1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

Ta grupa uczonych. i 90. Wreszcie. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. Tomaszewskiego .Ten lwowski psycholog. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. zgromadzilo sie grono uczniow.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat.w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. sterowane centralnie.zarowno pod wzgledern tresci. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. najwyzej zorganizowanym. W latach 70. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. i 80. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. w tym przede wszystkim pedagogiki. wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. niemal lawinowo powstawaly studia platne. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. ktore rnozna okreslk. A.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. jak nadmienilem. "stutysiecznikow". jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. liczba ksztalcacych sie studentow. J urkowskiego i Z. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. znaczy to. poniewaz . a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. znana jako szkola warszawska. jak i formy. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. uczeri Mieczyslawa Kreutza. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. Wobec nawalu wiedzy.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. Po pierwsze. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . byla znikoma. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. ktore powstaly w latach 70. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . Choc. co znaczy. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. Wprost zenujacy. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. W Stanach Zjednoczonych. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. oferty wydawnicze byly tak ubogie. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. Na przelomie lat 80. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. 0 ktorym mozna by powiedziec. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. jako "deprywacjy podrecznikowa". w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. rozwojowej i wychowawczej. to autorzy wspomnianego podrecznika. Z kolei programy nauczania. choc kuriozalny jest fakt. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. ze jest akademicki. Praktycznie biorac. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego. cykl wydawniczy tego podrecznika . i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. NiC laczaca. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . przez co nalezy rozumlec. w tym sensie.spowodowala. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. Strelaua. Iak juz wspomnialem. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . [ezeli nie katastrofalny. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania.. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. Wystepujacy w latachDu.

.. .. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej. Profesor Tomaszewski.. jak i formy .>'>'~~~"%. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow.nie pisano podrecznikow akademickich. Z kolei dzial . choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow..Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP). powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego . Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji.na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Tak na przyklad student. " . ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem. a takze zakres tresciowy podrecznika.auto row i redaktorow .graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe ... w ktorych niekiedy ryciny. w tym sensie.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie. Zimmera. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac... co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych...sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa .Jiandbuchy". a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. sa wymagania formalne. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli. Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. .::~ . Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej...:w:::" recznika. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych.. uprzedzal mnie.. Moj Mistrz. do czterdziestu dziewieciu). Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem.14 . Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego. D. tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. ze dzial . Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi.'ytm:. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego.poza bardzo nielicznymi wyjatkami .I1 PRZEDMOWA -.niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym.. Ponadto autorskie podreczniki. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji. dwom znaczacym w psychologii wydawcom . nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. zespolowych prac. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych.. z roznych powodow.~~~""..do psychologii ogolnej.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow.'n ffi.. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika . Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . Podrecznik nie jest wstepem do psychologil. III). wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy. Podjalem sie roli redaktora naukowego tego .. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu.. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki. Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem.zarowno co do jego tresci. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim.. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji.jak si~ w praktyce okazalo . Psychologia og6lna (t.~~~~=. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. To przesadzilo 0 tym. "". ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. Spoidlem. choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia.. umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych.. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi.zgodnie z nasza intencjq . z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku.. niz mozna bylo oczekiwac. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie.. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). nie ogranicza sie on .. a jednoczesnie zagwarantowac. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha..po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . ze podrecznlk obejmuje . pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich. ""'12.. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie. J ak juz wspomnialem. ze .Zachowanla spoleczne". To drugie kryterium zadecydowalo o tym. gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. W marcu 1997 roku przedstawilem . Istnie[ace podreczniki. Jak juz nadmienilem.. jest wlasciwie niernozliwe.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow. ze juz w latach 50. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. Wreszcie. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki. ktory odpowladalby standardom akademickim. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. . a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K... to z reguly wstepy do psychologii.

II . uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. in. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. wyd. redaktorow dzialu. jaka kazdy student psychologii. J ak wynika z istoty podrecznika. Autor m. aktualna problematyka. powinien opanowac. wspolnie z M. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. jak i praktycznych zastosowan. '. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. Trudno wymienic tu wszystkich. Wreszcie. ""' . Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. pozwala bowiem w dziedzinie. metodologia psychologii.nowy jffzyk dziecka (z M. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych. Burtowy.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. 1987. _~_". niezaleznie. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. in. 2 . 1987). Czytanie i pisanie . PAN. Dziecko jako odbiorca literatury (1992.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa. Zakladamy bowiem. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego. Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. nauk..""1t_~ .1998). jest on adresowany do studentow psychologii. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. prof.. diagnostyka psychologiczna. a takze naszym oczekiwaniom. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. in. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. . ktoryrn w imieniu autorow. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. zywimy zarazem nadzieje. Hornowska. nadzw. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego.1992). Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat. Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. ze podrecznik ten. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. in. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa..'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. ze podrecznlk ten . Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. Krystyny. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL).. wyd. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. II -1997). widniejaca na nich data wydania to rok 2000. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie. lipiec 1999 dr hab. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. PWN. co jest rzadkoscia. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. wieczorowe. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. w ktore] nie jestesrny specjalistami. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem.ru1J. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. psychologii edukacji i pedagogiki. prof. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej.. Jest autorka m. w tym m. Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. wspolnie z E. czy zaoczne. Osobista. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim.. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy. zw. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. w tym m.: Mowa dziecka . ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. Sadzimy. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna. Przetacznik-Gierowska)'. psychometria i metody statystyczne. II . niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony.slouio i tekst (1989) .bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . wyd. Prace nad podrecznlkiem. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. czlonek koresp. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania.d. Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak.]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992). Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej.

7_1_ _ prof. 1998). w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres .zachowan eksploracyjnych. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. dr hab.psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998).1998). . WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka. Prowadzi badania psychofizjologiczne. Zimmerem. Uposledeenie umyslowe. Psycholog spoleczny i socjolog. umyslowo (Warszawa 1981).. w DAM).napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994). Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. Wrzesniewskim..__ ~_~~ BIOGRAMY . Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). zw. zw. [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). prof. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984). wyd. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. nadzw. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. specjalista w zakresie rehabilitacji. Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych. dr hab. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m. Inte- grative levels in comparative psychology . zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. w szczegolnosci .. jak i z zakresu flzyki. w tym Dynamical social psychology (wraz. w tym kwestionariusza MMPI. nadzw. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. dr hab.. Autor m. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym.. II .]l. dr hab. . JAN MATYSIAK: prof. Warszawa 1993). (Warszawa 1996). in. in. Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. 'llii! prof. Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci.. m. Wydzialu Psychologii UW.Izyk a psychologia (1992). Autor ksiazek. in. Anxiety: Recent development in cognitive. psychoPhysiological and health research (red. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii.. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . razem z W.]l. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). profesor DAM w Poznaniu. Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek.. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. Washington 1992). Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych.':. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. WOJCIECH PISULA: dr hab..to brzmi groinie (1993.K_I: dr hab. na Wydziale Psychologii uw. :m.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). Wydzialu Psychologii uw.~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ ..Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). prof. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. dr hab. D. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. prof. z R. nadzw.. na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Forgaysem i K. J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych.. w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW.. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat. obecnie . Vallacherem. stereotypami. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza. ANNA MATCZAK: prof. G. oraz okolo 100 artykulow naukowych. Guilford Press.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa.the example of exploratory behavior (European Psychologist. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. 1998). adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW.

wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992).&lli . Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. a takze 0 genetyke zachowania. RLCQ) wraz z podrecznikami. kt6re. Ostatni dzial tomu I to . przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. Po pierwsze.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych".. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. W: J. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. .Htstorta i teorie psychologiczne". UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. Cecha nowatorska tego dzialu jest to.Rozwo] czlowieka" to dzial. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. . Brzezinski i in. (3) . BOGDAN ZAWADZKI: dr. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. nieobecne. tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. (red. Dzial ..Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . c. Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. nie [estesmy bez grzechu. 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. ze pod tym wzgledern takze my. psychologowie. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. tee.tiiI M. Date powstania tego laboratorium . kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. dr hab. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998.sklada sie z czterech dzia16w: (1) .BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. NEO-FFI. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych. JANUSZ TREMPAlA: . Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka.. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. DOTS-R. I -1987). Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. przekl. 1998). dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np.). wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. wyd.od momentu poczecia az do smierci. (2) . JAN STRELAU: prof.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". praktycznie biorac. 0 calej psychice jednostki. a potoczne koncepcje czlowieka.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.Biologtczne mechanizmy zachowania". kt6rej "anatomiee. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. zwracamy uwagee. zw. PTS. w tym: Creativity and projection. nadzw. lecz od czas6w Wilhelma Wundta.PWN.Ul~~ dr hab. prof. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993). Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I . wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty.1879 rok . Po drugie."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych.Podstawy psychologii . Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym.. dr h. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994). . Uniwersytetu Gdanskiego. pol. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. naszym zdaniem. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii.

majac w reku ten wlasnie tom. Odstapilisrny od niej jednak. rnogl od razu siegnac do slownika. zeby Czytelnik.w kolejnych wydaniach . poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami. jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. Pozwola one . ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. kiedy wystepuja w roli badaczy. skorygowac popelnione zapewne pomylki. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. Poza tym tom III. Z przyjetego przez nas tytulu wynika. jak i nastepnych. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". duza dowolnosc. tom I zas . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym. jak poszczegolne pojecia . dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow. Wreszcie. zwlaszcza krytyczne. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. wazne wiec. a takze psychologow. niestety.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika.jako najmniejszy objetosciowo . szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej.uzupelnic wystepujace braki. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi.takze te podstawowe nalezy definiowac. i 0 takie ich zdefiniowanie. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. skierowane pod adresem tego tomu. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. bedzle najobszerniejszy. Za wszelkie uwagi.

1908. 7). kt6rymi byla. Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii .pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) . a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909). lecz krotka historie" (Ebbinghaus. ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: .do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. 21). s. zanim stala sie tym. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. czym jest. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy.Psychologia ma dlugie dzieje. s. zanim stala sie ta psychologia.powiada Ebbinghaus . Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. 1995/1932.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". w podreczniku pod tytulem Abriss der. ktora jest.Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna . a czym niebawem przestanie bye (Becker.ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku .

560). bo zaledwie trzydziestoletnia historie.~~»"'~'~~~'f. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej. 133) twierdzi. Stachowski. 1962/1843. cza biologii. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. dopiero w roku 1590 (zob. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. wspoltworcow tej psychologii. Jeszcze w po- r Edward B. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628).. na kt6rej . Tatarkiewicz. prawa [. s. a nie tylko psychologii eksperymentalnej. psychologia . choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. Koch. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia". Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. Witwicki. uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta. 1982/1902).. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '.. jestesmy zmuszeni zapytac. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci.jako niezalezna nauka.. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia". Mill stwierdza. miala rzeczywiscie krotka. 1968.572). Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku.. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni.1. nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . s. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku". kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego... 1997). wagi do tych opinii. Edward Titchener (1867-1927).~-"'4!&. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. . wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera.~~~ii.1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu. bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie.:~~~~'%. wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia. jak i eksperyment sztuczny. jak jest podstawa do pewnosci.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ . co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa.. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. 1. 1998). to czego w takim razie dokonal Wundt. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann.w. -.. gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia. 1.ktora Wundt juz powolal do zycia.naukowa".2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por. 1962/1843. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. W roku 1876. Pierwszy z nlch. s. pr6cz historycznej. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom".~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. prawdy.1. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni.. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . Aleksander Swietochowski. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych._ . Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej.mozna polegac tylko tak dalece..

0 jej siedlisko. Robinson. zatytulowane 0 metodach psychologii. Tatarkiewicz..Xi[ OD WUNDTA *'. 1981. 1862. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. w tak zwanym okresie heidelberskim .z powodu . Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . 1. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest. 763.. gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. zdaniem Wundta (1908a). odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. Oba te punkty widzenia.und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). synteza tworcza. pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii.28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . on to zrobil. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). "kontrast" i "heterogenicznosc celow". przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por. J oraz woli" (Wundt. Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii. Oni mowill. Toulmin i Leary. a nawet kultem metody (por. opracowany kilkanascie lat wczesniej. to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody. Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. gdy bedziemy pamietac. dziedzina celow [. xi). ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych.144-145).. Brama metody. Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale.dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . Nade wszystko zas nie mogl bye inny.wbrew powszechnemu przekonaniu .nie byl nowy. Mischel. Mischel. jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt.przez jego powierzchowne ujecie sprawili. s. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych. J. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. 1976. Mozna by jq nazwac (por. Brett.jesli sie wyrazi6 obrazowo .~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) .• i. wydanej w roku 1862.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . co nalezy zrobic. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen . Od tej pory. lecz wprost przeciwnie . ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. znaczenie symboliczne. "analiza relacji". Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. na przyklad. wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii.podobnie jak fizyka i fizjologia . Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w.2. s. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. 1970). N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. 1908a. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . Wundt zastosowal w praktyce to. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. 1908b. Przedmiot badania . Brett. lecz metoda.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy. 1970). 15-17.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci. 1921). Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650). W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. Wundt. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. a nie inna psychologia (por.z . ujmowanej jako nauka przyrodnicza. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka.. por. 1969) . 1863). w: Pieter. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. a od lata 1862 . "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". __ 2"'. Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna .jak mowi Boring (1950) .od nazwy miasta Heidelberg.nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [.przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa. jej powstanie. ktora rna charakter teoretyczny (zeby.. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic. ponlewaz to wlasnie wtedy . i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi.skazana na metode eksperymentalna. pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan. zdaniem Wundta. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. jak "czysta aktualnosc".-"""'!t .rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. s. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie.1. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . 1992). 1908a).. wyjasnic zjawisko korozji. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874. 1968). s.

ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. stosowanej przez psychologow filozoficznych. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej). metodzie introspekcji. dzieki analizie genetycznej. Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . Drugim.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . A sama swiadomosc i to. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. Kazdy zatem proces psychiczny. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . ktorymi sie manipuluje. ~. Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. 1862). Z kolei ow sad. ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". jest rownlez sadem. xvi). chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. Dlatego wszystko. bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. to przeciez "zlozone zjawiska".. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym. Dziyki tej fazie wstypnej. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. co sie w niej odbywa. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci.zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania.1. wywolujqce wrazenie jasnosci). 1862). prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. jak sqdzil. bedacych przeciez . Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt. N atomiast sam proces wnioskowania. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. dzieje sie poza obszarem swiadomoscl. Wundt. 1862. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . ktory doprowadzil do tego sadu. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. co "siy uswladomilo". to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. v). to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: .riowej" psychologii osiagnac to. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. s. s.. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. 1863. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". ze jesli psychologia ma sie stac nauka.1. aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda.. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. ale i jego powtarzalnosc.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. a nie pomiaru. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. W ten sposob.do logicznego procesu wnioskowania. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. czyli introspekcja. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje. Iak pamietamy. ~ RAMKA1. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. a sa nimi fakty swladomosci. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. [esli zauwazymy. ze eksperyment pozwoli . Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. co dzieI I . by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. a nie same te czynnosci.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. obejmujacego lata 1874-1920. 1863). To wlasnie przekonanie. ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych. Dlatego eksperyment. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. Wundt utozsamia ze swiadomoscia.2. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie.

[ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka..Jntrospekrja eksperymentalna [. Kledy Titchener. powolanych do zycia przez ludzka wspolnote.. co sie tej metodzie nie poddaje. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) .HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. mity.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. zwanej fizjologiczna. Stachowski. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. dwadziescia lat przed smiercia. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. natomiast we wspolczesnej psychologii. poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". jak jezyk. zebrane przez historykow. wTitchenerowskiej wersji. Toulmin i Leary. Titchenerem (1928/1898. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. 1980). W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. Graumann.2. ze . ktore by [. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. mowq i rozwojem ich [ezykow.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . tak jak i u Wundta.. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . 1863). polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. Wundt nie mial watpllwosci. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. ale przewidywal nawet . omawiajacego zasady rozwoju [ezyka .zdaniem Wundta . popedow i namietnosci ludzkich.) jako tworcom owych zjawisk.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii. Dlaczego jednak. potrzeb. Ta "nowa" psychologia Wundta. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. 28). wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. skoro przewidywal. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. socjologia. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej. obyczaje itp.. zebrany przez statystyke. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna.. Sigmund Freud. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego.zupelnie sluszne i pouczajace". ktora tworzyli jego uczniowie.wspolczynnlk humanistyczny". okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. 1995a). czyli Volkerpsychologie. B. bylo . ze wszelkie zjawiska. systemow wartosci itp. takich jak etologia. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna.obtektywna''. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). etnografia. 1990). Oswald Kiilpe (1862-1915). psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen.. uwzgledniajace . (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia. N awet two rca psychoanalizy. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . wierzenia reli- gijne.ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci. i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. ale przeciez nie jedyna jej czescla. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology). tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. Iednakze u Titchenera. szlosc.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. zarowno spoleczne. historia ich religii i obyczajow. jezykoznawstwo i antropologia (por. 1. s. Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim.powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej.jak wiemy . jak i jedno stkowe . ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . 1908b). nie nalezy do psychologii naukowej. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej).

czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem.~~~~~:w. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych.""-. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. Juz wkrotce.~~~~~~~"W:W!b. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku. a takze zachowanie. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli.34 HISTORIA '. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich.~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku."WJ&~~Th. Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec... ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]".przelotne. nej badaczy z Wtirzburga. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii. Tomasza z Akwinu. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt.~~~'W>. eksWprawdzie prace. Brentano.. jako do swego podloza. ktory spometody psychologicznej. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. uczewego. zalozyciel szkoly psychologii aktow. mimo inspirujawodowal Iawine.~ik. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia). w ktorych badawiska empiryzmu. 1.. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. Psychologia aktow.~~'''''@. 147).2. towarzyszacych aktom woli. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. Na przyklad.. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. cy myslenie.%'t. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu.lli.".v. nie wymagaly od nich rnyslenia.~''\. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan.. ktorego wykladow. s. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow.''W$. ". jakim sa owe jakosci postaciowe. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie.wytwor psychiczny.-. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. Byl to kamyk. li badanym. ternu podzialowi pozostal wierny. W swo- .'~~~~-. shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. zgodnie z pewnymi zasadami. szkola jest juz ten sam. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow.:wJ. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. a tworzyli jq tacy uczeni.. to jednak nie sa ich suma. kontrast.*. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature .'''~~%W-~'%. Leahey."'3mt:~~~'v. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow.'W&~<fJ. przez umysl dodawane. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie..:~~~~~. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. czyli elementy psychiczne.>t. byly tam jeszcze metodologicznych . wedlug Wundta.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci.~'W. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. nych duzym zaskoczeniem. ktora reprezentowal Ehrenfels. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. ale kiedy Kulpe kow. przywroconej ponownie do zycia przez sw. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. s. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. iz . badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. _.. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie. 1908a. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow.~""W!&._ _. jak Alexius Meinong (1853-1920)... z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej.~~"* . I TEORIE PSYCHOLOGICZNE . W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. poodpowiedzi. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu.. ktora jest zawsze ta sama. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow.'''»'''>:. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie.--~ ~""\. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc.~%. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne.. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia . 1987). Beuiusstheiten). zostawalo zatem nic innego. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. przypominanie.calostek" (niem. ale nie zmienia melodii. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. 1976. w: Pieter. wychodzace] z zalozenia. czynowosc). ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. czyli poszczegolne dzwleki. jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej. Einheiten). ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917). bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. Ernst Mach (1838-1916). [ak uznac.~~~~~"i'!. jako na czynnik ukierunkowuja1987). a wiec jest czyms nowym. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. myslenie. Znamienne. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. to..rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. Jego zdaniem..IT!. 776.

.'!!&. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. ktore "dzieje sle".. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci. a nie badanie ich samych. Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych.?. Viney. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla . Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943). lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. egzystencjalizmie. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie. W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski.%"i:':'f.:''. W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii. poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow. dzieki Husserlowi. ktora John Searle (1995) uwaza za . Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910. 1993). epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii. u ktorej podstaw lezalo przekonanie.'>j.~~:m. byla wrecz swiatopogladem.:'t:&.x. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego).'t. . ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element.~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go. logiczne. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy. ktorych dztalalnosc naukowa.Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania". ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow.kierowac sie ku czemus. procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:.2 sekundy). czyli doswiadczenia ruchu. czyli ruch.%'R!»""'x'!§. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804). Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki.<. co znaczy. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. mozna tez dyskutowac. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne.. Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych.~".. zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego. przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. Tak oto psychologia nie po raz pier- . ktoryrn moze bye "postae".poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka.~"'i:"b. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji. ktory byl jego uczniem.'&. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci. jak w transpozycji dzwiekow melodii.'f:. przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. jako polowiczny."'t-.'c. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny).3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku).:.ksztalt".<&:~-m.''§N. Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer. Zatem postaci.'%"%w.~W£::. psychologii postaci. intendere . ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.~%~§:£:$. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". zjawiska psychiczne sa zawsze aktami. lecz jest takze czyms innym. 1912). gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych. "forma".:&@[&'~~fg."%:~Wit:~~~~&'». Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy.'-"<.~. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow.tworza sie wieksze calosci. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe...~{.. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie.'<:>i. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". jak i naturalnosc zjawiska psychicznego. podkreslajacej czynny.6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje.'t.*''X.:'$"0'». twierdzac. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci. Z drugiej strony jednak Ehrenfels. 1.'. "calose" czy "schemat". w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por.. z ktorych .-.:M:Wi!!f&~>".mocq apercepcyjna umyslu .i!?~w. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac.2. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). a nawet powszechna religia. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia.

na wspolnym gruncie fenomenalizmu. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej.. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80. 505). ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki.jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej.w przeciwieristwie do behawiorystow . ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka. byla psychologia aktow. O'Donnell. 1950. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi.2. a zadaniem . Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. s.~~~~~~~-:z. Przedtem jednak w sukurs . zastali tam psychologie. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu.w obrebie tego samego gatunku. 1992). Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce. 1985). badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. wykazal zarazem. [ . Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. Szewczuk. Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. Amerykanska psychologia funkcjonalna . gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. 1963). psychologia genetyczna. 64).~""~rr""''W. T Tomaszewski przypomina.'''$.~\"%~'4. ustanowione 1. s.. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. introspekcyjnie izolowanych elementow. 1950.~--. Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. Wayne Viney (1993.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. osobowosci.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm. byla psychologia rozwojowa..~~%. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku.~'\.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke.z filogenetycznego punktu widzenia . 68-69).jak wykazala Mary Henle (1978) . ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej). nic nie laczy . kt6remu towarzyszy obawa.. poza podobienstwem w nazwie. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten. 1."'Th.. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. J dome doswiadczenie bezposrednie. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny.. Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. Kohlera i Koffke. ile punktem widzenia.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. s. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. byla psychologia porownawcza (O'Donnell. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. byla psychologia tresci. Pierwsza. 373) twierdzi nawet. ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten.''i~ffi. teoria postaci zostala odkryta na nowo. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch..~~~~~~~~~lli. nil by/a w latach 40.genetyczna (Boring. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub .nie kwestionowali realnosci psychiki. 1985). Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. potem behawioryzm". ani psychologowie funkcjonalni nigdy . ktorego badania w zakresie motywacji. ale prowadzili je na ogol . Nie by/oby w tym nic dziwnego.3. Druga. przyjmujacego. s.""i!&. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. s. kanskim behawioryzmem. a umysl dostala od Darwina" (Boring.&'Wt~~~~"<1. 1963. z drugiej . Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna. wywodzaca sie od Wundta."'%. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947).4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego. ktore] przedmiotem bylo swia- . I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza.~'lli~"''<£. 1963.

W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. Baldwin twierdzil.'~T&. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •._"'%. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania.i~*"~""h'1- 40 . wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia. kt6ra sie wywlazala. A skoro tak. J ego wczesne badania nad dzieckiem.. w han dlu i przernysle.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe.. 1. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie. W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych.3. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.?i. Hall podkreslal jej strone praktyczna. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). Szesc lat p6iniej jego byly student.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza."'fu"w&'%."i:.. jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska.~~". Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa.AU:".~'Wb. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell.m:~U~~~"'%.~'%. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna.."'»$. higieny psychicznej i psychologii dziecka. prowadzone ze stanowiska genetycznego. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. 1985). wychowaniu. 1. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym. 1890). ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii".umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych."'i:""'~%'t. Amerykanin niemieckiego pochodzenia.3. ze jedni badaja sam umysl. James.<. W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy. drudzy . Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji.. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. Zar6wno Granville Hall (1844-1924).""l-. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. stalo sie cen- . a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat."%.'%. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. 1898). a przeciwko Titchenerowi. zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu.. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium. i to do tego stopnia. Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu.. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej". psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat. to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania.w.¥:'%. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego. jak widac. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S.. Dyskusja. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania.~""<'@.~~~~~~"t.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci.mw. Baldwin ..%. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). 1985). Ich filozoficznej syntezy. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910). ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem.teoretyczna. Lightner Witmer (1867-1956).

stany psychiczne. 1981/1913.uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . s. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad. wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych .zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. ze teza.~~~ 42 HISTORIA " . Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne.~~~~'%. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia. s. nie spieszyl sie z jego ogloszeniem. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej. 502). 1981/1913..""m.] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia..499). gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego.Iwana Pawlowa. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. tak aby objqc fakty behawioralne. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie."'<. jak zakreslenie pola problematyki badawczej. 35). Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta . ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku.. na ktore moglaby pojse psychologia. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci.~~'<%. -. Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii".nadszedl czas.ojca wspolczesnej psychologii . wzqledu na to. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania". I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu.. Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy.. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell. 1.Kompromis". ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci. skoro miala bye prawdziwa.4. Nie dose na tym...ffu"'!fu"J.. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. Byl on dla Watsona [.'W&'"t. 1. wyobrazenie itp.. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie. jak na przyklad . Dlatego. aczkolwiek biologiczne. 1990/1925..1 Zachowanie . odmien- . psychika..""'W!.John Watson (1878-1958) . s.czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia.1. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii..4. 1981/1913. tworzenie sie nawykow.'W&. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. Pragmatyczna teoria prawdy.~'\.. . poniewaz dobrze wiedzial. napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych.~~'<£~~~~~m. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". ze . integracja nawykow itd.. czas.nazwal behawioryzmem. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B. s.a nie swladomose . bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami.""%. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. Nie pozostawalo zatern nic innego. sformulowana tak.~"1'1. jak tylko oglosic. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia.4. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. 200). jak to sobie wymarzyl.~~~~~~~~~'4. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku.. 509). a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc. to przeciez nic innego.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej.. jak bodziec i reakcja. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie. s.. a nie swiadomosc. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. w ktorej .przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore . Psychologia funkcjonalna. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [.~~~"'f&1.ndruch warunkowy". w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie. ktora Watson .1. ze mozna zbudowac psychologie.2 ezy behawioryzm jest psychologia? . jak widzi ja behawiorysta). nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym. nie mialy sie nigdy sprawdzic.. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia. 1985. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym.introspekcja. ze swtadomosc w takim sensie. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej.. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. 1.. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu.. Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii.

?. 198111913. dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson.:'~''»''»''m. J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej. Iedni woleli obejsc caly problem. jak widzi jq behawiorysta.. w: Pieter. Zachowanie cztowieka.~'?i-:. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka.~~":r&. I TEORIE . gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''. okaze sie na tyle biegly w introspekcji. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci. 1976). J ej przydatnosc zakwestionowal juz James. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa .. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych. 1894..~-. W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia . Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod.fu'wff. a nie swiadomosc..profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University. to wlasnie ono. po pierwsze. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle.44 !§.. zgodnie z ktora .y •••• PSYCHOLOGICZNE . wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser.:. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por.. s."»lm'i.:g_'''$:~Jk..kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson.~"'i>'t. ze bez tego kontekstu intelektualnego. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy.. s... nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. 1993b). ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat..-. Odniesiony do tresci pierwszego warunku . behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki.*"-'S:-..~~~".'¥Jf£'%. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy..'iJf&&. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka].wr.''t.r»'fu""%.%. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista.Jcanonu Morgana". z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej."%1>riii&>.. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow. a tymsamym i jej podstawowej metody .''»'%. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan. 1993b).".><r::.""'§.. Gdy wstepowal na mownice. Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat. 1993a). 1993a).~~"t."">o.~@. s. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. przedkladajac nad nie sformulowana przez W..<&~'w. Wniosek. 1981/1913. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan.. .4.. HISTORIA ~~'%.''»''»''N§. 1976.4. powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak. ktore] wyniki zaleza "od latwosci.~".~~~<..-. Jest zatem rzecza oczywista.. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe.. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy.falszywosc doktryny". s.-. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak."'~"%.. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow. i po drugie.i~. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci".~%. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. czyli introspekcji.:~v.~'§. 1. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki.-. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych.%~~<. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne.~.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci. 1981/1913. 181).::.~!?&'fu"'§..""<. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku.%.'?Mh"%'''~<>. 53.'!J:. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. 499). gdy wykazywal . Po pierwsze. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona.~..'t:. s.. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych.. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej...'§:.. ale tak przeformulowane. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble.'$. :~u:'«<<<"<.batalti 0 behawioryzm"."%'%. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna. Po drugie. ktore- go sam postawilem" (Watson.. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego. Behawiorysta.~w. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). 1. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia. Inni. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan.fr."%.. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy.~~~ ~~~'&.:::§:~"''''~~~~~'t.. Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. na przyklad myslenia. Pieter."'" "v. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke.. W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien. 512). ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.. a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia... Wozniak. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe..3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii. 1990).. jest w petni obiektywnq. gdy badacz. 1981/1913).:. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa . Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka.:~ ~-~"1]m§. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym.''4/-lflfiw.%~~".2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji.-:. w interesach i w rozrywkach". Juz bowiem D. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak.~~""'?. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych. 497-498). ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana..~. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl.introspekcji. ktora glosi.<'<.

"". czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera. nasze). w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii. a nawet myslenie i emocja. Watson byl przekonany.zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. 1985. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia). jego zdaniem. Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko.. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia.5.jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B.. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". s. Dlatego.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow.-. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. kierowanej przez siebie katedry psychologii.. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia. 951) .>§ OD WUNDTA . s. percepcja. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem. 1981). Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . ktoreqo zarzynasz. Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza. nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta."". ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka. zwiazawszy sie z Hopkins University.. Behawioryzm bowiem . to przynajmniej byli gotowi go poshichac..4.~ __ ". kraju i Iym podobnych.. 1990/1925. psychika. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu. glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell.. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii"....~~". procesy psychiezne.. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu..od filozofii (Toulmin i Leary. Golowe sa przystac na 10. '('. J. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. wyobrazenie i wiele innych. Iakze wiele . Do prawdziwej.. podkr. Toulmin i Leary. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat.~"Th.to . stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . 1981/1913.Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?".. przyswiecal Watsonowi. pragnienie. Wlasnie 10"cos . ze w tym samym miesiacu i roku. -<-:". nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie.."'<--... Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej. zamiar.J tych problemow. DO CZASOW NAJNOWSIYCH .. moralnosci. Przykry fakl. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr.' 47 ~~~~~~====_ 1. jako fakt historyczny. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny")... J ednakze niebawem rnialo sie okazae.nie naukowe badanie zachowania. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka.1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . 46 . W tych pracach. by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. wstepowal Watson na mownice w 1913 roku.-. 1985). ze stala sie ona wrecz nauka 0 . ktory Hume'owi. ze sq zwierzetami. jeszcze" jesl przyczynq klopotow. jak uczucie i milosc.. 201). odpowiedzialby bez wahania.. milosci do dzieci. s.. Choc zabrzmi to jak paradoks. ale "z czyms jeszcze dodatkowym".... Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . 1992). Etyki w 1886.'>. 36. wyobrazenie. takich jak wrazenie.fu. eksperymentalnej .watscnizm").~~illi-""-. ' . wielkich problemow [..nabytym zachowaniu przystosowawczym"..~~~'ill~~~~~'-~.. HISTORIA . dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. co bywa zaliczane do religii. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku.. ktory na pytanie: . rodzicow. mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L. A nie musialoby tak bye.~~~"Th. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell. J. ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem. F. jak swiadornosc. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.takze tej nowej. Skinner (1987/1963.. oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. Systemu filozofii w 1889. pelnej wiedzy. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1. jak Iylko w lakich.""Of. odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson.~~ ... Rosalie Rayner. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". Chodzilo mu przeciez 0 to. zycia pozagrobowego. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego)." ':l-. I TEORIE .~~~W:~'<. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo.."~~~~~~~. s. ze z doswiadczenla.wszechogamiajacego schematu [.. 504-505). nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt. 1992).

Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.~~?<. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu...~J!fu"&~'t. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria). 14). wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych.1-'~:"Hf. inni neobehawiorysci amerykanscy..~"m·:%.%"1>rJ..%'""fAATh~?. skladaja sie na tresc metafizyki.:'?".'®:o. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego.:'t.%%"""''4. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z ..'G. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").w. bedac rowniez reakcjami organizmu.>«..{$.'W. by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy. ze .5..~t.. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa.. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego.%"."'~~%'t. ale i do: [. kierunek w filozofii XX wieku.1f.:.. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia.. wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych.'%.].z:.5.. jest pozbawione sensu.%'<f>h"-*"b~~"». poniewaz one same.'*-"'t.'m.. nie da siy utrzymac. ze realizacja programu . ktorego znaczenie jest cal- 1.."W:."J:.~"t'%. przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej". Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm").:WJJ1'lli. A takie twierdzenia. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska.Yfi:.'t&.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu...*-". odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a. nie chcac ryzykowac."%. 1987/1963. takie jak wrazenie.. a nawet myslenie i emocja. ale i swiatowa.~'t. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson.:-'. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow. zamiar. .'%.. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie.. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow.Wl@'§§:Jf&:.><$.§...~'-%:'t.. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem"). s..~'t. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka..t. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.'%. Iak jednak. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania.:~. wyobrazenie.<.... autorzy..~%.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych. Skinner (1904-1990) cy). uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F.». ale to.'4.'W.. W:J:~:'<. jest niepotrzebne. Pol wieku po Watsonowskiej . W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej.§. wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia. czyli pojecia.S~""'%"»""0.. jak atom czy elektron.X£. ze ich ksiazki nie beda polecane studentom.. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych.:N.:fiW£.~.':<".. Edward C.*.~":0.~~~'J:.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis. lecz w taki sposob..*'%:'. 1990/1925. miala bye . w coraz bardziej naukowy spos6b.'f»."'W. jak emocje czy rnyslenie..'t. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci. Z wyjatkiem Skinnera.%'i:....':Jiv.~1>. Kiedy wiec okazalo sie. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.. a nawet przeszkadza w analizie zachowania. inicjatora "drugiego pozytywizmu". by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [.. pragnienie. Edward Tolman. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki.&.2.'1b.<%.~'%. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych.~*="W:'t1&'%. dopelniajace ich opis.JiM 49 1.. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha. nie tylko przygotowujacej .~~~~~"'&. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru). spostrzezenie."1. 407-408).%. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania"..§'§."'!&"'t.fu'». wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie. jak na przyklad Clark Hull.@.*'t..*'%1»"W.""'<:. na ktore niegdys skazal ja Watson. czyli jako jego przyczyn. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.«'&~"'t..~m."%%~~"'iliW£::f.1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem. mozna go zrealizowac.~%. wedlug Watsona.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '.] przemieniania swojego wlasnego zycla.:~"%. na przyklad do zachowania. s. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania.. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner.neobehawtoryzmow".':i»~t>~'t'§1{}/."h'».. na przyklad zamiar. w przeciwienstwie do Watson a. a szczeg61nie do przygotowania sie... ~0>.~"'t.] w wolnosci behawiorystycznej [."&~~"'i>..:"&. Zgodnie z tym.w.

od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc. Po latach doswiadczen uznaljednak. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952).. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie).faktowi. w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci.najwiekszy neopozytywista w psychologii".2. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu. Co wiece]. operacjonizm byl wylacznie technika.choc nie w tak radykalnej postaci . czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej.pisal Watson (1990/1925. 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. 61). .HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . jego zdaniem. tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). dadza sie tak przeforrnulowac. ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. ze jeszcze za jego zycia. owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci". Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . jak Freudowskie superego. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. lecz z gabinetu lekarskiego.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa. 1968. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna.Jconstru- 1. I to na przekor historycznemu faktowi. nadal przyswieca . Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia.wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. "Technika eksperymentalna. a sarna nieswiadomosc to . skoro uwazal. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym. Wledenski neurolog . z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. Wundt mial nadzieje. sporadyczne. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa. Clark L. Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. . 361).1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe.ale nie dla psychologow . a nie do bytow psychicznych. Natomiast takie pojecia. filozofowie. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. Nie spodziewal sie tylko. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego. dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. gromadzenie faktow dzieki tej technice.. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej.5. sa jedynie konstruktami teoretycznymi. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna. w programie nauczania metodologii psychologii. s. s. na wzor Newtonowskich Principioui.6. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy.

ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy. badz nleswladomy: "to. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. ktore do tego objawu doprowadzily.pomimo wewnetrznego oporu . co jest przedswiadome [. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. co nieswiadorne. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. J staje sie bez naszego udzialu swiadome. Zgodnie z powszechnym przekonaniem.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. opisujacym nie tylko id. Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci.wtedy. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego. l~kow i urazow.. 1982/1916. 1976. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. zlozona z trzech .. Trzeba wiec przyjqe. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. uwazajac luki za punkty. W pierwszym znaczeniu . Takie wnioskowanie. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji.aparatem psychicznym". ktory nazywa . Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko . utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi.z fizycznymi (somatycznymi). Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. skoro .miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. a nieswiadomych . To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. 1970). ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami.jak przypomina K.niczego 0 nim nie wiedzac . zastosowane . ze alba (1) lstnieja fizyczne. utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. ego i superego. 1997). 1996/1900). doszedl Freud. 111-112). Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. Macmillan. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. 1994/1940. nie doszlo do jego swiadomosci. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci. 1. Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud.. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918)..nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. jak i w entuzjazmie.6. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. rozciaglego. ktore z trudem zostaja uswiadomione. lecz sa pelne luk. religii i kultury (Ellenberger. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze. s. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. Freud nazywa "nieswiadomo- . gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. z ta tylko roznica. R. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie.J. ktory moze bye badz swiadomy.zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa. kt6re chca dowiesc naszemu Ja. ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". a to moglo znaczyc.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. Pospiszyl.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . sztuki. badz przedswiadomy. przy czym odnosimy wrazenie. to trudno nie przyznac racji tym.system. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych. lecz takze czesclowo ego i superego. musza miec one nature neurofizjologiczna. s.i podswiadomosc. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. Pieter. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. Mianem .. Searle (1999). lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym.Jnstancli": id. drugq .zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. ponlewaz jako potencjalnie swiadome.. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka.trudnosc. nie przestajac bye psychicznymi.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki .do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. takie jak na przyklad fizyka. Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. ze nic z warunkow psychicznych. innym zas nie. Te procesy psychiczne. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi. lecz wlasciwie . co psychiczne (Freud. kiedy dowiedziala sle.jak sqdzil. poniewaz . W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J. czyli aktami swiadomymi. jakie powoduje. Ale na nic sie nie zda kurtuazja. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. z drugiej . 288-289). stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. to.6.do wlasnej osoby. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna. W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. Pospiszyl (1991) . ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych.J. niezaspokojonych tesknot. ktorzy uwazaja. scia wlasciwa".

by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty). U jej podloza tkwi determinizm psychiczny.6. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. 1976). ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci.2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii.6. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania.1 Psychologia indywidualna Adlera 1. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" . 1970).nleswiadome . by postulowac taki stan rzeczy. Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. J ung wychodzi poza relacie "swiadome .wprawdzie niezrecznym. Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. 1986/1933). z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. ale i miedzy soba.4. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. lecz takze pewne tresci. glosilo. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. czyli doskonalosci. Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por.jak sam przyznal . Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. To archetypy. Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. co jest: . Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por. czyli dziedzictwo archaiczne.naiwna" z powodu wplywu. obejmujace nie tylko dyspozycje.4. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. Timpanaro. Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. ktore brane indywidualnie. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin. ten wzorzec filogenetyczny. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. zblizona do historii. spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . to slowern . ktore nigdy nie byly uswladomione. 1994/1940). lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. Niestety.6. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. 80).4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. ego i superego czlowieka. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. 1935).wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. 1991. Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. charakteryzuja takie reakcje. Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk". Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa.nieswiadome" i majac juz za soba . teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. filozofii. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie . dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''. ale nawet i 0 to. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. W swojej pracy analitycznej zauwazyl on.daloby jej prawo do tego. wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym.jest "pannieswiadomizm". W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna. wchodzi w obszar . A czynil to . skupionych wokol Freuda. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. cji. 1998). Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow. 1. prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera. odpowiednio.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy. 1986/1933. 1. Co wazniejsze.Jconfrontacje z nieswiadomoscia". kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym. jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen. w wewnetrznym srodowlsku id. Adler. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza".5 w pozniejszych pracach Freuda. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. jako dziedziczone cechy nabyte. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. Metoda. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. wydaja sie nieuzasadnione.skarbnica wiedzy tajemnej. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. 1976). s. ktorego sarno odkrycie . do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). wyznaczajacego indywidualny "styl zycia".

szczeg61ny swiat. sedzla. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. Maslow wyznaje. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. Nazwa . nadal mu poczatkowo nazwe psychologii . grozna i zla nieswtadomosc. 1986/1968. Wewnetrzna. 1996). W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. artysta. Einsteina.trzecia sila . Europejska fenomenologia i egzystencjalizm. zdrowie psychlczne itp. Podobnie jak przed nim Wundt. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. najczescie] zas do jakiegos narodu.56 zbiorowa. 1. J eden z rzecznikow tego pogladu. s.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. nowych kierunkow postepu. odzwierciedlajaca jej korzenie. jako calosciowego. Tak jak i oni.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania.nawiazujac do tradycji W. co sklada sie na m6j wlasny. pojedynczego. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. Przy tym sadzi.7. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). 163). Viney. zadatki i rase przodk6w (Watson. i moga manifestowac sie w snach (Tung. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma. wyprzedzily prace Allporta. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. odpowiedzialnosci. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). 1. s. kupiec. znaj- . sklonnosci. a zapewniam was. wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. wyboru. a nie powsciagac (Maslow.7. Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. Abraham Maslow (1908-1970). ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". jamesa . a nie zla. literatury. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. zcolrosci. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. polityki. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac. a nawet zebrak czy zlodziej. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. 1990/1925. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. Przyjmujac . Ta druga czt(se nteswiadornoscl . jak tworczosc. Freuda i Marksa.oprocz nieswiadomosci personalnej . 1986/1968). ja. bliskiego wspolpracownika Maslowa. 1986/ /1968). 1976). odpowiedzialnosc. jak i potencjalnoscia. a nawet do calej Iudzkoscl. Psychoanaliza. samotworzenia sie. Freud i Watson. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). nowych koncepcji etyki i wartosci. ktore] przedmiotem byla niezdrowa. Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. psychologia humanistyczna .duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. ktora nazywa indywiduacja. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. ze dokonujq rewolucji w psychologii. wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. 1993). ktorzy byli przekonani.pierwszej sily w psychologii . ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. by moe ujrzec jej Abraham H.w odroznieniu od Freuda . oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. Leopolda Blausteina (1905-1942?). autonomia. Ale podobnie jak tamte. 1997). ktory . przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. 184). nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. czy to bedzie lekarz. ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. milosc. biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko.2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith.Iiolistyczno-dynamicznej''. obiektywnosc. Darwina.zawiera zatem tresci. ekonomii i religii. Rozwoj psychoanalizy . Druga sila to behawioryzm. Obiecuje wspolczesnemu swiatu. autonomii i samej tozsamosci. [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. obszernego systemu psychologii. lecz rowniez dla nauki.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . bez wzgl~du na jego talenty. tozsamosc. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. ktore naleza do calej grupy jednostek.

J$."''"<&:.rili~'\.ok.8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku.&Th"%:'&».). ktorernu sie poswiecarny. [. tw6rca logoterapii. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku.~~'t.. s. datuje sie od roku 1903. Tomaszewski.'\.''%.%:'f. 1230 . o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan.l>'%.%'. Kilpatrick.. a podobnie jak Heinrich.\''\''"+. 1991).-w:~::v.~$. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.~%. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta.'%:~"1c.\'''ff{. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny.. nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie. zof przyrody... poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego.%'V~l&%~. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego.:. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle.'<>. Samoaktualizacja. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu.wychodzic poza siebie samego. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1. 1988).'&'?&''fl@k~.~''i.'&:t."'%..:. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. 1991). Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna.~"''tt. 147-148). przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.. ze kaza nam «wierzyc i ufac». czlowiekowi.''®:. samourzeczywistnieniu)..'Th't'Th"f}h'%. "Tematy sa moje wlasne.J. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie..%~~%.~%.. 1998). Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia.. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. 1997). Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym. by zaprezentowac jq publicznie."''''?f£.'t't:. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie.%'~'Th'i. W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938). nie badane jeszcze wcale.. Michael Wertheimer.%.J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos.\. W przeciwienstwie do Twardowskiego.\.'<RW:~'1&.'1.'k%'§.~'t"'. temu obrazowi czlowieka. przedstawiaiacemu go "jako istote. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272.. przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por. J. pierwszy polski filo- ..'%..-:wk.\'''%. przeciwstawia obraz czlowieka._'%. 1995). kt6ry je utworzyl.. ze nie mogl oprzec siy pokusie.?iv.%-w. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.'\.%''i:~1@.'''tW$.~W~J:<'hl. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [.. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne. 1973. 1984.jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta .w&'~'«.. 1905). ktora wzywa do zycia wartosciami.~:t. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965). stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. kt6ry mogl sie aktualizowac. 1.. Burchardt. stajac sie wynikiem. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers.:. religijne itd.. Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. skupia sie na sa- mym sobie.h't. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu.~''1. kt6ry dazy do tego. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich.%'fJ}J::t:f.'$. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).~«ifu. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci. co Frankl nazywa samotranscendencja.. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. 1951). Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym.i. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy. Manenti. bye oddanym dzielu. produktem ubocznym samotranscendencji.~"Th.. kt6rego kochamy. by . ito dlatego. s.''<.. Dostrzega to rowniez Maslow.%Th. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por.:. 148). polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych. byl wspomniany wczesniej Goldstein.''h%Wf>. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie.."E.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci.~'b.. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji.'i. kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). religii lub jej namiastki..\. Viktor Frankl (ur. Krytyka (np.''lli. Ten holistyczny punkt widzenia.8... kt6ry dazac do samourzeczywistnienia. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.~%."W.'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&.'\."'~"W.z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej. ze sa prawdziwe. 1986/1968. Rzepa.. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.%. niemiecki emigrant. 1984.%~~~". traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci..""<{.~~~~"''%~"%..~''<£.....\. 1292). nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli."''f.''5.%-u. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.~<'''fu. s.. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987). kt6remu sluzymy" (Frankl. a nie dlatego. Jedna z cech czlowieka. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa.. utozsamiany . kiedy to Wite10 (ok. nad oporem zap omnianego. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907.$$:&'<:fu't.''''i. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan.Th.:. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci.'t. Jednym z tych. lub Bogu. filozofii zyciowej.'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:. ekonomiczne. 202). lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl.

Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla.Polska byla tylko po[eciem . Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki . Stefan Baley (1885-1952) . Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) .Jnteres bezposredni.6.jak uwazal Ochorowicz . powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. s. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej .badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon). Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . 1995. najbardziej narazonych na jego utrate. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. 1998). Stefan Blachowski (1889-1962) . 1. Hearnshaw.6 wym" (Abramowski.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. Skad ten zwrot u ucznia.8. spierajac sie 0 pierwszetistwo. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. byla edukacja (por.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. stanowilo naczelne zadanie.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow. Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student.2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. 1998). Davies.4. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych.autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). zamiast pozostac wiernym. Pod pewnymi wzgledami . Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. 1995).dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. 1996).8. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. s.nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). 7). ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka.wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej.wtelkiego znaczenia teoretycznego . procesami kojarzenia. 1989).dla psychologii i wychowania . dzlalajacy w zaborze rosyjskim. ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy. w ktorej oprocz . "nowej" psychologii. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. 1995b).3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. Stachowski. 1997. jak Twardowski i Heinrich. xxxvii-xxxviii). i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. praktyczny. J ako formacje naukowo-badawcza. Niemal w tym samym czasie. 1924.0 bronca metody introspekcyjnej. par. Dzledzina. ktory . Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. zwlaszcza [ezyka ojczystego. Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem. s. 1896. 155). ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. 1. Tak jak wielu Amerykanow.

8.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. Przeszedlszy . a intelektualnym . ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych". Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski). Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic ..$. (2) polozenie geograficzne: Lwow. ktory . ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur."fJ&. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa. 1998).teoria czynnosci i wytworow.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu.. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego .. . s. wykazujac w sposob przekonujacy.tft¥!»'§. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym.~~"%-. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego.'fli!f!. g. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894.- 62 . 1976).oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog.. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. dzlalajace" . ktore umoiliwia jego osiagniecl«. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie.pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899...Jwowski'' okres rozwoju psychologii.~~~1':- . rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk.. zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W.. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem. a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej. lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania.. czyli go zrozumiec. 113). Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu. Chodzi glownie 0 prekursorska..~-r. ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s.!'?f&~~"Ji. 1985). jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik..kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej... obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych).:~'%.. HISTORIA I TEORIE . Po roku 1919. czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania . przeprowadzH grunoso by aktywne. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- . Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. 192).podobnie jak jego mistrz . W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. Uczniem tego ostatniego. ktore do tych wynikow doprowadzily. 1910). Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.. ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami. Tomaszewski. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. 1998.:... ~.~~'?!fi. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny.~~~~"<fu. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. pozniej mosct czlowieka. 1997).~~'<?i&'?:.• J. glownie Kreutza. a nie odkrywania jego swiadomosct.%~~tv~ffi. 1988. zyjnego eksperymentowania. ~~= . . 1992). 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. Wedlug Witwickiego.. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu). W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. dokonac trafnej interpretacji wytworu..:.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii. Jego (Szewczuk.~1':. 1.. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl.-""~'t. zamykajacym ..~~""". .%~"":. lecz stosowana w niej metodologia psychologii. 1913).zglebial arkana warsztatu precyka.~'tt. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. PSYCHOLOGICZNE .. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego. ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii. czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa..najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych. oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow.. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919. 1998...

. To.zmienne. w jaki chce on zyc.1992). Eugeniusz Geblewicz. I taki stan rzeczy jest normalny. jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). sa one przeto . opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. jak czlowiek postepuje. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. takie jak idealizm. _. zgodnie z etymologia wyrazu. Poza te ograniczenia psychologll. gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu. co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej.jako zjawiska historyczne . Rzepa i Stachowski. choc calkowicie niezalezne. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu. swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. a nie nauki. Kosnarewicz. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). Stefan Baley). ani tym bardziej nieswiadomej psychiki.__~. Skoro wiec zarowno wiedza. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny. swiadorna psychika.9 Podsumowanie Psychologia. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. pojawily sie nowe wydania. Z drugiej strony Tolman. W psychoanalizie. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. ktorzy budowali psychologie. Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. mityczne.5 1. 1.do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . poszukujacej swego przedmiotu. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego".psychologia analityczna . Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). same wymagajq wyjasnienia). Drugie . Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy. materializm i wiele innych. Po pierwsze. ze poglad. Po drugie. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze.. z drugiej zas.. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern.. Jungowska alternatywa .4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. a ta z kolei wplywa na sposob. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). sprawila. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. Niewatpliwie po mysli Szewczuka. azeby badac to. 65 wojennym. wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter.. Zrozumiale. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza... by za nauke wlasnie ja uznawano. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). realizm. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki". Dziekl zas eksperymentalnemu. chce wyjsc psychologia humanistyczna. analogicznym. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. musialy ksztaltowac poglady uczonych. poetyckie. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej.8. polskich. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. czyli archetypy. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. na przyklad. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny).Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. ze roznorodne systemy filozoficzne. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. ktora z jednej strony . Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. co nieracjonalne. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. 1976). ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. W dobie . ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii.. nieokreslone. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami.opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. utwierdzajq w tym przekonaniu. Freud wierzyl. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. na odwrot. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma.

skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. nauczyciel. Rzepa. Kierunki ustotczesne] psychologii. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym.. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie. zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3. HISTORIA .~~~~'%. Stachowski. Skrypt z historii mysli psychologicznej. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. T. (red. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt.. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. Kosnarewicz. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej.. E. jeszcze innym .~~~"%''~~~~~~'''fi>. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~. Ich geneza i rozw6j. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. lID..-:W.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 . (1992). G..%. Z.... druga zas .wychodzac z niego.swojej rozrzutnosci. odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. Pieter.*:§''Wi. Poznan: Instytut Psychologii DAM. Pawel B.>. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety.. raz dlugopisy. ale lubi i potrafi grac w brydza. Piotr S... •. Rzepa. taksowkarz.rneswtadomego'? 6. Kosnarewicz.przemocy seksualnej. spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta.~-m.]. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik.~''<. (1987). Ostatnia ."~. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8. Historia psychologii. (1976). '~%%. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z.kosmetyki. napotykal "stoisko dnia"..jak to okreslil .zakonczona sukcesem .w" '~". jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem. Rosinska. Pawel B. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. innym razem plyty kompaktowe. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu.). Warszawa: PWN. wytrwalego rozwiazywania zadan. a w jakim nie jest psychologia? 4. (1995). T. Piotr S.. Do psychologa zglosil sie. ktore nie zawsze sa mu potrzebne.'W. R.. Historia psychologii (wyd. ~..rniala numer 617.. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest.~~~'%.. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7. Warszawa: PWN..~~.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne").. (1969). Raz kupowal skarpety. impulsywnego kupowania. 2. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy. E.UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. prawie zawsze cos sobie sprawial. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii ..~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1. '}!''''''$f$.~. C. Slownik psycholog6w polskich..66 @. wchodzac do domu towarowego. Matusewicz.J ... . an G. kiedy [edna zapalniczke nabyl.. Warszawa:PWN.

68 chowania.badaczy. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. a wiec okreslajaca. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher. zakladajacym.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie.ustalenia. terapeutow. Psychologia naukowa przeciwnie . choc 0 tym nie wiemy. Wydaje sie.. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne. co jest dla czlowieka dobre. Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji.1. co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe.bedaca zbiorem twierdzen. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze.obejmujaca ujecia aksjologiczne. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). Kimble. 0 ktorych mowia twierdzenia. aby dany fakt wystapil. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. Wyglada na to. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. (3) psychologle potoczna . teoretykow. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. i warunkow. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. 1989): (1) psychologie naukowa . z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. (3) sprawnosci pragmatycznych. aby zmienic zachowanie. Istnieja takze pewne podobienstwa. Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia. na przyklad spoleczne. na przyklad. alba ze jest unikatem. czy zlo- zonym? Czy jest staly. Powstaje watpliwosc. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). podlegajacych tym samym prawom. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto. (2) sprawnosci metodologicznej . 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. jakie sa mechanizmy zachowania. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. nie zas wartosci faktow. Innymi slowy. przezycie. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania.wytworem'' czynnikow biologicznych. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . co nalezy zrobic. Furnham. a co indywidualne? Itp. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . Co wiecej . co sluszne. jakie sa wymagane standardy poznania. klinicystow.. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow. por. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. czy zmienny? Czy jest wolny. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. Furnham. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . ze glosi zdroworozsadkowe. Iak widac.rozpoznania. 2. Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. czy takze psychologow profesjonalistow . ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. jakie operacje trzeba wykonac. slowem. 1988). operacyjnych . przeswiadczenle. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. wiare. Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. banalne prawdy).stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury.ustalenia. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. co warto i dlaczego. jest to psychologia precedensu. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: . mechanizmow ludzkiego zachowania.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. 1985. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). (2) psychologie humanistyczn<l. oczywiscie) madrzejsze. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych.. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. co zrobic. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji.

"podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. ze jest wlasnie tak"). Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. Warto. a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest .w danym ujeciu .nie wlasclwosci jednostki). natomiast wiecej tym. wedlug danej koncepcji.ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. niz mamy do dyspozycji. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . 1951. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . inne natomiast wydaja sie . znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. a przynajmniej. Roznica miedzy psychologiami jest. jak widac. neobehawioryzm. 2. Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna . behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. nizej) .w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki.70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu.otoczenie" (Lewin. 1963). 2. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. 1983).). jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. bardziej czy mniej trafnych. Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. Nie znaczy to jednak. (4) Zalozenie.2 (3) Zalozenie. behawiorystyczna koncepcja czlowieka. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. w jaki dana koncepcja byla artykulowana .przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. ocene materialu dowodowego. II). niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. znaczaca. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. powtarzalnych faktow. zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri. psychologii poznawczej i humanistycznej. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. tez rozdz. (7) potoczne koncepcje czlowieka. ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. 1994). ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. (2) Zalozenie.juz chocby dlatego. Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. Nalezy podkreslic. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. innymi slowy . spolecznej). rodzaju stosowanej argumentacji itp. 1964). np.1. Tomaszewski. Cialdini. do przewidywania nowych faktow. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. humanistyczna koncepcja czlowieka.jej jezyk. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. psychoanalityczna. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. co sprawia. dotyczacych jednostki ludzkiej. Uwazny Czytelnik dostrzeze. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). 1. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . inne zas ograniczamy do minimum. kulturowy badz spoleczny. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. poznawcza koncepcja czlowieka. Zauwazy tez. 1997/1976. postmodernistyczna koncepcja czlowieka. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. 1997/1976). Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. 1975). wedlug danego ujecia. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. zob. i to nie tylko dlatego. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. Przeglad bylby takze niepelny. 1998). dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. jest niejasna. gdyby pominac koncepcje potoczne. ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . Sqdzimy bowiem. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. strukture pojec. ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. t. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. calosciowym zestawieniu. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. Szereg danych. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. ale tez z tej przyczyny. Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. lub tez psychoanalltyczna. behawioryzmie. czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. analiza musi uwzgledniac sposob. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza.czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym.

istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. (3) w odrzuceniu zasady. Strachey. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. inteligentnym obserwatorem i badaczem . rozumiany jednak szeroko . ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. 2. koncepcja a 2. N alezy podkreslic.z koncentracja na narzadach plciowych. ten odpowiedzial mu. Hall i Lindzey. Psycho analiza. obiektywnych metod poznania. Nic dziwnego zatem. ksztaltuje sie faza genitalna (por. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka.2. nowe metody badan i nowe uogolnienla. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej.[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. Tyszka.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski).jej najwyzszy poziom. a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. 1997). ze doskonale zna motywy swych dziaIan. przedstawia takze . Interesujace. ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). na przyklad na fazie oralnej czy analnej. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka.tresci ludzkiej swiadornosci. 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja.por. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania .). szczegolnie zas metod eksperymentalnych. czyli samoswiadomosc). ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej . czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania.2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). Podkreslic nalezy. Towarzyszylo temu przekonanie.1 CZysto powtarzana anegdota glosi. sa nie tylko niepodobne do siebie. 1962. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. oprocz koncepcji czlowieka. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego.wolny wybor. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. Reykowski.pewnq koncepcje rozwoju. czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. 1. po kilkuletniej przerwie. 1953-1957). w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. ze dwie czolowe koncepcje. w: Aronson. a scisle] . Wreszcie. Czlowiek .powiada Freud . Zdaniem Freuda. choc nader czesto obserwowac mozna. informacja oso bista).I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . wedlug danej koncepcji. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania . 1953-1964 . terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna.wedle danego pogladu . faza falliczna . faza analna .1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. 1995).£&&:m (5) Czy natura ludzka. Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow).2. ze poped jest staly. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy. Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. instynktowny. co rzadzi jego zachowaniem.z ta roznica.nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych. ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne.z koncentracja na narzadach wydalania.choe sam byl wybitnym. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania.a wiec odrzuceniu przekonania. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych.jak widac . Nie znaczy to.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie. 1964). to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. 1990).a wiec poszukiwaniu nowych. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. Inaczej mo- ~ RAMKA2. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. choc i wczesniej . Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . choc czesto sadzi. afektywny. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . . jak i . choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. czyli introspekcja.

.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. nie zas najbardziej dostepnych.pop~du smierci. 1. 1927).. 1986). 1953-1978). z czasem jednak z tego zrezygnowal. austriacki psycholog. Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. Podobnie jak Jung.. istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. nabieraja funkcji szczegolne]. Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci.. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny. w jakiej superego czesto sie przejawia.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. podmiot na ogol nie wie.. czyli dziedziczona pamiec gatunku. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia. na co otoczenie pozwala. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972). przeksztalca si~ powoli w sumienie.. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda.czesto przypadkowe . co wyparte). W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i .). 0 czym mowa jest w rozdziale 17. mniej obecnie znany i doceniany. projekcja. akcentowal unikatowosc jednostki.~~~w. Jerzego Konorskiego (1903-1973). Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow. Co wiecej.3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez.~~~~'~%. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. z nagrod i kar zewnetrznych. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego .~~~~~'''%-. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi. Obiekty .~~~~~~~'%. mierzalne za pomoca miar obiektywnych.2. na przyklad. Druga struktura jest ego. jest ideal wlasnego Ia. Widae wyraznie. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%. szwajcarski psycholog i psychiatra. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu.superego . idealy. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. struktury jej osobowosci. rosyjskiego fizjologa. wie natomiast. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido.poczucie winy. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci).. pragnienia czy fantazje). na ktora skladaja sie archetypy.przez to. . Opis tego procesu byl 0biektywny . zapowiadajacego bodziec warunkowy. mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. Pierwsza struktura jest id . Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna. Ponadto zachowanie . po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania.. racjonalizaeia itd. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. Zdaniem Freuda. ktore tu pomijamy. 1955/1926). czlowleka jak wspornniellsmy. celami (lung.). obok nteswtadomosci osobowej (tego. duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. nieswladoma struktura. ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. Superego. czy nie. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. na przyklad roznych form uczenia sie. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. bo w pierwszej cwierci XX wieku. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. 29.r. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. ale.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. ale takze celowe.~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2. wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. pelniace funkcje samokontroli. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. w drugim natomiast . jej rnotywow itp. na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. w odroznieniu od Freuda.. wyobrazenia przyszlosci. Alfred Adler (1870-1937). Forma. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych.tak zwane mechanizmy obronne .na przyklad wyparcie. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936).:~. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi.zdaniem Junga . czyli fakty fizyczne.. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. (2) teze 0 instynktownym. reaktywnym mechanizmie zachowania. zwanej przez Freuda kateksja. dlaczego wybiera dany obiekt.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. Jest to wazne. szczegolnie te. Wzrost przykrego napiecia energetycznego . Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego. (Grzegolowska-Klarkowska. stanowiaca zrodlo energii.. oraz z dorobkiem polskiego badacza. co prawda tylko w pewnym okresie. planami. rozdz. Oprocz tego. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990).. rozdz. warunkowane aspiracjami. Ego funkcjonuje.. bodice i reakcje. biologicznie uksztaltowane popedy). Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob.~~~Th~~%""""y""~""<. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. czy zachowania sa swiadome. Wedlug Iunga. Trzeba wiedziec. psychologow arnerykanskich.%~'%&. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci).najbardziej podstawowa. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. Carl Gustav Jung (1875-1965). pojawily sie koncepcje psychoanalityczne.~~''@.74 lub cudzym cialem. ~~"Tit:. co nie znaczy. Stosunkowo wczesnie.

warunkujace popedy. slowem . Koncepcja behawiorystyczna . a w konsekwencji takze poznania badanego. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. a nawyki sa takie. 1978). 1964)..zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) .obie sa deterministyczne. Wiedza o popedzie. 1983) wskazuja. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. jak sie zdaje. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. Operujac wzmocnieniami. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. Moralnosc. naturalistyczne podejscie do psychologii. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. Srodowisko jest. Reszta to hipostazy i spekulacje. Czlowiek jest taki. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. idiosynkrazje itp.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). np. ze nie zostal zrozumiany. Mozna powiedzlec.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). wolnose. ludzka godnosc . nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca . co obserwowalne i mierzalne. a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por.1.. jakie sa wymagania (lub ogolniej . oraz te czynniki zewnetrzne. aktywne. kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania.to cechy sytuacji. Mial on charakter metodologiczny. W jednym koncepcje te sa podobne . twierdzil Rogers. Zdaniem Rogersa (1902-1987). rozdz. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). okreslonych stopniem obiektywizmu badan. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. Obiektywizm wymaga. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. nie zas czlowieka (Skinner. czego przykladem jest chocby psychoterapia. Wydaje si". poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. modyfikujace wynik badan. 1995/1949). i29. Paszkiewicz. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. ktora byla wzmacniana.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. 1961). (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu.nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. na przyklad: (1) wielkosc popedu. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. Zdaniem Skinnera. To.2. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. zakladajacy. 17. Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. jaki powinien bye psycholog. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959).odbiorca. na przyklad Hose pokarmu. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej). W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. wedlug niego. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. a nie manipulacji.cechy) sytuacji. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) .jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji. Skinner wyrazil zal. ze dozyl dni. 2.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. Warto zauwa:lye. na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. (3) Postulat komunikacji. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. szczegolnie wzmocnienia pozytywne. W psychologii bowiem. w reakcji na behawioryzm. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. aby ich przedmiotem uczynic to. Widac wiec. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem. reakcji i wzmocnien. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. jakie ma nawyki.rowniez a priori . Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. a postuluje . ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje.komunikat . W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman.). Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. przez wspolwystepowanie bodzcow. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. (2) Postulat dialogu. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. . Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia.

Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci..!fo':!'~n'lrn n a. bliskimi zwiazkami z innymi.. u. Koncepcja pierwsza zaklada. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . 1997/1976). czlowiek sterowany od wewnatrz . czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna.zob. czlowiek unika ograniczen wolnosci. Kelly przyjal zaloienie. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka.1990). 2. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w.wielkich psychologii" . Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski. chocby lakoniczna. a dzialania ludzi uwa- . Nazwiska teoretyk6w i badaczy. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. W pracytej.) . a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji.na koniec . ze medlwli]Iil:Ejj[A(. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. a takze Noam Chomsky (1968).o przezna- Samoaktualizacja to proces. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja.wyrazem tej podmiotowosci. Fritz Heider. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. Rossa Ashby'ego (1963). trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. potrzeby szacunku. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. na istnienie pewnych standard6w.. Leon Festinger. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej.potrzeby samoaktualizacji. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . 1980). Mozna powiedztec. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. Kelly'ego (1955.'%. w. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja .psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. a nade wszystko George Kelly. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany. Koncepcje psychologiczna czlowieka. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. uderza kolektywny charakter dorobku. A. W tym wypadku bowiem. na przyklad: spontanicznoscia. na mechanizmy samoregulacji.~~""<:". Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego .5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. ~)"mw· tu i teraz.bezposredni alba posredni . 1986/1968). dose radykalnie natomiast . Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. jak i przyszlosci.~~'». czy tez nie sprzyja samoaktualizacji. sen itp.wazne jest bowiem. kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. nurtem w psychologii wsp6lczesnej. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. wymuszajacych okreslone zachowania. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem.teorle potrzeb. Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d.). a jego zachowanie .~~''-'~'W§J!. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne).dysponuje swoboda wyboru zachowania. zwana powszechnie piramida Maslowa. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku. ale tez poczuciem humoru itp.w tym wypadku wazne jest to.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. a nawet oskarzanym 0 . Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. kt6ry realizuje sie tylko wtedy.alba jakosciowo . Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. czyli nauki 0 sterowaniu. wedlug niego. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. bardziej niz w pozostalych. Zdawaloby sie. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. rozdz. to antycypacja.. Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). rozwiazywanlu problem6w itd.2. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa."'_'_~~~~'m. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. Krytycy nie bez racji zauwazaja. poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. 1967). Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. dystansem wobec zdarzen. gdy nie rna blokad zewnetrznych. cytujemy z cala swiadomoscia. kontroli i korekcji dzialania.jako miara redukowania niepewnosci . 1995). Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. 1964. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. [wvojefJ. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. Harold Kelley. uwadze. wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. selekcji i przetwarzaniu informacji. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. niezaleznoscia. przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. 1986/1968.na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. 1980. pragnienie. 1970). nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji. Podstawowy proces psychiczny. czy zachowanie sprzyja. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo."%. Zajonc. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. 29. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . wreszcie .PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. Charakterystyka. czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.Kurt Lewin.Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke.). kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne].

sluzy przewidywaniu.co rzadko bywa podejmowane . procesy modelowania (Bandura. ich powtarzalnosc (Lukaszewski. ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen.biale. 1974). Daniel Berlyne (1969). mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. Podlega on stalym przeksztalceniom. rozdz. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. 1975. tez rozdz. 1978).).! przez sposob przewidywania zdarzen. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia.male. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. Podstawowy mechanizm zachowania. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty.teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym.80 runkowane S. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. a wiec uczenie sie. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem.). w jakim sie one znajduja (Nosal. Iak widac. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. przeciwnie . ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). 1980). wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. sprawdzanie hipotez itp. smutne . potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego. ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. 1990).uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. Mozna powiedziec. Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego.doswiadczenie wyznacza zachowanie.wesole itd. do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia. zob. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. idealy itp. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). 1969). Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . uogolnianla. (Lukaszewski. i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania).!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob.). (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. zob. zob. Jest konstruowany na wiele sposob6w. gromadzacym doswladczenie. ktory formuluje hipotezy. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna). gromadzi informacje. Ewoluowalo od przekonania.. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego. ich kolejnosc itd. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). 1977). J ak wldac. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . 1975. 29. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). Bandura. 1995). poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. postulowany przez Heidera. behawiorysta.. 1968. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. DeCharms. Grzelak.. ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. 1974. planow dzialania. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. najwazniejsze jest przekonanie. 1968).jest ukladem aktywnym. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). nie tylko zreszta poznawczymi.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson.) odwzorowan rzeczywlstosci. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. __ . Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. 1993). 1969. W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. 18. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. 1968). ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. Reykowski i Kochanska. duze . _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. "niedzielnego" badacza. a donioslosc opisywanych zdarzen. 1997. rozdz. (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). formu1owaniu aspiracji. cele. znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. konstruowaniu oczekiwan. 1957. Malewski. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . 30. Abelson. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . 1984). ze konstruuia repliki zdarzen. 1969). wizje. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. wreszcie .

Socjobiologia. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. (3) gatunki podlegaja ewolucji. Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie.na przyklad pro cent populacji. nieuleczalnosc itp. nlz gdy sa spokrewnione dalej. ze role sie odwroca. beneficjent zas donatorem. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . Oznaczalo to.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej. ciotek lub innych dalszych krewnych. przezywalnose. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. Jak wykazal Barash (1977). ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. jest on bardziej prawdopodobny wtedy. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom. Okazuje sie jednak. gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. prestizu. iz czlowiek jest typowym ssakiem. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. 1996). czystosc i ozdoby. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. Cunningham. 1985. Barash wykazuje.na porzucenie partnera (Buss. poznaniu itp. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. Wedle socjobiologii. 1996. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan. Barash wykazuje bowiem. a nawet szerzej . a nawet Charlesa Darwina. ze: (1) geny podlegaja mutacji. spontaniczne pojawianie sie. Wilson. czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. David Buss zauwaza. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. 1993). niz gdy jest rozproszony. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. 1981). Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. Cunningham. (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. Wazne sa ksztalty ciala. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. 1991). 1996). ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. takze czlowieka. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. Wojciszke. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. 1986). [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny .2. strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould. Z tej perspektywy przyjmowano. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. a sam czlowiek . scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm .automatyzmy jej wystepowania. agresji oraz innych zachowan spolecznych. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. Wilson dopuszcza jednak. to znaczy donator zostanie beneficjentem. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. zmywanie ciala. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. pracowitosci itp. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. gladka skora. motywacjach. gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. Socjobiologia przyjmuje. Socjobiologowie przyjmuja. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. ze pomoc. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2. Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. co mozna poznac po tym.na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . Odrzucil on teze. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. altruizmu.) . wojna redukuje nadwyzki populacyjne.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow.ale tez ksenofobia i terytorializm. 1988/1978).natury ludzkiej (Buss. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. pozyczkt.

ksenofobie. filozof-Michel' Fow cault.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii.~n~go.kultura zdezorganizowana. Problem. 1995).m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu .polegajqce na roznorodnychpraktykach. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". dok\1mentowanie. conajwazniejsze'niejedlla.2.usprawiedliwia bowiem egoizm. Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993.racjonalnosc. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo.roznychfundamentalizl1low.Inwazji". (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. (8) stabilnosc . (3) koniecznosc . ale takze wielu krytykow. Przedstawiona lista wymiarow.jak to nazywa . ZdaniemFoucauIta.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej .uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk.inna dla mezczyzn. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) .prawda jest przelotna iwarunkowa. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . Slowem.. n~Btzyklad rasizmu.Tymczasem-.ryzyko. wktorej. a co nie. wartosciowan. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp. (11) sakralnosc . zdaniem Foucaulta. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania. copodkresla Foucault . choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe. uzasadnia dominacje mezczyzn. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami. jest ciagle w trakcie tworzenia sie.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. co jest wlasciwe.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. Rekonstruuje on . szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. doraznych •.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych.1997). Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. osadzona w tradycji. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu. Wszystko w tym nurcie. .preferencje i kompetencje. Wynika z tego. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. ~. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu. ani pragmatyczne."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach. kwestionowanie).niepewnosc. 2. zmiany. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych. z Jakim boryka sie czlowiek. kontrola i godnosc indywidualna.przypadkowosc. 1996). (4) pewnosc . 1996). rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. niewzruszonegoiniepodzielnego. ksztaltowania. Melosik. wskazujac. Bauman zauwaza. Do tych ostatnich. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. sankcjonuje nierownoscl spoleczne. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. a wreszcie.otwarcie (eksperymentowanie. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson.niepewna i nietrwala. to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja).podmiot autonomiczny. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<.rownosc.~l}aobse~'Yacja. a ponowoczesnoscia.Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr.niestabilnosc. wolnosc. Duckitt (1992).okreslajq. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba.prawdy(Foucault. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. 1977. czlowieczenstwo. Pokazal mianowiCie. ale najdobitniej przedstawil je Singer. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. takich jaksprawledliwosc.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~. nacjonalizmy itp. Podstawowy problem.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. socjocentryczna . Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. Gould zauwaza. to jed- . W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc .usprawiedliwia wojny. 1995).wybor (refleksyjnose). (12) autorytet. na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. (2) Testowanie. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991).jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. RAMKA2. (7) jazn zbiorowa. (5) bezpieczenstwo . Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. a inna dla ko biet . co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. (6) kultura zorganizowana . Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) .dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. (2) los (przeznaczenie) . na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct . na tworzeniu. aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych.wnetrzna . akt osobowych. zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. list grzechOw i przewinieB~rangClwe .

zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka.prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. a nade wszystko dlatego. nowosc. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. tymczasowosc. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego. 1971). (6) trwale dazenia . (3) istota rzeczy . czy zlii').w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. 1997). a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. czy pionkami?). ale na ogol nie w zakresie cechy. sa niezbyt liczne (Lukaszewski.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. 2. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie. 1974): (1) zaufanie . (6) r6znorodnose . Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy. Przede wszystkim d1atego. 1988. Zdaniem Baumana. co stale. Lukaszewski. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. "nigdy".slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc .gdy tymczasowo opuszcza dom. (7) zlozonosc .Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie.3 wzorc6w postepowania. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci. Jest to deficyt bodzcow. niczego nie musi zapamietywac. Okazuje sie.w odroznleniu od powierzchownosci. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego.2. (10) dobra . innosc. a takze wspolpraca . czy raczej zalezni od innych?). (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc.w odroznleniu od zmiennoscl. rozgrywka jest tu epizodem. . poszukuje odmiany. unika silniejszych uczuc. ze jest to warte przytoczenia. czy osobistym?). (2) silna wola .dla innych. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. praworzadnosc) . Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. Co wiecej.8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii. gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia.naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?).traktujacy zycie jak kolekcie. zarnknieta caloscia. ciag] handlowe.". d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz .zawsze".ga . Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie.".""". przystank6w. czy sa raczej niezrozumiali?). kt6ry je podziela (Furnham.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek. ale bez litoscl i bez sympatii. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. poszukiwanie nowosci.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. zadna gra nlema swojej historii. ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. (5) nlezaleznosc . Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. (4) altruizm. gdy sam przegrywa.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl. zmienia trasy swojej wloczegi.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy. Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym. Sadzimy.w odroznieniu od objaw6w.. wybiegi pokazow mody. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. indywidualne. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy._IW\1. 1994).'. deptaki. Byloby [ednak grubym uproszczeniem. """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. Tymczasem jedna z Iicznych (zob. 1988). Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady. Nowak. zanik trwalych zwiazkow. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne.~!. Furnham.opuszcza. Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice .dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to. 14).w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. (2) Wl6czt. Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne. czy sa racze] impulsywni?). zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. 1997) niekonsekwencji.. wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. potrzeba wrazen.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. Wrighstman. (4) Gracz. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por.kt6re szybko sie.egoizm. przyjemnoscl upatruje w zmianie. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. 1997. s.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . poszukiwanie przyjernnosci. poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. . Gra. Jest to takze przelotnose. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski.koncepcje) natury 1udzkiej. ze podstawowe wlasclwosci. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. (4) powtarzalnosc . kt6rej dotycza. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. (2) glebia . Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. (1993. (8) kompetencja . Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). (5) stabllnosc . Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia.

1957). od lat szescdziesiatych. niepewnosc itp. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji.jest metafora nowoczesnego komputera.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie. ktore wywoluja silne emocje. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. 1975. Wiadomo. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern). czyli cale oprogramowanie. ze ludzie podejmuja dzialania. niz je rekonstruuje. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. 1996). jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla.2. Ale komputer to tez software. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. rzec mozna . J ohna von Neumanna. a po czesci wreszcie . jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . Domanska. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. w latach trzydziestych i czterdziestych. bo . ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow. 1960). Wszystko wskazuje jednak na to. termostatow itd.jak wszyscy . zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. wreszcie. Latwo zauwazyc. aby przytaczac jq tu w calosci. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . ale nie na obalanie (falsyflkacje). Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci.. . ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami.to typowe okreslenia). bezcielesny. "tak to juz jest". (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie). tyle ze szybki.wszechmocny. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. opornosci. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. zagadnienia. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. sa to uklady elektronlczne.powtarzalne. zmniejszania dystansu spolecznego. 1988. Oczywiscie. odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji.Iudzie juz tacy sa" itp. jakie ono spowodowalo. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. ze wszyscy sa nikczemni. po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami.na przyklad z ogolnego przekonania. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''. (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. Sadzlmy. 1997) i nie rna powodu. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. ze jest to opis funkcjonalny. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny. (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. poszukiwania bliskosci. ze Jan jest dobry. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. Opisujac za jej pornoca czlowieka. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen.ferujacy ostateczne wyroki.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. dobry.ponad wszelka watpliwosc" . To czlowiek. Inaczej mowiac. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie.a Sq to najczesciej cechy .zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . jako sprawiedliwy sedzia . Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. jak sie wydaje. . Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. . potem. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. ze kolejne generacje programow. ze obecnie dominujacym modelem . opisywany za pomoca metafory boga. Lukaszewski. Rokeach.maja charakter samoimitacji. dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). a nawet wszechwiedzacy.wynikac".). moze . (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . polaczen. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. 1994). (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. ktorych nie potrafia uzasadnic. Sqdzimy bowiem.jak wszyscy . ze kornputer to idiota. jak i swojej grupy. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. 1996. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . elementy struktury (okresla sie. bezwolna. Bernard Weiner (1991) zauwaza. Czlowiek. Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. byly to uklady elektryczne. bo . 1997). ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. potrzeba afiliacji. psychicznej opresji. kochajacy i litosciwy.zly) .jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. a 2. hydrauliki. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne.to typowe przejawy tej funkcji).nadaje sie" przyczy- ny.z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen.jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). rutynowe . Same zachowania . Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie.

Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. wielosc koncepcji. nie zas przez inne teorie psychologiczne. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. a w konsekwencji . samoaktualizacja). a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego. scleranie sie pogladow . ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. Prezentuje to tabela 2.poszukiwanie wrazen i zmiany. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. Druga .a.rj!N'~%.. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. wzmocnieniom.du . Uwazamy raczej. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. byla psychologia poznawcza. aby byla to porazka. reakcjom. Pierwsza .1. wzgl. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat.$. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. Nie rna tez dowodow na 1. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc.w odroznieniu od wszystkich pozostalych . ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. __ I .to koncepcje potoczne ze. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r. Wiadomo bowiem.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. Sadzimy. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. ze roznorodnosc pomyslow. bodzcorn. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej .to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. Nie sadzimy. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna.)/~~J~Q~ 2. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne]. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke.zaklada.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%. ZwaZywszy. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. altruizm krewniaczy i odwzajemniony. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny.2.R'AWJ. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom.to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka. Wydaje sie. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. Wydaje sie. mozna przypuszczac.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej.

O. E. (1993). (1988). Warszawa: PAX. Warszawa: Wydawnictwo Maslow. psychoanaliza. Wst?p do psychoanalizy (wyd. VIID. Behawioryzm. (1997). (1983). 8-31. Paszkiewicz.~~'%-:. E..'t. (1986).rs.~~~~"{. (1978). Z. 2. Warszawa: PWN. F. A.~~~><"'~~~"'Wlli. Skinner. Struktura teorii psychologicznych.0 naturze ludzkiej. psychologia humanistyczna.. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa: PWN. (1982). Ponowoczesne wzory osobowe. S. Wilson.. "iak".WlNl!~~. B.Wb.~'WffJ:i. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd. Freud. lID. Kozielecki.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. W sirone psychologii istnienia. Studia Socjologiczne. J. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . H.

poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. Psychologia fizjologiczna. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace.!z psychologii zgodni S. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. jak wskazuje nazwa.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. z drugiej zas . Badacze uprawiajacy te gal. a mianowicie. a tresci psychologiczne !: . ktore leza u podstaw zachowania. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. biochemikami.! co do jednego. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. histologami. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. a nawet z elektronikami. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. Psychologia fizjologiczna. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem.

. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. neurofizjologow i biochemikow. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu. .~~~~%!£.. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi. obok aparatu stereotaktycznego.a moze wlasnie dzieki nim . Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci...1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje.. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach.1.-. Niewiele jest dziedzin nauki. jak I. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow.~ .nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego.. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob.. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu. jak chyba nigdy przedtern. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie. Mimo tych osiagniec .... jest nieporownanie wleksza od tego. Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody. zdajemy sobie sprawe z tego. Horsely'ego i R. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu.w odroznleniu od oscyloskopu .: . Dokonajmy przegladu tych metod. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. Opisane uprzednio techniki. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci.. Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji. czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty.."%. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. jest jego "wypustkowata" budowa. coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek..~~~"'W. Zlokalizowano obszary w rnozgu. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. --~ -. pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach. Clarke'a aparatu stereotaktycznego. Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu.~~~~~">'<~~:~... Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic. podobnie jak inne kom6rki organizmu.. ~~'%:~&. Inna.. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2.'%. 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego .'W. Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. Sprawa jest prosta. . S. 96 . ryc. -. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia.'?'<&. 3. tworzac tak zwane kolaterale. BIOLOGICZNE »: . Pawlow czy pozniej K. oprocz metod behawioralnych. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur. w jaki sposob kornorki nerwowe. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia. dzialajac wspolnie. Akson moze sie rozgaleziac..komorki nerwowej .motywacji. Lashley. Cecha charakterystyczna neuronu. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod.- MECHANIZMY "m= .. P. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow ... Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad.. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej. H. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa.wiemy juz duzo. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. .. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore...-wz-. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia. ktore . CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy."%.'Wif&. Cialo komorki. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. 3-1). w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych.dzisiaj. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe..

3-3).z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . zakonczona mikroelektroda. W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej .synapsy. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. wapnia (Ca+). Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my. a druga. tworzac z nimi polaczenia . W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. wedrujac wzdluz wl6kna. Mozna zatem powiedziec. ryc. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym.98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. Akson wyrasta z ciala kom6rki. Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. wklujemy do wnetrza (zob.powstanie potencjalu czynnosciowego. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. Powiedzmy. tentials). Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. uplywa od 0. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. W czasie Tl widzimy. Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny.5 do 2 ms. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). miesniowej lub gruczolowej. a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. w kt6rych wl6kno jest nagie. magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek.

(3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. Synapsy.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my. Natomiast okres.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia.okres refrakcji wzgledne]. Oznacza to. I. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. Widzimy wiec. W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. zwanego rowniez mediatorem . W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value).neuroprzekainika (neurotransmitter). pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna.trwajacy kilka milisekund . Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. jest okresem refrakcji bezwzgledne] .7 substancji chemicznej . w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. Sumacia czasowa ~ RYCINA3. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . lokalnej zmiany znaku polaryzacji. kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. okolo 1 ms. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. M6wi sie zatem. powodujac jej depolaryzacje. moze sie stopniowo powiekszac. doprowadzajac do naglej.wszystko alba nic". ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. .wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. mogq sie sumowac. Skutki dzialania mediatora. okreslane jako hiperpolaryzacja.wszystko albo nic" (all-or-none law). Dzieki nim.

Pelni funkcje hamujace. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . stanem czuwania. uczenia sie i pamieci. procesow uczenia sie. parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. nalezy zwrocic uwage na fakt. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. rye. Kontroluje czynnosci ruchowe. a drugi . tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych. Adrenalina. Dopamina. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. Ronnett i Snyder. 1994. Ponadto uwaza sie. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps.oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. Dzieje sie tak wowczas. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. Pelni funkcje zarowno hormonalne. jak i hamulcowe . Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. Hirsch. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. . Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. jak i hamujacy. Verma. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. dopamine. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. adrenaline. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. Glatt. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. a inaczej cal a kornorka. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . noradrenaline. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. na przyklad.wytwarza EPSP. GABA. jak i hamujacy. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego. Kwas glutaminowy. Pelni funkcje hamujace. histamine i liczne aminokwasy. jak i hamujaco.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. Serotonina. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym . mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. serotonine. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu. Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). tt Depolaryzacja. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. W okreslonych synapsach acetylocholina. jak i przekainikowe. o o -701----. jak i przekainikowe. Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine..102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. Noradrenalina. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Pelni funkcje zarowno hormonalne. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). 1993). ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. 3-8).

Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. Wiekszosc to 3.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob. i neuron ruchowy. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . 3-12b). a takze poprzecznym.a) monosynaptyczny. w ktorym nastepuje integracja informacji.3. przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. a przede wszystkim do kory mozgowej. i rdzenia kregowego. Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora. RYCINA 3·12 b). ! . Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. Oznacza to. powstale w wyniku dzialania bodzca. 3. rye. zwanych efektorami. Stanowi ono zaledwie 2-2.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych.5% wagi ciala. osiaga wartosc progowa. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. Kiedy pobudzenie receptora.1. zstepujacym. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes). Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. Dzieje sie to w trzech etapach. ale . droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. Jest to odruch kolanowy . istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob. Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. 3.3. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory.neuron czuciowy. przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. to jest receptorow.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 . Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe .polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym.. ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany .3.1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. chronionego przez kosci czaszki. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego.1. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. rye. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne. Widzimy. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem.104 ~~~~~~~~~~~~~~~.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki.

J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe]. jadro ogoniaste i skorupa). w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. Tylomozgowie (hindbran). ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. neurofizjologiczne lub morfologlczne. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne. Nie jest ono rozlegla struktura. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego. W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). po jego stronie grzbietowej. . Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony._. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. Srodmozgowie (midbrain). lezace blizej miedzymozgowla. docierajaca poprzez most. Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. przedmurze i . a takze z pnia mozgu. Srodmozgowie jest czescia mozgowia. uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. a grzbietowa czesc tych obszarow . Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . W uproszczeniu mozna powiedztec. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. oraz niektore czesci kory. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu.cylindryczny. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku.wstepujace. most i rnozdzek. otrzymuja informacje wzrokowa. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. Uwaza sie. ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. Miedzymozgowie. motywacyjnych i pamieciowych. ronow regulujacych ryczne. proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej.[adra. Istnieja rowniez inne podzialy. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. Jest to miejsce. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . Sa to: cialo prazkowane (galka blada. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. natomiast wzgorkl czworacze gorne. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. [adra migdalowate i [adra przegrody. uwzgledniajace kryteria neurologiczne.cialo migdalowate. Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. zawiera jednak liczne grupy jader. most i mozdzek). Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. (basal ganglia). Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu.funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . takie jak hipokamp.

posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. 3. Na przyklad. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego.czuciowe i ruchowe. Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego.mozgoweinaplaty . rye. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna.rownlez z tkanka gruczolowa. Neurony czuciowe polaczone S. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. a w wypadku ukladu autonomicznego .. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. 1981). Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. 3-14). Ocenia sie.!: zachowania ludzi i zwierzat. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. Tymi zdarzeniami. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. S. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa.JM 10 8 . natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego. potyliczne i skroniowe (zob. ryc.. Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. miesnl i sciegien ciala. miesniarni i gruczolami organizmu. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. N eurony ruchowe natomiast S. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Pozostala CZySC kory mozgowej. zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. ornijajac rdzen kregowy. Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow.. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow . ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. Wydaje sie jasne.3. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I . Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). 3-15). stawach i miesniach.~~~~~~~~ru~~~~. Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych.!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego.~~~L~. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory. ciemieniowe.m~.korzonki brzuszne (ventral roots. 1979). ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. Problem polega jednak na tym. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen. tworzac w ten sposob nerw.. a wlokna ruchowe . Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. zob.

stopniowo wracaja do normalnego poziomu. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. zeby moe przewidziec zachowanie. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego.1. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy .2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Potrzeba ta wzbudza poped.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). 30-31). nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych. W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. regulujac ich .4. Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. uklad limbiczny. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Glodne zwierze. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w.4. wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. 3. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. 3-16). wychodza wl6kna. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. Podobnie. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. Generalnie rnozna przyjac. w gruczolach i w miesniu sercowym. 29-32). Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. Ze wzgle- 3. ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". wzg6rze. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. tworzace Itlldad hormonalny. Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. Gruczolywydzielania wewnetrznego. lezala koncepcja homeostazy.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku.do zwoj6w. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow. zmienila sie motywacja zwierzecia. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik .4.acetylocholina). kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. co Hull okresla jako redukcie popedu. podwzg6rze i uklad slatkowaty .pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac .poprzez obszary kojarzeniowe. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. w tym wypadku popedern jest glod. Przywraca to stan hom eostazy. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu.z osrodkami rdzenia kregowego. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . kt6rych wl6kna biegna do narzadow. N a przyklad. kt6re modyfikuja zachowanie. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny. rozdz. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. Na przyklad. Poped jest slla motywujaca do dzialania. U podstaw teorii redukcji popedu. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. Innymi slowy. Nalezy zatem wiedzlec. jezeli zostanie przedtem nakarmione. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . Na przyklad. Wedlug Cannona (1960). jaka jest motywacja. 3. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia.z naszego punktu widzenia .1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka.1. ktore przywracaja stan optymalny. Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. ryc. naczynia krwionosne skory kurcza sie. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. natomiast gdy jest za niska. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. biologicznie pierwotnych motywacji. M6wimy w6wczas. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. 1943). William McDougall (1871-1938) motywacja (zob.

moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. dzialajacy na kore nadner- czy. jak i autokontroli hormonalnej.. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres.= ~. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych.f.. pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. w skrocie nazywany ACTH. wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. regulujacych poziom glukozy we krwi.. Hormon dociera do kory nadnerczy. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy... procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. --~~~~"i<'&.~~"<fu. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni .. . Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego.... zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. owulaeja Produkcia mleka • . za posrednictwem ukladu wspolczulnego. zwalnia rytm serca. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. . co wywoluje sekrecje grupy horrnonow..~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane. Skureze maciey. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego.~~rn . poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca.. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.. ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m. Iednoczesnie podwzgorze.. W!!i£. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). zwanych kortykosterydami.~"% . podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi.-•.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze). Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe.• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--. . gdy podwzgorze..

Teitelbaum i Epstein.1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu. Przypuszcza siy. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. kiedy nalezy podjac. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. Podobnie jak ludzie. . Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone].4. Wirtshafter. Od dawna znane sa skutki. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. Mozliwe wiec. rnaja one . Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis. 1982). Wiadomo.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. J edna z takich substancji jest glukoza. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu.4.0bok funkcji ukladu nerwowego . decydujace 0 tym. Oznacza to miedzy innymi. 1955.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson. Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc.3. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. Przypuszcza siy. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym. Tordoff. 3. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu. jest temperatura. Asin i Brief.zdobyciu pokarmu. ktore jq podwyzszaja. z drugiej stro- ny zas jego wplywom . podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. Novin i Russek.za posrednictwem przysadki . Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. sterujacego narzadami wewnetrznymi. 1981. Zwierzeta laboratoryjne. optymalnej wielkosci. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze.4. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom.wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci . niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. Osrodek. 1981). bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu.2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu.pory posilkow. 3. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu.

3. jak sie wydaje.. Wszyscy studenci jednak. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce.~ --:.~"""". 1990). Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze.~. ~'" u." . Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. I ~ RAMKA 3.. ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu. Girdner... W.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. Hashim i Gage. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu.---~---'. Scotta (1954).~. w" ®i'UU_. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. W"".._uA!M1~. po to aby dostac sie do labiryntu.. D. pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy.i~~~~~. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese.jak si~ wydawalo . ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. 1 16 33" . Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. moga odgrywac role wzmocnienia.l@.. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. Autorzy ci wykazali. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. J ama ustna i przelyk. Wedlug tego autora. Eksperymenty sugeruja. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla. Wedlug G. 1992). ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego . lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego. w ktor ych uboga w witaminy. Badania takie jak te. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). H. H.ukladu aktywacyjnego. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. Doswiadczenia na szczurach wykazaly. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore. N. gdy zoladek jest pusty. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. ktore zostaly tutaj przywolane. ale pozbawiony soli (Rowland. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. niektore bodice (czy zmiany bodzcow).4. poprzez bocznice. Okazuje sie. mozna powiedziec. Informacja ta jest. 1965)._ . Young i Smith.. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. E. wegloczy bialka.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu.. ktory stwierdzil. pobudza kore mozgowa. 1987). McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. 1953)..fi.n~~'. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu..2 _--~W!J"'it~.~""'J: ""-.1 __ '" ~. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. pojawiajacych sie wtedy.'®i""U®i. M. ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan. Podobne stosowano diete wodany. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego."" ~. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. Rola stymulacji sensorycznej. w ktorym uczyniono wszystko.. Harlow.~t:~~s:n::~. Herona iT. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania.. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield. Bextona.Z~~. Jak sie okazuje. ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. mimo latwego i atrakcyjnego . ze nie tylko CCK. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku].-.~~"~ FIZJOLOGICZNA . Blazek i G.. O. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . 1954). natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych...wspomnianego w poprzednim podrozdziale . Uklad aktywacyjny (activating system)..'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . w ktorym [edyna nagroda jest obec- do . ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. przeprowadzone przez W H. Westreich. Kisha (1966). 1973).prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne].: wy- ~~~~~:~ .~~~~"%>. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) ..glodu i nasycenia. Szczury. ze skadinad wiadomo. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji. lecz rowniez. Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. na przyklad.. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych.""o/< _.3. wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs. wedlug tych danych. poprzez receptory smakowe. Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. doswiadczenia.zarobku.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to.. ~:~~~:lis:~~~.

Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie. Nie znaczy to jednak. 3-18). ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu.1 Sen W podrozdziale 3. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. Cala aktywnosc behawioraIna. Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji. Zjawisko snu nato- . co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki.5. 1962). tym nizszy optymalny poziom motywacji. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob. Okazalo sie. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. II Robert M. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. 1908). Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . Wiele danych empirycznych wskazuje na to. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. 3-19). Yerkes (1876-1956) godziny. ktore glosi. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. ryc. zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. 1992. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu.w stanie czuwania i snu. a wiec w stanie czuwania. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. Zuckerman 1969). Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. To prawda. D.ciernnosc.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. Nalezy jednak pamietac.plywania. Matysiak. rye. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu.

chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. rozdz. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. 3-20b). Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. Hobson stwierdzil. zwanej miejscem sinawym. McCarleya. Magoun (1950) wykazali. ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E. 3. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane.za posrednictwem noradrenaliny . z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. Dalsze badania. a sen paradoksalny . Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu.1. L. ktory mozna podzielic na cztery fazy. oczy zamkniete. powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. rye. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. Lindsley. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . 4. ktory wykazal. Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat. 1972). ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. Czesc autorow uwaza. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. rozdz. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . ryc. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3.2). ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. L. ze tak jest rzeczywiscie. ktore gina. D. oraz lnformacyjna (sygnalowa). tak zwane fazy non-REM. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. W Knowles i H. Schreiner.EEG).1. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia. Przypuszcza sie. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . na przyklad. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu. Bremera. Podobnie jest ze zwierzetami. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. przez twor siatkowaty. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. Jouveta. ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). Hartmana (1973). ze jego oddech jest zwolniony.5. Widzimy. Danych jest bardzo duzo. 3. 1993). Moruzziego i H. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych.w stosunku do umyslu. 1992). ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. przeprowadzone rowniez na kotach. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. przez wzgorze.). Badania G. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. 1949). W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje. To rozproszenie oznacza w zasadzie. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob.5. wykazaly.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F.5. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy.sen wolnofalowy (slowwave sleep). W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. Badania Hobsona. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. wiekszosc miesni rozluzniona. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. W. Iouvet sugeruje. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. Wraz z F.sen paradoksalny. Spotts i Snyder. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. Wykazali oni.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu. i posrednia. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany.

lecz mimo to nie wahal sit. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie.calkowita jej utrate. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze.mm: . jak 1. Pawlow (1955/1926) uwazal. uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. Watson czy B. J. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie. ]. Jest oczywiste. rozwiazywania zadan w labiryncie. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych.. Sadowskiego (1973. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. w przystosowywaniu sit. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa. pozwalajqcq nam sku pic sit. B. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory. Dzisiaj wydaje sit. rozdz. Lashleya.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . ze procesy uczenia sit.6 a Biologiczne podstawy . Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. od dawna przyciaga uwage psychologow. mimo ze podawane byly do . nowego odruchu. w trakcie warunkowania klasycznego . Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie.. ktora polegala na tym. Skinner. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej . mUSZq znajdowac sit. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. 1981). F. Zachowuje sit. W sprawozdaniach z badan. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. do zmtennosci srodowiska. Wskazuje to na obnizenie sit.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. Problem uczenia sit. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego.) pelni zatem funkcje selekcyjna. otwiera oczy. Andersen i Motter.plastycznosci. okazalo sie. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. Pawlow. Zdolnosc uczenia sit. Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi.6. ze nieuszkodzone obszary . Zgodnie z oczekiwaniami.. 16. ale bez procesu uczenia sit. Potocznie nazywamy to . ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage. ze Lashley. Oczywiste jest. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. proces selekcji. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu.gdy tak dlugo powtarza sit.nlesluchajacego" ucha. a w niektorych wypadkach . nastawia uszy i rozglada sle. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. ktore z jakichs powodow uznali za wazne. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. Badania te prowadza do wniosku. P. W eksperymencie tym stwierdzono jednak. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. dokonywane przede wszystkim przez K. 1957). Uwaga (zob. Poczatkowo przypuszczano. oczywiste. Wedlug B. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly.. a nie fizjologiczny. 3. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. s. ze selekcja bodzcow odbywa sit. Na pomiary dotyczace uczenia sit. 251). w ktorym wykazal. Zwierze podnosi glowe. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. ktore wplywaja na ich zachowanie. Wedlug Pawlowa. Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu. tworzac swoja teorie.

w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. Thompson i Thompson. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. jak i reakcji warunkowej. E. 1983) wskazuja. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. gdzie sa przechowywane. Trudno na razie ocenic. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. Thompson i in.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie.. 1976. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. stwierdzil. ze przynajmniej jeden z tych elementow .' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . 19. Thompsonowi. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. Pojawily sie prace. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. Teoria ta zaklada. imiona. ktore. 1980) wykazaly. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania. Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. Nowsze dane (Krupa. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie. Mozna wiec sobie wyobrazic. rozdz. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. jak sie wydaje. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be.fizycznych sladow pamieciowych. prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych. sugerujac w swojej teorii synaptycznej. Tymczasem uszkodzenie obszaru. Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy. Stosu- jac ten sam model doswiadczalny.rowniez w odpowiedzi na dzwiek .przechowywanie informacji . 1981) na podstawie swoich badan. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej.wydo bywania z miejsea.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna.. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.6. zwanych czesto engramami. przechowywania ich oraz . rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. 19. I ~"%. twarze zapamietujerny na dlugo. Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej.wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym .. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. 3. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. Weisz. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci.). Pewne wydarzenia. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. rozdz. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. 1993. Mozna przypuszczac. Iezacej pod platem skroniowym kory).. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces.). ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. Kandel (1979. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych.. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania.~. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. Okazuje sie jednak. Solomon i Thompson. lecz po- . a jakich nalezy sie pozbyc. Badania te wykazaly rowniez. ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. w hipokampie . jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. 1976).~~~~. ktory decyduje 0 tym. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen.w razie potrzeby . czesto na cale zycle.

[aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy. ktorych draznienie powoduje amnezje. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. Z kolei A L. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. Dane te. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. 1979). ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. S.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. 1972). Szczury. R. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Okazuje sie bowiem. Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. Jacobson. Ungar. 1964). by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. 1968. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Trzeba jednak podkreslic. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. . Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. Wiadomo. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. Babich.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania).zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. a drugq badano przy jednej tylko roznicy . swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. ze wzrost poziomu RNA. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to.bezposrednio po treningu . Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. podzielono na dwie grupy. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . Galvan i DeSiderio. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. a drugim . co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. 1973) wskazuja. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. McConnella (1962). Horn. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. Ho. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow".prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. uzyskano generalnie podobne wyniki. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. Hennevin i Leconte. Pelna amnezja nastepowala. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. ktore nie uczestniczyly w treningu. poddanych uprzednio treningowi warunkowania. wykorzystujace material kliniczny . F. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. S.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. 1966. Trudno bowiem 0 pewnosc. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. Doszli oni do wniosku. W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. Sposrod wielu struktur. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. ~ RAMKA3. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. pozostaje bez odpowiedzi. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. 1985). Chorover i P.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. 1967). ktory stwierdzil. Wilson i Glassman. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow. Galvan i Clark. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq.5 sekundy.

lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie.w stanie czuwania czy snu. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. Zebrano takze liczne dane eksperymentalne. uwaga i wzbudzenie. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. Kom6rka nerwowa . kt6ry przebiega w czterech fazach. pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym. Wedlug psycholog6w. Chmurzynski. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP).wszystko alba nic". Zlokalizowano tam ny refrakcja. Warszawa: PWN. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. w uproszczeniu. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. w jakim pujacej (czuciowej). tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. jak czuwanie i sen.hipotetyczny stan organizmu.. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. na wyodrebnym srodowisku. (1989). biologicznie pierwotnych motywacji.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. zwaz pobieraniem pokarmu. jest sterowasciowy. pisuje sie im. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG. .czesto okresla tencjalu czynnosciowego. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. trzeba stymulacji. Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. wowym podlega prawu . Zachowania eksploracyjne lub . zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. ktore wspieraja teorie konsolidacji. wspiera te hipoteze. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. przetwarzajacej otrzymana informacie. Biologiczne podstawy zachowania. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. B. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego. zwane neuroprzekaidu i sytosci. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3. nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. az do powstania pozaliczana do podstawowych . Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz.. Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. 1. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. Wedlug teorii synaptycznej. nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. i paradoksalny . ZACHOWANIA -. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . Pobudzenie jedSynapsy. Pobudzenia struktur m6zgu. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. Wiele danych eksperymentalnych.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. (2) osrodkowei. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. Wspomniana roznica potencjal6w.~. biologicznie wazna. dwa osrodki: glodu i sytosci. Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. i (3) zstepujacej (ruchowej). funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. 'Th~~~~~~'%. przenoszqcej .}. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania.rowniez EPSP moga sie sumowac. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. Przyjmuje sie. Te motywacje . przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm .szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych.

i to w czasie realnym. Po pierwsze. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. dajq one mozliwosc pomiaru. 1967b) i europejski (Venables i Martin. technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. ktorzy sami takich badan nie prowadza. rowniez tych. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. "z sekundy na sekunde". Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. Przykladowo. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . 1967). relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. Po drugie. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy.).amerykanski (Brown. w ktore] manipuluje sit. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. 3. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). rozdz. w wypadku wiekszoscl metod. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly. procesami fizjologicznymi. kilkadzleslat. przelomu XIX i XX wieku. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. L. Ma to wiele przyczyn.

Nalezy jednak pamietac. badz na drugim rodzaju procesow. poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. i polega na tym. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). mogacych 4. reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy. jak i toniczne. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. 1975). odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej. lecz dlugotrwale. Po czwarte. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . Zalozmy hipotetycznie. takich jak uwaga mimowolna. czy tez. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow.zahamowanie innych. Po trzecie.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . zarowno fazowe. Przykladowo. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. staramy siy poznac jego dzialanie posrednio.2. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej. nazywany tez reakcja orientacyjna. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej.fazowy" i "toniczny" oznaczaja. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. dyskretne bodice). Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial.OR). Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. Klasyczne. analizujac sposob.wzrost ten jest tym wiekszy. ze spadek ten jest tym glebszy. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca.2. tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . i polega na tym. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. Badacz zainteresowany ekstrawersja .introwersji. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. Okreslenia . ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych. mowa bezglosna. Gray. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych.2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. tonlcznego wzrostu rytmu serca. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. Uwaza sie (POl'. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym.efekt podlogowy" (floor effect). starano sie natomiast przedstawic wybrane. sen i wiele innych. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . aby poszukiwac innych teorii.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego.LIV). Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. w sensie scislym.2. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego. W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. Oprocz tego lst- 4. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). w jakich sie pojawia. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec. ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca. Wildera (1931). Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty.3 Odruch orientacyjny.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. Zmiany fazowe to zmiany szybkie. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow.osrodkowy uklad nerwowy. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci.przy innych czynnikach stalych . a [ednoczesnie . Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. im nizszy byl poziom wyjsciowy. 4. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. wykonywanych aktualnie czynnosci. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . ze .

74 . rozdz.7. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. Sokolova (1963. ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex). wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. Koncepcja sympatykotonii .I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. 1972). badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4.nerw bledny). Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. Freeman). Iednym z problernow. Im wiecej informacji zawiera komunikat. N.z wagotenia (vagotonia. Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). w drugim . lub nawet calkowitego zaniku OR. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow). Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych.Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". 4. N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. 1969). od lac. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. mozna wiec powiedziec. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. Nie jest natomiast jasne. nie podlega habituacji. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. nieprzekraczajace na ogol 0. 1972). badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. 1979. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. nervus vagus . Uwaza sie. 1969). sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami. Wenger i Cullen. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan.2. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. rozszerzenie irenic. Eppingera i L. mowiac inaczej. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. w modelu Sokolova przyjmuje sie. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. Drugi to uklad wzrnacniajacy. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. lub nawet niebezpieczne dla jednostki. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami.37 58. oznaczany symbolem A. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. Hessa w roku 1910 (por. Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca.99 61. lm wieksza redukuje niepewnosc. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. parasympatycznego.). zmiany postawy. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. to znaczy uczenia sie tego. stosujac bodice o szybkim czasie narastania). co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR.wagotonii sprawily.5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne.2. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego. .10. Wenger i Cullen. 3. W innym ujeciu. 1993). W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia). czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). Bernstein i Taylor. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. czyli jego habituacjl (habituation).30 63. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. w przeciwienstwie do orientacyjnej. Sokolov. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. lub tez. inspirowanym teoria informacji. Wojtaszek. ze reakcja obronna.1. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego.

ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. Mowi sie na przyklad o . zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. W literaturze (por. a osoba. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. . 1980). przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972. Duffy i inni. Lindsley. Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym.2. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun). dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego. autonomicznej i behawioralnej. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu.aktywacji elektrodermalnej" itp. budzi zasadnicze watpliwosci. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie. badania Laceya prowadza do wniosku. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne.578). ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. Opisany stan rzeczy spowodowal. jak Hebb. ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . (3) Analiza wielu badan pokazuje. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. przynajmniej na terenie psychofizjologii. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". ze zmienne. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. 1967). Engel. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. Malmo.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city .MS) odnosi si~ do sposobu reagowania.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. Inaczej mowiac. Przykladowo. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). Specyflka indywidualna (individual specificity . trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. byl John Lacey (1967). powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi. jest nlemozliwe do utrzymania. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. 4. to znaczy sprawic. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. s. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. a jego funkcja wyjasniajaca.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. ale i od kierunku zachowania. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. Wedlug definicji Duffy.

HEL .bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ]. MOT ._1~i~i!:_i!l1ll:!. Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych.cZE/sloscoddeehu. Trudno byloby jednak rozstrzygnac. cisnienle krwi. Badania te. prowadzone zar6wno na zwierzetach. RES . Widac z niej na przyklad.gniew. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne.napiE/cie.7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. s: 53).dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. odmienne jakosciowo od innych wzorcow. wzorce motywacyjne .2. a wzorce sytuacyjne .bezradnosc. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko. HR . 1978). motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji.1 138 nych os6b. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. 1973. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. sd fizjologiczne] 4. trafiamy do celu. Miller. kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por.szybkosc rytmu serca. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. copyright Elsevier Science. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. _ . mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie.energia rytmu alIa.molywaeja. Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. izolowanej zmiennej. Millera (1989).m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. SCR . Tym. mozna latwo stwlerdzic. rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. 1978).subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca.amplituda tE/tnakrwi. Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie. TEN .17-21%. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob.cZE/slosc mrugania. Wedlug: Fahrenberg (1986.. E.. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. jak i na ludziach. Miller. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR .. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari. czestosc rytrnu serca. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci.). planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji . W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji.reakcja konduktancji sk6ry. 17. lecz pilka pada na lewo od celu. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. PVA . EEG . jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. wydzie1anie sliny i wiele innych (por. Patrzac na te wyniki. Powiedzmy. w kt6ryms z kolejnych rzut6w. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). ANG . ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. Wykonujemy rzut. EBF . Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). EMG . co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. Kimmel. jak aktywnosc elektrodermalna. Wykorzystujac aparature pomiarowa. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli.ych lub ]psychkznych (przykladowo. rozdz. uwaza sie.. ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym). za zgodij autora i wydawcy. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. 1986). ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II. .5-19%.napiE/cie miE/sniezola. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych.

lek i wiele innych (por. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. parzyste . obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. (Miller.EP). oczekiwania.potyliczna. Basmajian. Po pierwsze. 1993). ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. Osselton i Shaw. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. 1978. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). A1 i A2 (preauricular). 1989). Wkrotce potem.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. a w szczegolno sci . 1989). 1980). 1978). 1989). 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. . Dose szybko okazalo sie jednak. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu.ciemieniowa. W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback.. ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni . epilepsja. Po drugie. Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych.centralna. migrena. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci.moze angazowac rozne procesy poznawcze. Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. T (tempora~. bo ponadstuletnia historie (por. Schmitt. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. C (centra~. Wymaga to specjalnej analizy. Bergera (1929). takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo). przede wszystkim .3. nastawienia itp.skronio· wa. Fp (prefronta~. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. Obecnie podkresla sie czesto. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. Cooper. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ .zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem. Basmajian. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych.czolowa. P (parietal) . RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. niezaleznie od Catona. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych.platki uszne (elektrody odniesienia). takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania.prawa p61kulll m6zgu. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy. powstalych w nastepstwie chorob. biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. F (fronta~. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany.przedczolowa. jak napieciowy bol glowy.Beck i Cybulski. zaburzenia gastryczne. i _I i I'. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. nadclsnienle tetnicze.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie.

Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie. W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. a nawet 256.3. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. wykorzystujaca technike komputerowa. 1993).. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. (c) zapis z udzialem fal theta. 128. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. J esli. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. prostopadle do powierzchni czaszki. H. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. rna bardzo zlozona strukture. Niekt6re z nich. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. za zgodq wydawcy. 'rye. czyli fala ostra. Pivik i in. na przy- delta Uwaga. znany jako "system 10-20". Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975). copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich.fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. Rejestracja dwubiegunowa. kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. co bardzo utrudnia ich 10- H. (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. interesujacych badacza. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. (b) zapis z udzialem fal beta. 4.nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu. Iaspera (1958). oraz wrzeciono (spindle . Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- .3.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. Przykladowo. RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. W niekt6rych badaniach.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . 64. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie. iglica (spike). 4-2).2 i rycina 4-3. czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach. Z drugiej strony sa badania. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. standardowy spos6b (por. przykladowo. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. czyli obliczyc tak zwany indeks fali. zwana elektroencefalogramem.

Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji. 3. choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie. Urbanski.8 Hz). sa natomiast typowe dla snu. ryc. . uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por. Sanders i Hartshorne. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz.7-1. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. 1994.8 8. RyelNA 4·4 . Pivik. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu.).4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Majkowski. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. Lewine. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa.' 4. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement .. 1994). cyklicznie powtarzajace sie fazy.6-11. charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu.6-3.144 nych. Przeciwnie. 4-4). podczas gdy polkula prawa . Zmiana taka. U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego.1989).7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. jak sie potocznie sadzi (por.7 Hz) i beta (12. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. 1995).3. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta.6-11. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund). rozdz. Majkowski. Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli).7-7. 1993). Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem.7 Hz). Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). przedstawione zostaly w tabeli 4. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. Lewine i Orrison. Krzysztola Owczarka. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. Aserinsky i Kleitman. 1995). nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. jak i towarzyszace] zdarzeniom. Zauwazono tez. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej.9 Hz).3. Od czasu klasycznych badan R. Ray. 4. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. Lewine i Orrison. prowadzonych od lat piecdziesiatych (por. Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). 1995. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. alIa (8. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. 1986). Budohoska i Grabowska. Orrison.6-3. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por. z zamknietymi 'oczarni. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. theta (4. zar6wno spontanicznej. F He fE :FOANEC cer.5-36. 1953). 1990). Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo.

a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. J esli.146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. CNV pojawia sie w6wczas.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci.w psychofizjologii poznawczej. G. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. kiedy osobie badanej eksponuje sie. Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. Najczesciej jest to technika usrednlania.SEP). odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. 4. takich jak jego modalnosc. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). zachodzi potrzeba ich klasyfikacji. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly.2).3.7.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. to amplituda potencjalu P300 (por. kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. zwlaszcza zas .7. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. Dla podkreslenia. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. tab. Cooper. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency).3. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej).6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. Przykladowo.3. jak i endogenny. Przykladowo. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. na przyklad. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. Jesli zalozenia te zostana spelnione. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. 4. McCallum i Winter. Lewine i Orrison. iz potencjaly endogenne. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials .3.3. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. a dodatnie w dol. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. odkryta zostala w roku 1964 przez W. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV). 1964). dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. Potencial wywolany jest specyficzna. czestotliwosc czy amplituda. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. 4.3) nie przekracza 10 mV. Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade.VEP). Przykladowo.AEP). Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem.potencial pozytywny o latencji 300 ms. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. par. w odstepie okolo 1 sekundy. amplitudy i czasu utajenia (latencji). Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. 4. osiagajace swoje maksimum w momencie . Uwaza siy. natomiast symbol P300 . wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. Aldridge. 1995). ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. 4. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). co z aktywnoscia wlasna podrniotu. w przeciwieristwie do egzogennych.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. Poczynajac od lat szescdziesiatych.

:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. Niektorzy badacze uwazaja.042 O. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200. sforrnulowana przez E. H.20) -linia cienka. copyright American Medical Association. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. H. ile razy 6w bodziec jest eksponowany. ryc. ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego.pojawia sie on wowczas. 4). W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target).166 0. Tecce. 1973. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. zostal opisany po raz pierwszy przez S. Uwaza sie. 4. Zubin i John. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . 1985).166 -0. Dose powszechnie przyjmuje sie. jaki daje wzmocnienie czesciowe). Kornhuber i L.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze. Mimo to nie zmieniono pierwotnej.04~ 0.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace. niem.--~~~f-16c~~o2b. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). kontekst zostaje poddany rewizji.RP.7. i pozny. Kornhuber i Deecke. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. rye. 1977.083 0.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). Deecke (Deecke i Kornhuber. oznaczany tez symbolem P3. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. Mowlac w pewnym uproszczeniu. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. przyjmuje sie tu. Wyniki badan pokazuja. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. jak oczekiwanie. Hink. za zgodq wydawcy. Poznie] okazalo sle.3.125 -0. utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. 4-6). (1971. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task. zwlazany z gotowoscia do dzialania. Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). Hillyard. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca.80) -linia gruba.7. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. bodziec kontrolny (p = 0. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow. 4. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). Wedlug: J.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. 1965). 1977). Bereitschaftspoten- tial).125 0. Donchina (1981). 1965).083 -0.3. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. Braren. Naatanen.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential). s. uwaga.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN). nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa . Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie. historycznej nazwy.. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . motywacja oraz intencja dzialania.208 -0. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). Schwendt i Picton. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. Nazwa potencjalu pochodzi stad. 4. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms.3. 4-5).7.

miliardy razy slabsze od pola ziemskiego. materialy nadprzewodzace. Wykorzystuje sie w niej.fMRl). Jacobson. Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). wskazuje. Pole to jest niezwykle slabe. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. Zdaniem Naatanena. Tassinary i Fridlund. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. Paavilainen. par. Fakt. Badania elektromiograficzne maja dluga historle.MMN) jest R. 1995). Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia. Hausmanowa-Petrusewicz. Jiang i Alho.Naatanen. Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu.). pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. Cacioppo.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. A.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging . Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych).r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. Niektore z nich. 1993). ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. ktory nazwano negatywna fala uwagi. badania pokazuja. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych.3. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution). 4. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. Show (pOI'. Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . czynnosciowych. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. Wyniki pokazuja. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography . ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania).jego kurczenie. Waznq zaleta obu metod jest to.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow.4. Poczatki nowoczesnych.3.. jeszcze pod koniec XVIII wieku. choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych.CAT lub CT). ktory jako pierwszy. C. Lewine. a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. Naatanen. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. Tiitinen. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. 1995). jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals). Davis i W. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych.1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). Orrison i in. R. 4. ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe). 1990.3.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu.7. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. 1990. Galvaniego.3. Co wiecej. 4. 1990). BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. 1986).7.BEAM). Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob.. miedzy innymi. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. jak E. 1995). Hartshorne. a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . Hillyard i Hansen.SQUIDs).

ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. postulowana przez teorie aktywacji. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation).4. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej.10 000 Hz. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. pokazuja. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. 4.. Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego. Zdaniem Malmo (1965). Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. Wyniki wspomnianych badan pokazuja. takich jak unoszenie ciezarow. rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania. Badania tego zjawiska maja dluga histone. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. M. przeprowadzonych w latach 1900-1966. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. gardla. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. angazujacych procesy jezykowe. wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. 1971). poczynajac od lat trzydziestych. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. po wstepnym okresie relaksacji. Goldstein. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. warg. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. Zgodnie z inna hipoteza. zwlaszcza miesni karku. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. Andreassi. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). zapamietywanie tresci jezykowych. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania.2. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. dose czesto.4.2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. sluchanie tekst6w. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. pompowanie opony czy pisanie listu. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn).3 EMG a wyobrazenla 4. 1989. co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. sluchania rnuzyki). przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. N alezy jednak pamietac. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. a czestotliwosc .1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. mimika twarzy) . ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. F. podbrodka). 1990. Eason i White. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych.4.2. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG .4. Istnieja dane sugerujace. recytowanie wiersza). 1972). proszono.2. Uwaza sie. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. obserwuje sie czesto. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. a pozniej z jego spadkiem. pozniej. Wzrost taki nazwano gradientem (gradient).rowniez na inne uklady).zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). pisanie. natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. Osoby badane. 4.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w.. takich jak ciche czytanie. ze napiecie niektorych miesni. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. Dalen i Storfjell. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. dla ulatwienia rejestracji. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. W pr6bach. Wyniki uzyskane przez S. W szyst- .

fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne. Po trzecie wreszcie. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji.mlesni ust i gardla.5. slegajaca 150 000/mm2. 1976). ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. W siatkowce czlowieka znajduje sit. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. ]. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. 1973). leh znaczenie staje sie jasne. nieco mniejszy .podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. Dalsze badania pokazaly. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki. Fair. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. musculus corrugator). ze EMG twarzy (facial EMG . ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. lubiane badz nielubiane pejzaze. 4. E. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por.2. Langa prowadza do wniosku. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. Miedzy innymi Shaw (1940. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Istnieja pewne podstawy. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej.4. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. Dimberg (1990). Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy. testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych. Lang. Petty'(1981). Po pierwsze. musculus zigomaticus). smutek i gniew. E. semantycznych. i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. 1979). ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. ale maja wysoki prog wrazliwosci . Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. stwierdzono wy- I I 4. dan. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- .4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne. Badania P. natomiast emocjom negatywnym .reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). a mianowicie ruchami oczu. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. wykazano. Salt. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. Ekman. stwierdzono. Zaobserwowano tez. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. za: Cacioppo i Tassinary. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. 1990) stwierdzil. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego.4. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. na przyklad zmiany rytmu serca (por. takie jak szczescie. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. aby sadzic. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. Mandel i Klerman.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. Po drugie. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. Stwierdzono.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872).2. T Cacioppo i R.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym.

gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. czterem znakorn standard owego druku (por. E ... 1979..5 stopnia katowego. RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 .1. Uwaza sie... w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu. linia ruchu gtowy _. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia). 4-7).. R . Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka.. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej.. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee. 4-8)..:::···· . analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie.~ . lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu. R I linia ruchu gtowy . spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1.1 Charakterystyka ruch6w oczu 4. Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. ·E . ··. aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki.. .. ...5. Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny).. co stanowi 1/10000 pola widzenia. 1993).. jak i mimowolne.. najwazniejszych punktach obrazu.. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem...156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt.2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy.. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku. ryc.... Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne.. 1993). Stosunkowo latwa. .. Szczechura i Terelak. Szczechura i Terelak. Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony). 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). Dlatego tez mowi siy. ····.·········_······E . ale koncentruja na wybranych. Wadaptacji wg: Tinker (1965). dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko.... Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo. Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych. za zgodCjwydawcy.. copyright University of Minnesota Press.. ... Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por.. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde. jego parametry (zakres. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu.. B .. ryc....5. .3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por.' . nie slepe... Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male.1.. - " R . .. nawet jesli oko zasloniete jest powieka.. (4) ruchy skokowe (saccadic). Widac to wyraznie. Mlodkowski i Mlodkowski... E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B ..••• .5. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie.··8·. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit).... 4.. . .poczCjtekwiersza... W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu.. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym..1.EOG). W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· . Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa..::::·:::~-::~::::::::::. zarowno dowolne. W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce.ruchy wsteczne.:::::::::::::::.-. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography . na ktory patrzy badany. 0 ••••••••••••••••• .. "'. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. ·.koniec wiersza. Szczechura i Terelak..: ~... nie dluze] niz 100 milisekund...... ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu). Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. .. Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy.

ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. Asarnow. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. 1965). Ianisse. zwlaszcza tam. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. Analizujac tego typu dane. wy[sciowa szerokosc zrenicy.-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. 1996).5. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. nie przekracza na ogol 0. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. Badania pokazuja.5. Wiadomo tez. Mimo podjecia kilku prob. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. Kahneman. 13 x 14 i 16 x 23. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. H. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. ruch spostrzeganego obiektu. zarowno poznawczych. do wartosci maksymalnej. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. gdy zapowiadal on zadanie latwe. Podobnie jak w wypadku innych efektorow. 1965) autor ten zaobserwowal. Po drugie. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13.przez uklad sympatyczny. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. Jej wrazliwosc. jak E. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. czyli tak zwany ruch regresyjny. habituacja. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu. kierowcow. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. 1974). trudnych. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). Stwierdzono przy tym. drugi . oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. Hess. jak [asnosc i barwa swiatla. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). ze bodzce psychologiczne moga powo- . jak emocjonalnych. operatorow komputerow itp. moze wzrosnac az 100 000 razy. Beatty. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne). Sarkin i Dykes. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym.zrenica). W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. Hess sforrnulowal hipoteze.5. stwierdzono. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. Kahneman uwazal. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. obserwowano dwa maksima reakcji. stwierdzono. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. 1993). to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. Podobne wyniki uzyskano. Beatty i D. Zimmer. 4. miedzy innymi. pamlec krotkotrwala. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy. Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. maszynistow kolejowych. Scislej rzecz ujmujac. pupilla . Po pierwsze. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego. zwierajqcego zrenice. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por.). mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki. J. Badania Zimmera (1993) pokazuja. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. i miesnia promienistego. gdy wypadaja na slowach rzadkich.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. Fiksacje staja sie dluzsze. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. 1973). Kahneman. akomodacja oka. od lac. koncentracie uwagi. Uwaza sie. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. badajacych. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. niezrozumialych. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. 1986. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko.2. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa . wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. ktory jq rozszerza.5 milimetra.2. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza.

Sterna (1992).jako srodek upiekszajacy. Co ciekawe. 1993. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. Uwaza sie. rysunki twarzy. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. Hess i Goodwin. rna niezwykle zlozony system regulacji.piekna dama") . 1990). a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. Mozna sadzic. ze cala krew zylna. aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. selektywne hamowanie reakcji mrugania. ladniejsze. 4.5. zostanie przepornpowana). Komentuiac te dane. Jest tez mozliwe. 1992. jak znieczulenie rogowki. jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. powracaiaca do serca. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. w sposob podobny do . ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). czas trwania. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. Innym. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. Podo bnie. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak. nie zas najej znak. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej.5.wzorca dzieciecosci" (notabene. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. Berne i Levy. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego.wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. ze silne emocje (lyk. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. Przykladowo. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza. jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. Automatyzm serca przejawia sie w tym. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze. (2) odroczeniu mrugnlecia. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia.2. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale.powiekszone poprzez retusz. Ogolnie rzecz biorae. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. Badania pokazuja.rozrusznikiem serca). Stern. janisse (1974) uwaza nawet. zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. Hess przywoluje fakt. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. mechanizmy autoregulacji. P. 1973). oraz odruch obronny. Przykladowo. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. by zwracano na niego uwager). obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie . zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. zwany tez ukladem krazenia. na drugim zas . 1984). Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice .160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. M. pobudzenie nerwu blednego moze 4. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. Podobne . wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. lecz krotkotrwale. ze zarowno czestosc. Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. badani nie byli swiadomi. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym.A. Zdaniem I. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. Mietkiewskj. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi. oko . ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. Pewne dane wskazuja. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. Stern i Dunham. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. utrata wzroku czy sila oswietlenla. Zdaniem Sterna (1992). Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. regulacja miejscowa .belladonne (bella donna znaczy doslownie . wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). Generalnie rzecz biorac. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow.

6.8 0. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca.1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . 4-10). czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). takich jak mozg i serce. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. W niektorych tkankach. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. Jennings ivan der Molen. 4-9).1. Levy. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . dodatni R. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca.dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. rye. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich. natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. Przykladowo. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor.1. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny).HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. podlega on glownie kontroli neuronalnej. 4..1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. powoduje ich zw~zenie. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy.2 0. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze. W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne.0 0. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca.0 4. nerek i skory. oraz rozdzielajace je odcinki (intervals). 4.2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie.6 0.ECG lub EKG) . U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. pluc. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. u osob 0 slabszym miesnlu . W innych. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg.4 0.6. czyli zmiana przeplywu obwodowego. Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). 1988). por. takich na przyklad jak skora.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor. 1977). rye. otrzymujemy kolejny wskaznik . Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych. Somsen. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych. ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. Najlepiej widoczny jest zalamek . ktory razem z sasiednimi. mierzona w rnilisekundach.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej.6.SBP). Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca.

Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi.1.. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por.~. W badaniach dotyczacych szybkich.6. Rzeczywiscie. dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe]. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s). Geer i Head. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe . Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" ..1.. . polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt. 1992. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych. Beauvale i Bener.6. na pobudzenie ukladu . ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. Przykladowo. a posrednio .1. 4. 1996).5 Pl'zykladowy tapis zmi. w szczegolnosci zas .4 Przeplyw obwodowy 4.transport substancji energetycznych. jak i 0 charakterze doraznym. gl6d.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa). 1976). Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu. 1996).BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. 4. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle]. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. ale podlega ciaglym zmianom.cz\lscdolna. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca.6. 4. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. 1996). strach czy wscieklosc. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru...an rytmu S.RSA).3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). Shapiro i in.beat by beat).'"""' 1 64 . Stromme i Ursin. otaczajace jq tkanki)..HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute.wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. Mulder.erc. Kaiser. """"----""""--_. 1974). W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara.15-0. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. nieinwazyjny pomiar ctsnienia. 1988). takich jak b61.-~"". Ciarkowska. 1993). jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate).1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji.. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability .6. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe....jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly.:. Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek.2. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala. 4.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. to jest 0.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy.. tym wieksza szybkosc fali tetna. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe. liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu). 4-11). Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por.~ ~. Obrist. mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony. rye.6. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. zar6wno okresowym. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne.

Dowodzi to. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego. adrenergicznego. 1221). jak to zrobic". ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w.ls6A przedstawia relacj!.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. 1976).lzwr6ci6 uwag!. ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja. s. a w konsekwencji . Dobrym przykla- . a w nastepstwie . Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej. A.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). Brener.6. Myrtek i Greenlee. okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity).. Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. 1987). ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. 1989. 1987. wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza.na aktywnose: sercowo-naczyniowa. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. czyli: "Nie wiem. Pewne dane sugeruja nawet. Prosz!. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie. 1980). niz wtedy.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia .2.l mi!. Iak dotad. Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. za zgodq wydawcy. 1984). rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. Przykladowo. Paski poziome ilustrujq r6inic!. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . CZ!. Niektore badania sugeruja tez.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. 1988). Stromme i Ursin (1974. Cannona (1915).. Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). Obrista.102 u/min i maksymalna .l mi!. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan.2. Wedlug: Blix.ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). Brener. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles.l mi!. 1991). co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist. '" s Q) '2 30 S .obciazenia ukladu krazenia (por. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. rozdz. Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas.s "" '13 . Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light. aby uniknac kary) . . Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze.ls6B przedstawia relacj!.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki.l prostq (regresja liniowa). ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4. ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. copyright Aerospace Medical Association. Brener iRing.6.ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). 4. Requin.l. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. Harbin. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu.

L. Wyniki pokazaly. 1987). Barry (1982.::'<""m".. Nlepewnosc co do wyniku dzialania. wzrost rytmu serca.. Powszechny jest poglad. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie.6. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. okazaly sie nieskuteczne". moga modyfikowac ty zaleznosc). Uzyskane przez nia wyniki wskazuja.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym.~ca.talle) obserwuje §i.".. jezeli jest ekstremalnie trudne . Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie.proces6w emocjonalno-motywacyjnych. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. Iesli zadanie jest bardzo latwe..2. . .". jak i wtedy. Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por. Autorka klasycznych ba- Badaczem. jak i wtedy. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe).. W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac".. Carroll. Jennings (1986b. Brenera (1987).IT . glom'. Turner i Hellawell.. ~~ 169 dem moga tu bye badania]. reakcja 0 bronna . Nie jest rowniez jasne.6. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973..~~"". reakcja orientacyjna . byl nlewatpllwie John Lacey.zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne.50 (bye moze inne czynniki. 4.:~ .. 1986.. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . Reykowski. jednostka moze bye pewna sukcesu. ze nasilenie 4. Nie jest jednak jasne. Obrist. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa.nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej"). Iak pisze J..gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. a tym samym . ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace). Ciarkowska. natomiast w sytuacjach. czyli: "Nie wiadomo. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por. innym niz kierunek uwagi. W sytuacjach nowych. N alezalo by przyjac. czyli prawdopodobienstwa sukcesu. Lacey. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej.. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. 4-12). ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA . . BIOLOGICZNE ".odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca. zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. J.3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por. J ennings.. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. 293). pokazuje.sukces jest nlemozliwy. .3. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4.. 4. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. R. jakim bedzie musial sprostac. ."""""""£jW."":. takie jak wielkosc przynety.z procesami uwagi. 1992). W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. 1986a). Powstaje jednak pytanie.. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu. rye.. Jest wiec zrozumiale. nieraz bardzo znaczny.1 Odruch orientacyjny. aby wre-szcle.._'. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie. [esli uswiadomimy sobie. Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody... kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan..131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection).. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. 1976). w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) . czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy._'. 1992). 1967) koncepC.3. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu.. do jakiego zas . 1984). w szczegolnosci zas . gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym.-16 8 rf.". dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy.". Wyniki wielu badan wskazuja (por. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary. s. """".~ zwolnienie rytmu serca. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w. Zdaniem Graham. gdy dotyczy antycypowanej kary. Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w. mogacych dzialac jak dystraktory. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia.4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt. niepewnych.. nie jest jasne. MECHANIZMY '. czy oslagne sukces". czyIi: "Nie wiem. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi.". 1979).. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie.. nastepuje przyspieszenie pracy serca.. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R.6. aby otrzymac pokarm. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele.6.

P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey. C.6._-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . jest badanie czasu reakcji.74.3. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. wsluchiwanie sit. unsignalled reaction time). 1977) bylo odkrycie. a scisle] . J ak dotad. H. Ieslt stosuje sit.4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. w przyblizenlu jak opornik (rezystor).primary bradycardia). zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect). wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). van der Molen. 1990). Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. 1992. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca. mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. 1985). mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach).------ --- -- --_. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. 1970). Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D. albo tez przewodnosc czynna. natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por. Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974).lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. oczekiwania na bodziec imperatywny. rozne wersje tego schematu. w rnuzyke nagrana na tasme). Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi . Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. Neumann i Blanton.3. 1974). korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0.::~z. Fowlesa i innych (1981).5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory .rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition). W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987).albo inaczei . Stosuje sit. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej. staly prad pomiarowy.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-. Somsen i Terezis. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. Jennings. Boucsein.~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. Jennings. van der Molen. sk6ra zachowuje sit. Stosujac metode endosornatyczna..3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny.3.~:~~~::::!:~.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). Bohlin i Kjellberg. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. nie rna jednak jasnosci.-. czyli rezystancja skory (skin resistance). wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla.--~u @b\" ~ ~3+---------~---. Stosujac metode egzosornatyczna. 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. 4. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey.. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. czyli konduktancja skory (skin conductance). miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs. 4. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. potential). 4.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -.6. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. 1986a). 1979. w rniare wydluzania sit. Somsen i Orlebeke. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna .6.:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych. Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993).67 i 0. przykladem drugiej . .

• ~v.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. Iednostka rezystancji jest om (Q). Edelberga (1972.~~~~"'''''£===''''k"". jak sie niekiedy blednie sadzi. WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown.~ 173 4.gruczoly potowe.. Brown.fu. Thomas i]. czyli obecnosci bodzca. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. na calej powierzchni ciala. l1ub1.. 1973). aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. 1993). (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca. C.:m:. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R.. ktore wymagaly •• areagowanla. przeprowadzonego przez A. Montagu i E.K:::"§rm=:_§.2. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego. 1983). Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne).SCR) . musi bye postrzegany jako znaczacy. M.~~- . przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.SPL). z niewielkimi wyjatkami. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). -. S. Ohman.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna. ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory)..~ ...7. (1). Barry. miedzy innymi. wymienione nize] prawidlowosci (por. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu. 1967a).7. oraz aktywnosc toniczna. S. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. . ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym. czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. bodzcaml z nieznaezacyrni zas. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami. Taylora (1979).· reagowania) . Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez]. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami..: Wynikiekspery" mentuwykazaly. 1993). W roku 1967 C.. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV.. Colesa (1966). R(KQ) 4.-.7.SRR). Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991. dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. natomiast wlelkosc konduktancji . W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho.-. (3) poziom potencjalu (skin potential level . Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. 4. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii)..". (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych.). ~. ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator.7. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace ._ . W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K). Przemawiaja za tym. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. 4. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ.. M. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej.. czylireakcje na konkretne bodice. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200)..siemens (S).. Bernstein.-ze. Gtuczoly te rozmieszczone sa.:'1<. Bernsteina i A. . !&.58bitow niepewnosci) oraz [ego.m. Zgodnie z nim. Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to.reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por. 1977).~tmJr."Th. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -..-. Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu. Korr (1957) wykazali.-. na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G.~~"%t.w milionowych czesciach siemensa. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. ktore nie wymagaly. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca. rozdz. D. przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. . P. w mikrosiemensach (mS). 1982. W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV).te. E. Prokasy i Kumpfer.

Prokasy i Kumpfer.nawet do poziomu wyjsciowego (por. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego. Garcia i Koelling.bodziec. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). W Cook i R. a nawet zanik reakcji warunkowej. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). klasyczne bodice warunkowe. wystarczy poinformo- wac osobe badana. drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . pajakow).~. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego.= . uzywaiac terminologii Pawlowa. 0. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. Harris (1937) wykazali.pierwotnie neutralny . ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. to jest uswtadomienlern sob ie.3 i·····~ . Blorac pod uwage przedstawione tu fakty. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym.4 \~~ V 4.7. Na przyklad. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). Zdaniem 1. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing).. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. Podobnie jak nabywanie. Maltzmana (1979)..=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. niektorzy badacze dochodza do wniosku. Grings i Dawson. Podobnie. jak i przez bodice. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. mozna spowodowac zmniejszenie. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. lecz reakcjami orientacyjnymi.4 0. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania.7. ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy . Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji.nej. 1973). Prokasy i Kumpfer.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR). ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. 1973). Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. 1966). a nastepnie na systematycznym ich spadku. 1973). jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. sprawiajacej. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne..6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S.przy duze] liczbie prob . Skutecznose tego typu procedur. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. Powstaje pytanie. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. 4. rye. niekiedy . S3' . E. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych. Prokasy i Kumpfer.. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe.. Rola jezyka (lub tez. 1973). potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. Wyniki badan pokazuja (por. 4-13). u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych.~. czyli tego. Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm.5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A. ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis .

niz pojawi siy swiadomosc tego faktu. Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. 1979. Liczne dane pokazuja tez. Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell.warunkowego. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji.. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego. 1985).warunkowaniem i generalizacia reakcji.tym wteksza arnplitudaeieakcji.. •• . Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych.. Przykladowo. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. . Inna nosna idea. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. mledzy innymi. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej. ~~~"1m. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. Wyniki badari pokazuja. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania. zmiany zachodzace w czasie snu.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v . kierowcow. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). inrwiyksza.nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. Mandel i Bridger. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. i nie wczesniej. Oznaczato.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu. takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. jak i dla praktyki psychologicznej. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. drugi zas . Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. dyskutowana od lat szescdziesiatych. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). "palac" itp.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami. E. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. ze moment wystapienia. z drugiej zas . Istnieja dane wskazujace na przyklad. ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. Stwierdzono na przyklad.mleszkanie". Wedlug pierwszego z nich.EMG) moze dostarczac informacji. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. reakcji orientacyjnej.">!III"" polega ina tym. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). bodzcem warun- kowym. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. sytuacji lub interakcji miedzy nimi. Cenerallzacta se'""lifl'" un. Istota problemu dotyczy raczej tego.. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. czas trwania i czestosc tej reak- . a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. operatorow kornputerow). .w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . kolejnosci zas . D.•. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka.chalupa". wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. jest biofeedback. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych. choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci.N&. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. reprezentowanym miedzy innymi przez M. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem. Zauwazono.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. ogolnego konstruktu teoretycznego. Zgodnie z drugim stanowiskiem.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie._- v. ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. .a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. dane eksperymentalne.dom". rozniqce sie intensywnoscia. choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. Maltzman. Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu. charakterystycznych dla danej osoby. przy czyrn podkresla sie.. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). Wystarczy uswiadomic sobie.J ak widaez ryclny. 1973). 1 76 """-&~. Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych.~~~~~~~~~ 1 77 l .bez jej udzialu. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. jak .I&":"~. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. Znanych jest wiele potencjalow korowych.:~ neralizacji semantycznej.

Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. Interesujacym. T. Wrodaw: Ossolineum. (1991). (1992). jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. Ciarkowska. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi.). Wrodaw: Ossolineum. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. przyklad tego procesu. (red. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze. Zimmer. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. T. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. jak i bodziec.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. 3. 53). bodziec warunkowy. ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. Sosnowski. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. K. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA). jego intellgencje. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. jak uczenie sie i przywiazanie. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. Pies to dobry. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. jak dotad. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. s. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). glebszego charakteru. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. czujnosc.. 4. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas.178 cji sa regulowane w taki sposob. (1993). Stwierdzono. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. W. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Istnieje tez poglad. . Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. Sosnowski. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. 6. choc nie calkiem typowy. 1894. mieso lub skora. 5. a nie.

sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Uznali oni. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). 1960). takich jak naciskanie na dzwignle. Sadowski i Chmurzynski. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. wykonywanych w okreslonym kierunku. 5. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. przyjmujac. matematyzacji analizy rezultatow. Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. ~. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis).z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. U kregowcow praktycznie nie wystepuje. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie.. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "".1. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. Dembowski. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. jakim jest zachowanie.•. tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. korzeni. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . opierali sie najczesciej na wybranych. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania. na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. 1950). Poslugujac sie tym kryterium. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. termo. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm).180 czalnych. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . 1993. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. menotaksje i astrotaksje. ze badane procesy maja charakter uniwersalny. Inicjuje ona zatem lokomocje. czyli takie warunki srodowiskowe. Ukwial. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. do oslagania powtarzalnosci wynikow. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Vh'="·~~~~~~ -~~~. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg.czy sejsmokinezy. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). Nastia jest reakcja obronna. Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. oraz astrotaksje. . co sprawia. prowadzac badania na zwierzetach. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow. Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por.- . 1989) to bazotaksje. W niniejszej pracy przyjmujemy. lisci) . Etologowie (ethos .""-~ •. zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. bieg w kole aktywnosci itp. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Psychologowie eksperymentalni. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. tak jak w wypadku kinez. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja.•. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. formach zachowania. Lorenz (1982) broni nawet tezy. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku.

Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). 0 czlowieku mozemy powiedziec. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow.d). Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne. ryc. 1993). choc trzeba stwierdzlc. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. Istota zachowania korekcyjnego jest to. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. ktora wskazuje. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. 1966) i muchy domowej (McFarland. oraz. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. Elementarnymi skladnikami zachowania. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. Waznq cecha tych reakcji jest to. ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych.. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. Mozna zauwazyc. proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. bardzo do niego podobny. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. 1996) lub odruch obronny.na stymulacji zewnetrznej. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku.). W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por.tropizm. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki.~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A . 1982). rozdz. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. 5-1c. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. B . a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). jest mniejsze niz w przeciwnym. niewymagaiace uczenia sie. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. Sa to wrodzone. sa reakcje optokinetyczne. Dlatego bywa porownywana do taksji. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). Oznacza to. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. C i D . Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. jest mledzy innymi odruch cofania. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. nie przechodzac do kolejnego etapu.chemotaksja. ze nie wystepuja one. symboliczna sylwetka drapiezcy) . Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. Jest to forma zachowania organizmu. Sadowski i Chmurzynski. 1989). W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). charakterystycznymi dla organizmow. Blaszczyk i Zielinski. powszechnie wystepujacy na polach. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. podawanym w wielu opracowaniach. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu.jak na przyklad taksje . Tajchert.. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie. 4. choc . Doskonalym przykladem. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. a nie . Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla.

Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy.~ 5.:<%lf$k'W!.~~~~~'m. 175).zachowanle instynktowne".~~~'m. Analizujac ten problem. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy. J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow)..~~'&.l. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. otwieranym. a takze odruchy zlozone..klucz.1. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male.*.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). Pojeciem.1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania.. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca. intensywnoscia koloru itd.~~~Wk~'.<mh~~. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. s. 1974). Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. na drodze roznych form uczenia sie. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna. bez przymiotnika "wrodzony". nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). jest instynkt (instinct). Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych.~"m. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy. Instynkt. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji. kontrastowoscia. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca..2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. 1976/ /1951). zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala. nalezy podkreslic kilka faktow. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. U organizrnow. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek. ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych. Nalezy wspomniec. Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje.. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy... PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. wed lug Tinbergena (1976/1951.. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. odnoszacy sie do procesow aferentnych. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu.%~"f.2. opisujacy procesy eferentne. Tinbergen i K. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych. . Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. lecz przewyzszajace go wielkoscia. gdy z jakichs powodow z niego wypadnie. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW). U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. wylacznie przez wlasciwy bodziec . Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. jego konczyny pozostaja usztywnione. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja. dominuja wlasnie takie zachowania. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. (Tinbergen. to: [. Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle.~ . okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. jak cofnieta czesc twarzowa. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow. '- ff&. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. Pierwotnie stosowano termin .."®&. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego.". Po stacie z reklamy. Obecnie wiadomo.~'W£.. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq. jak widok malych zwierzat. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. N. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych.1. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. 5.2. . N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury.1.~~"%." 18 5 . okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern). rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism). Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy.

I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. Im wiycej wody w zbiorniku. ktore powodujq. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. wykorzystac pojecie popedu. analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. Trzeba podkreslic fakt. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. sa szczegolnie sztywne.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS. ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci. Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. Muszq one przekroczye pewien prog.. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku.wszystko alba nic". musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. Nalezy stwierdzic. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania). Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza.. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. choc nie rna watpliwosci. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. ktorzy staraja sit. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. C . a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku.. 5-2a). to jest --I hamowanie •. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego.czne Bodice specyficzne 5. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. B . pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . czyli zgodne z zasada . ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. Glosi ona. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). sa tak zwane ruchy intencjonalne. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji.'. W. Jak latwo zauwazye. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. D .~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym.e ':eJr. tym wiyksza energia dzialania (popyd). jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje .mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. Te akty zachowania. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern).2. Pojeciem. Gdy takich ruchow zabraknie. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob..przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza. okreslony przez D. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. 1975). ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi.model procesow motywacyjnych Deutscha. Im wiycej wody w zbiorniku.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia .1. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982). Model Lorenza. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. Lorenz posluguje sit. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania.~ zmiana . Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. to wszyscy. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow.

4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------. powtarzane moga bye etapy poprzednie.og61na organizacja zachowania.1. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych.!cy. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu.". 5-2d). Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy. wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania). Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe)... B . Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych.. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania. A. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie.".. Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5.'%.:- &"< . Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. 5-3b). wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka.. Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in.. w. moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej.'\. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych.~~~~:«" . Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu. Stan ten. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua.bodziec swoisty. GD .-.osrodek koordynacji ruchowej.receptor. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch. Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej... a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. . oraz niespecyficzna. B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu.gotowosc do dzialania. """. Ns . rye. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia. tworza zreby ogolnej struktury zachowania. tak jak proponowal Tinbergen. Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym. rye.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych.1 88 ffi~~'%~. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego.. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji.. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego. Deutsch (1960) w swym modelu (zob. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy.Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania. OKR ..mechanizm wyzwalaj. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia.efektor. sterujacego danyrn zachowaniem. zob.~~_ ZACHOWANIA ... niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi).. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu. < .- 1 89 k. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe.bodziec nieswoisty. MW ._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy)..". Ss .m.m-:~-. Objasnienia symboli: > . 1994).-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~._'tm. 1972. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha.. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego). System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia.2. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego. ryc.~~%.•':'$~~~. Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. J.

wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly.. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A .1. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym. picie).190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. schowana do otwartego naczynia w taki sposob. nieprzystawanie do sytuacji. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie. Istotnie.. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. prawdopodobnie dotykowych [. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. gaja przed siebie dlon. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). szukajqc pszczoly. B . majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. 89). ale zarazem mniej zagrazajacej.2. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji.Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. wydaje sie. ktorego sle bola.. 1976/1951.. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton. r ! !] . Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. ktory badajac nowy obiekt. Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. ktore pachnialy w odpowiedni sposob. Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki.5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci. ryc. lub nawet grupa pszczol. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. natomiast te. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha.. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania.] wyzwala pierwszq reakcjy.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary.].zatopienia zqdla . Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim ..2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. Trzeciej kolejnej reakcji . Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary.. 5-4a).]" (finbergen. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. Na przyklad szczur. nie zwraca uwagi drapieznika. wyciaga glowe w jego kierunku. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). Pszczola. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. s. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. 1966).nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.

Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. Nietruclno pokazac. ktorego jest przedstawicielem. Latwo udowodnic. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. van Iersel i A. z paleniem papierosow. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. Teoria cloboru naturalnego zaklada. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe]. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. Gatunek nie wystepuje "w calosci". jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. C. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja... ktore zmnleiszajajednostko- . Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. A. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. Darwina (1859). ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. B i C.:. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. mimo ze w jej trakcie moga zginac. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. kooperujace. ze proces selekcji preferuje te zachowania.~~~. J ednostka to fenotyp. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob.~~""ifu~~~~~ 19 2 . realizacji prokreacji. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. C. To jednostka przezywa lub nie. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona. ryc. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. Opieka nad potomstwem. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. ktory postuluje. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. Roje pszczol walcza ze soba. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). ze jednostka walczy 0 przetrwanie. Bol (1958). opieki nad potomstwem.- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ .~~~~ MECHANIZMY =lli. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. ZACHOWANIA •. Uwaga skupiona zostala na gatunku. dazace do kopulacji. Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. znajdowania pozywienia... Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. ze wymienione wczesnie] zachowania. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. 5-4b). Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. partnera seksualnego. antygatunkowe. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. przejawy altruizmu. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. Neodarwinizm. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. przynajmniej w tej czesci. rozmnaza sie lub nie. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. flzjologii i zachowania..«"-. to jest do unikania drapiezcow. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. Latwo jednak znalezc dowody na to. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. ktore sluza przetrwaniu gatunku. zwterze.]. A... gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. roslina czy czlowiek. organizm. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. walcza. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. co dowodzi. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. gdy spotkaia siy ze soba. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. :. opisowych i wyjasniajacych. zachowan. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. zgodne sa z zalozenlem. Wynnie-Edwarclsa (1962). pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia.

a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100. 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. z czasem jii dominujac. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50.'!biej rzewyzsza golC.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC. nazywa siC.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . ze: OSJ .jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). ktore nie przyczyniaja siC. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji.1 Agresja Lorenz (1964. czyli ESS. przyjmijmy. od ktore] nie rna ucieczki.'!biii. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki.'! bardziej oplacalna. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. TakwiC. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu.194 wej. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego.'!biastaje siC. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. Walka krwawa.odsetek golC. Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. Tabela 5. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta.3 5. to g = 1. walka. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej.'!bi. a koszt grozby 10. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.j.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. Istnieja zjawiska. otrzymujemy nastC. a dla golebl O. Stra- ~ RAMKA5.42 j = 0. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. Taka mieszana strategia.'!o bi i golC.25 Tak wiC. nie. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC.25 OSJ = 6. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa. opieki nad potomstwem. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. a w 42%jak golab (por.zasoby gatunkowe" Iwow. Przyjmijmy.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . rosnie bowiem liczba walk przegranych. N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii.'!bi w populacji g .58 OSG = 6.powr6t do punktu r6wnowagi. Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. jak w tab eli 5. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna .1. i I . Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata.'!c placalnose strategii jao strzC. a co za tym idzie . gdy jest wspolprzywodca grupy. Jest to zachowanie antygatunkowe. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow . gdyby wszyscy jq stosowali.odsetekjastrzC. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. O. gdy przeanalizuje siC.jeszcze mniej.ESS). ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%.2. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. Wilsona (1975). 5-5). Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. ilu jq stosuje. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej.'!bi. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25.'!pujqC'!charakterystykC.'!bia j . Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. Jest to zatem istotne uderzenie w . ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. Sens tego zachowania widac jasno.'! punktu rownowagi: g = 0.'!bia OSG . Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . Jezeli zas odsetekjastrzC. Maynard Smith (1976). obarczonych kosztem ran (-100). Proces selekcji eliminuje te zachowania.oplacalnose strategii goIC. J est to strategia. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy.oplacalnose strategii jastrzC. kilku samic oraz mlodych osobnikow. biologii.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. ktore zastali w grupie. Zgodnie z tym. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji. Analize taka przedstawil J. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna. ze OSJ = OSG.'!bi wpopulacji wynosij. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. a golebie] +15. ryc. nie jest wyjatkiem od reguly. Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful