluszne i pouczajace".. Titchenerem (1928/1898. jak i jedno stkowe .ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. Wundt nie mial watpllwosci. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. zwanej fizjologiczna.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie..jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. bylo . ktore by [.2. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. zebrane przez historykow. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). 1980).. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . takich jak etologia. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". eksperyment rnial wspornagac introspekcje. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. skoro przewidywal.Jntrospekrja eksperymentalna [. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. Toulmin i Leary.zdaniem Wundta . potrzeb. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej.

ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. ktorego wykladow. Juz wkrotce. uczewego.~~'''''@. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych.~~~~~"i'!. czynowosc).'''~~%W-~'%. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . to.~'W. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie.. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. ternu podzialowi pozostal wierny. Na przyklad. Beuiusstheiten). Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. Jego zdaniem.~~~'W>.%'t. s.IT!. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud.lli. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. 1987). I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . Byl to kamyk. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie.~''\. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model.. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. Znamienne. ale kiedy Kulpe kow. zalozyciel szkoly psychologii aktow. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie...~%. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. nej badaczy z Wtirzburga.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909.~~"* . 1.wytwor psychiczny. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy.>t. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem.... to jednak nie sa ich suma. 776. li badanym. przypominanie.'W&~<fJ. a tworzyli jq tacy uczeni.~ik. ". przywroconej ponownie do zycia przez sw. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". zostawalo zatem nic innego. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze.przelotne.--~ ~""\. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest.:wJ._ _. ale nie zmienia melodii. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. nie wymagaly od nich rnyslenia. Tomasza z Akwinu. 147). mimo inspirujawodowal Iawine. myslenie. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan. Ernst Mach (1838-1916).. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii. a wiec jest czyms nowym. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. zgodnie z pewnymi zasadami.. cy myslenie.. eksWprawdzie prace. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. Leahey.. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. 1976. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. W swo- . ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. _. w: Pieter. ktora jest zawsze ta sama. szkola jest juz ten sam. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie.2. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie."'3mt:~~~'v. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia.calostek" (niem. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. kontrast. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. Einheiten). jako do swego podloza. ktory spometody psychologicznej. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. czyli poszczegolne dzwleki.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey.*. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow.-. iz . Psychologia aktow..~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi.""-. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec."WJ&~~Th. wychodzace] z zalozenia.v.'~~~~-..~""W!&. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. czyli elementy psychiczne. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . jak Alexius Meinong (1853-1920).. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). wedlug Wundta. towarzyszacych aktom woli.:~~~~~. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. [ak uznac. nych duzym zaskoczeniem. jakim sa owe jakosci postaciowe. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej. w ktorych badawiska empiryzmu. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. byly tam jeszcze metodologicznych .34 HISTORIA '.'''»'''>:. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. poodpowiedzi. s. 1908a.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. Brentano. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli..~~~~~:w. a takze zachowanie. ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo.~~~~~~~"W:W!b.''W$. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie.". jako na czynnik ukierunkowuja1987). ktora reprezentowal Ehrenfels. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. przez umysl dodawane. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia).

W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski.'&.'t. egzystencjalizmie. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla .'c.. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. logiczne. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji.:''. lecz jest takze czyms innym.:&@[&'~~fg. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego. z ktorych . jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci".kierowac sie ku czemus. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943).'>j. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych.~{.:. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".'%"%w. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim.. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje.poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.~%~§:£:$. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego.*''X. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. twierdzac. Viney. co znaczy.~W£::.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji."'t-.'. ktore "dzieje sle". "forma". w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0. zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. a nawet powszechna religia. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. "calose" czy "schemat". Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii.x.'f:. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych."%:~Wit:~~~~&'». Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki. ktory byl jego uczniem.%"i:':'f. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie.. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami. 1993).''§N. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu.:'t:&. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq.%'R!»""'x'!§. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . mozna tez dyskutowac. ktorych dztalalnosc naukowa.ksztalt". przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. Zatem postaci. dzieki Husserlowi.~"'i:"b.'-"<. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej.mocq apercepcyjna umyslu . jak w transpozycji dzwiekow melodii. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910.'t. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci.'<:>i. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. podkreslajacej czynny. . Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa.~..2 sekundy). Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941).. czyli ruch. intendere . w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por.?. psychologii postaci. 1. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego). czyli doswiadczenia ruchu. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci.'!!&.:'$"0'». ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). ktoryrn moze bye "postae". ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie. ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.:M:Wi!!f&~>". Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy.tworza sie wieksze calosci. jako polowiczny. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol".~~:m.~". W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii.. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. byla wrecz swiatopogladem. 1912). ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.2. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. Tak oto psychologia nie po raz pier- . ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow. ktora John Searle (1995) uwaza za . u ktorej podstaw lezalo przekonanie. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow.i!?~w.<.. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow.<&:~-m. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach..:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. a nie badanie ich samych. Z drugiej strony jednak Ehrenfels.-.

s.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice.. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. introspekcyjnie izolowanych elementow. Pierwsza. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski. osobowosci.. byla psychologia tresci. ktorego badania w zakresie motywacji. T Tomaszewski przypomina. 1963. 373) twierdzi nawet. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski.. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. potem behawioryzm". Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci..jak wykazala Mary Henle (1978) . kanskim behawioryzmem. byla psychologia aktow.~~%. nil by/a w latach 40. poza podobienstwem w nazwie. ustanowione 1. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci.w przeciwieristwie do behawiorystow . a zadaniem . a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. ale prowadzili je na ogol . uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci.~'lli~"''<£. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. 1985). psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.genetyczna (Boring.2. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. kt6remu towarzyszy obawa. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. 1. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por. s. 1950.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. wywodzaca sie od Wundta. 1985). J dome doswiadczenie bezposrednie."'Th. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc.""i!&. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten.. 1992).&'Wt~~~~"<1. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to.''i~ffi.~'\. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu. ile punktem widzenia.. a umysl dostala od Darwina" (Boring. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. zastali tam psychologie. byla psychologia rozwojowa.. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. nic nie laczy . gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii.~--. [ . a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub .~~~~~~~~~lli. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. Druga.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». Kohlera i Koffke. s. 68-69). psychologia genetyczna. Szewczuk."'%. 1963. przyjmujacego.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. wykazal zarazem. z drugiej . 1963). Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. 505).z filogenetycznego punktu widzenia .w obrebie tego samego gatunku.~\"%~'4. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke. teoria postaci zostala odkryta na nowo. Nie by/oby w tym nic dziwnego. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta.nie kwestionowali realnosci psychiki.na wspolnym gruncie fenomenalizmu. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej.3. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. Wayne Viney (1993. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. s. s.~""~rr""''W. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. 64). O'Donnell.'''$. ktore] przedmiotem bylo swia- . Amerykanska psychologia funkcjonalna . Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. 1950.~~~~~~~-:z. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. Przedtem jednak w sukurs . ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). ani psychologowie funkcjonalni nigdy .

_"'%. stalo sie cen- . 1985). W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej".AU:". Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji.. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego.. Ich filozoficznej syntezy. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni.~'%.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. 1.w. jak widac. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych.3. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. Szesc lat p6iniej jego byly student.teoretyczna.~""<'@. 1898). a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat...z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania.~~~~~~"t.¥:'%.. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S."'i:""'~%'t.. i to do tego stopnia. Dyskusja.""l-. J ego wczesne badania nad dzieckiem. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia. James. 1. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. A skoro tak.~'Wb. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. ze jedni badaja sam umysl. prowadzone ze stanowiska genetycznego. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. Amerykanin niemieckiego pochodzenia.. 1890)."'fu"w&'%. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. wychowaniu. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy. drudzy .mw."i:.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.m:~U~~~"'%. Baldwin . ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie.%. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. Lightner Witmer (1867-1956).~~". kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna.. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu.'%."%. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. a przeciwko Titchenerowi. higieny psychicznej i psychologii dziecka. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii".<.'~T&. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza.i~*"~""h'1- 40 . kt6rymi posluzyl sie w laboratorium.. w han dlu i przernysle. Hall podkreslal jej strone praktyczna.?i."'»$. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. 1985). ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem. kt6ra sie wywlazala.3. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. Baldwin twierdzil.

s.4. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore .~~~~~~~~~'4. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson. s. poniewaz dobrze wiedzial. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie.Kompromis".~'\. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym.~~'<£~~~~~m. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy").'W&. sformulowana tak.~~~ 42 HISTORIA " . bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami.ndruch warunkowy". 1981/1913..Iwana Pawlowa. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego. s. ktora Watson . ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. ze mozna zbudowac psychologie.. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. aczkolwiek biologiczne. wyobrazenie itp.4. Nie dose na tym. -.""m.1 Zachowanie ..ojca wspolczesnej psychologii .] pr6bq dokonania jednej rzeezy .4.ffu"'!fu"J..1. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . Byl on dla Watsona [. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania".. 200). czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia. Psychologia funkcjonalna. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne. Pragmatyczna teoria prawdy.~"1'1. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu. s.~~~~'%. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia"..~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu... nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym.introspekcja. 1. ze swtadomosc w takim sensie. na ktore moglaby pojse psychologia. jak widzi ja behawiorysta). gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii"... Dlatego.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci.uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . jak na przyklad . czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. psychika. to przeciez nic innego. 1. tworzenie sie nawykow. stany psychiczne.a nie swladomose . jak zakreslenie pola problematyki badawczej. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. czas.499). I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem.'W&'"t. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . Nie pozostawalo zatern nic innego. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia.~~~"'f&1. 1985..1. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii.nazwal behawioryzmem. 1981/1913.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson.. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.. 35). 1. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. ze . odmien- .. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. 1990/1925..1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B. jak tylko oglosic. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". 502). . ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. a nie swiadomosc. 509).. integracja nawykow itd..nadszedl czas. Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .. skoro miala bye prawdziwa. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa. jak bodziec i reakcja.~~'<%.."'<. tak aby objqc fakty behawioralne. nie mialy sie nigdy sprawdzic. jak to sobie wymarzyl. s. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. ze teza. 1981/1913.John Watson (1878-1958) . i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. w ktorej .co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu...""'W!.""%. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci.2 ezy behawioryzm jest psychologia? . wzqledu na to.

'¥Jf£'%. ktore] wyniki zaleza "od latwosci. 1990). Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat.:'~''»''»''m.. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. 499).~~~". okaze sie na tyle biegly w introspekcji.. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James.. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa .4. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan. 1993a). 1993b).. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy.44 !§. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). Gdy wstepowal na mownice. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne. ze bez tego kontekstu intelektualnego. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. 181).. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka].'t:. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy.~'§.batalti 0 behawioryzm". dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. Jest zatem rzecza oczywista. I TEORIE .. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. Wozniak. 1976.. 1981/1913. Iedni woleli obejsc caly problem. 1. w: Pieter. 1.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii.. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona.4."'" "v. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci".:g_'''$:~Jk. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.."%. na przyklad myslenia.""<.""'§. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young.'?Mh"%'''~<>. a tymsamym i jej podstawowej metody ... w interesach i w rozrywkach". nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.:~v. ktore- go sam postawilem" (Watson."">o.. Po pierwsze. Odniesiony do tresci pierwszego warunku ."»lm'i."%1>riii&>..kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych.falszywosc doktryny".%.r»'fu""%. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan.~~":r&. 1993b). ktora glosi. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe.-. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych.Jcanonu Morgana". s. Zachowanie cztowieka. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana.~-.~w. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow..-. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. Wniosek. :~u:'«<<<"<.~..2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji. s.. 1981/1913). a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. HISTORIA ~~'%.~~""'?. Pieter.fu'wff. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien.. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.''4/-lflfiw.wr. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak. 1993a). po pierwsze. Behawiorysta.".''»''»''N§.."'~"%. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki..*"-'S:-. 53. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia.%~~<. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan.:. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod...><r::. zgodnie z ktora .~@. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka.. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia .profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University.. s. gdy wykazywal .'$.i~.~!?&'fu"'§. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci.. a nie swiadomosc.:::§:~"''''~~~~~'t.~~"t.<&~'w. Juz bowiem D. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku.. 512).~%.'iJf&&. jak widzi jq behawiorysta.~. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak.. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.'!J:. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''. to wlasnie ono... Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego.. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla. 1894. s.'§:. 1976).''»'%. 497-498). usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej..~'?i-:. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. ."%'%. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak.<'<. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej.. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828)..-.:~ ~-~"1]m§. przedkladajac nad nie sformulowana przez W.. jest w petni obiektywnq. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. s. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna.~.%. i po drugie.~~~<. gdy badacz.~"'i>'t.~~~ ~~~'&.-. Po drugie.::..?.%~~". Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. 1981/1913. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku... mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review.y •••• PSYCHOLOGICZNE .~". 198111913..wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych.introspekcji... ale tak przeformulowane.:.''t. Inni.fr.-:. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por. czyli introspekcji. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke..

5.. ale "z czyms jeszcze dodatkowym". 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). 1985. 1990/1925. pelnej wiedzy. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku. jak uczucie i milosc. milosci do dzieci. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell.. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L. procesy psychiezne. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. eksperymentalnej .od filozofii (Toulmin i Leary. Etyki w 1886.. Do prawdziwej.""Of. ' . pragnienie.J tych problemow. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego)... psychika... s. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla."".4.wszechogamiajacego schematu [.takze tej nowej. J. W tych pracach.-. 951) . stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1. 201). F. Watson byl przekonany. jak Iylko w lakich. Choc zabrzmi to jak paradoks. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii". I TEORIE . takich jak wrazenie.. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza.~~illi-""-..1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia... 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. kierowanej przez siebie katedry psychologii. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. przyswiecal Watsonowi. Systemu filozofii w 1889. 1992). W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec.. rodzicow. wyobrazenie.. percepcja. Toulmin i Leary. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani.. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku. 1992). ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . jak swiadornosc. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. ze sq zwierzetami. ktory na pytanie: . w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". Rosalie Rayner. nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej).. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt).. 36.. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem.-. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste.>§ OD WUNDTA . jego zdaniem. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. HISTORIA . sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny"). W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . to przynajmniej byli gotowi go poshichac. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka..~~ . -<-:". ze w tym samym miesiacu i roku.fu. ktory Hume'owi. 46 . czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera.. J ednakze niebawem rnialo sie okazae..~~". kraju i Iym podobnych. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej.~~~'ill~~~~~'-~. nasze).. Chodzilo mu przeciez 0 to. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. jeszcze" jesl przyczynq klopotow. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell.. Wlasnie 10"cos . w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat.. 504-505). Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej. ze stala sie ona wrecz nauka 0 .. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). J. '('."~~~~~~~.. A nie musialoby tak bye. moralnosci. 1985).nabytym zachowaniu przystosowawczym". 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta.' 47 ~~~~~~====_ 1.to . DO CZASOW NAJNOWSIYCH . podkr. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?".. Przykry fakl. jako fakt historyczny... osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce".. wielkich problemow [. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. ze z doswiadczenla. s. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . zycia pozagrobowego.. Iakze wiele . Skinner (1987/1963. s. 1981). ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por.nie naukowe badanie zachowania.~"Th.~~~"Th.'>."'<--. odpowiedzialby bez wahania.. Behawioryzm bowiem .. zwiazawszy sie z Hopkins University. "".. wyobrazenie i wiele innych.~~~W:~'<. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . Golowe sa przystac na 10. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. s. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo. a nawet myslenie i emocja. ktoreqo zarzynasz.. 1981/1913. Dlatego." ':l-.. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B.zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson.~ __ ". Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu. zamiar. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . co bywa zaliczane do religii.watscnizm"). gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii.

W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.1-'~:"Hf.~'%.'W. ..:'t.""'<:.~1>.'W.§'§. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia.. takie jak wrazenie. na przyklad zamiar. Zgodnie z tym. Iak jednak. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria).. ale to.S~""'%"»""0.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania". na przyklad do zachowania.§. czyli jako jego przyczyn. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych.><$.~~~~~"'&.'t&.] w wolnosci behawiorystycznej [. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego. w przeciwienstwie do Watson a. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. dopelniajace ich opis.. Z wyjatkiem Skinnera.w. jak atom czy elektron.."W:.JiM 49 1. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie..2..]. Skinner (1904-1990) cy). nie chcac ryzykowac. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a. Kiedy wiec okazalo sie. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki. s."'~~%'t..:-'.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow..~'t.. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom..%'i:.X£.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis..:"&.:~. ze realizacja programu . spostrzezenie.. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru).<%.~%. ze ."'!&"'t. ale i do: [."'W.. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem.'m. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych.:N.. na ktore niegdys skazal ja Watson.~"'t.. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska.Yfi:. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson.%'""fAATh~?.'®:o. zamiar. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku. 1987/1963. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl.:. poniewaz one same. 1990/1925.:~"%.] przemieniania swojego wlasnego zycla.."%%~~"'iliW£::f.'G.~'-%:'t. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia.%.. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.>«. nie tylko przygotowujacej .~"m·:%. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania. inicjatora "drugiego pozytywizmu".'%. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem").*'%1»"W. ktorego znaczenie jest cal- 1. 407-408).{$."1. czyli pojecia. a nawet przeszkadza w analizie zachowania.fu'».%"1>rJ.. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.'t. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.*'t.%'<f>h"-*"b~~"».. mozna go zrealizowac. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z . a nawet myslenie i emocja.§.:fiW£.. ale i swiatowa.~'t.. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci.z:. Edward C.%".~m.. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec.1f.*-".~J!fu"&~'t.. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.Wl@'§§:Jf&:.. pragnienie. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha... miala bye . uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. jest pozbawione sensu."&~~"'i>.:'?".*'%:'. wedlug Watsona. wyobrazenie..'%. s.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '."J:.'%. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [. jak emocje czy rnyslenie. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu.. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner. lecz w taki sposob..':Jiv.':i»~t>~'t'§1{}/.w. skladaja sie na tresc metafizyki. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. kierunek w filozofii XX wieku. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy..."h'». I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.~":0. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych..t. jest niepotrzebne.«'&~"'t..».."%.:WJJ1'lli. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.5. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").<.. a szczeg61nie do przygotowania sie. w coraz bardziej naukowy spos6b. inni neobehawiorysci amerykanscy..~~~'J:.~.~*="W:'t1&'%.%%"""''4.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej".. A takie twierdzenia. Edward Tolman.'1b.&.. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow. jak na przyklad Clark Hull. nie da siy utrzymac.'f».. 14). autorzy. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm").@.~~?<.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu. bedac rowniez reakcjami organizmu.'4..5.':<".*.~t... ~0>. W:J:~:'<. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen.~%.'*-"'t.~"t'%..neobehawtoryzmow". Pol wieku po Watsonowskiej ...

bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). sa jedynie konstruktami teoretycznymi. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. Wundt mial nadzieje. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. jak Freudowskie superego. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz.5. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt.najwiekszy neopozytywista w psychologii".choc nie w tak radykalnej postaci .Jconstru- 1. s. Po latach doswiadczen uznaljednak. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. jego zdaniem. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. . Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu.faktowi. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych.. dadza sie tak przeforrnulowac.2.6. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. sporadyczne. 61).pisal Watson (1990/1925. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. Wledenski neurolog . 1968. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. "Technika eksperymentalna. Natomiast takie pojecia. Nie spodziewal sie tylko. a sarna nieswiadomosc to . dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. lecz z gabinetu lekarskiego. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. . ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. filozofowie. od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. w programie nauczania metodologii psychologii. s. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). a nie do bytow psychicznych. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. na wzor Newtonowskich Principioui. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . opartej na zbiorze podstawowych postulatow. Co wiece]. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac.ale nie dla psychologow . I to na przekor historycznemu faktowi. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. 361). czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. nadal przyswieca . owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. gromadzenie faktow dzieki tej technice. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny.. Clark L. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. ze jeszcze za jego zycia. operacjonizm byl wylacznie technika.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. skoro uwazal. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1.

co nieswiadorne. to trudno nie przyznac racji tym. Pospiszyl. a to moglo znaczyc. nie doszlo do jego swiadomosci. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. R. 1996/1900). Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy.J. z ta tylko roznica. doszedl Freud.niczego 0 nim nie wiedzac . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. co psychiczne (Freud. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . Te procesy psychiczne. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. Takie wnioskowanie. zastosowane . Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. Trzeba wiec przyjqe. 1976.i podswiadomosc. ze nic z warunkow psychicznych. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. 1997).do wlasnej osoby.z fizycznymi (somatycznymi). ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. W pierwszym znaczeniu . Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko .J. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. a nieswiadomych . Ale na nic sie nie zda kurtuazja. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych.6. 1. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci.trudnosc.pomimo wewnetrznego oporu . alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. Zgodnie z powszechnym przekonaniem. badz przedswiadomy. jak i w entuzjazmie. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. s. lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym.system. ktore z trudem zostaja uswiadomione. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . innym zas nie. nie przestajac bye psychicznymi. J staje sie bez naszego udzialu swiadome. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. skoro . "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. ktore do tego objawu doprowadzily. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. rozciaglego. co jest przedswiadome [. przy czym odnosimy wrazenie. 288-289). jakie powoduje. takie jak na przyklad fizyka. Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie.. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. s. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. ze alba (1) lstnieja fizyczne.. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. lecz takze czesclowo ego i superego..Jnstancli": id. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym. Pieter. 111-112). opisujacym nie tylko id. zlozona z trzech . Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. religii i kultury (Ellenberger. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. ego i superego. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. musza miec one nature neurofizjologiczna. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". niezaspokojonych tesknot.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . lecz wlasciwie .[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. Searle (1999). ktorzy uwazaja.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego.6.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud.aparatem psychicznym".jak przypomina K.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. ktory moze bye badz swiadomy.. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. 1982/1916. drugq .nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu.wtedy. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci.. scia wlasciwa". z drugiej . ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. ktory nazywa . 1970). gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. uwazajac luki za punkty.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . Pospiszyl (1991) . to. l~kow i urazow. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. Mianem . co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. Freud nazywa "nieswiadomo- . W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. czyli aktami swiadomymi. Macmillan. badz nleswladomy: "to. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda.. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. poniewaz . kiedy dowiedziala sle. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami.jak sqdzil. lecz sa pelne luk.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci.zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. sztuki. 1994/1940. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury.

chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt.skarbnica wiedzy tajemnej. czyli dziedzictwo archaiczne. Adler. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. jako dziedziczone cechy nabyte. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. To archetypy. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. odpowiednio. ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. skupionych wokol Freuda. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. 1986/1933. by postulowac taki stan rzeczy. 1. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). 1976). Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. cji. czyli doskonalosci.4.jak sam przyznal . W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. 1. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy.jest "pannieswiadomizm". ten wzorzec filogenetyczny. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. 1994/1940). by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia". lecz takze pewne tresci. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. ktore brane indywidualnie. Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. 1976). glosilo. ktore nigdy nie byly uswladomione. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk". Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. co jest: . a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. 1970). ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. wydaja sie nieuzasadnione. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. 80). ego i superego czlowieka. 1986/1933).nieswiadome" i majac juz za soba . wchodzi w obszar . ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . ale nawet i 0 to. Niestety. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci.4. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . ktorego sarno odkrycie . podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. s. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin.6.6.Jconfrontacje z nieswiadomoscia".nleswiadome . dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy.wprawdzie niezrecznym.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . Timpanaro. to slowern . W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy.5 w pozniejszych pracach Freuda. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. 1998). ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. filozofii.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii.naiwna" z powodu wplywu.daloby jej prawo do tego.6. ale i miedzy soba. teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. charakteryzuja takie reakcje. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. 1991. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje.1 Psychologia indywidualna Adlera 1.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. Co wazniejsze. A czynil to . obejmujace nie tylko dyspozycje. zblizona do historii. 1935). wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). w wewnetrznym srodowlsku id. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". Metoda.

oprocz nieswiadomosci personalnej . a nie powsciagac (Maslow. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie.nawiazujac do tradycji W. ktory . wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). 1997). literatury. 1996). Freuda i Marksa. Tak jak i oni.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z .zawiera zatem tresci. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. milosc.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. znaj- . bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . Freud i Watson. lecz rowniez dla nauki.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. ekonomii i religii. jamesa .2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. 163). ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. artysta. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. kupiec.7. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. Nazwa . samotworzenia sie. ktore naleza do calej grupy jednostek. a nawet do calej Iudzkoscl. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. Rozwoj psychoanalizy . Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. grozna i zla nieswtadomosc. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. Einsteina. 184). jak i potencjalnoscia. a nie zla.pierwszej sily w psychologii . kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. najczescie] zas do jakiegos narodu.7. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. 1986/1968. tozsamosc.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. 1986/ /1968). Darwina. Wewnetrzna. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. psychologia humanistyczna . Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. jako calosciowego. pojedynczego. szczeg61ny swiat. sklonnosci. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. zdrowie psychlczne itp. polityki. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. a nawet zebrak czy zlodziej. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. autonomia. wyprzedzily prace Allporta. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. Przyjmujac . Leopolda Blausteina (1905-1942?). J eden z rzecznikow tego pogladu. Psychoanaliza. autonomii i samej tozsamosci. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967).w odroznieniu od Freuda . Druga sila to behawioryzm. nowych kierunkow postepu. 1976). ktorzy byli przekonani. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. odpowiedzialnosci. zadatki i rase przodk6w (Watson. Abraham Maslow (1908-1970). i moga manifestowac sie w snach (Tung. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. by moe ujrzec jej Abraham H.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. Maslow wyznaje. 1. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. bez wzgl~du na jego talenty. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile".miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. co sklada sie na m6j wlasny. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. a zapewniam was. Viney. zcolrosci.Iiolistyczno-dynamicznej''. sedzla. odpowiedzialnosc. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. obiektywnosc. Przy tym sadzi. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii .trzecia sila . czy to bedzie lekarz. wyboru. nowych koncepcji etyki i wartosci. ze dokonujq rewolucji w psychologii. ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. 1990/1925. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. 1986/1968). 1993). sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. s. ja. obszernego systemu psychologii. 1. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. jak tworczosc. s. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. ktora nazywa indywiduacja. bliskiego wspolpracownika Maslowa. Ale podobnie jak tamte. odzwierciedlajaca jej korzenie.56 zbiorowa. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. Podobnie jak przed nim Wundt.

kt6ry dazac do samourzeczywistnienia.-:wk.. filozofii zyciowej.. utozsamiany ."E.'&'?&''fl@k~.\. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego.""<{.%'.'\. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie.\. 1984. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1.'k%'§. 1991).~"''tt.%~~~". Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.''®:.. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl. Kilpatrick.. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers. nad oporem zap omnianego. ktora wzywa do zycia wartosciami. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&... sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich.\'''ff{.~''i... polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci... Tomaszewski.''''i.$$:&'<:fu't.~%. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987). J. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie. W przeciwienstwie do Twardowskiego.~'b.. Dostrzega to rowniez Maslow.rili~'\. 1997)..%'V~l&%~.. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938).wychodzic poza siebie samego. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami.\. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego. byl wspomniany wczesniej Goldstein. stajac sie wynikiem.''%.. produktem ubocznym samotranscendencji. ze nie mogl oprzec siy pokusie.~"Th. 202).'%. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk.~%..''5. Manenti.Th.%. s.~%.~«ifu. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny. Samoaktualizacja.:. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle. 1230 . w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965).-w:~::v. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu.%'~'Th'i.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta . by .'1. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna. [..''lli. pierwszy polski filo- . opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta. 1. co Frankl nazywa samotranscendencja.w&'~'«.:.%:'f.'<>.l>'%.\''\''"+..z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej.%'fJ}J::t:f. samourzeczywistnieniu).'\.J$.... Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.%~~%. ze sa prawdziwe."''"<&:. bye oddanym dzielu. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por. Jedna z cech czlowieka. 1905).''<. 147-148). przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow. ito dlatego. 1995). 148). 1986/1968.:. religijne itd. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie.~'t"'.. czlowiekowi. nie badane jeszcze wcale. Jednym z tych. przedstawiaiacemu go "jako istote.~:t.J.. Rzepa. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych. kt6ry mogl sie aktualizowac.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna.). niemiecki emigrant.. kt6rego kochamy.. lub Bogu. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por.~W~J:<'hl. 1973. kt6ry dazy do tego.%-w. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne. Viktor Frankl (ur. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl.'t't:. by zaprezentowac jq publicznie.'%:~"1c.~''1. s."W."''''?f£. tw6rca logoterapii.\.~~'t.:. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. Krytyka (np. temu obrazowi czlowieka. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan. 1998). a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.'&:t. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji. ze kaza nam «wierzyc i ufac».~~~~"''%~"%.. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak.~$. Burchardt. 1951). kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918)...'i. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym.:.'$. religii lub jej namiastki.ok. 1984.h't. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie. a podobnie jak Heinrich.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej.."'~"W.'\.'''tW$..8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku.'Th't'Th"f}h'%..\'''%. kt6remu sluzymy" (Frankl..%. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.~''<£. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku. "Tematy sa moje wlasne.. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. a nie dlatego."''f. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli.%''i:~1@. Ten holistyczny punkt widzenia.?iv. 1988). 1991). datuje sie od roku 1903. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por."'%. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro).~<'''fu. skupia sie na sa- mym sobie..'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:.. zof przyrody.'<RW:~'1&.'t.i. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym.. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272. Michael Wertheimer. przeciwstawia obraz czlowieka.. kt6ry je utworzyl.._'%.8.%-u.J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos..&Th"%:'&». Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. ekonomiczne.''h%Wf>. s. 1292). kiedy to Wite10 (ok. ktorernu sie poswiecarny.%Th.

1995). w ktorej oprocz .6.Polska byla tylko po[eciem .nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce.4. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow.3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej . praktyczny. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. stanowilo naczelne zadanie. Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. ktory . spierajac sie 0 pierwszetistwo. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. J ako formacje naukowo-badawcza. Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. 1995b). aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. Skad ten zwrot u ucznia. dzlalajacy w zaborze rosyjskim.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. Stefan Baley (1885-1952) . Hearnshaw. 1989). A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. 1998). ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. jak Twardowski i Heinrich. w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. xxxvii-xxxviii).dla psychologii i wychowania . Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . zamiast pozostac wiernym. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. 1.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. 1995. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. 1997. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej .Jnteres bezposredni.8. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. Pod pewnymi wzgledami . s. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914).autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). Niemal w tym samym czasie.8. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy. "nowej" psychologii. Tak jak wielu Amerykanow. 7). Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. par. byla edukacja (por. s. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. 1924. Dzledzina.6 wym" (Abramowski. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. zwlaszcza [ezyka ojczystego.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. procesami kojarzenia. 1996). i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon).0 bronca metody introspekcyjnej.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. najbardziej narazonych na jego utrate.wtelkiego znaczenia teoretycznego . Stefan Blachowski (1889-1962) . 155). Stachowski. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. 1998). 1. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. s.jak uwazal Ochorowicz . Davies. 1896. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych.

T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s. 1997). W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. przeprowadzH grunoso by aktywne. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. a intelektualnym . Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego..oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc .:.. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej.. 192). ktory .. a nie odkrywania jego swiadomosct.. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej. Uczniem tego ostatniego...8. (2) polozenie geograficzne: Lwow. 1998). ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych".~~'?!fi."fJ&.~~'<?i&'?:. Przeszedlszy . Tomaszewski.:.. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog.:~'%. dokonac trafnej interpretacji wytworu. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter.$. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa.. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. Chodzi glownie 0 prekursorska. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny.. ktore do tych wynikow doprowadzily.. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik.~~~~"<fu.. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego.- 62 . Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. 1910). Jego (Szewczuk. 1992). sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894.. . W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii.~'tt.!'?f&~~"Ji. 113).%~"":.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii.• J.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919..~~""".~~~1':- . Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem.~1':. 1998. 1998. wykazujac w sposob przekonujacy.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. Po roku 1919. dzlalajace" .podobnie jak jego mistrz ..%~~tv~ffi. . czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych). badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej.tft¥!»'§. pozniej mosct czlowieka. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. 1913).~-r. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania . . lecz stosowana w niej metodologia psychologii. g. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania. ~~= . Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899.-""~'t.teoria czynnosci i wytworow. ktore umoiliwia jego osiagniecl«. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. s. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- . zamykajacym .. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci..kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej.zglebial arkana warsztatu precyka..~~"%-. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. zyjnego eksperymentowania. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa.najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych.. 1.Jwowski'' okres rozwoju psychologii. ~. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu). Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. PSYCHOLOGICZNE ..'fli!f!. ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami.wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur. czyli go zrozumiec.. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. glownie Kreutza.. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie. 1985).4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W. 1976). 1988.. HISTORIA I TEORIE . lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa.. Wedlug Witwickiego.

mityczne.9 Podsumowanie Psychologia.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. na odwrot. na przyklad. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego.psychologia analityczna . ktorzy budowali psychologie. Z drugiej strony Tolman. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . ze roznorodne systemy filozoficzne. Poza te ograniczenia psychologll. ze poglad. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej.. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). Freud wierzyl. co nieracjonalne. azeby badac to. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. w jaki chce on zyc. sa one przeto . utwierdzajq w tym przekonaniu. _. 65 wojennym. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. same wymagajq wyjasnienia). chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. realizm.. z drugiej zas. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). Niewatpliwie po mysli Szewczuka. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. W dobie .1992).jako zjawiska historyczne . swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. poszukujacej swego przedmiotu. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego".4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. Stefan Baley). Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. takie jak idealizm.8. sprawila. Zrozumiale. Skoro wiec zarowno wiedza.. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. 1976). poetyckie. pojawily sie nowe wydania. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. ktora z jednej strony . Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych.. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. materializm i wiele innych.. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. Po drugie. choc calkowicie niezalezne. I taki stan rzeczy jest normalny. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. a ta z kolei wplywa na sposob. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow.5 1. Eugeniusz Geblewicz. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. Dziekl zas eksperymentalnemu. polskich. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy.. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. zgodnie z etymologia wyrazu.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. W psychoanalizie. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. chce wyjsc psychologia humanistyczna. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. Po pierwsze. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. Drugie . ile wrecz niemozliwe do przyjecia.zmienne. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. swiadorna psychika. jak czlowiek postepuje. czyli archetypy. a nie nauki. To. Kosnarewicz. gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu.. nieokreslone. Jungowska alternatywa . 1. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946).opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. musialy ksztaltowac poglady uczonych.__~. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. by za nauke wlasnie ja uznawano. Rzepa i Stachowski.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . analogicznym.. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie.

. R. prawie zawsze cos sobie sprawial.-:W. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie.J . (1995).).~''<. Piotr S.66 @..%..Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne").w" '~". Warszawa:PWN..swojej rozrzutnosci. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~. impulsywnego kupowania. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu. 2. ktore nie zawsze sa mu potrzebne. Pieter. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt. G..~~~~'%. jeszcze innym . Z.. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego.wychodzac z niego.. Warszawa: PWN. (1992).~. Poznan: Instytut Psychologii DAM. Rzepa... (1987). •. wchodzac do domu towarowego. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . '~%%. wytrwalego rozwiazywania zadan. Historia psychologii. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik.. ale lubi i potrafi grac w brydza..~~~'%. napotykal "stoisko dnia". Rzepa. a w jakim nie jest psychologia? 4. druga zas . Kosnarewicz. an G. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. T. Piotr S. ~. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. C.. HISTORIA . Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z. Slownik psycholog6w polskich.'W..jak to okreslil . zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . Stachowski... Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic.. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki.. Raz kupowal skarpety.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. kiedy [edna zapalniczke nabyl. '}!''''''$f$..rniala numer 617. (1976). skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. Skrypt z historii mysli psychologicznej.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych ."~. Kierunki ustotczesne] psychologii. innym razem plyty kompaktowe. Matusewicz. lID. raz dlugopisy... jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem..kosmetyki. (1969). E. Kosnarewicz.zakonczona sukcesem . Ich geneza i rozw6j. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3. taksowkarz. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta. nauczyciel. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia.przemocy seksualnej.. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. Pawel B. (red.~~. T..*:§''Wi.. Warszawa: PWN. Rosinska. E.~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.>.~~~"%''~~~~~~'''fi>. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym.]. Pawel B.rneswtadomego'? 6. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. Historia psychologii (wyd.~-m. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. Do psychologa zglosil sie. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. Ostatnia . . Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii .

jakie sa mechanizmy zachowania.ustalenia.rozpoznania. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. co jest dla czlowieka dobre. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. (2) psychologie humanistyczn<l. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. aby zmienic zachowanie. aby dany fakt wystapil. podlegajacych tym samym prawom. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. operacyjnych .1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. Co wiecej . klinicystow. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. przezycie. i warunkow. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy.ustalenia. por. a wiec okreslajaca. zakladajacym. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. Istnieja takze pewne podobienstwa. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. Psychologia naukowa przeciwnie . ze glosi zdroworozsadkowe. Wyglada na to. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii.. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami.badaczy. co sluszne. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. Iak widac.. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. banalne prawdy). ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. jest to psychologia precedensu. jakie sa wymagane standardy poznania. teoretykow. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) .stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). 1989): (1) psychologie naukowa . ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. terapeutow. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. na przyklad. mechanizmow ludzkiego zachowania. co nalezy zrobic. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). Innymi slowy.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. slowem. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. przeswiadczenle. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste.bedaca zbiorem twierdzen. co zrobic.68 chowania. czy zmienny? Czy jest wolny. a co indywidualne? Itp. alba ze jest unikatem. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach.wytworem'' czynnikow biologicznych. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto.1. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. Powstaje watpliwosc. Wydaje sie. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . 1985. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. choc 0 tym nie wiemy. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. Kimble. 0 ktorych mowia twierdzenia. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. (3) psychologle potoczna . dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. czy zlo- zonym? Czy jest staly. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej .ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. na przyklad spoleczne. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. jakie operacje trzeba wykonac. 2. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. nie zas wartosci faktow. (3) sprawnosci pragmatycznych. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. oczywiscie) madrzejsze. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. co warto i dlaczego.obejmujaca ujecia aksjologiczne. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. czy takze psychologow profesjonalistow . w jakich dane zaleznosci obowiazuja. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. (2) sprawnosci metodologicznej . (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. wiare. Furnham. Furnham.. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. 1988).

co zreszta nie moze bye miara ich uznania.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. zob. Tomaszewski. 1975). innymi slowy . Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. inne natomiast wydaja sie . a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. rodzaju stosowanej argumentacji itp. (4) Zalozenie. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. humanistyczna koncepcja czlowieka. behawioryzmie. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. bardziej czy mniej trafnych. 2. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. psychoanalityczna. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. dotyczacych jednostki ludzkiej. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. lub tez psychoanalltyczna. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. Uwazny Czytelnik dostrzeze. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. ocene materialu dowodowego.1. Roznica miedzy psychologiami jest. spolecznej). Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac.jej jezyk. 1994). posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. ze jest wlasnie tak"). ale tez z tej przyczyny. neobehawioryzm. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. 1983). jest niejasna. do przewidywania nowych faktow. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". behawiorystyczna koncepcja czlowieka. wedlug danego ujecia. niz mamy do dyspozycji. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . Umozliwia to generalizacje twierdzeri. (2) Zalozenie. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. analiza musi uwzgledniac sposob. Cialdini.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. 2. np. 1963). HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. nizej) . powtarzalnych faktow. Przeglad bylby takze niepelny. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. 1997/1976). oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne .w danym ujeciu . Sqdzimy bowiem. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. Warto. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu.2 (3) Zalozenie. II). znaczaca.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. wedlug danej koncepcji. 1951. poznawcza koncepcja czlowieka. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne.otoczenie" (Lewin. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. (7) potoczne koncepcje czlowieka. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. a przynajmniej. Zauwazy tez. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). 1997/1976. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. 1.nie wlasclwosci jednostki).ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. jak widac. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. natomiast wiecej tym. tez rozdz. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. Szereg danych. Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. i to nie tylko dlatego. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. co sprawia. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. calosciowym zestawieniu. inne zas ograniczamy do minimum. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. strukture pojec. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. t. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. kulturowy badz spoleczny.juz chocby dlatego. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. Nalezy podkreslic. 1998). Nie znaczy to jednak.). 1964). gdyby pominac koncepcje potoczne. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. psychologii poznawczej i humanistycznej. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej .

1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . oprocz koncepcji czlowieka. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". 1990). w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. Nie znaczy to.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. koncepcja a 2. Inaczej mo- ~ RAMKA2. sa nie tylko niepodobne do siebie.wolny wybor. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. po kilkuletniej przerwie. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. wedlug danej koncepcji. szczegolnie zas metod eksperymentalnych. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. instynktowny. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . choc czesto sadzi. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. choc i wczesniej . arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. 1953-1964 . ze dwie czolowe koncepcje.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. Towarzyszylo temu przekonanie. 1953-1957). ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja.powiada Freud . Hall i Lindzey. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. choc nader czesto obserwowac mozna. ze doskonale zna motywy swych dziaIan. faza falliczna . rozumiany jednak szeroko . Tyszka. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka.a wiec poszukiwaniu nowych. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan.2. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania.).choe sam byl wybitnym. czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci.nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . 1997). Wreszcie. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia.£&&:m (5) Czy natura ludzka.pewnq koncepcje rozwoju. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. 2.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). Strachey.jej najwyzszy poziom. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . ksztaltuje sie faza genitalna (por. przedstawia takze . Reykowski. . czyli samoswiadomosc). (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . ze poped jest staly. 1964). Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. jak i . afektywny. faza analna . na przyklad na fazie oralnej czy analnej. nowe metody badan i nowe uogolnienla.tresci ludzkiej swiadornosci. 1962. Interesujace. czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . Nic dziwnego zatem.1 CZysto powtarzana anegdota glosi.2.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego.jak widac . choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. a scisle] . Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . Czlowiek . Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. Podkreslic nalezy. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. ten odpowiedzial mu. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. Psycho analiza. 1995).wedle danego pogladu .a wiec odrzuceniu przekonania. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy.z koncentracja na narzadach plciowych. 1. Zdaniem Freuda. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. czyli introspekcja. co rzadzi jego zachowaniem. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. (3) w odrzuceniu zasady. informacja oso bista). Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. w: Aronson.z koncentracja na narzadach wydalania. inteligentnym obserwatorem i badaczem .wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . N alezy podkreslic. obiektywnych metod poznania.z ta roznica.por. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego.

ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. warunkowane aspiracjami.~~~Th~~%""""y""~""<. 1927). po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. bodice i reakcje.czesto przypadkowe . oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. ale takze celowe.2. 1955/1926).~~~~'~%.r. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. reaktywnym mechanizmie zachowania. w odroznieniu od Freuda. jest ideal wlasnego Ia. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. Wedlug Iunga. wie natomiast. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. co wyparte). ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu. ktore tu pomijamy. jej rnotywow itp. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym.poczucie winy.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. na ktora skladaja sie archetypy. nie zas najbardziej dostepnych. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. zapowiadajacego bodziec warunkowy. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). obok nteswtadomosci osobowej (tego. szwajcarski psycholog i psychiatra. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. struktury jej osobowosci. Carl Gustav Jung (1875-1965). duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. rosyjskiego fizjologa. ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. szczegolnie te.~~''@. planami. Ponadto zachowanie . Co wiecej. Jest to wazne. nabieraja funkcji szczegolne]. psychologow arnerykanskich. 29. Ego funkcjonuje. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. (Grzegolowska-Klarkowska. czy zachowania sa swiadome.. Druga struktura jest ego. 1. Opis tego procesu byl 0biektywny . czlowleka jak wspornniellsmy. czyli fakty fizyczne.. pragnienia czy fantazje).. co prawda tylko w pewnym okresie.). Alfred Adler (1870-1937).superego . akcentowal unikatowosc jednostki. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. Podobnie jak Jung. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler.zdaniem Junga . przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. projekcja. Obiekty . (2) teze 0 instynktownym..~~~~~~~'%. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id..). mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. 1953-1978). Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. racjonalizaeia itd. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne.74 lub cudzym cialem.. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). w drugim natomiast . odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . rozdz. czyli dziedziczona pamiec gatunku.. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. na przyklad. austriacki psycholog. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. nieswladoma struktura. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie.. z czasem jednak z tego zrezygnowal. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. stanowiaca zrodlo energii. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. wyobrazenia przyszlosci. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. Widae wyraznie.. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). celami (lung.przez to. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . Stosunkowo wczesnie. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci.. rozdz. mniej obecnie znany i doceniany.. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. Jerzego Konorskiego (1903-1973). ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. na co otoczenie pozwala.~~~w.najbardziej podstawowa. przeksztalca si~ powoli w sumienie. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. . 0 czym mowa jest w rozdziale 17.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. Oprocz tego. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. zwanej przez Freuda kateksja.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . Trzeba wiedziec. co nie znaczy.:~. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. idealy. . biologicznie uksztaltowane popedy). Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania.na przyklad wyparcie. pelniace funkcje samokontroli.~~~~~'''%-. na przyklad roznych form uczenia sie. ~~"Tit:. z nagrod i kar zewnetrznych. podmiot na ogol nie wie.%~'%&. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. dlaczego wybiera dany obiekt. czy nie.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego.tak zwane mechanizmy obronne . Forma. ale. w jakiej superego czesto sie przejawia. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . Zdaniem Freuda.pop~du smierci. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. oraz z dorobkiem polskiego badacza. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. Superego. Pierwsza struktura jest id . opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. bo w pierwszej cwierci XX wieku. istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych.. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. 1986).

to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). reakcji i wzmocnien. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. rozdz. 2. 1961). J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). jak sie zdaje. ze nie zostal zrozumiany.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. aby ich przedmiotem uczynic to. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. naturalistyczne podejscie do psychologii. w reakcji na behawioryzm.). 17. twierdzil Rogers. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej).nawet ta najbardziej ortodoksyjna . Skinner wyrazil zal. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. Operujac wzmocnieniami. 1978). nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca .. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. idiosynkrazje itp. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. a postuluje . ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. jakie ma nawyki. co obserwowalne i mierzalne.odbiorca.komunikat . nie jest przydatne w psychologii (Rogers. Wiedza o popedzie. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. na przyklad: (1) wielkosc popedu. warunkujace popedy. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. czego przykladem jest chocby psychoterapia. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je.. na przyklad Hose pokarmu. a nawyki sa takie. jaki powinien bye psycholog. Reszta to hipostazy i spekulacje. Zdaniem Rogersa (1902-1987). ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. wedlug niego. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. Zdaniem Skinnera.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) .rowniez a priori . Koncepcja behawiorystyczna . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym.to cechy sytuacji. Mozna powiedzlec. Widac wiec. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. zakladajacy. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. 1983) wskazuja. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. To. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. ktora byla wzmacniana. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. 1995/1949). o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. jakie sa wymagania (lub ogolniej . Mial on charakter metodologiczny. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. ze dozyl dni. aktywne. Wydaje si". Paszkiewicz. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci.1. i29. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. slowem . nie zas czlowieka (Skinner. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. wolnose. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. np.cechy) sytuacji. Obiektywizm wymaga. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego.obie sa deterministyczne. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. W psychologii bowiem. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . modyfikujace wynik badan. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. (2) Postulat dialogu. Czlowiek jest taki. a nie manipulacji. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. W jednym koncepcje te sa podobne . "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. a w konsekwencji takze poznania badanego. Warto zauwa:lye. przez wspolwystepowanie bodzcow. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. (3) Postulat komunikacji. Srodowisko jest. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. ludzka godnosc .2. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. Moralnosc. oraz te czynniki zewnetrzne. 1964). .

Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950).wyrazem tej podmiotowosci. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. chocby lakoniczna.dysponuje swoboda wyboru zachowania. W tym wypadku bowiem. 29. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. [wvojefJ. A.'%. dose radykalnie natomiast ."'_'_~~~~'m.~~'». trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym.o przezna- Samoaktualizacja to proces. Fritz Heider. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. u.w tym wypadku wazne jest to. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne].!fo':!'~n'lrn n a. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. czlowiek sterowany od wewnatrz . Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. selekcji i przetwarzaniu informacji. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju.~~""<:". ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. a dzialania ludzi uwa- . czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.). ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. Koncepcje psychologiczna czlowieka. na przyklad: spontanicznoscia. Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja.potrzeby samoaktualizacji. 1995). Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. 2. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. a jego zachowanie . najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka.. Zajonc.na koniec . 1986/1968. zwana powszechnie piramida Maslowa. bardziej niz w pozostalych. Kelly przyjal zaloienie. ~)"mw· tu i teraz. czyli nauki 0 sterowaniu. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . ale tez poczuciem humoru itp. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej .2. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany.jako miara redukowania niepewnosci .1990). 1967).) . Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. a takze Noam Chomsky (1968). kontroli i korekcji dzialania.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. Leon Festinger. czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. Harold Kelley.wielkich psychologii" . Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski.zob. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. a nawet oskarzanym 0 . jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. na mechanizmy samoregulacji. bliskimi zwiazkami z innymi. na istnienie pewnych standard6w.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. to antycypacja.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). Mozna powiedztec.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. gdy nie rna blokad zewnetrznych. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j. poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. 1986/1968). Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. 1980. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. wreszcie . czy zachowanie sprzyja. W pracytej. 1980). Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. potrzeby szacunku. Charakterystyka.bezposredni alba posredni . sen itp. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. uwadze. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. kt6ry realizuje sie tylko wtedy. kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw .teorle potrzeb. Rossa Ashby'ego (1963). Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . pragnienie. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . wywodzaca sie z psychologii poznawczej. dystansem wobec zdarzen. 1997/1976). Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci.alba jakosciowo .. Podstawowy proces psychiczny. wymuszajacych okreslone zachowania. cytujemy z cala swiadomoscia. czlowiek unika ograniczen wolnosci. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. uderza kolektywny charakter dorobku. Kelly'ego (1955.Kurt Lewin. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. Koncepcja pierwsza zaklada. rozwiazywanlu problem6w itd. 1964. Krytycy nie bez racji zauwazaja. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej.. Zdawaloby sie. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. w. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania."%. nurtem w psychologii wsp6lczesnej.wazne jest bowiem. niezaleznoscia.. 1970). rozdz. a nade wszystko George Kelly. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . wedlug niego. jak i przyszlosci.).~~''-'~'W§J!. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci.

(Lukaszewski. tez rozdz. Iak widac. 1980). Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. Ewoluowalo od przekonania.) odwzorowan rzeczywlstosci. konstruowaniu oczekiwan. 1969). normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. sprawdzanie hipotez itp. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . 1997. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie.80 runkowane S. znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). duze . ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania).. procesy modelowania (Bandura. Daniel Berlyne (1969). DeCharms.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. 1969). 1975. zob.. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. 1969. wreszcie . _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). 1990). Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. 1957. behawiorysta. Jest konstruowany na wiele sposob6w. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. rozdz. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych.biale. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. 1968. najwazniejsze jest przekonanie. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. ze konstruuia repliki zdarzen. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. 1975. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. wizje.co rzadko bywa podejmowane . gromadzacym doswladczenie. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). 1984).). (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia.male. w jakim sie one znajduja (Nosal. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. 1974. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). "niedzielnego" badacza. Podstawowy mechanizm zachowania. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). smutne . 30. 1993). sluzy przewidywaniu.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. 1978). J ak wldac.). stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. 1977). W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. idealy itp. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. a wiec uczenie sie. ich powtarzalnosc (Lukaszewski. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty.. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. zob. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. zob. nie tylko zreszta poznawczymi. formu1owaniu aspiracji. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. postulowany przez Heidera.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. planow dzialania. 1995). Abelson. Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. cele.). a donioslosc opisywanych zdarzen.jest ukladem aktywnym. Malewski. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. rozdz. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania).doswiadczenie wyznacza zachowanie. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . przeciwnie . ich kolejnosc itd. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. __ . (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. gromadzi informacje. 1974). (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. 18.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. uogolnianla. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . 1968). natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . ktory formuluje hipotezy. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. Bandura. Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. Podlega on stalym przeksztalceniom. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. 1968). W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. Grzelak. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch.! przez sposob przewidywania zdarzen. Reykowski i Kochanska. ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). Mozna powiedziec. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne .wesole itd. 29. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka.

a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. nlz gdy sa spokrewnione dalej. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. iz czlowiek jest typowym ssakiem. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych.na porzucenie partnera (Buss. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. poznaniu itp.natury ludzkiej (Buss. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. Socjobiologia przyjmuje. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski.na przyklad pro cent populacji. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . niz gdy jest rozproszony. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. (3) gatunki podlegaja ewolucji.) . 1991). Jak wykazal Barash (1977). (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). gladka skora. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. Socjobiologia.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. ciotek lub innych dalszych krewnych. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. Wojciszke. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. Cunningham. czystosc i ozdoby. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. a sam czlowiek . czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. ze pomoc. 1996. Z tej perspektywy przyjmowano. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. jest on bardziej prawdopodobny wtedy.automatyzmy jej wystepowania. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. takze czlowieka. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. 1981). Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. ze role sie odwroca. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). agresji oraz innych zachowan spolecznych. David Buss zauwaza. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. 1988/1978). 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy .znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. Wilson dopuszcza jednak. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. to znaczy donator zostanie beneficjentem. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. Oznaczalo to. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. pozyczkt.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. Wazne sa ksztalty ciala. altruizmu. Barash wykazuje bowiem. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. nieuleczalnosc itp. 1993). beneficjent zas donatorem. Wilson. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. co mozna poznac po tym. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. Odrzucil on teze. a nawet szerzej . spontaniczne pojawianie sie. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. pracowitosci itp. wojna redukuje nadwyzki populacyjne. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. 1996). ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. prestizu. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. motywacjach. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. zmywanie ciala. 1985.ale tez ksenofobia i terytorializm. ze: (1) geny podlegaja mutacji.2. Wedle socjobiologii. 1996). a nawet Charlesa Darwina.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. 1986).tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. Okazuje sie jednak. przezywalnose. Cunningham. Socjobiologowie przyjmuja. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Barash wykazuje. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny.

. doraznych •. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi. jest ciagle w trakcie tworzenia sie. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. takich jaksprawledliwosc. 1996).Inwazji". 2.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego.inna dla mezczyzn. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) . (6) kultura zorganizowana . (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. nacjonalizmy itp.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. (7) jazn zbiorowa. kontrola i godnosc indywidualna.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. Problem. (8) stabilnosc . osadzona w tradycji. czlowieczenstwo.usprawiedliwia bowiem egoizm. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct .2. niewzruszonegoiniepodzielnego. Podstawowy problem. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991).Tymczasem-. co raczej wzglednosc tych regul demaskuje.ryzyko. rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. Pokazal mianowiCie. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba. . Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. ZdaniemFoucauIta. Slowem. Gould zauwaza. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp.prawda jest przelotna iwarunkowa. wskazujac. (4) pewnosc . ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. Do tych ostatnich.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . RAMKA2. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. ani pragmatyczne.okreslajq. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. (11) sakralnosc . Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993.niepewna i nietrwala. ksztaltowania. wktorej. uzasadnia dominacje mezczyzn.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. a inna dla ko biet . rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. (5) bezpieczenstwo . akt osobowych. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. Przedstawiona lista wymiarow. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct.prawdy(Foucault. filozof-Michel' Fow cault. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. wolnosc.wybor (refleksyjnose).b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych.rownosc. list grzechOw i przewinieB~rangClwe . Wynika z tego. 1977. 1995). Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. a wreszcie. Wszystko w tym nurcie.preferencje i kompetencje.niepewnosc. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. wartosciowan. dok\1mentowanie. n~Btzyklad rasizmu.polegajqce na roznorodnychpraktykach.podmiot autonomiczny.przypadkowosc. zdaniem Foucaulta. zmiany. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. (2) Testowanie. choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. Rekonstruuje on . ale najdobitniej przedstawil je Singer.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. na tworzeniu. ksenofobie. Bauman zauwaza.1997). (2) los (przeznaczenie) .Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja). ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu.niestabilnosc. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. a ponowoczesnoscia. ale takze wielu krytykow. Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. ~. copodkresla Foucault .racjonalnosc. socjocentryczna . a co nie. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. Melosik. 1995). 1996). (12) autorytet. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<.kultura zdezorganizowana. z Jakim boryka sie czlowiek. sankcjonuje nierownoscl spoleczne.~l}aobse~'Yacja.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. kwestionowanie). Duckitt (1992).roznychfundamentalizl1low.wnetrzna . zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. to jed- . (3) koniecznosc . co jest wlasciwe.~n~go.jak to nazywa . Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must.otwarcie (eksperymentowanie. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . conajwazniejsze'niejedlla.usprawiedliwia wojny. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk.

Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . Gra. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley.w odroznleniu od powierzchownosci. poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. 2. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci.". co stale. (2) glebia . Explicite wywi6dl to Bauman (1993).slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu._IW\1.gdy tymczasowo opuszcza dom.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. (2) silna wola . Sadzimy.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. 1988).". Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . ze podstawowe wlasclwosci. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. (6) trwale dazenia . (7) zlozonosc . (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. potrzeba wrazen. . Wrighstman. (4) powtarzalnosc . Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . zarnknieta caloscia.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania.kt6re szybko sie.Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. czy pionkami?). tymczasowosc.'. innosc. przystank6w. niczego nie musi zapamietywac. ze jest to warte przytoczenia.. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. Co wiecej.opuszcza. unika silniejszych uczuc. ciag] handlowe. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. (1993. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym.~!.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. (5) stabllnosc . wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. ale na ogol nie w zakresie cechy. (8) kompetencja . ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. Zdaniem Baumana. 1997). s. 1994). ale bez litoscl i bez sympatii.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . Byloby [ednak grubym uproszczeniem. . czy zlii'). Lukaszewski. 1971). unika zdarzen rozciagnietych-w czasie. kt6ry je podziela (Furnham. wybiegi pokazow mody.koncepcje) natury 1udzkiej. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. czy osobistym?).w odroznleniu od zmiennoscl. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. przyjemnoscl upatruje w zmianie.zawsze". (5) nlezaleznosc . ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. czy sa racze] impulsywni?). sa niezbyt liczne (Lukaszewski.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. praworzadnosc) . (4) altruizm. a takze wspolpraca . Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. rozgrywka jest tu epizodem.3 wzorc6w postepowania. poszukiwanie przyjernnosci. 1988. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. nowosc. zmienia trasy swojej wloczegi. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. indywidualne. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. zanik trwalych zwiazkow.2. "nigdy".w odroznieniu od objaw6w. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne.naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). Okazuje sie. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy. Nowak.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to. poszukuje odmiany. 1974): (1) zaufanie .w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. gdy sam przegrywa. deptaki. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. (3) istota rzeczy . Furnham. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek.ga . czy raczej zalezni od innych?). 1997) niekonsekwencji. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. Jest to deficyt bodzcow. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz .egoizm. (2) Wl6czt. a nade wszystko dlatego. Jest to takze przelotnose.traktujacy zycie jak kolekcie..podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?).dla innych. 1997. poszukiwanie nowosci.""". Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. czy sa raczej niezrozumiali?). badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. (6) r6znorodnose . na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. (10) dobra . """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. Przede wszystkim d1atego. kt6rej dotycza. (4) Gracz. 14). zadna gra nlema swojej historii.

(2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. jako sprawiedliwy sedzia . najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. J ohna von Neumanna. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. jakie ono spowodowalo.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. a 2. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. . a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. hydrauliki. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). Sadzlmy. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. ale nie na obalanie (falsyflkacje). opornosci. Wszystko wskazuje jednak na to. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. termostatow itd. psychicznej opresji. bezwolna. . jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- .to typowe przejawy tej funkcji). Inaczej mowiac. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. ktorych nie potrafia uzasadnic. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. 1975. Domanska. (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . kochajacy i litosciwy. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry .przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. 1997).). moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. niepewnosc itp. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. elementy struktury (okresla sie. od lat szescdziesiatych. Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie.jak wszyscy . Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. 1957). zagadnienia. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. sa to uklady elektronlczne. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi.wszechmocny. ze Jan jest dobry.maja charakter samoimitacji. 1996. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. ze kornputer to idiota. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd.to typowe okreslenia). Sqdzimy bowiem. Bernard Weiner (1991) zauwaza. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych).ferujacy ostateczne wyroki. ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. zmniejszania dystansu spolecznego. 1960). co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. ze kolejne generacje programow. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. Wiadomo.jak wszyscy . Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. Ale komputer to tez software. a po czesci wreszcie .z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. potrzeba afiliacji.. (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. rzec mozna . ze jest to opis funkcjonalny. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. ktore wywoluja silne emocje. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. 1994). Oczywiscie. ze ludzie podejmuja dzialania. Rokeach.jest metafora nowoczesnego komputera. 1997) i nie rna powodu. Latwo zauwazyc. poszukiwania bliskosci.wynikac". ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka.powtarzalne.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. wreszcie. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. jak i swojej grupy. ze wszyscy sa nikczemni. bezcielesny. a nawet wszechwiedzacy. bo . 1996). ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc.Iudzie juz tacy sa" itp. polaczen. Czlowiek. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). . niz je rekonstruuje. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. aby przytaczac jq tu w calosci. "tak to juz jest". a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). tyle ze szybki.a Sq to najczesciej cechy . jak sie wydaje. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. w latach trzydziestych i czterdziestych. czyli cale oprogramowanie.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. Opisujac za jej pornoca czlowieka.ponad wszelka watpliwosc" .nadaje sie" przyczy- ny. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''. moze . jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji.zly) . ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. potem.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. 1988.na przyklad z ogolnego przekonania. Same zachowania . bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne. rutynowe . zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. ze obecnie dominujacym modelem . bo . byly to uklady elektryczne. dobry. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. To czlowiek.2. Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. Lukaszewski. opisywany za pomoca metafory boga. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami.

ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. ZwaZywszy. Wydaje sie. Wiadomo bowiem. wzgl. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . scleranie sie pogladow . ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci.R'AWJ.zaklada. bodzcorn. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1.. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. wzmocnieniom.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini.$.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. aby byla to porazka. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. byla psychologia poznawcza.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. Uwazamy raczej. Wydaje sie. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna.poszukiwanie wrazen i zmiany.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. nie zas przez inne teorie psychologiczne. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. a w konsekwencji .rj!N'~%. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie.)/~~J~Q~ 2. wielosc koncepcji. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. ze roznorodnosc pomyslow. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. __ I .a. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4.to koncepcje potoczne ze.1. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. Sadzimy. mozna przypuszczac. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. reakcjom.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. Prezentuje to tabela 2.2. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. samoaktualizacja). Nie sadzimy. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. Nie rna tez dowodow na 1. Druga .to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. Pierwsza .du .

rs. (1986). Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. E. Warszawa: Wydawnictwo Maslow.~~'%-:.. Wst?p do psychoanalizy (wyd. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . (1982).Wb.~~~><"'~~~"'Wlli. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. F. H. S. lID. Freud. W sirone psychologii istnienia. Paszkiewicz.~'WffJ:i. Skinner.. (1993). 2. Behawioryzm. B. Warszawa: PAX. J. psychologia humanistyczna. Studia Socjologiczne. "iak". Wilson.0 naturze ludzkiej.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. A. (1988). Ponowoczesne wzory osobowe. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. psychoanaliza. Z.. E. (1978). Struktura teorii psychologicznych. 8-31. (1997). Kozielecki.WlNl!~~. VIID. O. (1983).'t.~~~~"{. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy.

Psychologia fizjologiczna.! co do jednego. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. ktore leza u podstaw zachowania. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. jak wskazuje nazwa. a mianowicie. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. a nawet z elektronikami. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. z drugiej zas .!z psychologii zgodni S. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. a tresci psychologiczne !: .-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. Badacze uprawiajacy te gal. biochemikami. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. histologami. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Psychologia fizjologiczna.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu.

jak chyba nigdy przedtern.. Pawlow czy pozniej K. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej.. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego . czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie."%. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej.motywacji... .. 96 .. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia.. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. Cialo komorki. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci. Mimo tych osiagniec .. neurofizjologow i biochemikow. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego.... Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. Clarke'a aparatu stereotaktycznego. ~~'%:~&. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule.. 3-1). -. Opisane uprzednio techniki.. podobnie jak inne kom6rki organizmu.~ . Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. H. BIOLOGICZNE »: .. zdajemy sobie sprawe z tego.w odroznleniu od oscyloskopu . dzialajac wspolnie. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty. w jaki sposob kornorki nerwowe. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi.. jest nieporownanie wleksza od tego. . Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych. --~ -.: . Dokonajmy przegladu tych metod. ryc. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego.dzisiaj."%. obok aparatu stereotaktycznego. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2... Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Horsely'ego i R.'Wif&.-wz-.. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow.. 3. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych.a moze wlasnie dzieki nim . Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. tworzac tak zwane kolaterale. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . Inna. Sprawa jest prosta. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji.~~~"'W.'W.. jak I.'%.-. Akson moze sie rozgaleziac. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu...~~~~~">'<~~:~. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. Lashley.. . aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu. Niewiele jest dziedzin nauki.1. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. Cecha charakterystyczna neuronu. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore.wiemy juz duzo.~~~~%!£. jest jego "wypustkowata" budowa. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe. P.. ktore . S. Zlokalizowano obszary w rnozgu... co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu.nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. oprocz metod behawioralnych.- MECHANIZMY "m= . wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu.komorki nerwowej . Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia.'?'<&.

ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. tentials). ryc. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane).synapsy. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. wapnia (Ca+). kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. Powiedzmy. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej.powstanie potencjalu czynnosciowego. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. Mozna zatem powiedziec. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Akson wyrasta z ciala kom6rki. wklujemy do wnetrza (zob. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. uplywa od 0. 3-3). ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. w kt6rych wl6kno jest nagie. wedrujac wzdluz wl6kna. zakonczona mikroelektroda.5 do 2 ms. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. miesniowej lub gruczolowej. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. W czasie Tl widzimy. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. a druga. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. tworzac z nimi polaczenia . Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4.

W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. Widzimy wiec. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . zwanego rowniez mediatorem . Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. okreslane jako hiperpolaryzacja. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. moze sie stopniowo powiekszac. Oznacza to. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia.wszystko albo nic" (all-or-none law). I.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego.trwajacy kilka milisekund . kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. doprowadzajac do naglej. Natomiast okres. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. Skutki dzialania mediatora. powodujac jej depolaryzacje.7 substancji chemicznej . sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. Dzieki nim.wszystko alba nic". w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. mogq sie sumowac.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . Synapsy.neuroprzekainika (neurotransmitter). lokalnej zmiany znaku polaryzacji. jest okresem refrakcji bezwzgledne] .wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. Sumacia czasowa ~ RYCINA3. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny.okres refrakcji wzgledne]. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. okolo 1 ms. M6wi sie zatem. . Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami.

kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy.wytwarza EPSP. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. a drugi . dopamine. Adrenalina. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. serotonine.oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. jak i hamujacy. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. rye. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. Glatt. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. Pelni funkcje zarowno hormonalne.. Kwas glutaminowy. procesow uczenia sie. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. noradrenaline.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. Dzieje sie tak wowczas. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. nalezy zwrocic uwage na fakt. jak i przekainikowe. Ponadto uwaza sie. na przyklad. Pelni funkcje hamujace.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). stanem czuwania. 1994. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Noradrenalina. a inaczej cal a kornorka. Serotonina. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. o o -701----. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. 3-8). Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. W okreslonych synapsach acetylocholina. Hirsch. GABA. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. adrenaline. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. Pelni funkcje zarowno hormonalne. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Ronnett i Snyder. jak i hamulcowe . Verma. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. . gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. histamine i liczne aminokwasy. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . jak i przekainikowe. uczenia sie i pamieci.Pelni funkcje hamujace. ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. Kontroluje czynnosci ruchowe. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. jak i hamujaco. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. tt Depolaryzacja. jak i hamujacy. 1993). Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. Dopamina.

i rdzenia kregowego. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). RYCINA 3·12 b).2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. Jest to odruch kolanowy . 3-12b). i neuron ruchowy. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych.1. Oznacza to. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. ale . istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna. powstale w wyniku dzialania bodzca. 3. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. rye. zwanych efektorami. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne. 3. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 . N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.1. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. ! . Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany.5% wagi ciala.3.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym.104 ~~~~~~~~~~~~~~~.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter).3. Stanowi ono zaledwie 2-2. chronionego przez kosci czaszki. Dzieje sie to w trzech etapach. Kiedy pobudzenie receptora.a) monosynaptyczny. osiaga wartosc progowa. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. a takze poprzecznym. Widzimy.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe.. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. zstepujacym. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany .neuron czuciowy. Wiekszosc to 3. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. a przede wszystkim do kory mozgowej.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe .3.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. w ktorym nastepuje integracja informacji. rye. to jest receptorow.

ronow regulujacych ryczne. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. a grzbietowa czesc tych obszarow . miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). otrzymuja informacje wzrokowa. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu._. Tylomozgowie (hindbran). W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. Sa to: cialo prazkowane (galka blada. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . z niektorych czesci brzusznego wzgorza. most i mozdzek). J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. Jest to miejsce. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Srodmozgowie (midbrain). W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. jadro ogoniaste i skorupa). Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. (basal ganglia). Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. Miedzymozgowie.cialo migdalowate. a takze z pnia mozgu. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. po jego stronie grzbietowej.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . Nie jest ono rozlegla struktura. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. most i rnozdzek. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. takie jak hipokamp. lezace blizej miedzymozgowla. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego.cylindryczny. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). W uproszczeniu mozna powiedztec. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. przedmurze i . zawiera jednak liczne grupy jader. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. neurofizjologiczne lub morfologlczne. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. . [adra migdalowate i [adra przegrody. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. natomiast wzgorkl czworacze gorne.[adra. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. docierajaca poprzez most. motywacyjnych i pamieciowych.wstepujace. Istnieja rowniez inne podzialy. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. oraz niektore czesci kory. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. Uwaza sie._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej.

~~~L~.. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. miesnl i sciegien ciala. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe.. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots).!: zachowania ludzi i zwierzat.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. ornijajac rdzen kregowy. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. stawach i miesniach. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. ciemieniowe. 1981). poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa.korzonki brzuszne (ventral roots. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. rye. 3-14). ryc. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory.JM 10 8 . a wlokna ruchowe . N eurony ruchowe natomiast S. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego. 1979). Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S.mozgoweinaplaty . narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. tworzac w ten sposob nerw. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. Ocenia sie. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. a w wypadku ukladu autonomicznego .~~~~~~~~ru~~~~.czuciowe i ruchowe. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory...!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. S. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. Na przyklad. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna.m~. Problem polega jednak na tym. Tymi zdarzeniami.rownlez z tkanka gruczolowa.3. Pozostala CZySC kory mozgowej. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. 3-15). Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . Neurony czuciowe polaczone S. miesniarni i gruczolami organizmu. potyliczne i skroniowe (zob. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. zob. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. Wydaje sie jasne. 3. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji.

gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. Na przyklad. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . biologicznie pierwotnych motywacji. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. wychodza wl6kna.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). stopniowo wracaja do normalnego poziomu. Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. Gruczolywydzielania wewnetrznego. jezeli zostanie przedtem nakarmione. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. kt6rych wl6kna biegna do narzadow. zmienila sie motywacja zwierzecia. Potrzeba ta wzbudza poped.4. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. 1943). gdy temperatura ciala nieco sie obniza. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. Przywraca to stan hom eostazy.z naszego punktu widzenia .1. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . 3. 30-31). Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". M6wimy w6wczas.poprzez obszary kojarzeniowe. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. Ze wzgle- 3. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow.4. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. zeby moe przewidziec zachowanie. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. 29-32).1. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. N a przyklad. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w.z osrodkami rdzenia kregowego. ryc. jaka jest motywacja. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. co Hull okresla jako redukcie popedu. Glodne zwierze. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik .1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). Wedlug Cannona (1960). wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Generalnie rnozna przyjac. Na przyklad. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. Podobnie. w gruczolach i w miesniu sercowym.do zwoj6w. U podstaw teorii redukcji popedu. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. Innymi slowy. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. regulujac ich . kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. wzg6rze. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). w tym wypadku popedern jest glod.acetylocholina). tworzace Itlldad hormonalny. rozdz.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). Poped jest slla motywujaca do dzialania. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. kt6re modyfikuja zachowanie. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. naczynia krwionosne skory kurcza sie. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob.4. uklad limbiczny. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. natomiast gdy jest za niska. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. lezala koncepcja homeostazy. podwzg6rze i uklad slatkowaty . w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. ktore przywracaja stan optymalny. 3-16). Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. Nalezy zatem wiedzlec. 3.

regulujacych poziom glukozy we krwi. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego.~~"<fu. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). ..f.. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi.. Hormon dociera do kory nadnerczy. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . owulaeja Produkcia mleka • . Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres. --~~~~"i<'&.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. Skureze maciey.. W!!i£. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym.. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. zwalnia rytm serca. gdy podwzgorze. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy.. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych.. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu..• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny.. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. . pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. Iednoczesnie podwzgorze. dzialajacy na kore nadner- czy.-•. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili... ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. .~"% .jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. zwanych kortykosterydami. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m.= ~. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane. jak i autokontroli hormonalnej... poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi..~~rn . w skrocie nazywany ACTH. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-.

decydujace 0 tym. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. Oznacza to miedzy innymi.4. z drugiej stro- ny zas jego wplywom . a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone]. kiedy nalezy podjac. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu.pory posilkow. 1981. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. Osrodek. Zwierzeta laboratoryjne. rnaja one .1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. 3. Wiadomo. 1982). poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby.4. Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. Od dawna znane sa skutki. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. Tordoff. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. Podobne mechanizmy autoregulacyjne.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi .4. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. 1981). Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. Wirtshafter.0bok funkcji ukladu nerwowego . Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. optymalnej wielkosci. Teitelbaum i Epstein. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze. Podobnie jak ludzie. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. Novin i Russek.zdobyciu pokarmu. Przypuszcza siy. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu.3. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. . oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. 1955. ktore jq podwyzszaja. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. Mozliwe wiec. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. Asin i Brief. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow.za posrednictwem przysadki . Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. jest temperatura. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. J edna z takich substancji jest glukoza. Przypuszcza siy. sterujacego narzadami wewnetrznymi. 3.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci .3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow.

Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny.. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. Uklad aktywacyjny (activating system). Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego..J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej.jak si~ wydawalo . ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu." .2 _--~W!J"'it~. H. ktore zostaly tutaj przywolane. W"".l@.. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. Wszyscy studenci jednak. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter.zarobku. Hashim i Gage.n~~'. 1987). 1954). ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore.. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). 1953).fi. 1973). ale pozbawiony soli (Rowland.. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. Herona iT. Bextona.1 __ '" ~. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. pobudza kore mozgowa. Wedlug tego autora. Rola stymulacji sensorycznej.. w ktor ych uboga w witaminy. Szczury. wedlug tych danych.wspomnianego w poprzednim podrozdziale . prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace.'®i""U®i.3.. poprzez receptory smakowe. 1 16 33" . J ama ustna i przelyk. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. Doswiadczenia na szczurach wykazaly. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. ktory stwierdzil. poprzez bocznice. Badania takie jak te.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& .. moga odgrywac role wzmocnienia. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla.. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) . po to aby dostac sie do labiryntu. lecz rowniez.. gdy zoladek jest pusty. Podobne stosowano diete wodany.. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. Scotta (1954). na przyklad. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. wegloczy bialka. ze nie tylko CCK. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych._ . Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla.~"""".~~~~"%>.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior)..4. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. Eksperymenty sugeruja. Informacja ta jest. pojawiajacych sie wtedy. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie.~~"~ FIZJOLOGICZNA .~""'J: ""-.~. Kisha (1966).. Wedlug G. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. 3. doswiadczenia. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield.-. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. przeprowadzone przez W H. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju..~ --:. E. Westreich.. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. mimo latwego i atrakcyjnego . W. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy.. D. O. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. Harlow. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-.: wy- ~~~~~:~ . wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. Blazek i G."" ~. Jak sie okazuje. H. I ~ RAMKA 3. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. Autorzy ci wykazali. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu.""o/< _._uA!M1~.. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem.Z~~.ukladu aktywacyjnego. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. mozna powiedziec.~t:~~s:n::~. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. w" ®i'UU_. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego .---~---'. 1992).. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe.i~~~~~.prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do . Okazuje sie. niektore bodice (czy zmiany bodzcow).glodu i nasycenia.. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . ~'" u. 1990). dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. Young i Smith. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. w ktorym uczyniono wszystko. Girdner. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu.~.. 1965). N. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. ze skadinad wiadomo. jak sie wydaje. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. M. ~:~~~:lis:~~~.

gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. To prawda. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. Matysiak. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob.1 Sen W podrozdziale 3. Zuckerman 1969). Nalezy jednak pamietac. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego.5. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. Okazalo sie. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. 1962). Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. 3-19). ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. Cala aktywnosc behawioraIna. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. Nie znaczy to jednak.plywania. 1992. 3-18). ryc. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. ktore glosi. D. II Robert M.ciernnosc. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. a wiec w stanie czuwania. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . rye. Zjawisko snu nato- .w stanie czuwania i snu. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. 1908). Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. tym nizszy optymalny poziom motywacji. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . Yerkes (1876-1956) godziny.

ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG.za posrednictwem noradrenaliny . Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). Badania Hobsona.5. wykazaly. L. Lindsley. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. oczy zamkniete.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob.5. wiekszosc miesni rozluzniona. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. 1993). Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Magoun (1950) wykazali.1. Wykazali oni.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. rozdz.). Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. i posrednia. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. 3-20b). posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. ktory mozna podzielic na cztery fazy. D. rozdz. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. 3. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. ze jego oddech jest zwolniony. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. Wraz z F. zwanej miejscem sinawym. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . 1972). Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . W Knowles i H. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. przez twor siatkowaty. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. Iouvet sugeruje. Widzimy. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. 1992). oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep).w stosunku do umyslu. ryc. a sadzac po zrelaksowanej pozycji.sen paradoksalny. 4. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. Podobnie jest ze zwierzetami. 1949). gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych.5. Danych jest bardzo duzo. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. a sen paradoksalny . McCarleya. Moruzziego i H. Czesc autorow uwaza. Schreiner. ktory wykazal. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. Dalsze badania.sen wolnofalowy (slowwave sleep). Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. Przypuszcza sie. na przyklad. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny.2). Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . oraz lnformacyjna (sygnalowa). To rozproszenie oznacza w zasadzie. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. W. L. ze tak jest rzeczywiscie. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. Hobson stwierdzil. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. 3. Spotts i Snyder. przeprowadzone rowniez na kotach. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Hartmana (1973). ktore gina. rye. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . Bremera. przez wzgorze. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen.EEG). ze niezaleznie od modalnosci bodzca. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M.1. Jouveta. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. tak zwane fazy non-REM. Badania G. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach.

i procesy pamieci sa ze soba powiazane. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. nastawia uszy i rozglada sle. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle..6. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego.plastycznosci. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. 16. tworzac swoja teorie. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. Pawlow (1955/1926) uwazal. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. Zdolnosc uczenia sit.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. 1957). do zmtennosci srodowiska. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. W eksperymencie tym stwierdzono jednak.6 a Biologiczne podstawy . nie byloby tej ogromnej plastycznosci. ze procesy uczenia sit. Wskazuje to na obnizenie sit. W sprawozdaniach z badan.. nowego odruchu. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . Andersen i Motter. Skinner. otwiera oczy. Wedlug Pawlowa. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. Pawlow. okazalo sie. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. B. ktora polegala na tym. oczywiste. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. dokonywane przede wszystkim przez K. Badania te prowadza do wniosku. proces selekcji. a w niektorych wypadkach . ze Lashley. pozwalajqcq nam sku pic sit. ze selekcja bodzcow odbywa sit. Wedlug B. w trakcie warunkowania klasycznego . rozdz. Lashleya. P. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. Zgodnie z oczekiwaniami. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. Watson czy B. Na pomiary dotyczace uczenia sit. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. Problem uczenia sit. s. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. J. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. Poczatkowo przypuszczano.. F. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory.. Uwaga (zob. od dawna przyciaga uwage psychologow. jak 1. Oczywiste jest. Jest oczywiste. 1981). ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. Sadowskiego (1973. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie.mm: . na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. Potocznie nazywamy to . w ktorym wykazal. 3. ale bez procesu uczenia sit. 251).zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. Dzisiaj wydaje sit. Zwierze podnosi glowe. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. a nie fizjologiczny.gdy tak dlugo powtarza sit.calkowita jej utrate. lecz mimo to nie wahal sit. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. Zachowuje sit. mUSZq znajdowac sit.) pelni zatem funkcje selekcyjna. ktore wplywaja na ich zachowanie. rozwiazywania zadan w labiryncie. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. ze nieuszkodzone obszary . Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy.nlesluchajacego" ucha. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. mimo ze podawane byly do . ]. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. w przystosowywaniu sit.

uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. Trudno na razie ocenic. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. Pewne wydarzenia. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. przechowywania ich oraz . Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. 1976). w hipokampie . Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. stwierdzil. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych.przechowywanie informacji . Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. 19. 1980) wykazaly. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. Mozna przypuszczac. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. jak i reakcji warunkowej. jak sie wydaje. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie.. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. rozdz. Pojawily sie prace. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. gdzie sa przechowywane. Teoria ta zaklada. Solomon i Thompson. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). 3. I ~"%. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek... 1981) na podstawie swoich badan. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast.). Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. Thompsonowi. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. lecz po- . 1983) wskazuja. Tymczasem uszkodzenie obszaru.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. Okazuje sie jednak. 19. Iezacej pod platem skroniowym kory). rozdz. Thompson i Thompson. czesto na cale zycle.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym .fizycznych sladow pamieciowych. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych.wydo bywania z miejsea. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. 1976. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym.rowniez w odpowiedzi na dzwiek . Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast.). Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. Mozna wiec sobie wyobrazic. E. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. z ktorego rejestrowano te aktywnosc.w razie potrzeby . imiona. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. zwanych czesto engramami. Thompson i in. Nowsze dane (Krupa. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. twarze zapamietujerny na dlugo. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny.~~~~.~. Weisz. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania.6.. sugerujac w swojej teorii synaptycznej.. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. 1993. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. Kandel (1979. Badania te wykazaly rowniez. ktore. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. ktory decyduje 0 tym. a jakich nalezy sie pozbyc. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. ze przynajmniej jeden z tych elementow . gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces.

ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Szczury. S. 1979). Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. a drugim . 1964). ktoryrri wstrzyknif(to RNA. ktore nie uczestniczyly w treningu. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. Okazuje sie bowiem. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. uzyskano generalnie podobne wyniki. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. pozostaje bez odpowiedzi. 1966. . R. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. Ho. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. Hennevin i Leconte. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. Chorover i P. Doszli oni do wniosku.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . 1973) wskazuja. 1972). Ungar. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. Pelna amnezja nastepowala. 1985). by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. Trudno bowiem 0 pewnosc. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. S. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. Z kolei A L. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . McConnella (1962). Trzeba jednak podkreslic. Galvan i Clark.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. 1968. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. Wilson i Glassman. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna .bezposrednio po treningu . gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. Sposrod wielu struktur. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Horn. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". tym wieksze byly zaklocenia pamieci. ze wzrost poziomu RNA.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Galvan i DeSiderio. Dane te. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. poddanych uprzednio treningowi warunkowania. ktorych draznienie powoduje amnezje.5 sekundy. ktory stwierdzil. podzielono na dwie grupy. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. F. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. Babich. 1967). w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. Jacobson. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). wykorzystujace material kliniczny . Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. ~ RAMKA3. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. Wiadomo.

Chmurzynski. kt6ry przebiega w czterech fazach. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. zwaz pobieraniem pokarmu. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. ZACHOWANIA -. przenoszqcej .wszystko alba nic". pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. jak czuwanie i sen. wowym podlega prawu . Zlokalizowano tam ny refrakcja. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. Wedlug teorii synaptycznej. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. w uproszczeniu. Wiele danych eksperymentalnych. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego.rowniez EPSP moga sie sumowac. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. Pobudzenia struktur m6zgu. (2) osrodkowei. zwane neuroprzekaidu i sytosci.}. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. Kom6rka nerwowa . ktore wspieraja teorie konsolidacji. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY .podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. dwa osrodki: glodu i sytosci. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP).szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Te motywacje . az do powstania pozaliczana do podstawowych . przetwarzajacej otrzymana informacie. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. uwaga i wzbudzenie. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE .czesto okresla tencjalu czynnosciowego. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. B. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. i (3) zstepujacej (ruchowej). W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci.hipotetyczny stan organizmu. trzeba stymulacji. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. . 'Th~~~~~~'%. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja .~. (1989). przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. Biologiczne podstawy zachowania. Pobudzenie jedSynapsy. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. wspiera te hipoteze. Przyjmuje sie. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. 1. jest sterowasciowy. pisuje sie im. biologicznie pierwotnych motywacji. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. Wspomniana roznica potencjal6w. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. w jakim pujacej (czuciowej). opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. biologicznie wazna... i paradoksalny . Wedlug psycholog6w. Zachowania eksploracyjne lub . proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. na wyodrebnym srodowisku. Warszawa: PWN.w stanie czuwania czy snu.

metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. Ma to wiele przyczyn. przelomu XIX i XX wieku. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . L. "z sekundy na sekunde". 1967b) i europejski (Venables i Martin. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. 3. Przykladowo. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. w ktore] manipuluje sit. w wypadku wiekszoscl metod. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. rozdz. 1967). Po pierwsze. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. dajq one mozliwosc pomiaru.amerykanski (Brown. rowniez tych. i to w czasie realnym. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. kilkadzleslat. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. Po drugie.). W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). ktorzy sami takich badan nie prowadza. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. procesami fizjologicznymi.

staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. Klasyczne.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. Nalezy jednak pamietac. i polega na tym. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. Wildera (1931). w jakich sie pojawia. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. Badacz zainteresowany ekstrawersja . 1975). Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. starano sie natomiast przedstawic wybrane.OR). 4.wzrost ten jest tym wiekszy. a [ednoczesnie .2. analizujac sposob. Uwaza sie (POl'.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . lecz dlugotrwale. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. zarowno fazowe.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). Przykladowo. i polega na tym. mogacych 4. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. sen i wiele innych.osrodkowy uklad nerwowy. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. wykonywanych aktualnie czynnosci. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . aby poszukiwac innych teorii. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. jak i toniczne. Zmiany fazowe to zmiany szybkie.2. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. czy tez. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). Po czwarte. takich jak uwaga mimowolna. ze . Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. dyskretne bodice).LIV). Oprocz tego lst- 4. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. w sensie scislym. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego.2.3 Odruch orientacyjny. badz na drugim rodzaju procesow. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna.efekt podlogowy" (floor effect). Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. mowa bezglosna. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. Po trzecie. tonlcznego wzrostu rytmu serca. Zalozmy hipotetycznie.zahamowanie innych. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" .przy innych czynnikach stalych . Gray. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. ze spadek ten jest tym glebszy. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. nazywany tez reakcja orientacyjna. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji .introwersji. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. im nizszy byl poziom wyjsciowy. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). Okreslenia . nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec.

czyli jego habituacjl (habituation). mozna wiec powiedziec. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. W innym ujeciu. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. inspirowanym teoria informacji. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. Freeman). rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. w modelu Sokolova przyjmuje sie.37 58. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. 1969).I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. lub tez.nerw bledny). parasympatycznego. Iednym z problernow. Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. to znaczy uczenia sie tego. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. 1979. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. Drugi to uklad wzrnacniajacy.99 61.wagotonii sprawily. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane.30 63. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie.10.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji".z wagotenia (vagotonia. Sokolova (1963. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. 1993). wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. Bernstein i Taylor. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). Koncepcja sympatykotonii . Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. 1972). lub nawet calkowitego zaniku OR. . Wenger i Cullen. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance).2. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. rozszerzenie irenic.2. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. lm wieksza redukuje niepewnosc. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. Wenger i Cullen. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. w drugim . Uwaza sie. Eppingera i L. nieprzekraczajace na ogol 0. mowiac inaczej. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. w przeciwienstwie do orientacyjnej. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. 3. od lac. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. 1972). zmiany postawy. Wojtaszek.74 .1. Sokolov. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy.7. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. rozdz. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. Nie jest natomiast jasne. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. oznaczany symbolem A. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. 1969). Hessa w roku 1910 (por. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu.).5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. nervus vagus . Im wiecej informacji zawiera komunikat. nie podlega habituacji. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. ze reakcja obronna.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). 4. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. N.

Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. Przykladowo.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. a osoba. ale i od kierunku zachowania. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. 1967). lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun).578). ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. Opisany stan rzeczy spowodowal. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. 4. a jego funkcja wyjasniajaca. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. to znaczy sprawic. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy.2. 1980). co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. badania Laceya prowadza do wniosku. jest nlemozliwe do utrzymania. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. (3) Analiza wielu badan pokazuje. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. Inaczej mowiac. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). Engel. Mowi sie na przyklad o . Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. autonomicznej i behawioralnej. W literaturze (por. . ze zmienne. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. budzi zasadnicze watpliwosci. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . Duffy i inni. Malmo. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji.aktywacji elektrodermalnej" itp. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Lindsley. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. Wedlug definicji Duffy.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Specyflka indywidualna (individual specificity . byl John Lacey (1967). Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. jak Hebb. s. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. przynajmniej na terenie psychofizjologii.

za zgodij autora i wydawcy. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . Wykonujemy rzut. Patrzac na te wyniki. rozdz.2. Miller. odmienne jakosciowo od innych wzorcow. cisnienle krwi. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. _ .cZE/sloscoddeehu. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. Badania te. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. mozna latwo stwlerdzic. MOT . HR .bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. 1973.ych lub ]psychkznych (przykladowo. ANG . czestosc rytrnu serca. Powiedzmy. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. RES . ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. Wykorzystujac aparature pomiarowa. wzorce motywacyjne .. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II.gniew. trafiamy do celu. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym).cZE/slosc mrugania. Trudno byloby jednak rozstrzygnac.17-21%. Wedlug: Fahrenberg (1986.szybkosc rytmu serca. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg.. w kt6ryms z kolejnych rzut6w. EBF . Millera (1989).bezradnosc. Miller.napiE/cie miE/sniezola. HEL . Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca.m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. EMG . Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. jak i na ludziach. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. E. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. TEN . Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. Widac z niej na przyklad. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. 1986). ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari.1 138 nych os6b. uwaza sie. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . a wzorce sytuacyjne . sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). Kimmel. wydzie1anie sliny i wiele innych (por. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. . Tym. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por..reakcja konduktancji sk6ry. izolowanej zmiennej. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji.). sd fizjologiczne] 4. EEG . 1978). Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie.amplituda tE/tnakrwi. SCR . PVA .energia rytmu alIa. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie.5-19%.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. jak aktywnosc elektrodermalna.napiE/cie._1~i~i!:_i!l1ll:!. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. lecz pilka pada na lewo od celu. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. prowadzone zar6wno na zwierzetach. 17. 1978).7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych..molywaeja. copyright Elsevier Science. s: 53).

0 ktore] bedzie mowa nize] (por. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. lek i wiele innych (por. epilepsja.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. nadclsnienle tetnicze.EP). W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ .1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. 1993). i _I i I'. a w szczegolno sci . Obecnie podkresla sie czesto. Bergera (1929). takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo). obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. Wymaga to specjalnej analizy. parzyste .przedczolowa. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci.platki uszne (elektrody odniesienia). zaburzenia gastryczne. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. T (tempora~. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. nastawienia itp. C (centra~. 1978). W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. bo ponadstuletnia historie (por. Wkrotce potem. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. przede wszystkim . Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . oczekiwania. Fp (prefronta~. migrena.centralna. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob.potyliczna. Po pierwsze. 1978. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego.ciemieniowa. 1989). W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). A1 i A2 (preauricular). aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. 1989).Beck i Cybulski. (Miller. Basmajian. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara.prawa p61kulll m6zgu. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. Osselton i Shaw. F (fronta~. . jak napieciowy bol glowy. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych.. Schmitt.3. P (parietal) . Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. Dose szybko okazalo sie jednak. Basmajian. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. powstalych w nastepstwie chorob. 1980).skronio· wa. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. Cooper.moze angazowac rozne procesy poznawcze. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem.czolowa. a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . wypadkow lub zabiegow operacyjnych. Po drugie. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. 1989). niezaleznie od Catona.

kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. na przy- delta Uwaga. zwana elektroencefalogramem. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. rna bardzo zlozona strukture. 128. oraz wrzeciono (spindle .3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. 4-2). Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . interesujacych badacza. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. 64. (b) zapis z udzialem fal beta. Przykladowo. Rejestracja dwubiegunowa. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. Z drugiej strony sa badania. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . przykladowo.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. Pivik i in.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. Niekt6re z nich. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. znany jako "system 10-20". czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). czyli obliczyc tak zwany indeks fali. co bardzo utrudnia ich 10- H. (c) zapis z udzialem fal theta. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. J esli. Iaspera (1958).. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. 1993). obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. za zgodq wydawcy.3. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. prostopadle do powierzchni czaszki. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. W niekt6rych badaniach.2 i rycina 4-3. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. 'rye. 4. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. standardowy spos6b (por. iglica (spike). H. wykorzystujaca technike komputerowa. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. czyli fala ostra.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego .3. a nawet 256.

F He fE :FOANEC cer. Zmiana taka.7-7. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. cyklicznie powtarzajace sie fazy. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych.' 4.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). Majkowski. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. ryc. 1953). Lewine i Orrison.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. podczas gdy polkula prawa . Lewine. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. RyelNA 4·4 . Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie).6-3. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. z zamknietymi 'oczarni. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. zar6wno spontanicznej. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. Od czasu klasycznych badan R. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. Przeciwnie. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo.). 3. 1995). lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. 1994. Aserinsky i Kleitman. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. 1994). Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych.5-36. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. alIa (8. Budohoska i Grabowska. Krzysztola Owczarka. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. Ray.7-1. Lewine i Orrison. Zauwazono tez. 1990). theta (4. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. jak sie potocznie sadzi (por. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . 4-4). myslenie analityczne oraz emocje negatywne. Sanders i Hartshorne. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. . 1995). ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym.9 Hz). przedstawione zostaly w tabeli 4. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por.3. 1995. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Pivik. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por.6-3.7 Hz) i beta (12. 1986).8 8. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. 4. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu.. Orrison. Urbanski.6-11.144 nych. 1993). rozdz. jak i towarzyszace] zdarzeniom.8 Hz).3. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. Majkowski.7 Hz). Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany.1989). wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. sa natomiast typowe dla snu. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem.6-11.

3. McCallum i Winter. w przeciwieristwie do egzogennych. odkryta zostala w roku 1964 przez W. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym.SEP). (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne).1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. tab. osiagajace swoje maksimum w momencie . o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. 4. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego.potencial pozytywny o latencji 300 ms. 1964). Potencial wywolany jest specyficzna.3.3. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. CNV pojawia sie w6wczas. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. 4. Uwaza siy. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. a dodatnie w dol.7. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP).7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. Poczynajac od lat szescdziesiatych. 4. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci.3.2). cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. na przyklad.AEP). w odstepie okolo 1 sekundy. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Dla podkreslenia. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. Przykladowo. 1995). Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. czestotliwosc czy amplituda. zachodzi potrzeba ich klasyfikacji. 4. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. Najczesciej jest to technika usrednlania.3) nie przekracza 10 mV. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. J esli. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. zwlaszcza zas . odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. Cooper. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca.7.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde. Aldridge. natomiast symbol P300 . to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. Lewine i Orrison. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. par.VEP).3. to amplituda potencjalu P300 (por. kiedy osobie badanej eksponuje sie.w psychofizjologii poznawczej. Przykladowo. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. amplitudy i czasu utajenia (latencji). kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly. G. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. Jesli zalozenia te zostana spelnione. 4. takich jak jego modalnosc. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. Przykladowo. jak i endogenny. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . iz potencjaly endogenne. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V.

W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow.:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. 4-6). J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny).166 -0. 1965). Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. za zgodq wydawcy.. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). kontekst zostaje poddany rewizji. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. przyjmuje sie tu. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. Wedlug: J. jak oczekiwanie. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0.3. ile razy 6w bodziec jest eksponowany.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). ryc.083 0.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . Mimo to nie zmieniono pierwotnej.--~~~f-16c~~o2b. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna.80) -linia gruba.083 -0. 4-5). Zubin i John. Donchina (1981).125 -0. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. 4. Hink. Dose powszechnie przyjmuje sie. zwlazany z gotowoscia do dzialania. Deecke (Deecke i Kornhuber. sforrnulowana przez E. 1977.166 0.125 0. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. Schwendt i Picton. uwaga. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. Tecce. oznaczany tez symbolem P3.7. Poznie] okazalo sle. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. Kornhuber i Deecke.7. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . historycznej nazwy. H. (1971.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). Hillyard.04~ 0. 1965). 1973.20) -linia cienka. 1985). gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. zostal opisany po raz pierwszy przez S. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . rye. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. s.042 O. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. bodziec kontrolny (p = 0. Braren. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji.pojawia sie on wowczas.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace.3. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). Niektorzy badacze uwazaja. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). Naatanen.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. Uwaza sie. H.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. i pozny. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential .208 -0. Bereitschaftspoten- tial). Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. Kornhuber i L. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . niem. 1977). jaki daje wzmocnienie czesciowe). motywacja oraz intencja dzialania. 4).RP. ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. Nazwa potencjalu pochodzi stad. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. Wyniki badan pokazuja. 4. copyright American Medical Association. 4. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego.7.3.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji.

czynnosciowych. 4. Lewine. Niektore z nich. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego.BEAM). W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. Zdaniem Naatanena. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography .7. 1986). Magnetoencefalografia (magnetoencephalography .Naatanen. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. jak E. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe).3. Jiang i Alho. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej.7. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. Fakt.fMRl).SQUIDs).1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej).3. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . Tiitinen. Orrison i in. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu.CAT lub CT). ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por.3. Hillyard i Hansen. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). Galvaniego. Poczatki nowoczesnych. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Pole to jest niezwykle slabe. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging .MMN) jest R. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. Waznq zaleta obu metod jest to. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Cacioppo. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. 1995). Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). 4. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. miedzy innymi. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. Paavilainen. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach .r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. Tassinary i Fridlund. w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. Wyniki pokazuja. ktory nazwano negatywna fala uwagi. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. C.).EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. Davis i W. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . badania pokazuja. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. 1995). Jacobson. wskazuje. R. ktory jako pierwszy.. jeszcze pod koniec XVIII wieku. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. 1995). 4. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. 1990. par.jego kurczenie. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. Naatanen. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). 1990.3. 1993). Hausmanowa-Petrusewicz. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. Wykorzystuje sie w niej. Show (pOI'.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. 1990). Hartshorne. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. Co wiecej. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). materialy nadprzewodzace. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). A.4..

Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. pisanie.3 EMG a wyobrazenla 4. sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. sluchania rnuzyki). za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. warg. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. takich jak ciche czytanie. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. Uwaza sie. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . postulowana przez teorie aktywacji. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. Andreassi. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. 1972). elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. 4. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). pompowanie opony czy pisanie listu. pozniej. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. podbrodka). Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). N alezy jednak pamietac.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. F. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka..2. przeprowadzonych w latach 1900-1966. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. a pozniej z jego spadkiem. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji.2.4. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. gardla.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. 1971). (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi. Istnieja dane sugerujace. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . Dalen i Storfjell. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. zwlaszcza miesni karku. a czestotliwosc .2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. Wyniki uzyskane przez S. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. Iak pokazuje Linda Garrity (1977).rowniez na inne uklady). takich jak unoszenie ciezarow. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. 4. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. Zgodnie z inna hipoteza. obserwuje sie czesto. Eason i White. zapamietywanie tresci jezykowych. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. proszono. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. sluchanie tekst6w. 1989. Zdaniem Malmo (1965). BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych.4.10 000 Hz. W pr6bach.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe.2. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. recytowanie wiersza). Osoby badane.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. angazujacych procesy jezykowe. W szyst- . ze napiecie niektorych miesni.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku.4. Goldstein. pokazuja. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. mimika twarzy) . jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe.. dose czesto.4. po wstepnym okresie relaksacji. 1990. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. M. dla ulatwienia rejestracji. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. Badania tego zjawiska maja dluga histone. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. poczynajac od lat trzydziestych.

Po drugie. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. E. 4. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. musculus zigomaticus). 1979). W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. Dimberg (1990). ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . W siatkowce czlowieka znajduje sit. ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. na przyklad zmiany rytmu serca (por.podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Salt. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. stwierdzono. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. 1973). ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. aby sadzic. smutek i gniew. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej.4. Dalsze badania pokazaly. dan. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). Lang. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. Badania P. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. Fair.4. Ekman. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. musculus corrugator). Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872).PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. wykazano. Istnieja pewne podstawy.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. leh znaczenie staje sie jasne. natomiast emocjom negatywnym . Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. semantycznych. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. Stwierdzono.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. Po pierwsze.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. T Cacioppo i R. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. slegajaca 150 000/mm2. stwierdzono wy- I I 4. Miedzy innymi Shaw (1940. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. E.5. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach.mlesni ust i gardla. 1976).2. Petty'(1981). Zaobserwowano tez. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. Mandel i Klerman.2. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. ze EMG twarzy (facial EMG . ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. 1990) stwierdzil. lubiane badz nielubiane pejzaze. za: Cacioppo i Tassinary. ale maja wysoki prog wrazliwosci . takie jak szczescie. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. Po trzecie wreszcie. Langa prowadza do wniosku. a mianowicie ruchami oczu. nieco mniejszy . nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). ]. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw.

W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· .... Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde..5.1. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy.. ·.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. ryc.··8·.. jego parametry (zakres..1 Charakterystyka ruch6w oczu 4..::::·:::~-::~::::::::::... linia ruchu gtowy _. Wadaptacji wg: Tinker (1965).. nie slepe. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany... czterem znakorn standard owego druku (por. Uwaza sie..5..:::::::::::::::. 4..••• . Szczechura i Terelak. Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por. . spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1.. E . . aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie. "'.. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee.. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych).1. Szczechura i Terelak.... (4) ruchy skokowe (saccadic).. Dlatego tez mowi siy... RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 . ····.. 1993). . Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. . . - " R . najwazniejszych punktach obrazu....~ . ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych... Stosunkowo latwa.. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu... B . Widac to wyraznie.. R .. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. R I linia ruchu gtowy . nie dluze] niz 100 milisekund.5. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por.poczCjtekwiersza.2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia). 1993). ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography .-.: ~..EOG). w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4... Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo. ··. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony).. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu.ruchy wsteczne. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej.... nawet jesli oko zasloniete jest powieka. Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny).5 stopnia katowego. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu.... za zgodCjwydawcy.koniec wiersza. 4-8)... zarowno dowolne. copyright University of Minnesota Press.. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B ..:::···· .... Szczechura i Terelak... Mlodkowski i Mlodkowski. ... ale koncentruja na wybranych.. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku. 1979. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit). Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko. ·E . zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym.' . Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna.. ... jak i mimowolne. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. .. na ktory patrzy badany.. 0 ••••••••••••••••• .·········_······E . ryc. w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu.1. 4-7). co stanowi 1/10000 pola widzenia. .156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt. gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por...

W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. Po drugie. J. 1993). Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. operatorow komputerow itp. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. Kahneman uwazal. jak emocjonalnych. Jej wrazliwosc. 4.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. wy[sciowa szerokosc zrenicy. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. obserwowano dwa maksima reakcji. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. zwierajqcego zrenice. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. reakcja ta byla wieksza niz wtedy.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993).nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. do wartosci maksymalnej. gdy zapowiadal on zadanie latwe. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. Asarnow. miedzy innymi. kierowcow. Hess. H. pamlec krotkotrwala. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. pupilla .1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to.2. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. badajacych. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. 1996). 1986.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. moze wzrosnac az 100 000 razy. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. Fiksacje staja sie dluzsze.5. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. habituacja. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. Badania Zimmera (1993) pokazuja. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. Uwaza sie. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. Beatty.5. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. drugi . rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. 1965) autor ten zaobserwowal. 1974). Podobnie jak w wypadku innych efektorow. ktory jq rozszerza. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por.przez uklad sympatyczny. Zimmer. Hess sforrnulowal hipoteze. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. Wiadomo tez.zrenica). ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. Mimo podjecia kilku prob. stwierdzono. Sarkin i Dykes. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. maszynistow kolejowych. trudnych. jak [asnosc i barwa swiatla. stwierdzono. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. 13 x 14 i 16 x 23. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. akomodacja oka. ruch spostrzeganego obiektu. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. zarowno poznawczych. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. ze bodzce psychologiczne moga powo- . Beatty i D. Analizujac tego typu dane. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. Badania pokazuja. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. od lac. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut).2. 1973). rozroznianle bodzcow dzwiekowych. Ianisse. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. nie przekracza na ogol 0. Kahneman. Kahneman.5 milimetra. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. jak E. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. Stwierdzono przy tym. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. niezrozumialych. zwlaszcza tam. gdy wypadaja na slowach rzadkich. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. koncentracie uwagi. i miesnia promienistego. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne.).5. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. Scislej rzecz ujmujac. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. Podobne wyniki uzyskano. 1965). czyli tak zwany ruch regresyjny. Po pierwsze.

Mietkiewskj. by zwracano na niego uwager). Zachodzi ono z pewna regularnoscia. regulacja miejscowa . bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne.5. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. ladniejsze. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. zwany tez ukladem krazenia. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. Zdaniem I. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). selektywne hamowanie reakcji mrugania. Innym. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. 1990). (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. Badania pokazuja. Przykladowo. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. oraz odruch obronny. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie. (2) odroczeniu mrugnlecia. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . Komentuiac te dane. powracaiaca do serca. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. 1984). oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych.jako srodek upiekszajacy. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie.belladonne (bella donna znaczy doslownie . Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. utrata wzroku czy sila oswietlenla. rysunki twarzy. ze silne emocje (lyk. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. zostanie przepornpowana). Stern. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. Przykladowo. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. Hess przywoluje fakt. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania.wzorca dzieciecosci" (notabene. nie zas najej znak. na drugim zas . a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. ze cala krew zylna. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. 1993. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. Stern i Dunham. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. 4. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. rna niezwykle zlozony system regulacji.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). oko . Sterna (1992). jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. lecz krotkotrwale. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. Berne i Levy. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym.powiekszone poprzez retusz. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie .5.rozrusznikiem serca).piekna dama") . 1973). w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. jak znieczulenie rogowki. Hess i Goodwin. ze zarowno czestosc. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. Uwaza sie. Podo bnie. mechanizmy autoregulacji. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. czas trwania. pobudzenie nerwu blednego moze 4. 1992.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. M. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. badani nie byli swiadomi. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. Ogolnie rzecz biorae. Jest tez mozliwe. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. Podobne . Generalnie rzecz biorac. Co ciekawe. Pewne dane wskazuja. janisse (1974) uwaza nawet. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy).A. Mozna sadzic. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. w sposob podobny do .2. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. P. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych. Zdaniem Sterna (1992). zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. Automatyzm serca przejawia sie w tym. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec.

Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny). pluc.6. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce).. Levy. u osob 0 slabszym miesnlu . otrzymujemy kolejny wskaznik . Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych.2 0.ECG lub EKG) . Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony.6 0. podlega on glownie kontroli neuronalnej.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. czyli zmiana przeplywu obwodowego. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca.1. 4.6. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). nerek i skory. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. Najlepiej widoczny jest zalamek . ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~.SBP).1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca.6. powoduje ich zw~zenie. rye. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej.8 0. takich jak mozg i serce. 1977). oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. dodatni R. 4-10). decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej).4 0. ktory razem z sasiednimi.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). 4.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. takich na przyklad jak skora. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. Somsen. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). mierzona w rnilisekundach. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). Jennings ivan der Molen.1. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne. W niektorych tkankach.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI)._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate .0 4. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. rye. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. 4-9). Przykladowo. 1988). Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. por. W innych. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals).0 0.

Ciarkowska.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. Mulder. 4.. Kaiser. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. w szczegolnosci zas . 1996). Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). Shapiro i in. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe .zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa).2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca.-~"".1. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix...2. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. gl6d. na pobudzenie ukladu .:. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. strach czy wscieklosc. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru..an rytmu S. zar6wno okresowym.. 1988). W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu. 4-11). tym wieksza szybkosc fali tetna.cz\lscdolna. Stromme i Ursin.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. 1993). J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography).1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. 1992.3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). nieinwazyjny pomiar ctsnienia.wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por.. rye. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle].6. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu.6. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. Geer i Head. ale podlega ciaglym zmianom. Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. .. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca.6.'"""' 1 64 . takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi.. W badaniach dotyczacych szybkich. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s). mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. 4. """"----""""--_. Beauvale i Bener. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. Obrist.6. 1974).~.. takich jak b61. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in.1. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala.6. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej. 4.transport substancji energetycznych. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability . czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. Przykladowo. 1996).~ ~. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne.15-0.RSA). Rzeczywiscie.4 Przeplyw obwodowy 4. 1976). 4.5 Pl'zykladowy tapis zmi.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly.erc.1. jak i 0 charakterze doraznym. to jest 0. a posrednio ... otaczajace jq tkanki).HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia .beat by beat). 1996).

57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki. Brener iRing. 4. CZ!.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. Harbin. Iak dotad. Niektore badania sugeruja tez.. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. '" s Q) '2 30 S . a w nastepstwie .2. jak to zrobic".l. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. A. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej.na aktywnose: sercowo-naczyniowa..ls6A przedstawia relacj!. . co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist. Prosz!. 1976). ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny.l mi!. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. Dowodzi to.obciazenia ukladu krazenia (por.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). Obrista. 1980).l prostq (regresja liniowa). Brener. Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. 1987.l mi!. Dobrym przykla- .ls6B przedstawia relacj!.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja.2. adrenergicznego. za zgodq wydawcy. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. 1984). opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. niz wtedy. 1987). Brener. Requin.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. 1991).s "" '13 . Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. 1988). Cannona (1915).l mi!. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P.6.6. Pewne dane sugeruja nawet. Myrtek i Greenlee. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por.102 u/min i maksymalna . ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. 1989. aby uniknac kary) . s. Stromme i Ursin (1974. rozdz.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. a w konsekwencji .lzwr6ci6 uwag!. copyright Aerospace Medical Association. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja. Paski poziome ilustrujq r6inic!. Przykladowo. rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. czyli: "Nie wiem.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). 1221). ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. Wedlug: Blix.

. Nie jest rowniez jasne. J ennings. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu. czyIi: "Nie wiem. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. ~~ 169 dem moga tu bye badania]. BIOLOGICZNE ". 1986. gdy dotyczy antycypowanej kary.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . nieraz bardzo znaczny.nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej").~ zwolnienie rytmu serca.".6."""""""£jW.-16 8 rf. Brenera (1987). Iak pisze J.. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. jak i wtedy.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym.1 Odruch orientacyjny.".. 4-12). Wyniki pokazaly. Wyniki wielu badan wskazuja (por.sukces jest nlemozliwy. reakcja orientacyjna . a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca.". kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan... ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. jak i wtedy. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. Zdaniem Graham. [esli uswiadomimy sobie. Ciarkowska. Jest wiec zrozumiale. pokazuje. Lacey. a tym samym . wzrost rytmu serca..:~ . do jakiego zas ... Carroll.. """". czyli: "Nie wiadomo. Iesli zadanie jest bardzo latwe.~ca.z procesami uwagi. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody.::'<""m". 1979). mogacych dzialac jak dystraktory. Nlepewnosc co do wyniku dzialania. R.proces6w emocjonalno-motywacyjnych..odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie.".". osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. jakim bedzie musial sprostac. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny.. jezeli jest ekstremalnie trudne . zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. 1984). ze nasilenie 4.4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. Reykowski. nie jest jasne. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. . gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. . Obrist. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". 293)._'.3. J. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja.6. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. N alezalo by przyjac. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu.. innym niz kierunek uwagi.gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0.50 (bye moze inne czynniki. . takie jak wielkosc przynety.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection)."":... 1967) koncepC. . wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary.2. Turner i Hellawell. 4. Nie jest jednak jasne.IT . Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim.. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. rye. nastepuje przyspieszenie pracy serca..3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. Autorka klasycznych ba- Badaczem. w szczegolnosci zas . 1992). Barry (1982.. reakcja 0 bronna . ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. 1976). MECHANIZMY '. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:.3. czy oslagne sukces". Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste.. 4._'.. Powszechny jest poglad. moga modyfikowac ty zaleznosc). W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. glom'. aby wre-szcle. natomiast w sytuacjach. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi.L. byl nlewatpllwie John Lacey. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy... 1987). musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . 1992).6. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. niepewnych. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por. jednostka moze bye pewna sukcesu. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). aby otrzymac pokarm. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) . ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in.6. s.talle) obserwuje §i. okazaly sie nieskuteczne".~~"". ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w....2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. Powstaje jednak pytanie. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. 1986a). .. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel.. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji. W sytuacjach nowych. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA . Jennings (1986b.

Stosujac metode endosornatyczna. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993).primary bradycardia). wsluchiwanie sit.74.67 i 0. jest badanie czasu reakcji. 1985).6. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs.. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna .6. Stosujac metode egzosornatyczna. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. albo tez przewodnosc czynna. 1979. rozne wersje tego schematu. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. Ieslt stosuje sit.albo inaczei .:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory .~:~~~::::!:~.. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . czyli rezystancja skory (skin resistance). staly prad pomiarowy. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. unsignalled reaction time). Bohlin i Kjellberg. 4. 1992. mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. H. C.3. sk6ra zachowuje sit. Boucsein. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. 1990). jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. Neumann i Blanton. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. 4. 1977) bylo odkrycie. van der Molen. Somsen i Terezis. Somsen i Orlebeke. Jennings. Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition)._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . 1974). Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc.-. Stosuje sit. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por.3.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. 4. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. przykladem drugiej . towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. czyli konduktancja skory (skin conductance).3. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. w rniare wydluzania sit. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. 1986a). 1970). Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974).roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). J ak dotad. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -.------ --- -- --_. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect). . Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. potential). a scisle] . Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic).rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych).::~z.--~u @b\" ~ ~3+---------~---. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. nie rna jednak jasnosci.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974. w rnuzyke nagrana na tasme). van der Molen.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. Jennings. oczekiwania na bodziec imperatywny. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec.6. w przyblizenlu jak opornik (rezystor). Fowlesa i innych (1981).

jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por.gruczoly potowe. l1ub1. (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca.). tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. C. czylireakcje na konkretne bodice. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.". D. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. . (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. wymienione nize] prawidlowosci (por.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por. 1977). Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS.7.:m:. bodzcaml z nieznaezacyrni zas.SRR). ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory).-.te. 4. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu. R(KQ) 4.. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . 1993). przeprowadzonego przez A. Bernstein. rozdz. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho.siemens (S). M.7. 4.-. (3) poziom potencjalu (skin potential level . Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. w mikrosiemensach (mS). S. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu.. !&. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to. 1973). 1967a).. ktore nie wymagaly. Brown. W roku 1967 C. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne).. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. czyli obecnosci bodzca. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . z niewielkimi wyjatkami. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. -.K:::"§rm=:_§. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma ...SPL).~~"%t. 1993)..fu. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego. ktore wymagaly •• areagowanla. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). P.-. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. Gtuczoly te rozmieszczone sa. Iednostka rezystancji jest om (Q).4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ. Zgodnie z nim. musi bye postrzegany jako znaczacy. .58bitow niepewnosci) oraz [ego..m. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian.:'1<. bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami.~ 173 4.. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. Taylora (1979). czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej.."Th._ .2.w milionowych czesciach siemensa.: Wynikiekspery" mentuwykazaly. Ohman. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R. Korr (1957) wykazali. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. (1). Montagu i E.7.. miedzy innymi.• ~v.~~- . aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna.. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. Thomas i]. na calej powierzchni ciala. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. S.-ze. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te.. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator. Prokasy i Kumpfer. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). Przemawiaja za tym.~tmJr. natomiast wlelkosc konduktancji . E. M. ~. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez].. Bernsteina i A.· reagowania) . (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych. jak sie niekiedy blednie sadzi. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). Colesa (1966). przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200). Barry.~~~~"'''''£===''''k"". Edelberga (1972. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii).. 1982. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach.SCR) .-.7.~ . ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. oraz aktywnosc toniczna. . 1983). w ktory wmontowane sa elementy przewodzace .

3 i·····~ .4 \~~ V 4.4 0. rye. 1973). im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. Grings i Dawson. Podobnie jak nabywanie. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. klasyczne bodice warunkowe. wystarczy poinformo- wac osobe badana. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. 4. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. Podobnie. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). lecz reakcjami orientacyjnymi. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis ... Prokasy i Kumpfer. sprawiajacej. a nawet zanik reakcji warunkowej. 1966). a nastepnie na systematycznym ich spadku. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza.= . przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. 0. Powstaje pytanie.nawet do poziomu wyjsciowego (por. Maltzmana (1979).~ :'\ ~ l\ \ II I -0.nej. S3' .6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. jak i przez bodice. Prokasy i Kumpfer.przy duze] liczbie prob . nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR). jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow).~. Rola jezyka (lub tez.7. uzywaiac terminologii Pawlowa. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. niektorzy badacze dochodza do wniosku. czyli tego. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. E. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz.=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. 1973). 4-13). polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji.bodziec.. mozna spowodowac zmniejszenie. 1973). Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). 1973). W Cook i R.~. Wyniki badan pokazuja (por. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki).. Harris (1937) wykazali. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. Garcia i Koelling. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml.. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A. Zdaniem 1. Na przyklad.pierwotnie neutralny . to jest uswtadomienlern sob ie.7. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. pajakow). niekiedy . Prokasy i Kumpfer. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. Skutecznose tego typu procedur.

~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v .ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie.. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. . czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. Istnieja dane wskazujace na przyklad. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. 1985). z drugiej zas .•. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. 1 76 """-&~. Wedlug pierwszego z nich. ze moment wystapienia.J ak widaez ryclny.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. drugi zas . ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. jest biofeedback. Wystarczy uswiadomic sobie. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej.tym wteksza arnplitudaeieakcji. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). Wyniki badari pokazuja. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. ~~~"1m. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. jak i dla praktyki psychologicznej. D. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. operatorow kornputerow)._- v. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. Oznaczato.bez jej udzialu. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. dane eksperymentalne. Maltzman. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. przy czyrn podkresla sie. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. Zauwazono. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). W zasadzie nie kwestionuje siy tego. charakterystycznych dla danej osoby.">!III"" polega ina tym. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu.:~ neralizacji semantycznej.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. mledzy innymi. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych.~~~~~~~~~ 1 77 l . kierowcow. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H.warunkowego. wygaszania badz generalizacji takich reakcji.chalupa".rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. reakcji orientacyjnej. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze.EMG) moze dostarczac informacji.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . . ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. zmiany zachodzace w czasie snu. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow.warunkowaniem i generalizacia reakcji. "palac" itp. Cenerallzacta se'""lifl'" un. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. czas trwania i czestosc tej reak- . i nie wczesniej. E. reprezentowanym miedzy innymi przez M.nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . bodzcem warun- kowym. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. •• .mleszkanie". Istota problemu dotyczy raczej tego. Znanych jest wiele potencjalow korowych. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. 1973). uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. Liczne dane pokazuja tez.N&.dom".. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). kolejnosci zas . Mandel i Bridger. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. Zgodnie z drugim stanowiskiem. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. Przykladowo. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu.. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie.I&":"~. inrwiyksza. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem.. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. ogolnego konstruktu teoretycznego. dyskutowana od lat szescdziesiatych. rozniqce sie intensywnoscia. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej.. jak . ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania. 1979. Stwierdzono na przyklad. Inna nosna idea. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. .

(1992). Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. Wrodaw: Ossolineum. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. Interesujacym. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. K. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. jak i bodziec. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. Pies to dobry. Istnieje tez poglad. (red. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. 5.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. Zimmer. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. T. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). 3. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. 53). takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. jak uczenie sie i przywiazanie. Sosnowski. T. W. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow.). Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe.178 cji sa regulowane w taki sposob. 6. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. a nie. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. jego intellgencje. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. 1894. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. (1991). to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. (1993). czujnosc. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. s. Ciarkowska. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. 4. jak dotad. choc nie calkiem typowy. Wrodaw: Ossolineum. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze.. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. bodziec warunkowy. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. glebszego charakteru. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. Sosnowski. Stwierdzono. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. mieso lub skora. przyklad tego procesu. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. . [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego.

Nastia jest reakcja obronna. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. Ukwial. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Poslugujac sie tym kryterium. 5. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). termo. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. bieg w kole aktywnosci itp. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. czyli takie warunki srodowiskowe. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. 1989) to bazotaksje. wykonywanych w okreslonym kierunku. formach zachowania.- . ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. jakim jest zachowanie. ~. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. 1960). Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. co sprawia. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. matematyzacji analizy rezultatow. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. Lorenz (1982) broni nawet tezy. Inicjuje ona zatem lokomocje. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla.czy sejsmokinezy. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. tak jak w wypadku kinez.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). przyjmujac. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. prowadzac badania na zwierzetach.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. oraz astrotaksje. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. lisci) . 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat.•. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. Uznali oni. do oslagania powtarzalnosci wynikow. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. 1950).180 czalnych. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. menotaksje i astrotaksje. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. .1. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. korzeni. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". Vh'="·~~~~~~ -~~~. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. Sadowski i Chmurzynski. takich jak naciskanie na dzwignle. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych.•. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Dembowski. Etologowie (ethos . opierali sie najczesciej na wybranych. W niniejszej pracy przyjmujemy. 1993. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie.""-~ •. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. Psychologowie eksperymentalni. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca..

Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. 1989). sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. Sa to wrodzone.na stymulacji zewnetrznej. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. Oznacza to. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. charakterystycznymi dla organizmow. jest mledzy innymi odruch cofania.tropizm. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. ktora wskazuje. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. bardzo do niego podobny. Blaszczyk i Zielinski. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. 1982).. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. Waznq cecha tych reakcji jest to. B . sa reakcje optokinetyczne. jest mniejsze niz w przeciwnym. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. nie przechodzac do kolejnego etapu. Sadowski i Chmurzynski. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. Istota zachowania korekcyjnego jest to. Doskonalym przykladem. oraz. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. 0 czlowieku mozemy powiedziec. 4. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. ryc. Tajchert. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie.. symboliczna sylwetka drapiezcy) . Elementarnymi skladnikami zachowania. rozdz. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN).chemotaksja. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. 1993). ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. choc trzeba stwierdzlc. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. Mozna zauwazyc. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. 5-1c. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. a nie . Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). 1996) lub odruch obronny.jak na przyklad taksje .). opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. choc . Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). powszechnie wystepujacy na polach. C i D . Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. niewymagaiace uczenia sie. Dlatego bywa porownywana do taksji. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej.d). Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. ze nie wystepuja one. podawanym w wielu opracowaniach. 1966) i muchy domowej (McFarland. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. Jest to forma zachowania organizmu.

Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania.. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca. jak widok malych zwierzat. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. . 175). podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki.~"m.~'W£. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. (Tinbergen..2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych.". Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. Po stacie z reklamy.2. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). dominuja wlasnie takie zachowania. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. U organizrnow.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. Instynkt. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. . wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych.. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. 5. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. Pojeciem. na drodze roznych form uczenia sie. Analizujac ten problem. 1974). Nalezy wspomniec. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka.~ .1. 1976/ /1951). Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja.:<%lf$k'W!.. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne.%~"f.~~'&."®&.~ 5.. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW). Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych.. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. otwieranym. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. jego konczyny pozostaja usztywnione. N. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt.~~"%. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa.~~~'m. Pierwotnie stosowano termin .. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych.*. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. wylacznie przez wlasciwy bodziec . odnoszacy sie do procesow aferentnych. bez przymiotnika "wrodzony".. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu.zachowanle instynktowne". zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. s. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq.1. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji." 18 5 . zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy.l.. wed lug Tinbergena (1976/1951. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. lecz przewyzszajace go wielkoscia. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. '- ff&.~~~Wk~'.klucz. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego.<mh~~. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna.2.1.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. to: [. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. jak cofnieta czesc twarzowa.. Tinbergen i K. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca. opisujacy procesy eferentne. a takze odruchy zlozone.~~~~~'m. nalezy podkreslic kilka faktow. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. jest instynkt (instinct). Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. intensywnoscia koloru itd. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. Obecnie wiadomo. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. kontrastowoscia.

czyli zgodne z zasada . przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. to jest --I hamowanie •.'. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. Glosi ona. W. to wszyscy. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. Im wiycej wody w zbiorniku. wykorzystac pojecie popedu.model procesow motywacyjnych Deutscha. Im wiycej wody w zbiorniku. B . tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji.. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". Te akty zachowania. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. choc nie rna watpliwosci. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. ktorzy staraja sit. Muszq one przekroczye pewien prog. Lorenz posluguje sit.1. Gdy takich ruchow zabraknie. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982).. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. tym wiyksza energia dzialania (popyd).. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. sa tak zwane ruchy intencjonalne. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. Jak latwo zauwazye. analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r.~ zmiana .wszystko alba nic".I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A .~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci.2. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. Trzeba podkreslic fakt. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. ktore powodujq. Nalezy stwierdzic. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. 1975). Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. Model Lorenza. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne].psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . 5-2a). Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. okreslony przez D.czne Bodice specyficzne 5. sa szczegolnie sztywne. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania).e ':eJr. Pojeciem. C . ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii.. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. D . Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii).

. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha.". Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe.•':'$~~~. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym.. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy.._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). 1994).:- &"< . eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania)..1.!cy.'%. w. tak jak proponowal Tinbergen. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych.bodziec swoisty.4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. Stan ten. rye. 1972. B .m-:~-. ryc. zob.~~~~:«" .og61na organizacja zachowania.mechanizm wyzwalaj. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej.2. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania.efektor. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu.. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. OKR .bodziec nieswoisty. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego. tworza zreby ogolnej struktury zachowania. 5-3b).. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego.". powtarzane moga bye etapy poprzednie.~~_ ZACHOWANIA .~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. J. Objasnienia symboli: > . zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a.m. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. """. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych. . < ...osrodek koordynacji ruchowej.. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. MW .-. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. oraz niespecyficzna. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania.gotowosc do dzialania.~~%. Ns . Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym. rye. Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe).. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy._'tm. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5..".receptor. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia.. GD . Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. Ss . niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi).- 1 89 k.. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. A. 5-2d). B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A ..1 88 ffi~~'%~. sterujacego danyrn zachowaniem. Deutsch (1960) w swym modelu (zob. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego.'\. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary.. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia.

~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. Pszczola. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). lub nawet grupa pszczol. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5.2. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. ale zarazem mniej zagrazajacej. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. schowana do otwartego naczynia w taki sposob..2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.. gaja przed siebie dlon. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie.. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. ktore pachnialy w odpowiedni sposob. ktorego sle bola. ktory badajac nowy obiekt. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. wyciaga glowe w jego kierunku. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. Istotnie.]" (finbergen. wydaje sie. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. prawdopodobnie dotykowych [.]. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. 89). 5-4a). Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi.zatopienia zqdla . Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan... B . Trzeciej kolejnej reakcji . utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego..190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. picie). niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). r ! !] . czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. Na przyklad szczur. s. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem).Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. 1966). szukajqc pszczoly. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym.] wyzwala pierwszq reakcjy. natomiast te.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.1. nieprzystawanie do sytuacji. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. 1976/1951. ryc. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. nie zwraca uwagi drapieznika.. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu.

Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. Uwaga skupiona zostala na gatunku. van Iersel i A. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych.~~~. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. kooperujace. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. ze wymienione wczesnie] zachowania. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. Gatunek nie wystepuje "w calosci". Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow.. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. Darwina (1859). gdy spotkaia siy ze soba. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. opieki nad potomstwem. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Latwo jednak znalezc dowody na to. z paleniem papierosow. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana.«"-. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan.. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. zwterze. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. Latwo udowodnic. przejawy altruizmu. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. dazace do kopulacji. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. :. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. opisowych i wyjasniajacych. ryc. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki.. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. roslina czy czlowiek.. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow.]. ktorego jest przedstawicielem. B i C. antygatunkowe. ktore sluza przetrwaniu gatunku. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. C. 5-4b). ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. ktore zmnleiszajajednostko- . ze jednostka walczy 0 przetrwanie. ze proces selekcji preferuje te zachowania. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. zgodne sa z zalozenlem. ZACHOWANIA •. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. To jednostka przezywa lub nie. J ednostka to fenotyp. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. Roje pszczol walcza ze soba. to jest do unikania drapiezcow. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. Nietruclno pokazac. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. flzjologii i zachowania..- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A.~~""ifu~~~~~ 19 2 . przynajmniej w tej czesci. A. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. mimo ze w jej trakcie moga zginac. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. realizacji prokreacji. Wynnie-Edwarclsa (1962). (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. partnera seksualnego. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna.~~~~ MECHANIZMY =lli. Teoria cloboru naturalnego zaklada. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. A.. walcza. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. C. rozmnaza sie lub nie. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania.. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. ktory postuluje. organizm. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. Opieka nad potomstwem. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. co dowodzi. znajdowania pozywienia. zachowan. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. Neodarwinizm. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka.:. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. Bol (1958).

Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata. nie. a koszt grozby 10.odsetekjastrzC.25 OSJ = 6. otrzymujemy nastC. Jezeli zas odsetekjastrzC. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu.'!biii. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy.1.'! punktu rownowagi: g = 0. Analize taka przedstawil J. a w 42%jak golab (por.'!bia j . do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu.'!c placalnose strategii jao strzC. i I .j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach.194 wej. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.oplacalnose strategii goIC. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). Wilsona (1975). Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. a co za tym idzie . O. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. Tabela 5. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. opieki nad potomstwem. Jest to zatem istotne uderzenie w . ktore nie przyczyniaja siC. nazywa siC. Przyjmijmy. Istnieja zjawiska. ze OSJ = OSG.1 Agresja Lorenz (1964. czyli ESS. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. TakwiC.odsetek golC.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. walka. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy.'!bi wpopulacji wynosij. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. Proces selekcji eliminuje te zachowania.58 OSG = 6. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC.powr6t do punktu r6wnowagi. J est to strategia. to g = 1.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. a dla golebl O. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. gdy jest wspolprzywodca grupy.oplacalnose strategii jastrzC. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. a golebie] +15. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji.25 Tak wiC. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. Jest to zachowanie antygatunkowe. przyjmijmy. jak w tab eli 5.ESS).j. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem. z czasem jii dominujac.'!biej rzewyzsza golC. ryc. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. Stra- ~ RAMKA5.'!bi. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa.3 5. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. Sens tego zachowania widac jasno. 5-5).42 j = 0. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC. nie jest wyjatkiem od reguly. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. ilu jq stosuje. gdy przeanalizuje siC. rosnie bowiem liczba walk przegranych.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 .'!pujqC'!charakterystykC. gdyby wszyscy jq stosowali. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana. Taka mieszana strategia. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow.'!bia OSG .jeszcze mniej. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. Maynard Smith (1976). ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. biologii. od ktore] nie rna ucieczki.'! bardziej oplacalna. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25. Zgodnie z tym.'!o bi i golC. kilku samic oraz mlodych osobnikow.'!biastaje siC. Walka krwawa. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne.2. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi.zasoby gatunkowe" Iwow.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna .'!bi w populacji g .'!bi. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode. obarczonych kosztem ran (-100). ktore zastali w grupie. ze: OSJ .jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15).'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy .

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-