1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. Z kolei programy nauczania. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. oferty wydawnicze byly tak ubogie. Wobec nawalu wiedzy. co znaczy. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. W Stanach Zjednoczonych.zarowno pod wzgledern tresci. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. Ta grupa uczonych. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. ze jest akademicki.spowodowala. [ezeli nie katastrofalny. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. jako "deprywacjy podrecznikowa". ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . niemal lawinowo powstawaly studia platne. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. Tomaszewskiego . Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. Choc. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. i 80.. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. choc kuriozalny jest fakt. Iak juz wspomnialem. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. rozwojowej i wychowawczej. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. Wystepujacy w latachDu. J urkowskiego i Z. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. Zlozylo sie na to kilka czynnikow.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . Praktycznie biorac. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. znana jako szkola warszawska. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. to autorzy wspomnianego podrecznika. jak nadmienilem. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. cykl wydawniczy tego podrecznika . i 90.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat.Ten lwowski psycholog. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. znaczy to. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. najwyzej zorganizowanym. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. liczba ksztalcacych sie studentow. Wprost zenujacy. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. w tym sensie. sterowane centralnie. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. ktore rnozna okreslk. Strelaua. W latach 70. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. jak i formy. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. byla znikoma.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . Po pierwsze. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. Wreszcie.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. przez co nalezy rozumlec. poniewaz . A. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). "stutysiecznikow". Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. NiC laczaca. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. uczeri Mieczyslawa Kreutza. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. 0 ktorym mozna by powiedziec. a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. zgromadzilo sie grono uczniow. jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. w tym przede wszystkim pedagogiki. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. Na przelomie lat 80. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. ktore powstaly w latach 70. Te forme zachowania nazywa czynnoscia.

nie pisano podrecznikow akademickich. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac.. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. Spoidlem.niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci.::~ . To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki. jak i formy . ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. .. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. Jak juz nadmienilem.. dwom znaczacym w psychologii wydawcom . fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. .14 . podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. ze podrecznlk obejmuje . Podrecznik nie jest wstepem do psychologil.~~~"". znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. Tak na przyklad student. Spotkala sie ona z aprobata zebranych.. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli.poza bardzo nielicznymi wyjatkami . w tym sensie. Istnie[ace podreczniki.. ze juz w latach 50. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych.. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym... Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika ..I1 PRZEDMOWA -. zespolowych prac. Z kolei dzial . " . uprzedzal mnie.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP).. Ponadto autorskie podreczniki. ""'12. w ktorych niekiedy ryciny. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . III).. Wreszcie. wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy.~~~~=. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. to z reguly wstepy do psychologii.Zachowanla spoleczne". Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. To drugie kryterium zadecydowalo o tym. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna.do psychologii ogolnej. co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. ze . Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne].'n ffi... Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. Zimmera. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich... Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji.. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow.zarowno co do jego tresci. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy.jak si~ w praktyce okazalo . a jednoczesnie zagwarantowac.zgodnie z nasza intencjq . ktory odpowladalby standardom akademickim. W marcu 1997 roku przedstawilem . nie ogranicza sie on . choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia.. z roznych powodow. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu.. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna... ze dzial .. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t...auto row i redaktorow . J ak juz wspomnialem. Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. To przesadzilo 0 tym. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim.. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. do czterdziestu dziewieciu).. niz mozna bylo oczekiwac. . Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. Moj Mistrz.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . a takze zakres tresciowy podrecznika. sa wymagania formalne. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. jest wlasciwie niernozliwe. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa...Jiandbuchy". Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow.. Profesor Tomaszewski.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow.:w:::" recznika. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym..>'>'~~~"%.. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych.'ytm:. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem.graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia.. "". powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi..po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. Psychologia og6lna (t. D.

: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. Jest autorka m. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. jak i praktycznych zastosowan. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. Zakladamy bowiem. 1987). Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. Hornowska.. niezaleznie. in. diagnostyka psychologiczna. . ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim.1998). ktoryrn w imieniu autorow. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL).bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa.ru1J. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. metodologia psychologii.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. ze podrecznik ten. wyd. w ktore] nie jestesrny specjalistami. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. wspolnie z E.slouio i tekst (1989) . zw.1992). J ak wynika z istoty podrecznika. _~_". Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. redaktorow dzialu. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. jaka kazdy student psychologii. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~.: Mowa dziecka . PAN.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. Prace nad podrecznlkiem. aktualna problematyka. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. in. wspolnie z M. in. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. Autor m. II . czy zaoczne.""1t_~ . wieczorowe. zywimy zarazem nadzieje. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. ""' . a takze naszym oczekiwaniom. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. prof. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. psychometria i metody statystyczne. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. prof. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. Wreszcie.nowy jffzyk dziecka (z M. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992).'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. co jest rzadkoscia. wyd. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu... Metodologii badan psychologicznycn (PWN. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. Trudno wymienic tu wszystkich. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. ze podrecznlk ten . 2 . wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. Czytanie i pisanie . II .d. wyd. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. Sadzimy. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. Przetacznik-Gierowska)'. psychologii edukacji i pedagogiki. czlonek koresp. Osobista. nauk. Krystyny. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. in.bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . '. II -1997). Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. jest on adresowany do studentow psychologii. w tym m. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. 1987. lipiec 1999 dr hab. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie... adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. PWN. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. Burtowy. w tym m. Dziecko jako odbiorca literatury (1992. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. powinien opanowac. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa.. pozwala bowiem w dziedzinie. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. nadzw.

JAN MATYSIAK: prof.. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. in. dr hab. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. dr hab. z R.1998). prof. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. G. Autor m. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres . wyd. Guilford Press. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej.~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . psychoPhysiological and health research (red.. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych.. ANNA MATCZAK: prof.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. 1998).]l. II .. Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. Wydzialu Psychologii UW. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. dr hab. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). .. Vallacherem. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. :m.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. zw. nadzw. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). Wydzialu Psychologii uw. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K.Izyk a psychologia (1992). obecnie . Wrzesniewskim.the example of exploratory behavior (European Psychologist. w tym kwestionariusza MMPI. 'llii! prof. (Warszawa 1996).':. nadzw. Prowadzi badania psychofizjologiczne. w DAM). w tym Dynamical social psychology (wraz. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. in.Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). stereotypami. w szczegolnosci .. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. WOJCIECH PISULA: dr hab. . Warszawa 1993). WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). Zimmerem. prof.]l.__ ~_~~ BIOGRAMY . Autor ksiazek. zw. Inte- grative levels in comparative psychology .to brzmi groinie (1993.K_I: dr hab. dr hab. profesor DAM w Poznaniu. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. prof. 7_1_ _ prof. Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek. razem z W.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994).napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994)... 1998). Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. Forgaysem i K. Anxiety: Recent development in cognitive. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. D. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. umyslowo (Warszawa 1981). Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym. jak i z zakresu flzyki. Uposledeenie umyslowe..zachowan eksploracyjnych.. oraz okolo 100 artykulow naukowych. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci.. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. Washington 1992).. dr hab. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii.. in. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. nadzw. specjalista w zakresie rehabilitacji. na Wydziale Psychologii uw. m. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. Psycholog spoleczny i socjolog.

(3) . Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka.PWN.."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. JAN STRELAU: prof.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". Cecha nowatorska tego dzialu jest to. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo.Rozwo] czlowieka" to dzial. zwracamy uwagee. W: J. prof. a takze 0 genetyke zachowania. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM.&lli . OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. przekl. 1998). kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. a potoczne koncepcje czlowieka. psychologowie.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. JANUSZ TREMPAlA: . wyd. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej.Ul~~ dr hab. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. naszym zdaniem. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np. lecz od czas6w Wilhelma Wundta.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego.BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. pol. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. BOGDAN ZAWADZKI: dr. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. tee. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . nadzw. kt6re. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. . Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. praktycznie biorac. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym. Brzezinski i in. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.Biologtczne mechanizmy zachowania". przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. 0 calej psychice jednostki. Uniwersytetu Gdanskiego. Ostatni dzial tomu I to .konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. PTS. (red. w tym: Creativity and projection. zw. nie [estesmy bez grzechu. kt6rej "anatomiee. c. Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. Dzial . Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. Po drugie.. DOTS-R. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . (2) . co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. Date powstania tego laboratorium . w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992). wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. . przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii. nieobecne. RLCQ) wraz z podrecznikami. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku.1879 rok .Podstawy psychologii .. dr hab. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku..tiiI M. kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje.od momentu poczecia az do smierci. NEO-FFI. ze pod tym wzgledern takze my.). dr h. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. I -1987). . jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych.Htstorta i teorie psychologiczne". dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. Po pierwsze.

uzupelnic wystepujace braki. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow. a takze psychologow. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. kiedy wystepuja w roli badaczy. duza dowolnosc. Pozwola one . Odstapilisrny od niej jednak. Poza tym tom III. jak poszczegolne pojecia . ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. skierowane pod adresem tego tomu. Z przyjetego przez nas tytulu wynika. rnogl od razu siegnac do slownika. skorygowac popelnione zapewne pomylki. Wreszcie. i 0 takie ich zdefiniowanie.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. wazne wiec. majac w reku ten wlasnie tom.w kolejnych wydaniach . bedzle najobszerniejszy. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. niestety. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . Za wszelkie uwagi.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. jak i nastepnych.takze te podstawowe nalezy definiowac.jako najmniejszy objetosciowo . tom I zas . poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. zeby Czytelnik. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. zwlaszcza krytyczne. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku.

lecz krotka historie" (Ebbinghaus. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii . 21). zanim stala sie tym. 1995/1932.pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) .ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . 1908. s. czym jest. kt6rymi byla. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia.Psychologia ma dlugie dzieje. a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). ktora jest. s. a czym niebawem przestanie bye (Becker. ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) .powiada Ebbinghaus .do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. 7). zanim stala sie ta psychologia.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . w podreczniku pod tytulem Abriss der.

~~~ii. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. bo zaledwie trzydziestoletnia historie. Koch. 133) twierdzi. wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). dopiero w roku 1590 (zob. 1.mozna polegac tylko tak dalece...2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por._ . przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. s.. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . na kt6rej . cza biologii.. Edward Titchener (1867-1927). przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. W roku 1876. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci.1. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. jak i eksperyment sztuczny. wspoltworcow tej psychologii.naukowa". wagi do tych opinii. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy. Mill stwierdza. s. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. Stachowski. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii. co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy.~-"'4!&.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ . Tatarkiewicz. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". 1. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku". zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. 1962/1843. pr6cz historycznej. Pierwszy z nlch.. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. 1968.1. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych.. psychologia . okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa.~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski.. prawdy. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. miala rzeczywiscie krotka. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879. Aleksander Swietochowski. jestesmy zmuszeni zapytac._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie. Witwicki. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. s. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. Jeszcze w po- r Edward B..w.. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej.:~~~~'%. . J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni. 1998).. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann.~~»"'~'~~~'f.. to czego w takim razie dokonal Wundt. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia". jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. jak jest podstawa do pewnosci. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. 1962/1843. 1997). co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce.ktora Wundt juz powolal do zycia. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. 1982/1902). wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill.572). prawa [. 560). jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc .jako niezalezna nauka. -.

zdaniem Wundta (1908a).. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek.. J.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci .1. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. 763. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna .tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt.Xi[ OD WUNDTA *'. 1921). Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. w: Pieter. Wundt. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych.• i. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk.144-145). jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic.~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. 1969) . iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. ktora rna charakter teoretyczny (zeby. __ 2"'.podobnie jak fizyka i fizjologia . a nawet kultem metody (por. por. 1992). ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii.jak mowi Boring (1950) . 1970). 1. Mischel. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. Mozna by jq nazwac (por.-"""'!t . W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. 1908b.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . 1862. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. Robinson. 1863). lecz metoda. dziedzina celow [.z . Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. Brett. 1981. Tatarkiewicz. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. s. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego).skazana na metode eksperymentalna..przez jego powierzchowne ujecie sprawili. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim. na przyklad. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . Brett. jej powstanie. on to zrobil.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. zdaniem Wundta. 0 jej siedlisko.2. co nalezy zrobic. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". s. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". 1968). w tak zwanym okresie heidelberskim . Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona .psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". lecz wprost przeciwnie .jesli sie wyrazi6 obrazowo . xi). i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii.wbrew powszechnemu przekonaniu . opracowany kilkanascie lat wczesniej.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym.nie byl nowy.z powodu . ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. Toulmin i Leary. Od tej pory. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . a od lata 1862 . ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu.28 !i:§ 8i!§il HISTORIA .bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. Mischel. Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. Wundt zastosowal w praktyce to. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. zatytulowane 0 metodach psychologii. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill.od nazwy miasta Heidelberg. Przedmiot badania . s. gdy bedziemy pamietac. synteza tworcza. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. Brama metody. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . Oni mowill. "analiza relacji". 1908a.. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . 15-17. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. 1970).ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. J oraz woli" (Wundt. 1976. s. wyjasnic zjawisko korozji. wydanej w roku 1862. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec.. Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. Oba te punkty widzenia. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. 1908a). ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. a nie inna psychologia (por. ponlewaz to wlasnie wtedy .. jak "czysta aktualnosc". znaczenie symboliczne.

Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. dzieki analizie genetycznej. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. 1862).nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac.. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. 1862). Wundt. ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. to przeciez "zlozone zjawiska". by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami.1. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. co dzieI I . ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. ze jesli psychologia ma sie stac nauka. A sama swiadomosc i to. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. Iak pamietamy. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. czyli introspekcja. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. Dlatego wszystko. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. ~ RAMKA1. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. a sa nimi fakty swladomosci. 1862. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. xvi). 1863). co sie w niej odbywa. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna .2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych.. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. Kazdy zatem proces psychiczny.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci.. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. jak sqdzil. 1863. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. Dziyki tej fazie wstypnej. wywolujqce wrazenie jasnosci). to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". Wundt utozsamia ze swiadomoscia. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. Dlatego eksperyment. obejmujacego lata 1874-1920. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. W ten sposob. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. ~. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. ktorymi sie manipuluje. metodzie introspekcji. ze eksperyment pozwoli . prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. [esli zauwazymy. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. stosowanej przez psychologow filozoficznych. s. To wlasnie przekonanie.2. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda. ktory doprowadzil do tego sadu. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. v).zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. a nie pomiaru. jest rownlez sadem.1. co "siy uswladomilo". obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. Drugim. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. Z kolei ow sad. bedacych przeciez .riowej" psychologii osiagnac to. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. ale i jego powtarzalnosc. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). s. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza .do logicznego procesu wnioskowania. N atomiast sam proces wnioskowania. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. a nie same te czynnosci.

jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. 1990).uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . tak jak i u Wundta. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. czyli Volkerpsychologie. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej. natomiast we wspolczesnej psychologii. ale przewidywal nawet . systemow wartosci itp. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. etnografia.. Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. obyczaje itp.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda .. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk.Jntrospekrja eksperymentalna [. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen. jak i jedno stkowe . socjologia. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. zwanej fizjologiczna.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. Titchenerem (1928/1898. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. 28). s. 1908b). Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii.zdaniem Wundta . by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. Oswald Kiilpe (1862-1915). miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. Wundt nie mial watpllwosci.jak wiemy . prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt.. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. 1863). 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka.. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej".wspolczynnlk humanistyczny".. historia ich religii i obyczajow. popedow i namietnosci ludzkich. (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. zarowno spoleczne. jak jezyk. wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. B. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. co sie tej metodzie nie poddaje. Sigmund Freud. potrzeb. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. ale przeciez nie jedyna jej czescla. wierzenia reli- gijne. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. Stachowski.) jako tworcom owych zjawisk. dwadziescia lat przed smiercia. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. 1980). poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". zebrane przez historykow. Ta "nowa" psychologia Wundta.obtektywna''. szlosc. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej). jezykoznawstwo i antropologia (por. ktora tworzyli jego uczniowie. uwzgledniajace . psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera.. nie nalezy do psychologii naukowej. ze wszelkie zjawiska. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. skoro przewidywal. mowq i rozwojem ich [ezykow. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. wTitchenerowskiej wersji. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. bylo .ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. Kledy Titchener. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan".1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. ktore by [. takich jak etologia.zupelnie sluszne i pouczajace". ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. Toulmin i Leary. mity. Dlaczego jednak. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. 1. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. Graumann.2. zebrany przez statystyke. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. Iednakze u Titchenera. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. N awet two rca psychoanalizy. polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. omawiajacego zasady rozwoju [ezyka . zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. 1995a). powolanych do zycia przez ludzka wspolnote. ze .

Ernst Mach (1838-1916).. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy..~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. przywroconej ponownie do zycia przez sw.v. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909..calostek" (niem."."'3mt:~~~'v. ktora jest zawsze ta sama.34 HISTORIA '.'~~~~-. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow.~'W. Leahey. kontrast. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) .IT!.:wJ. przez umysl dodawane. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej.''W$. to jednak nie sa ich suma.lli. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. _. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie.. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi.:~~~~~. badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec.~''\. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. zostawalo zatem nic innego. eksWprawdzie prace. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. czynowosc). wychodzace] z zalozenia. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. ale nie zmienia melodii. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych.--~ ~""\.~~'''''@. Brentano. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. ktory spometody psychologicznej. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. poodpowiedzi. a wiec jest czyms nowym. w ktorych badawiska empiryzmu.. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. Psychologia aktow.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. Juz wkrotce. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. ale kiedy Kulpe kow. myslenie. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. ktorego wykladow. byly tam jeszcze metodologicznych .~~~~~"i'!. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. ternu podzialowi pozostal wierny. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji.. W swo- . Beuiusstheiten). W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie..'''~~%W-~'%. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. jako na czynnik ukierunkowuja1987). ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. wedlug Wundta. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". w: Pieter.*. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . jaki doprowadzil do sformulowania nie sie."WJ&~~Th. czyli poszczegolne dzwleki. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. ". nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem.~%. [ak uznac. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. s... Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. zgodnie z pewnymi zasadami. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). a tworzyli jq tacy uczeni. towarzyszacych aktom woli.~~"* . 1987). szkola jest juz ten sam. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii. s. 147).2. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem.~~~~~~~"W:W!b... Einheiten).-. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature . czyli elementy psychiczne. 776.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow.>t. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. cy myslenie.. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa.~ik. Znamienne. Na przyklad. 1. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. nej badaczy z Wtirzburga. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow.%'t. zalozyciel szkoly psychologii aktow. nych duzym zaskoczeniem. li badanym. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. Jego zdaniem.""-. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc.'''»'''>:. ktora reprezentowal Ehrenfels. Tomasza z Akwinu.przelotne.~~~~~:w. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej.wytwor psychiczny. uczewego.'W&~<fJ. a takze zachowanie. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia). Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. nie wymagaly od nich rnyslenia. mimo inspirujawodowal Iawine. 1976. jak Alexius Meinong (1853-1920).. jako do swego podloza. Byl to kamyk. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. jakim sa owe jakosci postaciowe._ _.~""W!&..~~~'W>. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych.. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. przypominanie. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. iz . nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. 1908a. to. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model.

Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy.. podkreslajacej czynny. Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. ktoryrn moze bye "postae". Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci.'>j."'t-.%"i:':'f. jak i naturalnosc zjawiska psychicznego.'t. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. intendere . wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. logiczne. "forma". Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami.-. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. ktora John Searle (1995) uwaza za . Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. ktore "dzieje sle". Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii.:'$"0'».. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie.~%~§:£:$.''§N. jak w transpozycji dzwiekow melodii.~W£::. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen.'&.'f:.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla .kierowac sie ku czemus. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii. dzieki Husserlowi.:M:Wi!!f&~>". Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac.*''X.ksztalt".. ktorych dztalalnosc naukowa.i!?~w. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941).2 sekundy). Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm. zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami. psychologii postaci. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. ktory byl jego uczniem.'t.'c.. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. . 1993). twierdzac."%:~Wit:~~~~&'». ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie.:'t:&. a nawet powszechna religia.:. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943).poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne. jako polowiczny. Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji.. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element. czyli doswiadczenia ruchu. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci.~". mozna tez dyskutowac.tworza sie wieksze calosci.:''.~{.2. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . byla wrecz swiatopogladem.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".<.'%"%w. Viney. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci. egzystencjalizmie. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". a nie badanie ich samych. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. co znaczy.~. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow.'<:>i. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski.'. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804).. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia.~"'i:"b. 1912). Zatem postaci.. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego). "calose" czy "schemat".. Tak oto psychologia nie po raz pier- . lecz jest takze czyms innym. 1.'-"<.:&@[&'~~fg.<&:~-m.~~:m. czyli ruch.?.mocq apercepcyjna umyslu .:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. z ktorych . u ktorej podstaw lezalo przekonanie.'!!&.%'R!»""'x'!§. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan.x.

gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy.. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch.~\"%~'4. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa.jak wykazala Mary Henle (1978) . Kohlera i Koffke. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. kanskim behawioryzmem. T Tomaszewski przypomina.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». ile punktem widzenia. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne.~~~~~~~-:z. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.2. byla psychologia rozwojowa. Druga. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. Szewczuk. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. ustanowione 1. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. Amerykanska psychologia funkcjonalna . 1950. Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. Nie by/oby w tym nic dziwnego.'''$. wykazal zarazem.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. ani psychologowie funkcjonalni nigdy . ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. 1950. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. 1963. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. s. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. s.3. Wayne Viney (1993. psychologia genetyczna. introspekcyjnie izolowanych elementow. s. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna.w przeciwieristwie do behawiorystow .z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera.. byla psychologia tresci. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza.~~~~~~~~~lli. ktore] przedmiotem bylo swia- .z filogenetycznego punktu widzenia . teoria postaci zostala odkryta na nowo.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. 1. wywodzaca sie od Wundta. Pierwsza.~'lli~"''<£. poza podobienstwem w nazwie. s.~""~rr""''W. J dome doswiadczenie bezposrednie. nil by/a w latach 40.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. zastali tam psychologie. osobowosci. 1985). ale prowadzili je na ogol . nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki.. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. 64).1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. z drugiej . oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej)..~~%.. kt6remu towarzyszy obawa. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski.""i!&. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci.. 68-69). 1992).nie kwestionowali realnosci psychiki.w obrebie tego samego gatunku. Przedtem jednak w sukurs . takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci.. 1963.genetyczna (Boring. 1985). Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por."'%. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. 373) twierdzi nawet.~'\. 505). ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. przyjmujacego. s.na wspolnym gruncie fenomenalizmu. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). [ . dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. nic nie laczy . ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu.~--."'Th.&'Wt~~~~"<1.''i~ffi. Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . O'Donnell. byla psychologia aktow. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. a umysl dostala od Darwina" (Boring. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. ktorego badania w zakresie motywacji. potem behawioryzm". a zadaniem . badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. 1963).

"'»$. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . kt6rymi posluzyl sie w laboratorium.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. James. stalo sie cen- . nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie..AU:". gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910).""l-. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni.~~~~~~"t. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza. wychowaniu. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. J ego wczesne badania nad dzieckiem..?i. 1."%. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por.~'Wb. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. Szesc lat p6iniej jego byly student. 1898). W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina..~""<'@. Baldwin twierdzil.w. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji.. Ich filozoficznej syntezy. drudzy .teoretyczna."i:. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. Lightner Witmer (1867-1956). wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). w han dlu i przernysle. a przeciwko Titchenerowi.mw. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •. jak widac. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. 1.~'%. Amerykanin niemieckiego pochodzenia. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu... roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell.¥:'%.. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej". kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. A skoro tak. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter.i~*"~""h'1- 40 . psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat.. Baldwin . a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat."'i:""'~%'t."'fu"w&'%. 1890). ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. 1985). zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy. ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii". ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. 1985). zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania. Zar6wno Granville Hall (1844-1924).<. ze jedni badaja sam umysl.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe.'~T&. Hall podkreslal jej strone praktyczna. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia. Dyskusja.3.3.%. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem.. higieny psychicznej i psychologii dziecka. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. kt6ra sie wywlazala.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna._"'%. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna.'%.m:~U~~~"'%. prowadzone ze stanowiska genetycznego.~~". i to do tego stopnia. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym.

~~~ 42 HISTORIA " . Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. tak aby objqc fakty behawioralne. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli.. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych. w ktorej . jak widzi ja behawiorysta). nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. psychika. ze . s.~~~"'f&1. 1981/1913.1. wzqledu na to. tworzenie sie nawykow. jak tylko oglosic.4..1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B.uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . ze swtadomosc w takim sensie. 1981/1913. skoro miala bye prawdziwa. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa. gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego.. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . jak to sobie wymarzyl. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [..] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu.. ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej. jak bodziec i reakcja. ze mozna zbudowac psychologie... a zwlaszcza nastepstwa praktyczne. s.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej.. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore .ndruch warunkowy".""m. 1. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. poniewaz dobrze wiedzial. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne..2 ezy behawioryzm jest psychologia? . ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". na ktore moglaby pojse psychologia..nadszedl czas. 200). 1985.'W&'"t. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.1 Zachowanie . odmien- .co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej.""%. Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii". sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci.. s. -. ze teza. 1. to przeciez nic innego.introspekcja. sformulowana tak. 509). . Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii. integracja nawykow itd.1.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu..czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie.John Watson (1878-1958) . I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania". czas. ktora Watson . s.. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. jak na przyklad .nazwal behawioryzmem.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia. 1. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow.Iwana Pawlowa.~'\. stany psychiczne. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci.a nie swladomose .. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu .4. 1981/1913. wyobrazenie itp. 1990/1925. Nie dose na tym. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia.'W&. Byl on dla Watsona [. a nie swiadomosc. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. Nie pozostawalo zatern nic innego.~"1'1.ffu"'!fu"J. Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .~~~~'%. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson.Kompromis". Pragmatyczna teoria prawdy. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie.ojca wspolczesnej psychologii . nie spieszyl sie z jego ogloszeniem."'<. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym... aczkolwiek biologiczne. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. Psychologia funkcjonalna.4.~~'<%. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson.~~~~~~~~~'4. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia".499). choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu.. nie mialy sie nigdy sprawdzic. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. Dlatego. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku.... Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy.. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich.""'W!. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci. s.~~'<£~~~~~m. 35). Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. jak zakreslenie pola problematyki badawczej. 502).

.r»'fu""%..."»lm'i. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. 1981/1913). Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. s.. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci.."">o. Inni. to wlasnie ono. 1993b).:~v.:.i~. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien."'~"%..::.. Wniosek. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828).%. I TEORIE . na przyklad myslenia. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. Odniesiony do tresci pierwszego warunku .:. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936).kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych.~%. gdy wykazywal .%~~". zgodnie z ktora .''t.~~"t. ktore] wyniki zaleza "od latwosci.-. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia.. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak. 1993a). 1976. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla.. 1. gdy badacz..-. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku.. 512). Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat.44 !§."%. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku. Po pierwsze. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por.. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review.<&~'w. i po drugie.-.. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan. 198111913.:'~''»''»''m.~-.'t:. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych. a nie swiadomosc.. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka.."'" "v. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka].''»'%. czyli introspekcji.introspekcji.~"'i>'t.~". zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak.. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy. :~u:'«<<<"<.~~~<.. HISTORIA ~~'%.:::§:~"''''~~~~~'t.. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow. Po drugie.'?Mh"%'''~<>. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci". dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.... ale tak przeformulowane..-:. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia .~'§. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana. s.wr. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan.. jak widzi jq behawiorysta. Juz bowiem D. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak. 1981/1913.~w.''»''»''N§..fu'wff. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna..'iJf&&. ktora glosi.. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy.4.profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. Jest zatem rzecza oczywista.""'§. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. 1981/1913. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku.*"-'S:-. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan.~~":r&. w interesach i w rozrywkach".'$. w: Pieter. okaze sie na tyle biegly w introspekcji. s.4..:~ ~-~"1]m§.Jcanonu Morgana". 1894. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych.-. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia.. 1993a).y •••• PSYCHOLOGICZNE .?. 181). a tymsamym i jej podstawowej metody . Iedni woleli obejsc caly problem..batalti 0 behawioryzm".%..%~~<. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej.~!?&'fu"'§. 1976). Gdy wstepowal na mownice.. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke.falszywosc doktryny"..~. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych. 1990).'!J:.fr.<'<. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci.~'?i-:.. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki..><r::.:g_'''$:~Jk.. Zachowanie cztowieka. jest w petni obiektywnq.''4/-lflfiw."%'%."%1>riii&>. s. Wozniak. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa . Behawiorysta. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej. 1. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego.~~""'?.~~~ ~~~'&... gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa .'§:. Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych. przedkladajac nad nie sformulowana przez W. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np.2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie.'¥Jf£'%. ze bez tego kontekstu intelektualnego.. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne.. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. po pierwsze. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii. ktore- go sam postawilem" (Watson.~~~". s. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym.. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat.""<. nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe.". Pieter.~. 1993b). . 499). 497-498).~@. 53.~. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.

.. 46 ."~~~~~~~. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia. ' .""Of. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego). Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt).. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").~ __ ". Do prawdziwej.~~ . eksperymentalnej . jak swiadornosc. W tych pracach. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste.. jako fakt historyczny. Toulmin i Leary.. Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. Wlasnie 10"cos . ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: ... Rosalie Rayner.1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu.nabytym zachowaniu przystosowawczym". Skinner (1987/1963. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku.od filozofii (Toulmin i Leary..nie naukowe badanie zachowania. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr.watscnizm").~~~"Th. Choc zabrzmi to jak paradoks.. Behawioryzm bowiem . 36. zwiazawszy sie z Hopkins University. kraju i Iym podobnych.~~illi-""-.. ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por..4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego." ':l-.-..~~~W:~'<.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?".jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. Dlatego.4. Chodzilo mu przeciez 0 to.'>. 1992). podkr.zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson.. ze w tym samym miesiacu i roku. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. Iakze wiele . Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie .>§ OD WUNDTA .J tych problemow. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej.. to przynajmniej byli gotowi go poshichac. 1981/1913. ale "z czyms jeszcze dodatkowym".~~~'ill~~~~~'-~. -<-:". odpowiedzialby bez wahania. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). wielkich problemow [. kierowanej przez siebie katedry psychologii. "".. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. ze stala sie ona wrecz nauka 0 . '('.. pragnienie. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. J ednakze niebawem rnialo sie okazae. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell. zamiar. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii.. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704).. ze sq zwierzetami.~"Th. percepcja. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . 1990/1925. 201).takze tej nowej. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii". jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. rodzicow. ktoreqo zarzynasz. przyswiecal Watsonowi. pelnej wiedzy. 1985.. I TEORIE . J.. A nie musialoby tak bye. 1985). Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo. jak uczucie i milosc. nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej).. Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. wyobrazenie i wiele innych.to . psychika. a nawet myslenie i emocja. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow. zycia pozagrobowego. HISTORIA . s."'<--... na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. F. jak Iylko w lakich... s. milosci do dzieci. co bywa zaliczane do religii. J..' 47 ~~~~~~====_ 1. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. 951) . nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt.fu. nasze). 504-505).~~". takich jak wrazenie.. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". 1981). ze z doswiadczenla. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku. ktory na pytanie: .. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. s. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. wyobrazenie. ktory Hume'owi.. Systemu filozofii w 1889. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. s. jego zdaniem.. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka. Przykry fakl. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej.... 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej.-. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. procesy psychiezne. Etyki w 1886. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba .5. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii."". Watson byl przekonany. 1992). jeszcze" jesl przyczynq klopotow. moralnosci.wszechogamiajacego schematu [. Golowe sa przystac na 10. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny".. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii .

2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen. nie tylko przygotowujacej . I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.. jest niepotrzebne. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia.. Pol wieku po Watsonowskiej .'W. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia.'G. Skinner (1904-1990) cy). Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z .t. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow.""'<:.':<".."h'»..~~~'J:. ~0>. s.S~""'%"»""0.fu'».*-".. 14)."&~~"'i>.. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner. jak na przyklad Clark Hull.1-'~:"Hf. 407-408). 1990/1925. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne.'t. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego..] przemieniania swojego wlasnego zycla.%".~"m·:%.%'<f>h"-*"b~~"». w przeciwienstwie do Watson a. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. . az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson.2.%.&. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria)... wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych..:-'. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych.*'%:'. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei..«'&~"'t.'t&.~'-%:'t. a nawet przeszkadza w analizie zachowania. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka.%'""fAATh~?.. autorzy.':Jiv. dopelniajace ich opis.. ale to.JiM 49 1. ale i swiatowa. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku.5. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a..~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '.. Iak jednak. a nawet myslenie i emocja.~%.:~"%. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom..w. Edward Tolman.§.z:. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat. bedac rowniez reakcjami organizmu."J:.:~."1.. skladaja sie na tresc metafizyki.Wl@'§§:Jf&:. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego...*'%1»"W..'1b....."%. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow. Zgodnie z tym.@..~J!fu"&~'t.~"t'%...1f.'m. czyli pojecia. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem.:fiW£. A takie twierdzenia.~.:N.§.~~?<. inicjatora "drugiego pozytywizmu". Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru). a szczeg61nie do przygotowania sie. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci.'W. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie. ktorego znaczenie jest cal- 1..~1>.~'t.5.~'%. Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad.*'t.~":0.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej".~"'t..§'§.'f».X£. na przyklad zamiar.'®:o. lecz w taki sposob.:. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.. jak atom czy elektron. spostrzezenie. poniewaz one same..'*-"'t. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem").'4. w coraz bardziej naukowy spos6b. jest pozbawione sensu..':i»~t>~'t'§1{}/.~t. kierunek w filozofii XX wieku..%%"""''4.. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu.~'t."W:. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy.%"1>rJ. W:J:~:'<. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych...~%....niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis. jak emocje czy rnyslenie. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych.] w wolnosci behawiorystycznej [.~~~~~"'&.w.]."'W.>«. Z wyjatkiem Skinnera. wyobrazenie. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm"). Edward C. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.><$. zamiar. Kiedy wiec okazalo sie. czyli jako jego przyczyn.{$. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki. W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej. na ktore niegdys skazal ja Watson. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha. mozna go zrealizowac. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania. wedlug Watsona..».:'t.%'i:. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa.~m. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F. ze realizacja programu .'%. ze .neobehawtoryzmow".~*="W:'t1&'%..:WJJ1'lli.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania".. na przyklad do zachowania.. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne"). nie chcac ryzykowac. inni neobehawiorysci amerykanscy.. s. nie da siy utrzymac.. ale i do: [. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner. takie jak wrazenie..'%. 1987/1963..*."%%~~"'iliW£::f.:'?"."'~~%'t. pragnienie.Yfi:.. miala bye ."'!&"'t.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym.:"&.<. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.<%.'%.

czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. Co wiece].choc nie w tak radykalnej postaci . owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna.najwiekszy neopozytywista w psychologii". Nie spodziewal sie tylko. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. nadal przyswieca . Wledenski neurolog . Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" .HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. ze jeszcze za jego zycia. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. jego zdaniem. Po latach doswiadczen uznaljednak. Natomiast takie pojecia. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania.pisal Watson (1990/1925. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. s. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). skoro uwazal. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. jak Freudowskie superego. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. operacjonizm byl wylacznie technika.faktowi.6. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. Clark L. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. lecz z gabinetu lekarskiego. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. 61). ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. . i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. sa jedynie konstruktami teoretycznymi.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej).ale nie dla psychologow . a nie do bytow psychicznych. "Technika eksperymentalna. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. 1968. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym..tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. sporadyczne. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. dadza sie tak przeforrnulowac. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki.. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna.2.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna.5. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. s. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie.Jconstru- 1. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. na wzor Newtonowskich Principioui. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). filozofowie. a sarna nieswiadomosc to . Wundt mial nadzieje. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe. w programie nauczania metodologii psychologii. . od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. gromadzenie faktow dzieki tej technice. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. 361). I to na przekor historycznemu faktowi. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie.

co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. R. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. Trzeba wiec przyjqe. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. nie przestajac bye psychicznymi.z fizycznymi (somatycznymi). doszedl Freud. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) .. jakie powoduje. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. 1996/1900). Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). czyli aktami swiadomymi.. ponlewaz jako potencjalnie swiadome. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. nie doszlo do jego swiadomosci. uwazajac luki za punkty. 1976. a to moglo znaczyc. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji.aparatem psychicznym". lecz wlasciwie . zastosowane . lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin .nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia.zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. 1982/1916. 111-112).system.trudnosc. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. ktory moze bye badz swiadomy. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. W pierwszym znaczeniu . Pieter. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. J staje sie bez naszego udzialu swiadome. 1970). ego i superego. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki.i podswiadomosc. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. a nieswiadomych . Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. s. co psychiczne (Freud. 288-289).J. drugq . ze alba (1) lstnieja fizyczne.do wlasnej osoby. Takie wnioskowanie. W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. 1994/1940. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. niezaspokojonych tesknot. religii i kultury (Ellenberger. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . z ta tylko roznica. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. Macmillan. lecz takze czesclowo ego i superego.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. ktorzy uwazaja. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. badz nleswladomy: "to. przy czym odnosimy wrazenie. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem.wtedy. lecz sa pelne luk. rozciaglego. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. poniewaz . Te procesy psychiczne.jak sqdzil. sztuki. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . co nieswiadorne. 1997). majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. jak i w entuzjazmie. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. Searle (1999).jak przypomina K. kt6re chca dowiesc naszemu Ja.J. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. Mianem .nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. takie jak na przyklad fizyka. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. musza miec one nature neurofizjologiczna. ktory nazywa . wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy".3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. z drugiej . ze nic z warunkow psychicznych. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko . 1. Freud nazywa "nieswiadomo- . czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. to trudno nie przyznac racji tym. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce.6. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. l~kow i urazow. innym zas nie. skoro .dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . scia wlasciwa". W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. ktore do tego objawu doprowadzily.. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy.. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. Zgodnie z powszechnym przekonaniem. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. s. kiedy dowiedziala sle.niczego 0 nim nie wiedzac . gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por. badz przedswiadomy.. Ale na nic sie nie zda kurtuazja. Pospiszyl (1991) .pomimo wewnetrznego oporu . Pospiszyl. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. opisujacym nie tylko id..6.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. to. co jest przedswiadome [. ktore z trudem zostaja uswiadomione. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. zlozona z trzech . ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych.Jnstancli": id. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud.

wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym).gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem .4.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. s. ale i miedzy soba. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . wchodzi w obszar . co jest: . kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. 1935). ktorego sarno odkrycie .1 Psychologia indywidualna Adlera 1. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk". by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. cji.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger.nieswiadome" i majac juz za soba . teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. ale nawet i 0 to. Adler. ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. jako dziedziczone cechy nabyte. ten wzorzec filogenetyczny. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. Freud uwazal wiec za prawdopodobne.nleswiadome . wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. 1. skupionych wokol Freuda. filozofii. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. 1970). lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961).w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . Co wazniejsze. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. czyli doskonalosci. 1994/1940).Jconfrontacje z nieswiadomoscia". 1976). ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. U jej podloza tkwi determinizm psychiczny. 1.5 w pozniejszych pracach Freuda. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. odpowiednio. Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia". Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa.jest "pannieswiadomizm". ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza".4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji.6. z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. To archetypy. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. charakteryzuja takie reakcje. wydaja sie nieuzasadnione. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler.skarbnica wiedzy tajemnej. Timpanaro. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . 1998). Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). w wewnetrznym srodowlsku id. Metoda. 1976). zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. ktore brane indywidualnie. dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. 1986/1933). chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow.jak sam przyznal . freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. 1986/1933. ktore nigdy nie byly uswladomione. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. glosilo. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. ego i superego czlowieka. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. 80).wprawdzie niezrecznym. by postulowac taki stan rzeczy. czyli dziedzictwo archaiczne.6.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" .2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. Niestety. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. obejmujace nie tylko dyspozycje.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy. W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy.daloby jej prawo do tego.6. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. lecz takze pewne tresci. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . zblizona do historii. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. A czynil to . by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych.naiwna" z powodu wplywu. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga .4. by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. to slowern . 1991.

lecz rowniez dla nauki. Przyjmujac . jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. szczeg61ny swiat. samotworzenia sie. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. zadatki i rase przodk6w (Watson. odzwierciedlajaca jej korzenie. Freud i Watson. Abraham Maslow (1908-1970). ktore] przedmiotem byla niezdrowa. co sklada sie na m6j wlasny. Darwina. 1986/ /1968). Tak jak i oni. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. 1993). nowych koncepcji etyki i wartosci. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. obszernego systemu psychologii. czy to bedzie lekarz. i moga manifestowac sie w snach (Tung. polityki. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. grozna i zla nieswtadomosc. nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa.trzecia sila . 1990/1925. Wewnetrzna. 1996). jak i potencjalnoscia. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. najczescie] zas do jakiegos narodu. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. Ale podobnie jak tamte. Rozwoj psychoanalizy . Druga sila to behawioryzm. Maslow wyznaje. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . odpowiedzialnosc.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. 1. a nie powsciagac (Maslow. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. a nie zla. a zapewniam was. 1986/1968. wyboru. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. 163). ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. 1976). ja.nawiazujac do tradycji W. bliskiego wspolpracownika Maslowa. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. J eden z rzecznikow tego pogladu. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. ktory . Viney. W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich.56 zbiorowa. Leopolda Blausteina (1905-1942?). biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. ekonomii i religii. 1986/1968). Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka.w odroznieniu od Freuda . odpowiedzialnosci. 1. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976).miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. ktore naleza do calej grupy jednostek. autonomii i samej tozsamosci.zawiera zatem tresci. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii . Einsteina.7. nowych kierunkow postepu. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. psychologia humanistyczna . ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. by moe ujrzec jej Abraham H. 1997). pojedynczego. artysta. Psychoanaliza. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). tozsamosc. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami.oprocz nieswiadomosci personalnej .Iiolistyczno-dynamicznej''. jak tworczosc. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. Freuda i Marksa. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. milosc. sedzla. Ta druga czt(se nteswiadornoscl .psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec.7. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. jako calosciowego. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. a nawet zebrak czy zlodziej. s. Przy tym sadzi.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. literatury. kupiec. obiektywnosc. ktora nazywa indywiduacja. ze dokonujq rewolucji w psychologii. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile".2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. ktorzy byli przekonani. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. 184). autonomia. sklonnosci. zdrowie psychlczne itp. a nawet do calej Iudzkoscl. zcolrosci. wyprzedzily prace Allporta. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. s.pierwszej sily w psychologii . wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. znaj- . Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). Nazwa . Podobnie jak przed nim Wundt. jamesa . bez wzgl~du na jego talenty.

&Th"%:'&»..~%.~''1.Th. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.J. ze kaza nam «wierzyc i ufac». Rzepa. Dostrzega to rowniez Maslow.. 1986/1968.~%. W przeciwienstwie do Twardowskiego. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965).wychodzic poza siebie samego.''h%Wf>.._'%. Burchardt. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci. produktem ubocznym samotranscendencji. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. kt6rego kochamy. 1991).%~~~".'\.~''<£.:. zof przyrody.'%:~"1c. ze sa prawdziwe.''5.w&'~'«. filozofii zyciowej.\'''ff{."''''?f£. a nie dlatego. bye oddanym dzielu. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia... 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.%.'&'?&''fl@k~.. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta.%Th. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich.. samourzeczywistnieniu)..\. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl.'\. 148).%'fJ}J::t:f.'1.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta ..%'~'Th'i.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli.. lub Bogu. 147-148). a podobnie jak Heinrich. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [. co Frankl nazywa samotranscendencja.:. s..'<RW:~'1&. 1292).. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk.-w:~::v.8. Manenti. religijne itd. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji.~%.'t't:. by zaprezentowac jq publicznie. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272. ekonomiczne. 1991).\'''%..-:wk.%'. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987).''''i. Tomaszewski. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak... Ten holistyczny punkt widzenia..%. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers. "Tematy sa moje wlasne. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918)."E.'\.ok.. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.~«ifu.''®:. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro)."'%.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:. religii lub jej namiastki.~'b.."''f. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie.. ktora wzywa do zycia wartosciami. kt6ry mogl sie aktualizowac. stajac sie wynikiem.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku. Jednym z tych. 1905). Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne. 1998). [. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych.'i.h't. Viktor Frankl (ur.. s.:.. s.J$.$$:&'<:fu't. utozsamiany . 202). zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu. ze nie mogl oprzec siy pokusie.%''i:~1@.'&:t.~"''tt. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por...?iv.. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle. czlowiekowi. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.%:'f.). 1. 1984. tw6rca logoterapii.'''tW$. kiedy to Wite10 (ok..'%. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu. datuje sie od roku 1903.~"Th.~~'t.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci.i. 1988). pierwszy polski filo- . W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938).\.. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny."''"<&:..J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos. niemiecki emigrant.. Michael Wertheimer. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan. 1230 . Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku.~:t.\''\''"+.~'t"'.""<{. Jedna z cech czlowieka. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie. byl wspomniany wczesniej Goldstein. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie.:.. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por. kt6ry je utworzyl.. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. Kilpatrick. skupia sie na sa- mym sobie..'$.'k%'§. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.~~~~"''%~"%.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej.'t."W. 1951). by .:. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957). 1973.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&.l>'%.\.%'V~l&%~. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. nad oporem zap omnianego. nie badane jeszcze wcale.\..''lli.~W~J:<'hl.''<.%~~%. Samoaktualizacja...%-w."'~"W. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. kt6ry dazy do tego. ktorernu sie poswiecarny. 1995). byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego.~''i.. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.'Th't'Th"f}h'%. temu obrazowi czlowieka. kt6remu sluzymy" (Frankl. przeciwstawia obraz czlowieka. Krytyka (np. Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym.. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego..~$.. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por.'<>. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.~<'''fu.''%. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna. przedstawiaiacemu go "jako istote. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan. 1997). 1984. J. Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym.rili~'\. ito dlatego.%-u. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1.

Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. s. najbardziej narazonych na jego utrate. Niemal w tym samym czasie. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student. 155). powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. Dzledzina. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). praktyczny. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. J ako formacje naukowo-badawcza. 1995b). A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych.dla psychologii i wychowania . w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. 1. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. Stachowski. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. dzlalajacy w zaborze rosyjskim. Pod pewnymi wzgledami .autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). Hearnshaw.4. par.6.nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. zwlaszcza [ezyka ojczystego. Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. procesami kojarzenia.Polska byla tylko po[eciem . Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej .od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. Stefan Blachowski (1889-1962) .Jnteres bezposredni.6 wym" (Abramowski. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku.8. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. 1995). 1989). pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. ktory . 1896. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . 1. s. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej.wtelkiego znaczenia teoretycznego . 1997.8. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. spierajac sie 0 pierwszetistwo. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. Skad ten zwrot u ucznia.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies.jak uwazal Ochorowicz . Stefan Baley (1885-1952) . jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. Davies. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917).badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon). jak Twardowski i Heinrich. Tak jak wielu Amerykanow. s. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej.3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. byla edukacja (por. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. w ktorej oprocz . 1924.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm. 1995. 1996). ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. stanowilo naczelne zadanie. 7). Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. 1998).dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. xxxvii-xxxviii). "nowej" psychologii. zamiast pozostac wiernym. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. 1998). a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por.0 bronca metody introspekcyjnej.

ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami... Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl. 1988. Tomaszewski. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania.~~'?!fi. ... ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii.. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. a nie odkrywania jego swiadomosct. jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci.~~"%-.podobnie jak jego mistrz .najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych.~-r. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej. ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.~~~~"<fu. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . ktory . wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych..'fli!f!. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa.. dokonac trafnej interpretacji wytworu. 1985).. 1998).. 1913).. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- .teoria czynnosci i wytworow. 1. dzlalajace" . RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. .oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s. Chodzi glownie 0 prekursorska.tft¥!»'§. g.~'tt. (2) polozenie geograficzne: Lwow.~~""". ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego...!'?f&~~"Ji.%~"":. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych). zyjnego eksperymentowania. Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski).. 1910).kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej. T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. s. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. ktore umoiliwia jego osiagniecl«.$. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych". ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter... ~~= .. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa. czyli go zrozumiec. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. wykazujac w sposob przekonujacy. przeprowadzH grunoso by aktywne. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. zamykajacym .~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. 192). PSYCHOLOGICZNE . (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania .wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur.-""~'t.~~~1':- . ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu)... 1998. 1997). to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem.:~'%. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci..pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899. HISTORIA I TEORIE .• J. 1976). a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . Jego (Szewczuk. ~... czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.Jwowski'' okres rozwoju psychologii. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii. dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. Wedlug Witwickiego. Przeszedlszy .zglebial arkana warsztatu precyka.. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa."fJ&..~~'<?i&'?:.- 62 . . 113). 1998. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. lecz stosowana w niej metodologia psychologii.:.. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919.8. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie.:. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894. ktore do tych wynikow doprowadzily. glownie Kreutza.. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii.%~~tv~ffi. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im.. a intelektualnym .~1':. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. 1992). Po roku 1919. Uczniem tego ostatniego. pozniej mosct czlowieka. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej.

Skoro wiec zarowno wiedza. ze poglad. pojawily sie nowe wydania. Drugie . na przyklad. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. w jaki chce on zyc.. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. swiadorna psychika. Eugeniusz Geblewicz. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami.. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. utwierdzajq w tym przekonaniu. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. Zrozumiale. same wymagajq wyjasnienia). z drugiej zas. materializm i wiele innych. choc calkowicie niezalezne. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski.jako zjawiska historyczne . Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. chce wyjsc psychologia humanistyczna. I taki stan rzeczy jest normalny. W psychoanalizie. Jungowska alternatywa . Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. Poza te ograniczenia psychologll.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna.1992). _. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). by za nauke wlasnie ja uznawano. ze roznorodne systemy filozoficzne. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. a ta z kolei wplywa na sposob. od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. analogicznym. 1976). nieokreslone. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. Po drugie. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. poszukujacej swego przedmiotu. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy.. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce.zmienne. Freud wierzyl.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . zgodnie z etymologia wyrazu.__~. Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947)..psychologia analityczna . sprawila. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. realizm. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego.9 Podsumowanie Psychologia.. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym.. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. na odwrot. Z drugiej strony Tolman. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. sa one przeto . a nie nauki.8. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. poetyckie. W dobie . Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. ktora z jednej strony . Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. 65 wojennym. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). Stefan Baley). musialy ksztaltowac poglady uczonych. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. Kosnarewicz. Dziekl zas eksperymentalnemu. Po pierwsze. spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im.. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). polskich. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). Niewatpliwie po mysli Szewczuka. To. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. azeby badac to. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. takie jak idealizm. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. jak czlowiek postepuje. ktorzy budowali psychologie.5 1.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. Rzepa i Stachowski. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. 1. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . co nieracjonalne.. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego". czyli archetypy. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. mityczne. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce.opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej.

(red. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta."~. Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3.. (1995). C. Ostatnia . ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow.*:§''Wi...swojej rozrzutnosci. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z.wychodzac z niego. Slownik psycholog6w polskich. Skrypt z historii mysli psychologicznej. wytrwalego rozwiazywania zadan. Raz kupowal skarpety.jak to okreslil . 2.~~~'%.].przemocy seksualnej. jeszcze innym . trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7.. Rzepa. Kosnarewicz. Piotr S. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. ale lubi i potrafi grac w brydza. E. raz dlugopisy. '~%%.. Z.zakonczona sukcesem . Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic.~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.. Warszawa: PWN..66 @. Historia psychologii.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett..w" '~". oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 .Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne"). R. Warszawa:PWN..~-m. ~.J .~~~~'%... a w jakim nie jest psychologia? 4.~. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie..). E.. prawie zawsze cos sobie sprawial. (1987). skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . (1969). '}!''''''$f$. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~.>.. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. •... T. . Ich geneza i rozw6j.-:W. (1992). Rzepa. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. impulsywnego kupowania. HISTORIA . Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5.. Kierunki ustotczesne] psychologii.rniala numer 617. druga zas . opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym. taksowkarz. Do psychologa zglosil sie.~~~"%''~~~~~~'''fi>. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt.%. Kosnarewicz. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki.. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem. Pawel B. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej.'W. an G..~''<... innym razem plyty kompaktowe. Piotr S. ktore nie zawsze sa mu potrzebne. napotykal "stoisko dnia". Matusewicz. Historia psychologii (wyd. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8.rneswtadomego'? 6. T. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii . nauczyciel. Pieter.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie.kosmetyki. Warszawa: PWN. Rosinska. Stachowski. G. Poznan: Instytut Psychologii DAM. kiedy [edna zapalniczke nabyl.. lID...~~. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . Pawel B. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. wchodzac do domu towarowego. (1976).

Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. podlegajacych tym samym prawom. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej .1. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk.68 chowania.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. Wydaje sie. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . por. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow.. co jest dla czlowieka dobre.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). Iak widac. alba ze jest unikatem. zakladajacym. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. czy zmienny? Czy jest wolny. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. teoretykow.ustalenia. klinicystow. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen.badaczy. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. nie zas wartosci faktow. i warunkow. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. jakie operacje trzeba wykonac. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu.. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci.obejmujaca ujecia aksjologiczne.bedaca zbiorem twierdzen. co sluszne. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. przezycie. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie.. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. Furnham. co zrobic.stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami.wytworem'' czynnikow biologicznych. choc 0 tym nie wiemy. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. co warto i dlaczego. operacyjnych . Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. wiare. (2) sprawnosci metodologicznej . ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej).rozpoznania. Wyglada na to. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. slowem. jest to psychologia precedensu. Kimble. 1988). odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . a wiec okreslajaca. (2) psychologie humanistyczn<l. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. jakie sa mechanizmy zachowania. na przyklad spoleczne. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. 1985. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. ze glosi zdroworozsadkowe. aby zmienic zachowanie. Psychologia naukowa przeciwnie . a co indywidualne? Itp.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. Istnieja takze pewne podobienstwa. mechanizmow ludzkiego zachowania. 2. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. na przyklad. (3) sprawnosci pragmatycznych. Co wiecej . (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. czy takze psychologow profesjonalistow . dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. 1989): (1) psychologie naukowa . oczywiscie) madrzejsze.ustalenia. (3) psychologle potoczna . jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. Innymi slowy. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. banalne prawdy). a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. aby dany fakt wystapil. co nalezy zrobic. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. czy zlo- zonym? Czy jest staly. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. terapeutow. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. Powstaje watpliwosc. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). 0 ktorych mowia twierdzenia. Furnham. przeswiadczenle. jakie sa wymagane standardy poznania.

na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). wedlug danej koncepcji. behawiorystyczna koncepcja czlowieka. behawioryzmie.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. jak widac. co sprawia. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. psychologii poznawczej i humanistycznej. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. wedlug danego ujecia. 1997/1976). nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). (7) potoczne koncepcje czlowieka. 1963). jest niejasna. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. (2) Zalozenie.w danym ujeciu . ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. Tomaszewski. 2. co zreszta nie moze bye miara ich uznania.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. innymi slowy . w jaki dana koncepcja byla artykulowana . poznawcza koncepcja czlowieka. kulturowy badz spoleczny. inne natomiast wydaja sie . Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym.1. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. ale tez z tej przyczyny. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". rodzaju stosowanej argumentacji itp. 1951. lub tez psychoanalltyczna. 1975). Roznica miedzy psychologiami jest.2 (3) Zalozenie. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por.nie wlasclwosci jednostki). Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. humanistyczna koncepcja czlowieka. Zauwazy tez. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . ocene materialu dowodowego. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. 1994). Sqdzimy bowiem.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. do przewidywania nowych faktow. i to nie tylko dlatego. 1. Przeglad bylby takze niepelny. np. Uwazny Czytelnik dostrzeze. Nalezy podkreslic. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. analiza musi uwzgledniac sposob. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. dotyczacych jednostki ludzkiej. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. Nie znaczy to jednak. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. tez rozdz. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. (4) Zalozenie. 1983).juz chocby dlatego. neobehawioryzm. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. Czynniki te moga miec charakter biologiczny.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. inne zas ograniczamy do minimum. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. calosciowym zestawieniu. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. natomiast wiecej tym. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. bardziej czy mniej trafnych. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . 1997/1976. gdyby pominac koncepcje potoczne. t. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. powtarzalnych faktow. psychoanalityczna. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. II). 1964). choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. Cialdini. znaczaca. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. 2.). a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . ze jest wlasnie tak"). niz mamy do dyspozycji. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. Szereg danych. a przynajmniej. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. Warto.otoczenie" (Lewin.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. 1998). spolecznej). ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. strukture pojec. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi.jej jezyk. Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. nizej) . zob.

ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. choc i wczesniej . jak i . determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. czyli introspekcja. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". 1962. . polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. 1990).pewnq koncepcje rozwoju. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. Interesujace. terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. 1953-1964 . 1997). czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. Towarzyszylo temu przekonanie.). ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. oprocz koncepcji czlowieka. na przyklad na fazie oralnej czy analnej. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . Nic dziwnego zatem. inteligentnym obserwatorem i badaczem .nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. Inaczej mo- ~ RAMKA2.wolny wybor.z koncentracja na narzadach wydalania.powiada Freud . czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. Podkreslic nalezy.jej najwyzszy poziom.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). przedstawia takze . ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. Tyszka.tresci ludzkiej swiadornosci. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. faza falliczna .[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli .do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne.2. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej.a wiec poszukiwaniu nowych. (3) w odrzuceniu zasady. informacja oso bista). ksztaltuje sie faza genitalna (por.2. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . szczegolnie zas metod eksperymentalnych.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. w: Aronson.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. ten odpowiedzial mu. Zdaniem Freuda. N alezy podkreslic. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. obiektywnych metod poznania. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka .choe sam byl wybitnym. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. afektywny. Reykowski.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). rozumiany jednak szeroko . Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu.wedle danego pogladu . Czlowiek . ze doskonale zna motywy swych dziaIan.z koncentracja na narzadach plciowych. ze dwie czolowe koncepcje. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . sa nie tylko niepodobne do siebie.jak widac . ze poped jest staly. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. nowe metody badan i nowe uogolnienla. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. choc nader czesto obserwowac mozna. 2. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. po kilkuletniej przerwie. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. Strachey. a scisle] . ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. 1. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. choc czesto sadzi. Psycho analiza. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania . wedlug danej koncepcji. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. 1995). Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. Nie znaczy to.z ta roznica. 1953-1957).por. istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. faza analna . Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones.a wiec odrzuceniu przekonania. koncepcja a 2. czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. czyli samoswiadomosc). a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. co rzadzi jego zachowaniem. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. Hall i Lindzey. instynktowny. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por.£&&:m (5) Czy natura ludzka. Wreszcie. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . 1964).

Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu. Carl Gustav Jung (1875-1965). Stosunkowo wczesnie. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. 0 czym mowa jest w rozdziale 17.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. 1955/1926). na co otoczenie pozwala. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego . szczegolnie te. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. Oprocz tego. wyobrazenia przyszlosci.~~~~~~~'%. wie natomiast.r. 1953-1978). pelniace funkcje samokontroli.). Widae wyraznie. ale.najbardziej podstawowa. Pierwsza struktura jest id . czyli fakty fizyczne.~~~~'~%.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci.). nabieraja funkcji szczegolne]. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu.. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym. na przyklad. Ego funkcjonuje. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. bodice i reakcje. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci..~~~~~'''%-. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu.na przyklad wyparcie.%~'%&. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. akcentowal unikatowosc jednostki. z nagrod i kar zewnetrznych.czesto przypadkowe . Obiekty . Co wiecej. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci.przez to. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy .. oraz z dorobkiem polskiego badacza. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany.pop~du smierci. w odroznieniu od Freuda. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci.~~~Th~~%""""y""~""<.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id. ~~"Tit:. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . w drugim natomiast . ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. na przyklad roznych form uczenia sie. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny.. rozdz.superego . Podobnie jak Jung. Zdaniem Freuda. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. planami. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. szwajcarski psycholog i psychiatra. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. (Grzegolowska-Klarkowska. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. stanowiaca zrodlo energii.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. przeksztalca si~ powoli w sumienie. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. biologicznie uksztaltowane popedy)... . 1927). czyli dziedziczona pamiec gatunku.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). .nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. Ponadto zachowanie . celami (lung. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. jej rnotywow itp. co prawda tylko w pewnym okresie. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). struktury jej osobowosci. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. 1. Forma. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. projekcja. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. 1986). czy zachowania sa swiadome. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci). nieswladoma struktura. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. mniej obecnie znany i doceniany.. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). ktore tu pomijamy. Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. jest ideal wlasnego Ia. zwanej przez Freuda kateksja. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. podmiot na ogol nie wie. reaktywnym mechanizmie zachowania. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. Jerzego Konorskiego (1903-1973). psychologow arnerykanskich. istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. dlaczego wybiera dany obiekt.. Opis tego procesu byl 0biektywny . rozdz. rosyjskiego fizjologa.74 lub cudzym cialem.. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. Wedlug Iunga.:~.. Alfred Adler (1870-1937). Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. z czasem jednak z tego zrezygnowal. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. pragnienia czy fantazje). Jest to wazne. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. warunkowane aspiracjami. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. 29.~~~w. obok nteswtadomosci osobowej (tego. co wyparte). czy nie.~~''@. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. Trzeba wiedziec. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych. idealy. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. nie zas najbardziej dostepnych. czlowleka jak wspornniellsmy.zdaniem Junga . po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. racjonalizaeia itd.2. austriacki psycholog. zapowiadajacego bodziec warunkowy. Druga struktura jest ego. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. co nie znaczy. w jakiej superego czesto sie przejawia. bo w pierwszej cwierci XX wieku. Superego. (2) teze 0 instynktownym... ale takze celowe.tak zwane mechanizmy obronne . Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej.poczucie winy. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . na ktora skladaja sie archetypy.

ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. Srodowisko jest. na przyklad Hose pokarmu. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. modyfikujace wynik badan.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. wedlug niego. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. slowem . wolnose. ze nie zostal zrozumiany. Wiedza o popedzie. Operujac wzmocnieniami. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. jakie sa wymagania (lub ogolniej .rowniez a priori . W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. jakie ma nawyki.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie.cechy) sytuacji. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . idiosynkrazje itp. Obiektywizm wymaga.komunikat . Zdaniem Rogersa (1902-1987). aby ich przedmiotem uczynic to. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. 2. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . na przyklad: (1) wielkosc popedu. jak sie zdaje.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . Warto zauwa:lye. ktora byla wzmacniana. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. naturalistyczne podejscie do psychologii. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane.obie sa deterministyczne.1. Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. 1995/1949).odbiorca.). na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. oraz te czynniki zewnetrzne. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. . 1961). (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. nie zas czlowieka (Skinner. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). Widac wiec.. Paszkiewicz. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. W psychologii bowiem. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). Rogers natomiast wyrazil zachwyt. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. czego przykladem jest chocby psychoterapia. Wydaje si". "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. reakcji i wzmocnien. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. co obserwowalne i mierzalne. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. aktywne. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. ludzka godnosc . a nawyki sa takie. W jednym koncepcje te sa podobne . o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. To. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) . ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). a nie manipulacji. 17. zakladajacy. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. w reakcji na behawioryzm. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. i29. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). jaki powinien bye psycholog. Mozna powiedzlec. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. Czlowiek jest taki. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. rozdz. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. a w konsekwencji takze poznania badanego. Mial on charakter metodologiczny. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. Moralnosc. 1983) wskazuja. ze dozyl dni. (2) Postulat dialogu. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). (3) Postulat komunikacji. Skinner wyrazil zal. warunkujace popedy. Zdaniem Skinnera. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. twierdzil Rogers.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia.2. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela.. Reszta to hipostazy i spekulacje. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. 1978). 1964). Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). a postuluje .to cechy sytuacji. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. przez wspolwystepowanie bodzcow. Koncepcja behawiorystyczna . a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. np.

poczawszy od konca lat piecdziesiatych. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna.Kurt Lewin. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. Krytycy nie bez racji zauwazaja. wedlug niego.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki.wazne jest bowiem.1990). ze medlwli]Iil:Ejj[A(.. Zajonc. Koncepcja pierwsza zaklada. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. 1964."'_'_~~~~'m. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w. czy zachowanie sprzyja. chocby lakoniczna. sen itp. czlowiek unika ograniczen wolnosci. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. Mozna powiedztec.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. jak i przyszlosci. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . 1970). nurtem w psychologii wsp6lczesnej. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju.~~""<:".~~'». 1986/1968.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. kt6ry realizuje sie tylko wtedy.potrzeby samoaktualizacji. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja.. 1986/1968). a nade wszystko George Kelly. 2. bliskimi zwiazkami z innymi. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. gdy nie rna blokad zewnetrznych. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. na mechanizmy samoregulacji. pragnienie. w. Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . rozdz.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. selekcji i przetwarzaniu informacji. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu.. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. na przyklad: spontanicznoscia. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca.~~''-'~'W§J!. a jego zachowanie . czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci. W tym wypadku bowiem.dysponuje swoboda wyboru zachowania. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego . rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. Harold Kelley. czlowiek sterowany od wewnatrz . Fritz Heider. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem.alba jakosciowo . Leon Festinger. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. potrzeby szacunku.). Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. cytujemy z cala swiadomoscia. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. wymuszajacych okreslone zachowania. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. a nawet oskarzanym 0 . kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. Charakterystyka. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. a dzialania ludzi uwa- . kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. a takze Noam Chomsky (1968).wyrazem tej podmiotowosci. 1980). dose radykalnie natomiast . poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . uwadze.).na koniec . kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. niezaleznoscia.!fo':!'~n'lrn n a. Kelly przyjal zaloienie. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . ~)"mw· tu i teraz.wielkich psychologii" . Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa.) . wreszcie . Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. kontroli i korekcji dzialania. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. to antycypacja. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji.'%. uderza kolektywny charakter dorobku. czyli nauki 0 sterowaniu.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki.jako miara redukowania niepewnosci ..bezposredni alba posredni . Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. 29. Koncepcje psychologiczna czlowieka. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja.zob. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. ale tez poczuciem humoru itp. rozwiazywanlu problem6w itd.w tym wypadku wazne jest to. trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . [wvojefJ. W pracytej. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. 1995). dystansem wobec zdarzen. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. Podstawowy proces psychiczny. A. Rossa Ashby'ego (1963). Kelly'ego (1955. u.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. 1997/1976). Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950).2.o przezna- Samoaktualizacja to proces. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke."%. bardziej niz w pozostalych. na istnienie pewnych standard6w. Zdawaloby sie. zwana powszechnie piramida Maslowa. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. 1967). Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw .teorle potrzeb. 1980.

Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. planow dzialania. 1990). przeciwnie . Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. 1995). Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy.. Malewski. 1969). stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. 1978). 1969). Reykowski i Kochanska. Grzelak. rozdz. procesy modelowania (Bandura. Podstawowy mechanizm zachowania. poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. duze . ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. __ . znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. idealy itp. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. 30. 1980). uogolnianla. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). cele. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. 1993). wreszcie . 1974). (Lukaszewski. DeCharms.! przez sposob przewidywania zdarzen. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci.co rzadko bywa podejmowane . zob. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). Bandura. rozdz. 1968). to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . zob.). (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia. w jakim sie one znajduja (Nosal. 1984). to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). 1968. nie tylko zreszta poznawczymi. 29.80 runkowane S. 1974. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. 1968). (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. 1997. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. Ewoluowalo od przekonania. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen. 1977). ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). 1975. 1975. 1969.doswiadczenie wyznacza zachowanie. 1957. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc.. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) .jest ukladem aktywnym.biale. Daniel Berlyne (1969). wizje. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. formu1owaniu aspiracji. Jest konstruowany na wiele sposob6w. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji).) odwzorowan rzeczywlstosci. gromadzacym doswladczenie. a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. ich kolejnosc itd. Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . ale taki zwiazek wyraznie zaklada . potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. ktory formuluje hipotezy. smutne . ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) .. zob. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. "niedzielnego" badacza. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. sluzy przewidywaniu.wesole itd. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . gromadzi informacje. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . Podlega on stalym przeksztalceniom. 18. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. sprawdzanie hipotez itp.male. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. J ak wldac.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. Abelson. a donioslosc opisywanych zdarzen. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. a wiec uczenie sie. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. najwazniejsze jest przekonanie. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). ich powtarzalnosc (Lukaszewski.). Mozna powiedziec. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa.). behawiorysta. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. tez rozdz. ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. ze konstruuia repliki zdarzen. ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). Iak widac. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. konstruowaniu oczekiwan. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. postulowany przez Heidera.

przezywalnose. Okazuje sie jednak.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji.2. takze czlowieka. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). niz gdy jest rozproszony. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. pozyczkt. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. 1988/1978). ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. gladka skora. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. a sam czlowiek . (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. 1986). co mozna poznac po tym. poznaniu itp. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. 1996. Z tej perspektywy przyjmowano. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. wojna redukuje nadwyzki populacyjne. a nawet Charlesa Darwina. (3) gatunki podlegaja ewolucji. agresji oraz innych zachowan spolecznych. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki.na porzucenie partnera (Buss. Wedle socjobiologii. Jak wykazal Barash (1977). jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. 1985. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie).na przyklad pro cent populacji. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm .natury ludzkiej (Buss. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. prestizu. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. ze pomoc. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. Wilson dopuszcza jednak.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . Cunningham. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. ciotek lub innych dalszych krewnych. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. Socjobiologia przyjmuje. beneficjent zas donatorem. iz czlowiek jest typowym ssakiem. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . nlz gdy sa spokrewnione dalej. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. Socjobiologowie przyjmuja. a nawet szerzej . (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej.automatyzmy jej wystepowania. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. to znaczy donator zostanie beneficjentem. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. 1996). David Buss zauwaza. Socjobiologia. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. 1991). Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. Oznaczalo to. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. ze role sie odwroca. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. spontaniczne pojawianie sie. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. Cunningham.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. pracowitosci itp. Barash wykazuje. ze: (1) geny podlegaja mutacji. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. 1993). Wojciszke. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. 1981). Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. motywacjach. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. Barash wykazuje bowiem. zmywanie ciala. 1996).) . nieuleczalnosc itp. Wilson. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. Wazne sa ksztalty ciala. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . altruizmu. czystosc i ozdoby.ale tez ksenofobia i terytorializm. Odrzucil on teze. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie.

jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. a inna dla ko biet .jak to nazywa . Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". ale takze wielu krytykow. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. (11) sakralnosc .preferencje i kompetencje. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) .wnetrzna . 1995). ksztaltowania. niewzruszonegoiniepodzielnego. socjocentryczna . Podstawowy problem.ryzyko. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. wartosciowan. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct . uzasadnia dominacje mezczyzn. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. nacjonalizmy itp. Rekonstruuje on .Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. czlowieczenstwo.~l}aobse~'Yacja. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu .wybor (refleksyjnose). ZdaniemFoucauIta. to jed- . choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. ~. wktorej.niepewna i nietrwala. dok\1mentowanie. a ponowoczesnoscia.~n~go.racjonalnosc. (8) stabilnosc . 1996). Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. Melosik. ani pragmatyczne. (6) kultura zorganizowana . Duckitt (1992). na tworzeniu. zmiany. akt osobowych. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. doraznych •.rownosc. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. co jest wlasciwe. ale najdobitniej przedstawil je Singer. Problem.polegajqce na roznorodnychpraktykach. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. 1977. rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. 2.otwarcie (eksperymentowanie. a wreszcie. Pokazal mianowiCie. conajwazniejsze'niejedlla. z Jakim boryka sie czlowiek. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. RAMKA2.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja).podmiot autonomiczny. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . sankcjonuje nierownoscl spoleczne. n~Btzyklad rasizmu. (2) los (przeznaczenie) .ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp.1997). Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) .okreslajq. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba. Do tych ostatnich. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. (12) autorytet.Tymczasem-. (7) jazn zbiorowa. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia.przypadkowosc.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. (2) Testowanie.niepewnosc. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . filozof-Michel' Fow cault. 1995). list grzechOw i przewinieB~rangClwe .prawda jest przelotna iwarunkowa. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. wolnosc. .Inwazji".2. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne. zdaniem Foucaulta. copodkresla Foucault . (3) koniecznosc . a co nie. Wszystko w tym nurcie.. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. Przedstawiona lista wymiarow.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. Bauman zauwaza. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. osadzona w tradycji. takich jaksprawledliwosc. kontrola i godnosc indywidualna. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. (5) bezpieczenstwo .kultura zdezorganizowana.niestabilnosc. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. ksenofobie. (4) pewnosc . co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. Wynika z tego.roznychfundamentalizl1low. wskazujac. Gould zauwaza.usprawiedliwia wojny. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. jest ciagle w trakcie tworzenia sie. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. 1996).usprawiedliwia bowiem egoizm.prawdy(Foucault. Slowem.inna dla mezczyzn. kwestionowanie).

sa niezbyt liczne (Lukaszewski.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. poszukiwanie nowosci. praworzadnosc) . Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. 1974): (1) zaufanie . (5) stabllnosc . 1971). Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. nowosc. Zdaniem Baumana. deptaki. (4) altruizm. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. (2) Wl6czt. .bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. innosc. ale na ogol nie w zakresie cechy. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. Byloby [ednak grubym uproszczeniem. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). przyjemnoscl upatruje w zmianie. ciag] handlowe. (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. wybiegi pokazow mody. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. (1993.naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). 1997) niekonsekwencji. tymczasowosc. a takze wspolpraca . ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem.". co stale. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice .podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). (8) kompetencja . Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. Sadzimy.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. poszukiwanie przyjernnosci. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. 1997. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to. czy pionkami?).3 wzorc6w postepowania. d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . 1988. zmienia trasy swojej wloczegi._IW\1. zanik trwalych zwiazkow.traktujacy zycie jak kolekcie. Co wiecej. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. czy zlii'). zarnknieta caloscia.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. ze podstawowe wlasclwosci. czy raczej zalezni od innych?).ga . . czy sa raczej niezrozumiali?). czy sa racze] impulsywni?). (2) silna wola .zawsze". ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. (7) zlozonosc . (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: .zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne.~!.w odroznleniu od powierzchownosci. Gra. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. (6) trwale dazenia . Wrighstman.""". 1988). Lukaszewski. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. czy osobistym?). zadna gra nlema swojej historii. Furnham.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . unika silniejszych uczuc.w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. a nade wszystko dlatego. niczego nie musi zapamietywac.kt6re szybko sie.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . Przede wszystkim d1atego..w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. (5) nlezaleznosc . J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem.'. ale bez litoscl i bez sympatii. indywidualne. gdy sam przegrywa. (6) r6znorodnose . Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. (10) dobra .w odroznieniu od objaw6w. 14). Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie. zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy.w odroznleniu od zmiennoscl.opuszcza. (4) Gracz. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. Jest to deficyt bodzcow. s. przystank6w. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. rozgrywka jest tu epizodem. (3) istota rzeczy . Okazuje sie. potrzeba wrazen. poszukuje odmiany. (4) powtarzalnosc . ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. 2.". Nowak.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. 1997). Jest to takze przelotnose. zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek.2. ze jest to warte przytoczenia. 1994). poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku.egoizm. (2) glebia . "nigdy".dla innych. kt6rej dotycza. kt6ry je podziela (Furnham.Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie.. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] .koncepcje) natury 1udzkiej. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad .gdy tymczasowo opuszcza dom. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych.

Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). Same zachowania . rutynowe . spostrzegany jest jako wiedzacy wiele.jak wszyscy . Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami.). przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie.. Domanska. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. 1997). jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . ze kolejne generacje programow. 1994). (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. dobry. elementy struktury (okresla sie. a 2. Sadzlmy. psychicznej opresji. rzec mozna . niz je rekonstruuje.Iudzie juz tacy sa" itp. Oczywiscie. potem.nadaje sie" przyczy- ny.powtarzalne. bo . . od lat szescdziesiatych. czyli cale oprogramowanie. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . 1957). ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. opisywany za pomoca metafory boga.to typowe przejawy tej funkcji). jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. zmniejszania dystansu spolecznego. Ale komputer to tez software. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji.a Sq to najczesciej cechy .jest metafora nowoczesnego komputera. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. ze wszyscy sa nikczemni. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. opornosci. jako sprawiedliwy sedzia . jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi.2. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. w latach trzydziestych i czterdziestych. Wszystko wskazuje jednak na to. ze ludzie podejmuja dzialania. termostatow itd.na przyklad z ogolnego przekonania.zly) . a nawet wszechwiedzacy. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . ktore wywoluja silne emocje. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. a po czesci wreszcie . moze . J ohna von Neumanna. ze kornputer to idiota. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. wreszcie. 1960). dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. Bernard Weiner (1991) zauwaza.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. 1988. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). Wiadomo. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom.wszechmocny. poszukiwania bliskosci.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . ale nie na obalanie (falsyflkacje). a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. bo . (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci. polaczen. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. zagadnienia. (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. hydrauliki. Lukaszewski. jak i swojej grupy. Opisujac za jej pornoca czlowieka. byly to uklady elektryczne. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. jakie ono spowodowalo. Rokeach. 1975. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). niepewnosc itp. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. . potrzeba afiliacji. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami.ponad wszelka watpliwosc" . Czlowiek. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. ze jest to opis funkcjonalny. Sqdzimy bowiem. ze Jan jest dobry. jak sie wydaje. ze obecnie dominujacym modelem . 1997) i nie rna powodu. bezwolna. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne.maja charakter samoimitacji. Inaczej mowiac. kochajacy i litosciwy.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. aby przytaczac jq tu w calosci. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . ktorych nie potrafia uzasadnic. Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna.to typowe okreslenia). "tak to juz jest".wynikac". bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. bezcielesny.jak wszyscy . Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). To czlowiek. sa to uklady elektronlczne. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow.ferujacy ostateczne wyroki.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. tyle ze szybki. Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. 1996. . Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. 1996). Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. Latwo zauwazyc. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata.

wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. Nie sadzimy. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. wzmocnieniom. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej.to koncepcje potoczne ze. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Wydaje sie. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. samoaktualizacja).to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r.1. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. ze roznorodnosc pomyslow. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. Pierwsza . mozna przypuszczac.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich.$.rj!N'~%. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. Nie rna tez dowodow na 1. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci.zaklada. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. Wiadomo bowiem. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. byla psychologia poznawcza. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. reakcjom. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke.2. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. Prezentuje to tabela 2.du . scleranie sie pogladow . __ I . Ponowoczesna koncepcja czlowieka . Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2.)/~~J~Q~ 2. wielosc koncepcji. ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. Uwazamy raczej.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. bodzcorn.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom. aby byla to porazka. wzgl. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. Wydaje sie.R'AWJ. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%.a.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini. nie zas przez inne teorie psychologiczne. ZwaZywszy.poszukiwanie wrazen i zmiany. Druga . upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie..Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. a w konsekwencji . Sadzimy. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji.

. J.0 naturze ludzkiej. B. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . Studia Socjologiczne. F. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. E. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy.~~'%-:. Wilson. (1982). Paszkiewicz. (1993). Warszawa: PWN.WlNl!~~.Wb.. A.~~~~"{. (1986).rs. 2. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. psychologia humanistyczna. Warszawa: PAX. (1983).~~~><"'~~~"'Wlli. H. Behawioryzm. W sirone psychologii istnienia. E. S. Ponowoczesne wzory osobowe. Freud. VIID.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. (1997). (1978). "iak". (1988). Skinner. Wst?p do psychoanalizy (wyd. Z. Warszawa: PWN. O. lID..'t.~'WffJ:i. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. Kozielecki. Struktura teorii psychologicznych. 8-31. psychoanaliza.

a nawet z elektronikami.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. a mianowicie.! co do jednego. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace.!z psychologii zgodni S. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. Psychologia fizjologiczna. z drugiej zas . N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. histologami. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. Badacze uprawiajacy te gal. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . jak wskazuje nazwa. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. a tresci psychologiczne !: . mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. biochemikami. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. Psychologia fizjologiczna. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. ktore leza u podstaw zachowania.

- MECHANIZMY "m= . Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. neurofizjologow i biochemikow.. . 3. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. BIOLOGICZNE »: . Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2... ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . ryc. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. S. Inna.. Lashley. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu.wiemy juz duzo.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje.. ktore .'?'<&. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow. Cecha charakterystyczna neuronu. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. .. Niewiele jest dziedzin nauki. dzialajac wspolnie.-. Akson moze sie rozgaleziac. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu.'Wif&. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. obok aparatu stereotaktycznego. Dokonajmy przegladu tych metod.~~~~%!£... Horsely'ego i R..komorki nerwowej . Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia..~~~~~">'<~~:~.. 96 . metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. Pawlow czy pozniej K. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty..: . Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic. -. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych.. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu.. --~ -. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa. P. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. jest jego "wypustkowata" budowa. jak chyba nigdy przedtern. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego .a moze wlasnie dzieki nim ... ~~'%:~&.. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. w jaki sposob kornorki nerwowe. Sprawa jest prosta. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe.. Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod."%. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej.w odroznleniu od oscyloskopu .motywacji. H. Mimo tych osiagniec .-wz-. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej.~ . 3-1).nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego.dzisiaj. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci. coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. podobnie jak inne kom6rki organizmu.'W. oprocz metod behawioralnych. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie..'%. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. Opisane uprzednio techniki..1.. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach.. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia..~~~"'W. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. Cialo komorki.. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami."%.. Zlokalizowano obszary w rnozgu. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. Clarke'a aparatu stereotaktycznego. jest nieporownanie wleksza od tego.. zdajemy sobie sprawe z tego. . jak I. tworzac tak zwane kolaterale.

Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej . W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. Powiedzmy. wapnia (Ca+). Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. Akson wyrasta z ciala kom6rki.powstanie potencjalu czynnosciowego. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). W czasie Tl widzimy. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). tworzac z nimi polaczenia . miesniowej lub gruczolowej. ryc. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. a druga.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. wedrujac wzdluz wl6kna. tentials). Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. Mozna zatem powiedziec. ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. wklujemy do wnetrza (zob. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. uplywa od 0. zakonczona mikroelektroda. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci.synapsy. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. 3-3). depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny.5 do 2 ms. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. w kt6rych wl6kno jest nagie.

sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. Sumacia czasowa ~ RYCINA3.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. Widzimy wiec. powodujac jej depolaryzacje. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. Oznacza to. Synapsy. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji.7 substancji chemicznej . Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. M6wi sie zatem. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. lokalnej zmiany znaku polaryzacji. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. mogq sie sumowac. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. doprowadzajac do naglej.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. Natomiast okres. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. . ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu.okres refrakcji wzgledne]. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych.trwajacy kilka milisekund . We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. moze sie stopniowo powiekszac. okreslane jako hiperpolaryzacja. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci.wszystko alba nic". (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. okolo 1 ms. I. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. Skutki dzialania mediatora. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku.wszystko albo nic" (all-or-none law). Dzieki nim.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. zwanego rowniez mediatorem .neuroprzekainika (neurotransmitter). gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . jest okresem refrakcji bezwzgledne] . (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my.

nalezy zwrocic uwage na fakt. Hirsch. noradrenaline. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. Ponadto uwaza sie. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. jak i przekainikowe. Adrenalina. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. a inaczej cal a kornorka. tt Depolaryzacja. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. dopamine. jak i hamujacy.Pelni funkcje hamujace. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy.wytwarza EPSP.. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. serotonine. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). 1993). parnieci i wzbudzenia emocjonalnego.oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. stanem czuwania. GABA. a drugi . jak i hamulcowe . ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Kontroluje czynnosci ruchowe. Serotonina. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . Noradrenalina. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. W okreslonych synapsach acetylocholina. jak i hamujacy. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation).w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . 3-8). ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. Verma. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. Ronnett i Snyder. Glatt. na przyklad. Dzieje sie tak wowczas. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. procesow uczenia sie. histamine i liczne aminokwasy. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. Kwas glutaminowy. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. Dopamina. o o -701----. uczenia sie i pamieci. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. 1994. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. adrenaline. Pelni funkcje zarowno hormonalne. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Pelni funkcje zarowno hormonalne. rye. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. . jak i przekainikowe. jak i hamujaco. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. Pelni funkcje hamujace.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem.

N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem. a takze poprzecznym. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . ! .neurony posrednic74ce (interneurons) (zob.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. zstepujacym.1. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. i rdzenia kregowego. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. a przede wszystkim do kory mozgowej.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter).1. Wiekszosc to 3. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. Oznacza to. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. 3.3. zwanych efektorami. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. 3-12b). gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne. powstale w wyniku dzialania bodzca. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe . ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. Stanowi ono zaledwie 2-2. ale .1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. chronionego przez kosci czaszki. Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany.a) monosynaptyczny. RYCINA 3·12 b). i neuron ruchowy. w ktorym nastepuje integracja informacji. Dzieje sie to w trzech etapach. Jest to odruch kolanowy . 3. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych.polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. Widzimy. to jest receptorow. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy.5% wagi ciala. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna.3. osiaga wartosc progowa. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem.neuron czuciowy. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. rye. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. rye. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc).2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora.3.. Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Kiedy pobudzenie receptora. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 .

[adra.cylindryczny. ronow regulujacych ryczne. docierajaca poprzez most. otrzymuja informacje wzrokowa.wstepujace. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). uwzgledniajace kryteria neurologiczne. takie jak hipokamp. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. a grzbietowa czesc tych obszarow . (basal ganglia). Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. Tylomozgowie (hindbran). Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. Jest to miejsce. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. . Nie jest ono rozlegla struktura. oraz niektore czesci kory. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. most i rnozdzek.cialo migdalowate. [adra migdalowate i [adra przegrody. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. Miedzymozgowie. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. po jego stronie grzbietowej. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. natomiast wzgorkl czworacze gorne._. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. W uproszczeniu mozna powiedztec. motywacyjnych i pamieciowych. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. Istnieja rowniez inne podzialy. Srodmozgowie (midbrain). Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. zawiera jednak liczne grupy jader. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. przedmurze i . Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. most i mozdzek). Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Uwaza sie. a takze z pnia mozgu.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. lezace blizej miedzymozgowla. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). Sa to: cialo prazkowane (galka blada. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. jadro ogoniaste i skorupa). Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. neurofizjologiczne lub morfologlczne. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym.

!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. ryc. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. 1981). Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji. Wydaje sie jasne. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I .!: zachowania ludzi i zwierzat. Problem polega jednak na tym. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. 3-15). ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. stawach i miesniach.~~~~~~~~ru~~~~. potyliczne i skroniowe (zob. ciemieniowe.korzonki brzuszne (ventral roots. N eurony ruchowe natomiast S. zob. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna..2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy.m~. 3-14). Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. miesnl i sciegien ciala. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. Pozostala CZySC kory mozgowej. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . Tymi zdarzeniami. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow.3. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. 3. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. Na przyklad. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem.mozgoweinaplaty . miesniarni i gruczolami organizmu. tworzac w ten sposob nerw.~~~L~. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna.. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej.JM 10 8 . Neurony czuciowe polaczone S. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. 1979). Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag.czuciowe i ruchowe. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. ornijajac rdzen kregowy. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S.. rye. S. a w wypadku ukladu autonomicznego . Ocenia sie. a wlokna ruchowe ..!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego.rownlez z tkanka gruczolowa.

biologicznie pierwotnych motywacji. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych.z osrodkami rdzenia kregowego. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. kt6rych wl6kna biegna do narzadow. U podstaw teorii redukcji popedu. Gruczolywydzielania wewnetrznego. 3.4. zmienila sie motywacja zwierzecia. 30-31).poprzez obszary kojarzeniowe. 1943). sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu.acetylocholina). Wedlug Cannona (1960). kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. lezala koncepcja homeostazy. Na przyklad. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. 29-32). Innymi slowy. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . Na przyklad. regulujac ich . Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. kt6re modyfikuja zachowanie. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. co Hull okresla jako redukcie popedu. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. co zapobiega szybkiej utracie ciepla.4. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. wychodza wl6kna. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). stopniowo wracaja do normalnego poziomu. w tym wypadku popedern jest glod. podwzg6rze i uklad slatkowaty . Nalezy zatem wiedzlec. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. M6wimy w6wczas. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. ktore przywracaja stan optymalny. wzg6rze. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. w gruczolach i w miesniu sercowym. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Poped jest slla motywujaca do dzialania. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. Neurony zgrupowane w tych osrodkach.1. uklad limbiczny. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . Podobnie. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. tworzace Itlldad hormonalny. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). 3-16).1.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik .4. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. Przywraca to stan hom eostazy. naczynia krwionosne skory kurcza sie. zeby moe przewidziec zachowanie. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. jaka jest motywacja. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. Potrzeba ta wzbudza poped. Generalnie rnozna przyjac. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka.z naszego punktu widzenia .2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. Ze wzgle- 3. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. 3.do zwoj6w. rozdz. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). gdy temperatura ciala nieco sie obniza. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. ryc. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. Glodne zwierze. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. jezeli zostanie przedtem nakarmione. N a przyklad. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. natomiast gdy jest za niska. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory .

gdy podwzgorze. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. W!!i£. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). --~~~~"i<'&.-•.. Iednoczesnie podwzgorze.. zwalnia rytm serca.. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. Hormon dociera do kory nadnerczy. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci.. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni .~"% . podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego..jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy.= ~.~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j... podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi..~~"<fu. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe.~~rn . ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. zwanych kortykosterydami. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. Skureze maciey. . pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. owulaeja Produkcia mleka • .• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. za posrednictwem ukladu wspolczulnego. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. jak i autokontroli hormonalnej. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu... Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.f. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow.. w skrocie nazywany ACTH. regulujacych poziom glukozy we krwi. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres.. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. dzialajacy na kore nadner- czy. .. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. ..

Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. 1981. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc.4.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny.4.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . z drugiej stro- ny zas jego wplywom . Asin i Brief. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. Od dawna znane sa skutki.zdobyciu pokarmu. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi .1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu.za posrednictwem przysadki . 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. Osrodek. ktore jq podwyzszaja. lecz rowniez w watrobie i w zoladku.pory posilkow. Oznacza to miedzy innymi. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. J edna z takich substancji jest glukoza. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. Przypuszcza siy. Mozliwe wiec. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. 3.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. Teitelbaum i Epstein. Tordoff. optymalnej wielkosci.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. 1981).4. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. 1955. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. Novin i Russek. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. Wiadomo. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. 3. jest temperatura. Zwierzeta laboratoryjne. Wirtshafter. kiedy nalezy podjac.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. Podobnie jak ludzie. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. . decydujace 0 tym. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. sterujacego narzadami wewnetrznymi. Przypuszcza siy.0bok funkcji ukladu nerwowego . 1982). ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone].3. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. rnaja one .

W"". Badania takie jak te.. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. niektore bodice (czy zmiany bodzcow). 1987). na przyklad.4. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Wedlug tego autora. 1990). 1973). 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'.. 1965). ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz.jak si~ wydawalo . Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie.: wy- ~~~~~:~ .J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu.~. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego._ . mozna powiedziec. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. Okazuje sie. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. Autorzy ci wykazali. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). Bextona. wedlug tych danych. Rola stymulacji sensorycznej. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. gdy zoladek jest pusty. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. 1953)." .. Doswiadczenia na szczurach wykazaly. D. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. moga odgrywac role wzmocnienia. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego .. ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. Westreich. H. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci.~~"~ FIZJOLOGICZNA . J ama ustna i przelyk.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. ~:~~~:lis:~~~. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali.zarobku. poprzez receptory smakowe.ukladu aktywacyjnego..fi. O. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc. Jak sie okazuje. ktory stwierdzil. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. pojawiajacych sie wtedy. ~'" u.Z~~. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese..2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to. Eksperymenty sugeruja.3. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu.. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan.. Herona iT. Young i Smith. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. Podobne stosowano diete wodany. jak sie wydaje.~"""". N.~~~~"%>.""o/< _. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow.. Girdner. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore. Wedlug G. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu..2 _--~W!J"'it~.1 __ '" ~.. poprzez bocznice.l@. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. 3.prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. Kisha (1966). Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow. pobudza kore mozgowa..'®i""U®i. doswiadczenia. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla. ze nie tylko CCK. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. W. ze skadinad wiadomo._uA!M1~. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju..i~~~~~. lecz rowniez. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego..~. Blazek i G. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. po to aby dostac sie do labiryntu.. ktore zostaly tutaj przywolane. 1992).-. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania. prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace.---~---'.~t:~~s:n::~.~""'J: ""-. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. Uklad aktywacyjny (activating system).&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne].glodu i nasycenia. Wszyscy studenci jednak. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. E. w" ®i'UU_. Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej.. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. 1 16 33" . W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. Scotta (1954). Harlow. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do ... 1954). Hashim i Gage."" ~. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. M. mimo latwego i atrakcyjnego . wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. I ~ RAMKA 3. w ktor ych uboga w witaminy.. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie..wspomnianego w poprzednim podrozdziale . Szczury. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. wegloczy bialka. ale pozbawiony soli (Rowland. Informacja ta jest. przeprowadzone przez W H. H. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze.~ --:. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) . w ktorym uczyniono wszystko.n~~'.

ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. 1992. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. Nie znaczy to jednak. To prawda. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji.5. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych.1 Sen W podrozdziale 3. ktore glosi. 1962). gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo .ciernnosc. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. 3-18). Nalezy jednak pamietac. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. Yerkes (1876-1956) godziny. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. D. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. 1908). a wiec w stanie czuwania. Matysiak. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . tym nizszy optymalny poziom motywacji. rye. II Robert M. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania.plywania. Zjawisko snu nato- . ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. 3-19). a przede wszystkim kory mozgowe] (zob.w stanie czuwania i snu. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. Cala aktywnosc behawioraIna. ryc. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. Okazalo sie. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. Zuckerman 1969). pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow.

podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. tak zwane fazy non-REM. Dalsze badania. 1993). za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). Jouveta. Hartmana (1973). W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. Badania Hobsona.5. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. rozdz. Przypuszcza sie. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. a sen paradoksalny . ze jego oddech jest zwolniony. ktory wykazal. Danych jest bardzo duzo. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. ktore gina. Badania G. Widzimy. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. D. 3-20b). Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. Wraz z F. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. 1992). Moruzziego i H. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony.2). odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. 3. wykazaly. Schreiner. 1972).sen paradoksalny. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). Spotts i Snyder. L. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? .120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob.1. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny.5. L. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. ryc. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. na przyklad. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. Podobnie jest ze zwierzetami.5. i posrednia. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez.1. W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. McCarleya.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Magoun (1950) wykazali. ktory mozna podzielic na cztery fazy. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. ze tak jest rzeczywiscie. przeprowadzone rowniez na kotach. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. W Knowles i H. oraz lnformacyjna (sygnalowa). ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu.w stosunku do umyslu. przez wzgorze.EEG). To rozproszenie oznacza w zasadzie. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Bremera. rozdz. Hobson stwierdzil. Wykazali oni. W. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. Czesc autorow uwaza. Iouvet sugeruje. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . wiekszosc miesni rozluzniona. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. 4. zwanej miejscem sinawym. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. oczy zamkniete.). ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. 1949). ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. Lindsley. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych.sen wolnofalowy (slowwave sleep). rye. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu.za posrednictwem noradrenaliny . ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. 3. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. przez twor siatkowaty. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3.

proces selekcji. Uwaga (zob. do zmtennosci srodowiska. 1957). autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. Poczatkowo przypuszczano. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . a nie fizjologiczny. 251).1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. ze procesy uczenia sit..plastycznosci. B. rozwiazywania zadan w labiryncie. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. Problem uczenia sit. tworzac swoja teorie.gdy tak dlugo powtarza sit. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. Potocznie nazywamy to . b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. ze nieuszkodzone obszary . ze Lashley. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. Na pomiary dotyczace uczenia sit. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. okazalo sie. Dzisiaj wydaje sit. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. rozdz. Zgodnie z oczekiwaniami. Pawlow. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. Zdolnosc uczenia sit. 3. J. Jest oczywiste.6 a Biologiczne podstawy . dokonywane przede wszystkim przez K. nastawia uszy i rozglada sle. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. jak 1. Lashleya. pozwalajqcq nam sku pic sit. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . Wedlug B. ktore wplywaja na ich zachowanie. od dawna przyciaga uwage psychologow. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. Oczywiste jest. Zwierze podnosi glowe. ]. w ktorym wykazal. 1981).) pelni zatem funkcje selekcyjna. s. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. Skinner. w przystosowywaniu sit. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa..calkowita jej utrate. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. mUSZq znajdowac sit. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. Andersen i Motter. Zachowuje sit.6. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. Wedlug Pawlowa. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. Watson czy B. W sprawozdaniach z badan. ale bez procesu uczenia sit. ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje.. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. F. Badania te prowadza do wniosku.. lecz mimo to nie wahal sit. a w niektorych wypadkach . Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. ktora polegala na tym. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. ze selekcja bodzcow odbywa sit. mimo ze podawane byly do . "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". nowego odruchu. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze.nlesluchajacego" ucha.mm: . Sadowskiego (1973. oczywiste. Pawlow (1955/1926) uwazal. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. P. Wskazuje to na obnizenie sit. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. otwiera oczy. 16. w trakcie warunkowania klasycznego . ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit.

wydo bywania z miejsea. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. ktore. I ~"%. Trudno na razie ocenic. imiona. lecz po- . Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej.. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen.~. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym .swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. ktory decyduje 0 tym. Teoria ta zaklada. E. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji.rowniez w odpowiedzi na dzwiek . jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem.. Badania te wykazaly rowniez. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Pojawily sie prace.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. 3.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. 1976). Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . 19. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. jak sie wydaje. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast.6. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. Pewne wydarzenia. 1976.fizycznych sladow pamieciowych. Thompson i in. Weisz. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. a jakich nalezy sie pozbyc. Nowsze dane (Krupa. zwanych czesto engramami. 1981) na podstawie swoich badan. Mozna wiec sobie wyobrazic. Thompson i Thompson. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. Mozna przypuszczac. Solomon i Thompson.. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. Iezacej pod platem skroniowym kory). 1980) wykazaly. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. Okazuje sie jednak. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. przechowywania ich oraz . gdzie sa przechowywane. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. 19. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be.. rozdz. 1993. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. Thompsonowi. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. rozdz. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych. czesto na cale zycle. Kandel (1979.). prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. jak i reakcji warunkowej. twarze zapamietujerny na dlugo. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny.w razie potrzeby . Tymczasem uszkodzenie obszaru. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie.. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). 1983) wskazuja.~~~~. ze przynajmniej jeden z tych elementow . stwierdzil. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego.). w hipokampie .przechowywanie informacji .

S. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. 1979). ktorych draznienie powoduje amnezje. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . poddanych uprzednio treningowi warunkowania.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny.bezposrednio po treningu . Chorover i P. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . u ktorych podstaw leza te czynnoscl. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. podzielono na dwie grupy. Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . Trzeba jednak podkreslic. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. 1964). Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. 1972). swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. Jacobson. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. .znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. Trudno bowiem 0 pewnosc. uzyskano generalnie podobne wyniki.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. Sposrod wielu struktur. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. Hennevin i Leconte. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. Dane te. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. ktore nie uczestniczyly w treningu. R. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych. McConnella (1962). F. Z kolei A L. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. S. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. 1966. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. Horn. 1973) wskazuja. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. 1967). Ho. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. wykorzystujace material kliniczny .zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. 1968. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. Wiadomo. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te.5 sekundy.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. Wilson i Glassman. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. Babich. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. Szczury. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. Doszli oni do wniosku. 1985). ze wzrost poziomu RNA. Galvan i Clark. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Ungar.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). pozostaje bez odpowiedzi. Pelna amnezja nastepowala. Galvan i DeSiderio. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. ~ RAMKA3. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". ktoryrri wstrzyknif(to RNA. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. a drugim .3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Okazuje sie bowiem. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. ktory stwierdzil. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard.

ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. (2) osrodkowei. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. jak czuwanie i sen. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. przenoszqcej . ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). Te motywacje . ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. Wedlug teorii synaptycznej. Warszawa: PWN. Chmurzynski. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. Kom6rka nerwowa . z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. zwaz pobieraniem pokarmu. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. przetwarzajacej otrzymana informacie. trzeba stymulacji. 'Th~~~~~~'%. ktore wspieraja teorie konsolidacji. wowym podlega prawu . proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.. Pobudzenia struktur m6zgu. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. jest sterowasciowy. Biologiczne podstawy zachowania. i paradoksalny . Przyjmuje sie. wspiera te hipoteze. Pobudzenie jedSynapsy.~. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. kt6ry przebiega w czterech fazach. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. ZACHOWANIA -.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. pisuje sie im. az do powstania pozaliczana do podstawowych . . na wyodrebnym srodowisku.czesto okresla tencjalu czynnosciowego.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste.}. Zlokalizowano tam ny refrakcja. Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). w uproszczeniu. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. uwaga i wzbudzenie. Wedlug psycholog6w. Wiele danych eksperymentalnych. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. dwa osrodki: glodu i sytosci. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji.hipotetyczny stan organizmu. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. Wspomniana roznica potencjal6w.wszystko alba nic". i (3) zstepujacej (ruchowej). Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. biologicznie wazna. B. zwane neuroprzekaidu i sytosci. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. biologicznie pierwotnych motywacji. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania.rowniez EPSP moga sie sumowac. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja .. przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . w jakim pujacej (czuciowej).podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. Zachowania eksploracyjne lub . W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. 1. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3.w stanie czuwania czy snu. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. (1989).

Po pierwsze. rozdz. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. "z sekundy na sekunde". Przykladowo. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. przelomu XIX i XX wieku. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny.amerykanski (Brown. kilkadzleslat. w wypadku wiekszoscl metod. 1967). Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. dajq one mozliwosc pomiaru. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. Ma to wiele przyczyn. w ktore] manipuluje sit. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. rowniez tych. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit.). co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. 1967b) i europejski (Venables i Martin. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. procesami fizjologicznymi. ktorzy sami takich badan nie prowadza. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. 3. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. i to w czasie realnym. L. Po drugie. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- .

gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej.OR). vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. im nizszy byl poziom wyjsciowy. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. zarowno fazowe. Zalozmy hipotetycznie.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. Przykladowo. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. Oprocz tego lst- 4. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. nazywany tez reakcja orientacyjna. w jakich sie pojawia. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. tonlcznego wzrostu rytmu serca.2. aby poszukiwac innych teorii. sen i wiele innych. staramy siy poznac jego dzialanie posrednio. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. Po trzecie. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. mogacych 4. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow. Gray. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. jak i toniczne. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania.przy innych czynnikach stalych . a [ednoczesnie . Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace].132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. Okreslenia . ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. starano sie natomiast przedstawic wybrane. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. Uwaza sie (POl'. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego.3 Odruch orientacyjny.wzrost ten jest tym wiekszy. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J.2. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. ze spadek ten jest tym glebszy. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych.zahamowanie innych. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . i polega na tym.2. Nalezy jednak pamietac. i polega na tym. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic).LIV). Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora.efekt podlogowy" (floor effect). zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. dyskretne bodice). analizujac sposob. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. 4. w sensie scislym. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. Badacz zainteresowany ekstrawersja . Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. lecz dlugotrwale. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex .introwersji. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. 1975). Klasyczne. wykonywanych aktualnie czynnosci. czy tez. mowa bezglosna. takich jak uwaga mimowolna. badz na drugim rodzaju procesow. Po czwarte. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. ze . ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia .osrodkowy uklad nerwowy. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . Wildera (1931). w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow.

Hessa w roku 1910 (por. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. Uwaza sie. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne.1. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. W innym ujeciu. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. od lac. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. lm wieksza redukuje niepewnosc. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami.74 . ze reakcja obronna. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). rozdz. . Nie jest natomiast jasne. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. Iednym z problernow. Wenger i Cullen. 1972).4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. lub nawet calkowitego zaniku OR. w przeciwienstwie do orientacyjnej. czyli jego habituacjl (habituation). Pierwszy z nich to uklad modelujacy. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii .2. 1993). Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. Im wiecej informacji zawiera komunikat. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. parasympatycznego. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). Drugi to uklad wzrnacniajacy. rozszerzenie irenic. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. 1969).z wagotenia (vagotonia.nerw bledny). Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4.2. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. nervus vagus . ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. w drugim . ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. Bernstein i Taylor. nieprzekraczajace na ogol 0. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. 1979. to znaczy uczenia sie tego. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. Sokolova (1963. zmiany postawy. Wojtaszek. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). w modelu Sokolova przyjmuje sie. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej.10. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika.).37 58. mozna wiec powiedziec. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow).I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne.wagotonii sprawily. mowiac inaczej. 1969). co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej.30 63. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". Eppingera i L. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. lub tez. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. Wenger i Cullen.99 61. inspirowanym teoria informacji. 1972). Koncepcja sympatykotonii . N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. 3. 4. Sokolov. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6.7. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. oznaczany symbolem A. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. nie podlega habituacji. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. Freeman). Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). N.

Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . autonomicznej i behawioralnej. badania Laceya prowadza do wniosku. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. W literaturze (por. . te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{).aktywad! strtiktur czolowych mozgu".6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. a osoba. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. 1980). Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. Specyflka indywidualna (individual specificity .578). ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. s. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. Wedlug definicji Duffy. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. 4. Malmo. Engel. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. Inaczej mowiac. budzi zasadnicze watpliwosci.aktywacji elektrodermalnej" itp. Mowi sie na przyklad o . to znaczy sprawic. a jego funkcja wyjasniajaca. przynajmniej na terenie psychofizjologii. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. Opisany stan rzeczy spowodowal. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. byl John Lacey (1967). lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. ale i od kierunku zachowania. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. jest nlemozliwe do utrzymania. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego.2. ze zmienne.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. jak Hebb. Przykladowo. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. (3) Analiza wielu badan pokazuje. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. Duffy i inni. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. Lindsley. 1967). (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne.

trafiamy do celu.. Wykorzystujac aparature pomiarowa..gniew. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu..1 138 nych os6b. czestosc rytrnu serca. SCR . za zgodij autora i wydawcy.). izolowanej zmiennej.2._1~i~i!:_i!l1ll:!. _ .ych lub ]psychkznych (przykladowo. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. Wedlug: Fahrenberg (1986. 1978). ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. jak aktywnosc elektrodermalna. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym).cZE/sloscoddeehu. EBF . Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. EEG . wydzie1anie sliny i wiele innych (por. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. prowadzone zar6wno na zwierzetach.napiE/cie.cZE/slosc mrugania. wzorce motywacyjne .subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca.bezradnosc.napiE/cie miE/sniezola. jak i na ludziach. mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. uwaza sie. PVA .7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. Kimmel. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli.amplituda tE/tnakrwi. Tym. 1986). ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. copyright Elsevier Science. ANG . Miller.molywaeja. E. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. sd fizjologiczne] 4.bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . Miller. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. Widac z niej na przyklad. a wzorce sytuacyjne .m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. EMG . kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. lecz pilka pada na lewo od celu..reakcja konduktancji sk6ry.szybkosc rytmu serca. co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. 1973. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. cisnienle krwi. MOT . czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie.energia rytmu alIa. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. mozna latwo stwlerdzic.17-21%. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych. w kt6ryms z kolejnych rzut6w. rozdz. Powiedzmy. HR . lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. TEN . odmienne jakosciowo od innych wzorcow. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ].5-19%. 1978).dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. s: 53). 17. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR . Patrzac na te wyniki. jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. Badania te. RES . natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. HEL . . Wykonujemy rzut. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. Millera (1989). RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II.

W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ .3. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. zaburzenia gastryczne.EP). a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. Schmitt. 1978. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . T (tempora~. migrena. 1978). Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. oczekiwania. i _I i I'. czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych. niezaleznie od Catona. A1 i A2 (preauricular). bo ponadstuletnia historie (por. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). Wymaga to specjalnej analizy. Bergera (1929). Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. P (parietal) . Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. F (fronta~. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie.ciemieniowa. Fp (prefronta~. 1989). ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara. C (centra~. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. 1989).czolowa. Po drugie. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. a w szczegolno sci . podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . Cooper. Wkrotce potem. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. Osselton i Shaw. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. lek i wiele innych (por. Obecnie podkresla sie czesto. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo). Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. Dose szybko okazalo sie jednak. powstalych w nastepstwie chorob. obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. 1980).skronio· wa. 1989). W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami.centralna. (Miller.. przede wszystkim . Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych.przedczolowa. Basmajian. 1993). Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki.Beck i Cybulski.platki uszne (elektrody odniesienia). Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany. Po pierwsze.potyliczna. epilepsja. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. Basmajian. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. nastawienia itp. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por.moze angazowac rozne procesy poznawcze. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback. nadclsnienle tetnicze. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . jak napieciowy bol glowy. . parzyste .prawa p61kulll m6zgu.

1993).nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. H. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. (c) zapis z udzialem fal theta. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. Pivik i in. Iaspera (1958). W niekt6rych badaniach. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. Niekt6re z nich.3. oraz wrzeciono (spindle . daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. przykladowo. interesujacych badacza.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . 'rye..t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . J esli. 4. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. rna bardzo zlozona strukture. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. 64. standardowy spos6b (por. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . wykorzystujaca technike komputerowa. czyli fala ostra. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. znany jako "system 10-20".142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. za zgodq wydawcy.3. Rejestracja dwubiegunowa. 128. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- .rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. 4-2). W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). Z drugiej strony sa badania. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. iglica (spike). Przykladowo. a nawet 256. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. czyli obliczyc tak zwany indeks fali.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. na przy- delta Uwaga. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. (b) zapis z udzialem fal beta. prostopadle do powierzchni czaszki. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol.2 i rycina 4-3. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). co bardzo utrudnia ich 10- H. zwana elektroencefalogramem.

Ray.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee.8 8.. 1990). 1994). Szczeg6lne zainteresowanie zgu) .za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). theta (4.5-36. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany.' 4. RyelNA 4·4 . przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. F He fE :FOANEC cer. Majkowski. 1995). z zamknietymi 'oczarni.9 Hz). Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. Pivik. Lewine i Orrison. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. Przeciwnie.6-3.6-11. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. Urbanski. Lewine i Orrison. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG.6-11.8 Hz). Krzysztola Owczarka. Majkowski.). Budohoska i Grabowska. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac.1989). charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu. alIa (8. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym. 1994. Zmiana taka. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych.7-7. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. cyklicznie powtarzajace sie fazy.7 Hz). Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem. 1986).6-3.144 nych. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por.3. zar6wno spontanicznej. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej. Lewine. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. rozdz. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement .szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. podczas gdy polkula prawa . Zauwazono tez. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). myslenie analityczne oraz emocje negatywne.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. 1993). . J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. ryc. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych.3. jak sie potocznie sadzi (por. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie.7 Hz) i beta (12. 4. 4-4). 1953). uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. 1995. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. przedstawione zostaly w tabeli 4. Aserinsky i Kleitman. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. nie jest ona tak prosta i jednoznaczna.7-1. sa natomiast typowe dla snu. Sanders i Hartshorne. Orrison. Od czasu klasycznych badan R. 1995). okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta. 3. jak i towarzyszace] zdarzeniom.

McCallum i Winter.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. amplitudy i czasu utajenia (latencji). (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie.3. G. 4. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. w odstepie okolo 1 sekundy. 1995). (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). zachodzi potrzeba ich klasyfikacji. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. par. 4. Potencial wywolany jest specyficzna. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency). Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy.3) nie przekracza 10 mV. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. Przykladowo. iz potencjaly endogenne. tab. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. osiagajace swoje maksimum w momencie .7. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde. Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . CNV pojawia sie w6wczas. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP).7.3. czestotliwosc czy amplituda. Dla podkreslenia. J esli. odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. w przeciwieristwie do egzogennych. Aldridge. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane].3. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. Przykladowo. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). natomiast symbol P300 . to amplituda potencjalu P300 (por.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. Najczesciej jest to technika usrednlania. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. a dodatnie w dol. co z aktywnoscia wlasna podrniotu. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. na przyklad. Jesli zalozenia te zostana spelnione. 4. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Uwaza siy.2). zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. Cooper.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. kiedy osobie badanej eksponuje sie. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. 1964).3. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. takich jak jego modalnosc. Lewine i Orrison. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. 4. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. odkryta zostala w roku 1964 przez W. jak i endogenny. 4. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia.VEP).w psychofizjologii poznawczej. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly.SEP). Przykladowo. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. Poczynajac od lat szescdziesiatych. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom.3.AEP).potencial pozytywny o latencji 300 ms. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. zwlaszcza zas .

nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. Poznie] okazalo sle. Uwaza sie. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. Mimo to nie zmieniono pierwotnej.166 0.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). Zubin i John.3. 1965). przyjmuje sie tu. 4. ile razy 6w bodziec jest eksponowany. i pozny. Kornhuber i Deecke..7. H.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). Tecce. za zgodq wydawcy. niem. jak oczekiwanie. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej).--~~~f-16c~~o2b. Hink.083 -0. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl.042 O. Hillyard. 1973. 1965). ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace. 1985). ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. s. Nazwa potencjalu pochodzi stad. uwaga. 4. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. Donchina (1981). Braren. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy).083 0. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. Wyniki badan pokazuja. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. Dose powszechnie przyjmuje sie. historycznej nazwy. Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna.166 -0. sforrnulowana przez E. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. rye.RP. H.3. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating).148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). 1977). 4). Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. bodziec kontrolny (p = 0.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. Naatanen.7. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . 4-6).125 0. kontekst zostaje poddany rewizji. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. zostal opisany po raz pierwszy przez S. 4.125 -0.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN).20) -linia cienka. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: .3. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen.04~ 0. oznaczany tez symbolem P3. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. Bereitschaftspoten- tial). zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . Schwendt i Picton. ryc. Wedlug: J. Deecke (Deecke i Kornhuber. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. Kornhuber i L. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. (1971. zwlazany z gotowoscia do dzialania. Niektorzy badacze uwazaja.pojawia sie on wowczas.7. motywacja oraz intencja dzialania.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential).208 -0. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. copyright American Medical Association. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. 1977. jaki daje wzmocnienie czesciowe).:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw.80) -linia gruba. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. 4-5). odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny).

Dalsze badania doprowadzily do wniosku. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. Fakt. tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit).1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych..SQUIDs). psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). Show (pOI'. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. 1990). Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. A. 1993). Tiitinen. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. Poczatki nowoczesnych. Hartshorne. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM.fMRl). dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr).7. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. 4. Co wiecej. 4. Orrison i in.jego kurczenie. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . Niektore z nich.Naatanen. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu.CAT lub CT). Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). par.7. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging).EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. Zdaniem Naatanena.MMN) jest R.3. Jacobson. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). zwiazanego z ukierunkowana uwaga.BEAM). R. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. 1990. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych. Badania elektromiograficzne maja dluga historle. jeszcze pod koniec XVIII wieku. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. materialy nadprzewodzace.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Wykorzystuje sie w niej. wskazuje. Davis i W. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. ktory jako pierwszy.3. jak E. Lewine. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. miedzy innymi. Wyniki pokazuja.3. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . Pole to jest niezwykle slabe. 4. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. ktory nazwano negatywna fala uwagi. Cacioppo. czynnosciowych..). Naatanen.3. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . 1986). Waznq zaleta obu metod jest to. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. 1995). 1995).4. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. Paavilainen. Galvaniego. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. Tassinary i Fridlund. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. C.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging . Jiang i Alho. badania pokazuja. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). Hillyard i Hansen. jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). 1995). Hausmanowa-Petrusewicz. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. 1990. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu.r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy.

daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. warg. a czestotliwosc . stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. mimika twarzy) . Dalen i Storfjell. Zdaniem Malmo (1965).2. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. proszono. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. gardla. pisanie. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . 1971). pozniej. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. 4. po wstepnym okresie relaksacji. Badania tego zjawiska maja dluga histone. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych.. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. ilosciowa ocene aktywnosci miesni.4. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania.rowniez na inne uklady). Uwaza sie. postulowana przez teorie aktywacji.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. a pozniej z jego spadkiem.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. Eason i White. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. Osoby badane. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn).2. przeprowadzonych w latach 1900-1966. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) .. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. 4. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. zwlaszcza miesni karku. ze napiecie niektorych miesni.4. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. takich jak unoszenie ciezarow. sluchanie tekst6w. N alezy jednak pamietac. W szyst- . Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego.10 000 Hz. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. podbrodka). ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). 1989. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. dose czesto.3 EMG a wyobrazenla 4. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. poczynajac od lat trzydziestych. 1990. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. Andreassi.4. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. F. pokazuja. zapamietywanie tresci jezykowych. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. recytowanie wiersza). Zgodnie z inna hipoteza. dla ulatwienia rejestracji. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. Wyniki uzyskane przez S. M. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. 1972). natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna.4. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. W pr6bach. obserwuje sie czesto. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. angazujacych procesy jezykowe. takich jak ciche czytanie.2. Goldstein. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). sluchania rnuzyki). pompowanie opony czy pisanie listu. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. Istnieja dane sugerujace.

E. na przyklad zmiany rytmu serca (por. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. T Cacioppo i R. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. dan. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe).fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. za: Cacioppo i Tassinary. ze EMG twarzy (facial EMG . 4. smutek i gniew. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. Badania P. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. stwierdzono. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. Dimberg (1990). podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). Po drugie. Lang. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. Mandel i Klerman. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). leh znaczenie staje sie jasne. takie jak szczescie. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. ale maja wysoki prog wrazliwosci . W siatkowce czlowieka znajduje sit.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. 1976). E. stwierdzono wy- I I 4.2. natomiast emocjom negatywnym .5. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. 1979). Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. semantycznych. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. ]. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. Zaobserwowano tez. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. a mianowicie ruchami oczu. Stwierdzono. Dalsze badania pokazaly. slegajaca 150 000/mm2. Langa prowadza do wniosku. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). musculus corrugator). Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych.2. Istnieja pewne podstawy. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. Ekman. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. Fair. musculus zigomaticus). wykazano. 1973). Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. Miedzy innymi Shaw (1940. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. nieco mniejszy .mlesni ust i gardla. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. Salt. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. aby sadzic. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych.4. Petty'(1981). Po trzecie wreszcie. Po pierwsze. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji.podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. lubiane badz nielubiane pejzaze. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach.4.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. 1990) stwierdzil.

gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo.. .·········_······E .1. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy.5 stopnia katowego. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie.. Mlodkowski i Mlodkowski...' . Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych)..5. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony). zarowno dowolne. 4. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B ....1. nie dluze] niz 100 milisekund. ryc. 1993).::::·:::~-::~::::::::::. "'.. Szczechura i Terelak. dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko... W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· . . R I linia ruchu gtowy ... Szczechura i Terelak. ····. na ktory patrzy badany.. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde...-.:::···· . Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny). czterem znakorn standard owego druku (por. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. 0 ••••••••••••••••• . .:::::::::::::::. 4-7). 1979.156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt.... Wadaptacji wg: Tinker (1965).3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej. Uwaza sie.••• .... Stosunkowo latwa. E .. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male.. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit). najwazniejszych punktach obrazu. - " R . Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. nie slepe.. ryc. ... jego parametry (zakres... RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 . co stanowi 1/10000 pola widzenia. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4. linia ruchu gtowy _.. ·. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia). ..EOG). Szczechura i Terelak. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe.. B . R . . (4) ruchy skokowe (saccadic)...1.. ·E ..... choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . nawet jesli oko zasloniete jest powieka. .: ~.2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy. 4-8). ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu. 1993)....... Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne..··8·. Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu.. .. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych. ale koncentruja na wybranych... Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce... Widac to wyraznie..poczCjtekwiersza.koniec wiersza.1 Charakterystyka ruch6w oczu 4. ··. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. .5. copyright University of Minnesota Press.. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu...5. jak i mimowolne.. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. Dlatego tez mowi siy.~ .... W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. za zgodCjwydawcy......ruchy wsteczne.

Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. zarowno poznawczych. nie przekracza na ogol 0. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. drugi . Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. akomodacja oka. Stwierdzono przy tym.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. Ianisse. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13.5. oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. gdy wypadaja na slowach rzadkich. 1973). Analizujac tego typu dane. moze wzrosnac az 100 000 razy. Scislej rzecz ujmujac. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. Podobne wyniki uzyskano. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie.2. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. Po pierwsze. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. 1974). zwierajqcego zrenice. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka.5. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. Jej wrazliwosc. Zimmer. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. H. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. pupilla . koncentracie uwagi. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow.5 milimetra. jak emocjonalnych. 1996). Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993).2. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. maszynistow kolejowych. badajacych. Uwaza sie. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. miedzy innymi. obserwowano dwa maksima reakcji. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut).zrenica).-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. 1965) autor ten zaobserwowal. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. kierowcow. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. od lac. zwlaszcza tam. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. Beatty. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. niezrozumialych. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. Badania pokazuja. Mimo podjecia kilku prob. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. operatorow komputerow itp. J. 1965). ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. 4. W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. Kahneman. jak E. 1986.5. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki.). Hess sforrnulowal hipoteze. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. wy[sciowa szerokosc zrenicy. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. 13 x 14 i 16 x 23. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). Kahneman uwazal. gdy zapowiadal on zadanie latwe. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. ze bodzce psychologiczne moga powo- . systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. i miesnia promienistego. habituacja. czyli tak zwany ruch regresyjny. Po drugie. Badania Zimmera (1993) pokazuja. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. do wartosci maksymalnej. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. stwierdzono. Wiadomo tez. Asarnow. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. Fiksacje staja sie dluzsze. ktory jq rozszerza.przez uklad sympatyczny. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. Hess. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). ruch spostrzeganego obiektu. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. Kahneman. Sarkin i Dykes. stwierdzono. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. pamlec krotkotrwala. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. jak [asnosc i barwa swiatla. 1993). W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. Beatty i D. trudnych. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry.

regulacja miejscowa . obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. zostanie przepornpowana). P. ladniejsze. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka.2. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka).belladonne (bella donna znaczy doslownie . dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym.piekna dama") . Rozroznia sie odruch zaskoczenia. Hess i Goodwin. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). 1984). Pewne dane wskazuja.rozrusznikiem serca). w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. Komentuiac te dane. Generalnie rzecz biorac. w sposob podobny do . Co ciekawe. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. ze cala krew zylna. Stern. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania.jako srodek upiekszajacy. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. pobudzenie nerwu blednego moze 4.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. Zachodzi ono z pewna regularnoscia.A. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. Badania pokazuja. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. Przykladowo.wzorca dzieciecosci" (notabene. Innym. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. rysunki twarzy. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie.powiekszone poprzez retusz. by zwracano na niego uwager). oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. Jest tez mozliwe. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por. Stern i Dunham. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. utrata wzroku czy sila oswietlenla. rna niezwykle zlozony system regulacji. Zdaniem I. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. Berne i Levy. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. (2) odroczeniu mrugnlecia. Hess przywoluje fakt.5. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. Mozna sadzic. powracaiaca do serca. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. ze silne emocje (lyk. Podobne . 4. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. M. nie zas najej znak. ze zarowno czestosc.5. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. Przykladowo. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. oraz odruch obronny. Automatyzm serca przejawia sie w tym. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. mechanizmy autoregulacji. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. Ogolnie rzecz biorae. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. Podo bnie. badani nie byli swiadomi. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. Zdaniem Sterna (1992). Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. 1993. lecz krotkotrwale. Mietkiewskj. na drugim zas . Sterna (1992). zwany tez ukladem krazenia. 1990). oko . Uwaza sie.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. 1973). twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. jak znieczulenie rogowki. 1992. czas trwania. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. janisse (1974) uwaza nawet. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. selektywne hamowanie reakcji mrugania. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach.

W niektorych tkankach. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor.1. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). u osob 0 slabszym miesnlu . por. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach).. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. 1977).8 0. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg.SBP). natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne.0 4. Levy. Somsen. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. 4. dodatni R. U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny).6. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu.6 0. rye. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych.4 0. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. czyli zmiana przeplywu obwodowego. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. takich jak mozg i serce.6.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . W innych. Przykladowo. W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. 4-10). pluc. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. rye.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie.objetosc mlnutowa serca (cardiac output).ECG lub EKG) .1. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej)._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. podlega on glownie kontroli neuronalnej. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego.0 0. mierzona w rnilisekundach. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. otrzymujemy kolejny wskaznik . nerek i skory.6. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca. 4-9). Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). 1988). Najlepiej widoczny jest zalamek .2 0. 4. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. ktory razem z sasiednimi. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . Jennings ivan der Molen. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. takich na przyklad jak skora. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . powoduje ich zw~zenie.1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI).

a posrednio .~... tym wieksza szybkosc fali tetna.erc. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. to jest 0. takich jak b61.'"""' 1 64 .6. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" .6. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability . Beauvale i Bener. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate).cz\lscdolna. 1992.4 Przeplyw obwodowy 4. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe . Mulder. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s).zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa). 1996). 1988).3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). strach czy wscieklosc.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por.1. Obrist. Rzeczywiscie. gl6d.jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly.15-0. 4-11). pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. ale podlega ciaglym zmianom. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). 1974). W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle]. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por. w szczegolnosci zas . Geer i Head. otaczajace jq tkanki). poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe..6. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala.6.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej.:. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe].2.6.1. na pobudzenie ukladu . W badaniach dotyczacych szybkich. nieinwazyjny pomiar ctsnienia. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu...1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji.5 Pl'zykladowy tapis zmi. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. zar6wno okresowym. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. 1996). mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. """"----""""--_. Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan. Stromme i Ursin. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por.an rytmu S. 1996).beat by beat).2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. 4.wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych..a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe.. ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca.RSA).. 4.-~"". Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. 4. Shapiro i in. Kaiser. Ciarkowska. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu.. Przykladowo. rye.. 1976). jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. 1993).1. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. jak i 0 charakterze doraznym.transport substancji energetycznych. 4.. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru.~ ~. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. .

za zgodq wydawcy.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min).6. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist. rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca.lzwr6ci6 uwag!.l mi!.ls6A przedstawia relacj!. Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. zwane osobami 0 wzorze zachowania B.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. 1991). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. Dobrym przykla- .102 u/min i maksymalna . Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. s. ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. 4. niz wtedy. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles. Obrista.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia . 1989. '" s Q) '2 30 S . Harbin. A. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. Paski poziome ilustrujq r6inic!.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light.obciazenia ukladu krazenia (por. ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy..2. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. Niektore badania sugeruja tez.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. a w konsekwencji . Brener iRing. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej. a w nastepstwie .s "" '13 .l prostq (regresja liniowa). 1980). Myrtek i Greenlee. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy.l mi!.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. Brener. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. Requin. CZ!. Brener. 1987. . gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. 1976).3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. czyli: "Nie wiem. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!.na aktywnose: sercowo-naczyniowa.ls6B przedstawia relacj!. jak to zrobic". adrenergicznego. Prosz!. Stromme i Ursin (1974. 1984). Pewne dane sugeruja nawet. rozdz. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. 1987). Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . 1988). Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. Iak dotad. Przykladowo. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja.l.. Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki. aby uniknac kary) . a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. 1221).l mi!. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. copyright Aerospace Medical Association. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity).6.2. Cannona (1915). Wedlug: Blix. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. Dowodzi to.

osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju."""""""£jW. do jakiego zas . do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca.". Zdaniem Graham. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej. jak i wtedy. wzrost rytmu serca. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia.. Powstaje jednak pytanie. Lacey._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. takie jak wielkosc przynety. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. Wyniki pokazaly. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych.IT .L... [esli uswiadomimy sobie.. 1979). innym niz kierunek uwagi.::'<""m".6. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. 1976).. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie.-16 8 rf.. 4. jednostka moze bye pewna sukcesu. moga modyfikowac ty zaleznosc). reakcja orientacyjna . Reykowski. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. Iak pisze J.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu.. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi.2. natomiast w sytuacjach. czyli prawdopodobienstwa sukcesu.~ zwolnienie rytmu serca. 1986a). Nlepewnosc co do wyniku dzialania. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. 1984). MECHANIZMY '.6. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji. Brenera (1987). 293).~ca. nastepuje przyspieszenie pracy serca.. czyli: "Nie wiadomo.talle) obserwuje §i... jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac".. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. w szczegolnosci zas . kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim. Carroll. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie.3.proces6w emocjonalno-motywacyjnych. 1967) koncepC. . czy oslagne sukces".". niepewnych. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. reakcja 0 bronna . Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. ~~ 169 dem moga tu bye badania]."..4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. glom'. 1986. Powszechny jest poglad. Ciarkowska. a tym samym . Barry (1982.". ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi.. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. N alezalo by przyjac. W sytuacjach nowych. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . Autorka klasycznych ba- Badaczem. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel.. Iesli zadanie jest bardzo latwe.. Nie jest jednak jasne..gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. gdy dotyczy antycypowanej kary. 4. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej.. jakim bedzie musial sprostac.:~ .6. rye. Nie jest rowniez jasne. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody. J. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w.3. jezeli jest ekstremalnie trudne . Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. nie jest jasne. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles.. Jennings (1986b. mogacych dzialac jak dystraktory. . """". Jest wiec zrozumiale.131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection).1 Odruch orientacyjny. Obrist. czyIi: "Nie wiem. . a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . s. . wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) .nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej"). motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por.. jak i wtedy. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. Wyniki wielu badan wskazuja (por._'. pokazuje._'.. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. okazaly sie nieskuteczne". Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA . BIOLOGICZNE ". 1987).zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. J ennings.~~"". Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. ..2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). ze nasilenie 4. 1992).. aby otrzymac pokarm.50 (bye moze inne czynniki. R. byl nlewatpllwie John Lacey.sukces jest nlemozliwy. 1992). Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa.."":. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe). aby wre-szcle.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan..". natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. nieraz bardzo znaczny. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. 4-12).6...z procesami uwagi. Turner i Hellawell.

:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. 4. Stosuje sit. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey. jest badanie czasu reakcji. 4. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca.6. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-.albo inaczei . Fowlesa i innych (1981).------ --- -- --_. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory . Jennings. J ak dotad. Stosujac metode endosornatyczna.-. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. nie rna jednak jasnosci.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci.67 i 0. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla.74. czyli konduktancja skory (skin conductance). C. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect). w przyblizenlu jak opornik (rezystor). a scisle] . Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. 1979. van der Molen. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. w rniare wydluzania sit. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. 1992.3. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987). 1985). potential). Somsen i Terezis. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. van der Molen. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. . 1974). 1990).--~u @b\" ~ ~3+---------~---. Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12.lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879).3. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic).roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru).. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych.~:~~~::::!:~. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi ._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . sk6ra zachowuje sit.primary bradycardia).6. Stosujac metode egzosornatyczna. przykladem drugiej . Neumann i Blanton. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. 1986a). Jennings. Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). czyli rezystancja skory (skin resistance).::~z. miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. 1977) bylo odkrycie.rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. staly prad pomiarowy. oczekiwania na bodziec imperatywny. 4. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. albo tez przewodnosc czynna.. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. H. mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). w rnuzyke nagrana na tasme). jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. wsluchiwanie sit. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. Bohlin i Kjellberg. unsignalled reaction time). Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. 1970). Boucsein.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. Ieslt stosuje sit. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu.3.6. rozne wersje tego schematu. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. Somsen i Orlebeke.

2. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. Przemawiaja za tym. z niewielkimi wyjatkami. 4.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). W roku 1967 C.. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV..w milionowych czesciach siemensa. Montagu i E. ktore wymagaly •• areagowanla.. przeprowadzonego przez A.-. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. l1ub1. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian.. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu... skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator.~~"%t. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. Taylora (1979).SCR) . . Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0.". D.. W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho. !&. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. Colesa (1966). co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria.-. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem.7.gruczoly potowe. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200). Thomas i]. S.. -. 1993).-. ktore nie wymagaly."Th. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. (3) poziom potencjalu (skin potential level . wymienione nize] prawidlowosci (por.). Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego.. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa. ~.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova.m.7. M. (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu. Barry. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . 1967a). czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej.. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). 4. w mikrosiemensach (mS). Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . Prokasy i Kumpfer. czylireakcje na konkretne bodice. Iednostka rezystancji jest om (Q). 1983). Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991..znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym..SPL). C. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez].• ~v.: Wynikiekspery" mentuwykazaly.te.siemens (S). Gtuczoly te rozmieszczone sa. . N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R.SRR).~~- . jak sie niekiedy blednie sadzi. Brown.-. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego.~ . R(KQ) 4. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych. musi bye postrzegany jako znaczacy. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). czyli obecnosci bodzca. M.. P. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ. . (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy .K:::"§rm=:_§. Edelberga (1972.fu.:m:. miedzy innymi. Bernsteina i A. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii). natomiast wlelkosc konduktancji .~~~~"'''''£===''''k"".58bitow niepewnosci) oraz [ego.· reagowania) . ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. 1973). Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. oraz aktywnosc toniczna. rozdz.:'1<.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. E.7. Korr (1957) wykazali. 1993). S. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. na calej powierzchni ciala. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace .reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por.-ze. 1982.~ 173 4._ .7. ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory).~tmJr. 1977).. Zgodnie z nim. Bernstein. (1). Ohman. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to.

uzywaiac terminologii Pawlowa. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. 0. Garcia i Koelling. Podobnie jak nabywanie.= . jak i przez bodice. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. Powstaje pytanie.=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. Rola jezyka (lub tez. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. wystarczy poinformo- wac osobe badana. niekiedy . ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. S3' .. Maltzmana (1979). 1966). polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace.7. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- .nej. Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). Skutecznose tego typu procedur.pierwotnie neutralny . ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Prokasy i Kumpfer.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. a nastepnie na systematycznym ich spadku. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR).. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec.. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. 4-13). Prokasy i Kumpfer.~. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness).nawet do poziomu wyjsciowego (por. to jest uswtadomienlern sob ie. rye. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . 4. niektorzy badacze dochodza do wniosku.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A. czyli tego. Podobnie. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S. sprawiajacej. Na przyklad. Wyniki badan pokazuja (por. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). a nawet zanik reakcji warunkowej.. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile.bodziec.. klasyczne bodice warunkowe.4 \~~ V 4. Zdaniem 1. u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. mozna spowodowac zmniejszenie. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne).4 0. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). 1973).~. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. 1973). Grings i Dawson. Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. E. Harris (1937) wykazali. 1973). ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. pajakow).7. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego. Prokasy i Kumpfer. lecz reakcjami orientacyjnymi. 1973). reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym.3 i·····~ .przy duze] liczbie prob . W Cook i R. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis .

W zasadzie nie kwestionuje siy tego.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca.a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. Liczne dane pokazuja tez. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami.. Stwierdzono na przyklad. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. drugi zas . w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. czas trwania i czestosc tej reak- .~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. ogolnego konstruktu teoretycznego.warunkowego. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. Oznaczato.tym wteksza arnplitudaeieakcji. Wyniki badari pokazuja.. charakterystycznych dla danej osoby. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. dane eksperymentalne. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). ~~~"1m. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. reakcji orientacyjnej. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia .. Zauwazono.mleszkanie". a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. jak .nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca .warunkowaniem i generalizacia reakcji. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. jak i dla praktyki psychologicznej.I&":"~. . Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. . kolejnosci zas ..:~ neralizacji semantycznej. Istota problemu dotyczy raczej tego. ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. inrwiyksza. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. 1985). swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). rozniqce sie intensywnoscia.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. Cenerallzacta se'""lifl'" un.. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). Wedlug pierwszego z nich. operatorow kornputerow). Znanych jest wiele potencjalow korowych. Istnieja dane wskazujace na przyklad.dom". uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). z drugiej zas . zmiany zachodzace w czasie snu. jest biofeedback.">!III"" polega ina tym. . a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . ktore zachodza bez udzialu jezyka (por.•. •• . w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. i nie wczesniej. przy czyrn podkresla sie. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. D.EMG) moze dostarczac informacji.N&. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. Przykladowo.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. Wystarczy uswiadomic sobie. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. Przez dlugi czas panowalo przekonanie._- v. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. Maltzman. Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. 1 76 """-&~. ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. 1973). Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu. mledzy innymi. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. dyskutowana od lat szescdziesiatych. Mandel i Bridger. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). kierowcow.bez jej udzialu.~~~~~~~~~ 1 77 l . takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji.chalupa". a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania. "palac" itp. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl).~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. Inna nosna idea. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji. 1979. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. reprezentowanym miedzy innymi przez M.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. bodzcem warun- kowym. E. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow.J ak widaez ryclny. Zgodnie z drugim stanowiskiem. ze moment wystapienia.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego .

5. Wrodaw: Ossolineum. (red. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). glebszego charakteru. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. Zimmer. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. Sosnowski. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. jak i bodziec. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. (1992). lecz 0 roznym poziomie trudnosci. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega.). aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. 1894. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. jego intellgencje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. 3. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. jak uczenie sie i przywiazanie. Stwierdzono. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. choc nie calkiem typowy. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. 53). Pies to dobry. 4. W. a nie..178 cji sa regulowane w taki sposob. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. T. (1993). Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. czujnosc. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. Sosnowski. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. jak dotad. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. s. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. mieso lub skora. Ciarkowska. Interesujacym. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. Istnieje tez poglad. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. K. przyklad tego procesu. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. (1991). bodziec warunkowy. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. Wrodaw: Ossolineum. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. T. . 6. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie.

Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. 5. formach zachowania. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. czyli takie warunki srodowiskowe. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. W niniejszej pracy przyjmujemy. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . . Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia.180 czalnych. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). 1960). lisci) . Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . Etologowie (ethos . tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg.. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). Sadowski i Chmurzynski. 1989) to bazotaksje. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Uznali oni.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. Poslugujac sie tym kryterium.•. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. Psychologowie eksperymentalni. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca.- . Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan.1. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. menotaksje i astrotaksje. do oslagania powtarzalnosci wynikow. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych.•. opierali sie najczesciej na wybranych. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. co sprawia. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). tak jak w wypadku kinez. Vh'="·~~~~~~ -~~~. oraz astrotaksje. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. 1950).czy sejsmokinezy. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. termo. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. ~. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). przyjmujac. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. prowadzac badania na zwierzetach. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. wykonywanych w okreslonym kierunku. matematyzacji analizy rezultatow. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Dembowski. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). korzeni. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. jakim jest zachowanie. Nastia jest reakcja obronna. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. takich jak naciskanie na dzwignle. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. Lorenz (1982) broni nawet tezy. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis).""-~ •. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. Inicjuje ona zatem lokomocje. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. bieg w kole aktywnosci itp. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). Ukwial. 1993.

Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. 1966) i muchy domowej (McFarland. niewymagaiace uczenia sie. podawanym w wielu opracowaniach. 4. Blaszczyk i Zielinski. 1982). ze cechuje go geotropotaksja ujemna. 1996) lub odruch obronny. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany.chemotaksja. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. ktora wskazuje. Elementarnymi skladnikami zachowania. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. nie przechodzac do kolejnego etapu. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. choc trzeba stwierdzlc. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. Doskonalym przykladem. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. a nie . Oznacza to. powszechnie wystepujacy na polach. sa reakcje optokinetyczne. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. Mozna zauwazyc. 1989). Sa to wrodzone. oraz. jest mniejsze niz w przeciwnym. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku.tropizm. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. Sadowski i Chmurzynski. ryc.). polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. bardzo do niego podobny. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. C i D . Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku. rozdz. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego..jak na przyklad taksje . Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. 0 czlowieku mozemy powiedziec. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. Tajchert. 5-1c. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex).. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). Jest to forma zachowania organizmu. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. B . charakterystycznymi dla organizmow. choc . ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. 1993). Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych.d). symboliczna sylwetka drapiezcy) . czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. ze nie wystepuja one. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. Waznq cecha tych reakcji jest to. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. Istota zachowania korekcyjnego jest to. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. jest mledzy innymi odruch cofania. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego.na stymulacji zewnetrznej. Dlatego bywa porownywana do taksji.

(Tinbergen.%~"f. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. intensywnoscia koloru itd. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury.<mh~~. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. Pierwotnie stosowano termin .. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje.~~'&.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem.~ 5.~~"%.". 175). wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). odnoszacy sie do procesow aferentnych.~ .~~~'m. 1976/ /1951).. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. wylacznie przez wlasciwy bodziec . dominuja wlasnie takie zachowania. 1974). Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego.1.. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych.:<%lf$k'W!. s. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego."®&.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy. Pojeciem. jego konczyny pozostaja usztywnione. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW).~'W£. Instynkt. lecz przewyzszajace go wielkoscia.~~~~~'m. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. N. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek. . Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male.*. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki).. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism).." 18 5 .2. otwieranym. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. jak widok malych zwierzat.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. Analizujac ten problem. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. bez przymiotnika "wrodzony". nalezy podkreslic kilka faktow. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. '- ff&. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow)..l. okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. Po stacie z reklamy. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje.klucz. na drodze roznych form uczenia sie. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow.~"m. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. U organizrnow. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. wed lug Tinbergena (1976/1951. kontrastowoscia. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. to: [. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii.1. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku.. Obecnie wiadomo. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. Nalezy wspomniec. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. 5. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie. . choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca. opisujacy procesy eferentne.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych...ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<.2. jest instynkt (instinct). jak cofnieta czesc twarzowa. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. a takze odruchy zlozone. Tinbergen i K. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt.1. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. rzadko wystepujace w warunkach naturalnych.~~~Wk~'. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji..zachowanle instynktowne". msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku.

. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. to jest --I hamowanie •. Im wiycej wody w zbiorniku. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia.'. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku.. W. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. Te akty zachowania. D . Glosi ona. Model Lorenza. pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . Zarowno wzrost nasilenia motywacji. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. czyli zgodne z zasada .~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. okreslony przez D. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). Trzeba podkreslic fakt.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. ktorzy staraja sit. tym wiyksza energia dzialania (popyd). sa szczegolnie sztywne. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). Jak latwo zauwazye. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. B .2. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia.czne Bodice specyficzne 5. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. C . Nalezy stwierdzic. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. 1975). analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. ktore powodujq. wykorzystac pojecie popedu. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje .model procesow motywacyjnych Deutscha. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie.. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie.. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. to wszyscy.wszystko alba nic". Pojeciem. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. sa tak zwane ruchy intencjonalne. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. Gdy takich ruchow zabraknie. Im wiycej wody w zbiorniku. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. Muszq one przekroczye pewien prog.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r.e ':eJr. Lorenz posluguje sit. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych.1. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. choc nie rna watpliwosci. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. 5-2a). Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982).~ zmiana .

. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe.~~~~:«" .m-:~-. B . tworza zreby ogolnej struktury zachowania. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. A. powtarzane moga bye etapy poprzednie.2. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka.. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych.bodziec nieswoisty. Ns ._'tm. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu.m.". MW . tak jak proponowal Tinbergen.4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------. 5-3b). Deutsch (1960) w swym modelu (zob... Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym.. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania). Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej.. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a.. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego).- 1 89 k. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm.1. Objasnienia symboli: > .. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania.receptor.. . Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego. rye.. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy.. zob.. OKR . Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia.efektor. GD . < . Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia..gotowosc do dzialania. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie.".!cy. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi).-. rye.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych.~~_ ZACHOWANIA . 1994).bodziec swoisty. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych..". Stan ten. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.'%.1 88 ffi~~'%~. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5.. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain).mechanizm wyzwalaj. sterujacego danyrn zachowaniem.•':'$~~~. oraz niespecyficzna. Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe). Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. ryc. 1972. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua. J. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista.. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego. Ss . w.~~%. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. 5-2d).og61na organizacja zachowania.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych. """. Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu.'\.:- &"< . Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob.osrodek koordynacji ruchowej. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego.

1976/1951. nie zwraca uwagi drapieznika. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.]. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. Trzeciej kolejnej reakcji . zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha.. szukajqc pszczoly... s. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow. Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy.190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. r ! !] . czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. 1966). prawdopodobnie dotykowych [. ktory badajac nowy obiekt. natomiast te. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. ktorego sle bola.]" (finbergen. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5.. Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). wykonuje czesto intensywna toalete calego 5.. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. B . ktore pachnialy w odpowiedni sposob. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe.2.] wyzwala pierwszq reakcjy. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji.. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. picie). Pszczola. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. ryc.1. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym.. Na przyklad szczur. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. gaja przed siebie dlon. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. lub nawet grupa pszczol. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. 89). nieprzystawanie do sytuacji. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. schowana do otwartego naczynia w taki sposob. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary. 5-4a). wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. wyciaga glowe w jego kierunku.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek.zatopienia zqdla . Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. wydaje sie. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. ale zarazem mniej zagrazajacej. Istotnie.

. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. kooperujace. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. A. ze proces selekcji preferuje te zachowania. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana.. mimo ze w jej trakcie moga zginac. co dowodzi. walcza. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. antygatunkowe. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe].. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. J ednostka to fenotyp. Roje pszczol walcza ze soba. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. C. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji.]. flzjologii i zachowania. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania.. Bol (1958). Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. przejawy altruizmu. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. organizm. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. Uwaga skupiona zostala na gatunku. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. znajdowania pozywienia. opisowych i wyjasniajacych. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. C.. z paleniem papierosow. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. Darwina (1859). takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. rozmnaza sie lub nie. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. To jednostka przezywa lub nie. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie.:. Teoria cloboru naturalnego zaklada. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. zgodne sa z zalozenlem. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. Latwo udowodnic.~~~~ MECHANIZMY =lli. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. zwterze. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. ktorego jest przedstawicielem. ktory postuluje. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez.~~~. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ . B i C. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. ktore sluza przetrwaniu gatunku. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. Wynnie-Edwarclsa (1962). Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. :. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. ryc. zachowan. Neodarwinizm. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. przynajmniej w tej czesci. opieki nad potomstwem. ZACHOWANIA •. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. partnera seksualnego. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. Gatunek nie wystepuje "w calosci". Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. realizacji prokreacji. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu.«"-. Nietruclno pokazac. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). A. roslina czy czlowiek. van Iersel i A. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Latwo jednak znalezc dowody na to. Opieka nad potomstwem. ze wymienione wczesnie] zachowania. to jest do unikania drapiezcow. ktore zmnleiszajajednostko- .. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. wspaniale wewnetrznie zorganizowane.. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. gdy spotkaia siy ze soba. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. 5-4b). dazace do kopulacji.

Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta. nazywa siC. to g = 1. rosnie bowiem liczba walk przegranych. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. Jest to zatem istotne uderzenie w . Jest to zachowanie antygatunkowe.jeszcze mniej. ktore nie przyczyniaja siC.1 Agresja Lorenz (1964.j. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. a w 42%jak golab (por. Przyjmijmy. ze: OSJ . cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. Istnieja zjawiska.58 OSG = 6.'!biastaje siC. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15).oplacalnose strategii goIC.2. Wilsona (1975). W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna . O. gdyby wszyscy jq stosowali. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.'!bi wpopulacji wynosij.'!bi. przyjmijmy. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla).'!biii. 5-5). z czasem jii dominujac.194 wej. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje.'!bia OSG . Walka krwawa. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy.'!bi.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. Analize taka przedstawil J. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi.przyjmujemy dodatkowe zalozenie.ESS). Zgodnie z tym. kilku samic oraz mlodych osobnikow. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E.'!o bi i golC.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%. od ktore] nie rna ucieczki.odsetek golC.1. ryc. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. a dla golebl O.'!pujqC'!charakterystykC. ktore zastali w grupie. a golebie] +15.'!bia j . Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. Maynard Smith (1976). ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode.zasoby gatunkowe" Iwow. gdy przeanalizuje siC. Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. biologii. gdy jest wspolprzywodca grupy. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. J est to strategia.odsetekjastrzC. i I . W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali. Proces selekcji eliminuje te zachowania.3 5. nie. walka.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych.'!c placalnose strategii jao strzC.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . jak w tab eli 5. opieki nad potomstwem. TakwiC. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25.oplacalnose strategii jastrzC.25 OSJ = 6.'!biej rzewyzsza golC. ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. Taka mieszana strategia.25 Tak wiC. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. Tabela 5. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. a koszt grozby 10. Sens tego zachowania widac jasno. ilu jq stosuje. Jezeli zas odsetekjastrzC. otrzymujemy nastC.42 j = 0. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej.powr6t do punktu r6wnowagi. ze OSJ = OSG.'! punktu rownowagi: g = 0.'! bardziej oplacalna. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. Stra- ~ RAMKA5. a co za tym idzie . nie jest wyjatkiem od reguly.'!bi w populacji g . czyli ESS. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. obarczonych kosztem ran (-100).

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful