1

Psychologia
Podrecznik akademicki

Jan Strelau
redaktor Podrecznik wydany pod patronatem naukowy

Komitetu Nauk Psychologicznych PAN

Rada Redakcyjna Podrecznika: Augustyn Banka (UAM), Anna Brzezinska (UAM), Jerzy Brzezinski (UAM), Danuta Kadzielawa (UW), Andrzej Falkowski (KUL), Irena Heszen-Niejodek (US), Miroslaw Kofta (UW), Ida Kurcz (PAN), Wieslaw Lukaszewski (UO), Tomasz Maruszewski (UAM), Edward Necka (UI), Tytus Sosnowski (UW), Malgorzata Toeplitz- Winiewska (UW i PTP), Bogdan Wojciszke (UG)

Psychologia
Iudrecznik akademicki
TOM 1

Podstaiov psychologii

GWP
GDANSKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE Gdansk 2000

t(

SPIS
Koncepcje cz/owieka w psychologii 2.2.1. Poczqtki 2.2.2. Psychoanalityczna koncepcja cz/owieka 2.2.3. Behawiorystyczna koncepcja cz/owieka 2.2.4. Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej 2.2.5. Koncepcja cz/owieka w psychologii poznawczej 2.2.6. Koncepcja cz/owieka w socjobiologii 2.2.7. Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja cz/owieka 2.2.8. Koncepcje potoczne cz/owieka 2.2.9. Metafory stosowane do opisu /udzkiej natury 2.2.10. Wnioski 2.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA DZ/Al II B/OLOGICZNE MECHANIZMV ZACHOWANIA Rozdzial 3. Psychologia fizjologiczna 3.1. Podstawowe wladomosd 0 uk/adzie nerwowym 3.1.1. Metody i techniki badan 3.2. Kom6rka nerwowa 3.3. Organizacja uk/adu nerwowego : 3.3.1. Osrockowy uk/ad nerwowy 3.3.2. Obwodowy uklad nerwowy 3.4. Biologiczne podstawy motywacji 3.4.1. Autonomiczny uklad nerwowy i hormony 3.4.2. Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne 3.4.3. Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej 3.5. Mechanizmy aktywacji 3.5.1. Sen 3.5.2. Wzbudzenie i uwaga 3.6. Biologiczne podstawy uczenia si~ i parniecl 3.6.1. Fizjologiczne podstawy uczenia si~ 3.6.2. Fizjologiczne podstawy pamieci 3.7. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial4. Psychofizjologia 4.1. Wst~p 4.2. Podstawowe poiecia i koncepcje psychofizjologii 4.2.1. Zmiany fazowe i toniczne 4.2.2. Prawo wanosci poczqtkowej 4.2.3. Odruch orientacyjny, obronny i zaskoczenia 4.2.4. R6wnowaga autonomiczna 4.2.5. Teoria aktywacji 4.2.6. Specyfika reakcji 4.2.7. Biofeedback 4.3. Aktywnosc elektryczna m6zgu 4.3.1. Generowanie aktywnoscl elektrycznej m6zgu 4.3.2. Rejestracja sygnalu EEG 4.3.3. Analiza sygnalu EEG 4.3.4. Charakterystyka aktywnosd spontanicznej 4.3.5. Potencjaly wywolane m6zgu 4.3.6. Klasyfikacja potencjal6wwywolanych 4.3.7. Potencjalyendogenne 2.2.

TREsel
70 72 73 75 77 79 82 84 87 89 90 91 91 92

SPIS

TRESel
150 151 151 152 155 155 158 160 161 162 165 169 171 172 172 173 173 174 175 177 178 178 179 180 180 184 192 194 196 l 99 199 200 202 · .. 203 203 203 205 206 207 214 216 216 218 218 219 224 225 226

93 95 96 96 97 103 104 108 109 111 114 115 119 119 121 123 123 125 127 129 129 131 131 132 133 133 133 134 135 137 139 140 141 142 142 145 146 147 147

4.3.8. Niekt6re nowe metody badania czynnosci m6zgu Aktywnosc elektryczna mi~sni 4.4.1. Podstawy fizjologiczne i pomiar 4.4.2. Zastosowanie EMG w psychologii 4.5. Aktywnosc oka 4.5.1. Ruchy oczu 4.5.2. Zmiany szsrokosci irenicy 4.5.3. Reakcja mrugania 4.6. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego 4.6.1. Podstawowe wskainiki aktywnoscl sercowo-naczyniowej 4.6.2. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne 4.6.3. Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze 4.7. Aktywnosc elektryczna sk6ry 4.7.1. Mechanizm fizjologiczny 4.7.2. Wskainiki i terminologia 4.7.3. Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego 4.7.4. Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych 4.7.5. Wrodzona podatnosc na warunkowanie 4.7.6. Warunkowanie a procesy swiadome 4.8 Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 5. Psychologia ewolucyjna 5.1. Podstawowe poleela klasycznej etologii 5.1.1. Elementarne skladniki zachowania 5.1.2. Zachowanie zlozone 5.2. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna 5.2.1. Agresja 5.2.2. Rozr6d i opieka nad potomstwem 5.2.3. Dzieciob6jstwo 5.2.4. Zycle w grupie 5.2.5. Ewolucja spoleczerisfw 5.2.6. Mechanizmy ewolucji zachowari spolecznych 5.3. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA Rozdzial 6. Elementy genelyki zachowania 6.1. Podstawowe zalozenla genetyki zachowania 6.1.1. Charakterystyka sk/adnik6w zmiennoscl fenotypowej 6.1.2. Poj~cie odzledziczalnoscl 6.2. Metody badawcze stosowane w genetyce zachowania czlowieka 6.2.1. Metoda bliiniqt 6.2.2 Studia rodzinne 6.2.3. Metoda adopcyjna 6.3. Metody analizy wynik6w: dopasowanie modelu 6.4. Podsumowanie PYTANIASPRAWDZAJACE LlTERATURAZALECANA 4.4. DZIAllll PSVCHOLOGIA ROZWOJU CZlOWIEKA Rozdzial7. Wprowadzenie do psychologii rozwoju 7.1. Poj~cie zmiany rozwojowej 7.1.1. Przedmiot zainteresowan psychologii rozwoju cz/owieka 7.1.2. Poj~cie rozwoju

,

,

227 229 229 230 232

8

SPIS TREsel
&.~~'%&.~~~~~_',"'."""'_''''~'Th.~'''':~

7.1.3. Przedmiot rozwoju 7.1.4. Podstawowe pytania psyehologii rozwoju ezlowieka 7.1.5. Modele zmiany rozwojowej 7.2. Modele i strategie badania zmiany rozwojowej 7.2.1. Problemy badaweze psyehologii rozwoju ezlowieka 7.2.2. Obszary i poziomy analizy zmiany rozwojowej 7.2.3. Strategie badari nad rozwojem 7.3. Koneepeje rozwoju ezlowieka ., 7.3.1. Pogl'ldy na temat natury zmian rozwojowyeh 7.3.2. Sposoby wyjasniania zmian rozwojowyeh 7.3.3. Jedna ezy wiele koncepcji rozwoju psychicznego? 7.4. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial 8. Rozw6j czlowieka w pelnym cyklu iycia 8.1. Rozw6j w okresie prenatalnym i perinatalnym 8.1.1. Rozw6j w okresie prenatalnym 8.1.2. Stadium noworodka 8.2. Rozw6j w okresie dzieclnslwa 8.2.1. Wczesne oziecmsfwo 8.2.2. Srednie dzieclnsfwo - okres od 3 do 61at 8.2.3. P6ine dzlecirislwo - okres od 7 do 11 lat 8.3. Okres dorastania 8.3.1. Dojrzewanie biologiczne 8.3.2. Rozw6j motoryczny 8.3.3. Rozw6j psychoseksualny 8.3.4 Zmiany w sterze poznawczej 8.3.5. Rozw6j tozsarnosci 8.3.6. Swiatopogl'ld mlodzlezy 8.3.7. Zmiany w sterze spoleczno-moralnej 8.4. Rozw6j w okresie dorosloscl 8.4.1 Wiek mlodziericzy 8.4.2. Czlowiek dorosly 8.5. Starzenie sle, umieranie, koniec drogi zyciowe] 8.5.1. Biopsychologiczny obraz starosci 8.5.2. Zmiany tunkcji psychicznych 8.5.3. Bilans zycia 8.5.4. Wydarzenia zyelowe w starosci 8.5.5. Smierc i zaloba 8.6. Ku czemu zmierza rozw6j - rola aktywnosci wlasnej w rozwoju 8.7. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA DZIAllV METODOLOGIA BADAN NAUKOWYCH I DIAGNOSTYCZNYCH Rozdzial 9. Poznanie naukowe - poznanie psychologiczne 9.1. Cechy charakterystyczne poznania naukowego , 9.1.1. Wiedza naukowa - zasada raclonalnoscl 9.1.2. Schemat poznania naukbwego - indukcjonistyczny versus hipotetystyezny 9.1.3. Cele poznania naukowego - wewnetrzne i zewnetrzns 9.2. J~zyk psychologii jako nauki empirycznej 9.2.1. Zmienna 9.2.2. Zmiennosc - wariancja jako miara zmlennosci wynik6w 9.2.3. lstotnosc - statystyczny sens istotnosci

,

,"

233 235 236 238 239 240 247 256 257 277 280 282 282 283 285 287 287 290 292 292 299 306 309 310 310 311 311 314 315 315 317 317 320 324 325 325 326 326 327 329 331 332 332

333 335 335 336 337 340 340 341 343 348

9.3. Proces badania naukowego w psychologii 9.4. Podsumowanie ··· PYTANIA SPRAWDZAJf\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial10. Podslawowe modele badawcze: eksperymenlalny i korelacyjny 10.1. Model eksperymentalny 10.1.1. Charakterystyka modelu eksperymentalnego 10.1.2. Podstawowe plany eksperymentalne i quasi-eksperymentalne 10.1.3. Tratnosc planu eksperymentalnego 10.1.4. Pretest zmiennej zalezne] - problemy metodologiczne 10.1.5. Zalety i wady plan6w eksperymentalnych .zerc-jedynkowych" 10.2. Model korelacyjny 10.2.1. Zwiazek korelacyjny a zwlazek przyczynowo-skutkowy 10.2.2. Sila zwiqzku rniedzy zmiennymi 10.2.3. Podstawowe wsp61czynniki korelacji rniedzy zmiennymi 10.3. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial11. Podslawowe melody badawcze -Ieoria i praklyka leslowania 11.1. Operacjonalizacja termin6w teoretycznych: czynnik, wielkosc, zmienna 11.1.1. Procedura operacjonalizacji - podstawowe zalozenia 11.1.2. Etapy procedury operacjonalizacji 11.2. Teoria test6w psycholopicznych: ABC psychometrii 11.2.1. Detinicja testu psychologicznego 11.2.2. Kto jest uprawnionydo poslugiwania sle tsstami psychologicznymi? 11.2.3. Podstawowe zalozsnia klasycznej teorii test6w psychologicznych - pojecle rzetelnosci testu psychologicznego 11.2.4. Trafnosc testu psychologicznego : 11.2.5. Normalizacja testu psychologicznego 11.2.6. Standaryzacja i obiektywizacjatestu psychologicznego 11.3. Adaptacja kulturowa test6w psychologicznych : 11.3.1. To, co wsp6lne, i to, co specyticzne dla por6wnywanych warunk6w kulturowych, a praktyka adaptacji test6w 11.3.2. Zasady adaptacji lingwistyeznej 11.3.3. Czy mozjwe jest skonstruowanie testu niezalezneqo kulturowo? 11.3.4. Kryteria r6wnowaznosci testu 11.4. Stronriczos« test6w psychologicznych 1104.1. Pojecie stronnlczosci testu psychologicznego 11.4.2. Metody badania stronniczoscl - kryteria zewnetrzne 11.4.3 Metody badanie stronnlczosci - kryteria wewnstrzne 11.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial12. Podslawowe melody badawcze 12.1. Obserwacja, wywiad i rozmowa psychologiczna 12.1.1. Zr6dla danych obserwacyjnych 12.1.2. Poslugiwanie si~ metoda obserwacji w psychologii 12.1.3. Wykorzystanie rozmowy i wywiadu w psychologii 12.1.4. Zasady prowadzenia rozmowy i wywiadu psychologicznego 12.2. Testy inteligencji i zdolnosci 12.2.1. Cechy test6w 12.2.2. Rodzaje test6w 12.2.3. Typy zadari testowych 12.2.4. Wybrane testy 12.2.5. Uwagi krytyczne pod adresem test6w 12.3. Kwestionariusze osobowoscl 12.3.1. Kwestionariusz osobowoscl jako metoda badawcza

·····

349 .353 354 354 335 357 357 364 368 374 381 381 382 383 384 385 386 387 389 389 391 394 .400 .401 .403 .404 .408 .411 .414 .415 .416 .418 .420 .423 426 .427 428 .430 .432 .434 .434 437 .438 .439 .441 .445 .446 .448 .449 .450 .453 .460 .467 .469 470

..,.--------_._----

-

12.3.2. Kwestionariusz jako metoda badania osobowoscl 12.3.3. Przsszlosc i przyszlosc inwentarzy 12.4. Testy projekcyjne 12.4.1. Metoda projekcyjna 12.4.2. Konstrukcja test6w projekcyjnych 12.4.3. Test projekcyjny jako narzsdzie diagnozy psychologicznej 12.4.4. Charakterystyka wybranych test6w projekcyjnych 12.5. Symulacje komputerowe 12.5.1. Precyzja i kompletnosc modelu 12.5.2. Emergencja 12.5.3. Dynamika 12.6. Problemy teoretyczne diagnozy psychologicznej 12.6.1. Poj~cie diagnozy w psychologii 12.6.2. Etapy procesu diagnozowania 12.6.3. Sposoby ujmowania procesu diagnozowania 12.6.4. Zachowania testowe i rzeczywiste (pozatestowe) jako przedmiot interpretacji 12.6.5. Diagnostyka tradycyjna a diagnostyka behawioralna 12.6.6. Diagnoza czy terapia? 12.6.7. Diagnozowanie jako czynnosc poznawcza 12.6.8. Etyczne problemy diagnozy 12.7. Podsumowanie PYTAN IA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA Rozdzial13. Problemy etyczne badan naukowych i diagnoslycznych 13.1. Standardy etyczne prowadzenia badan psychologicznych z udzialem ludzi w roll .obieklow" badanych 13.2. Czy psychologowi wolno oklamywac osoby badane? 13.3. Czy psycholog moie zadawac cierpienie? 13.4. Aspekty etyczne zwiqzane z wykorzystywaniem test6w psychologicznych w badaniach naukowych i diagnostycznych 13.5. Podsumowanie PYTANIA SPRAWDZAJI\CE LlTERATURA ZALECANA SlOWNIK BIBLIOGRAFIA INDEKS RZECZOWY INDEKS NAZWISK SPIS I ZROm.A FOTOGRAFII

.482 .489 .491 .491 .492 .496 .499 503 503 505 507 509 509 510 513 514 515 516 517 518 519 521 521 523 524 529 532 533 536 537 537 539 587 627 633 639

Przedmowa
W roku akademickim 1998/1999 minelo sto lat od czasu, kiedy znany filozof i psycholog lwowski, Kazimierz Twardowski, uczen wybitnego filozofa i psychologa wiedensklego, Franza Brentany, wprowadzil psychologic jako przedmiot nauczania do ksztalcenia uniwersyteckiego. W Uniwersytecie Lwowskim uczniami Twardowskiego, zalozyciela tzw. szkoly lwowskiej, byli tacy wybitni psychologowie, jak Wladyslaw Witwicki, Stefan Blachowski, Stefan Baley i Mieczyslaw Kreutz. Oni to wprowadzili psychologie do uniwersytetow w Warszawie (Witwicki i Baley) oraz w Poznaniu (Blachowski), Kreutz zas objal Katedre Psychologii na Uniwersytecie Lwowskim Ouz nazwanym imieniem lana Kazimierza) po swoim mistrzu. Zaledwie kilka lat po tym, kiedy Twardowski zainaugurowal wyklady z psychologii na Uniwersytecie Lwowskim, Wladyslaw Heinrich, ktory doktoryzowal sie w 1894 roku w Zurychu, stworzyl w Polsce na Uniwersytecie Iagtellonskim pierwsze laboratorium psychologiczne. Z kolei Stefan Szuman, uczen Blachowskiego, byl w tymze uniwersytecie jednym z pionierow polskiej psychologii wychowawczej i rozwojowej. Wymieniona plejada uczonych to tworcy polskiej psychologii, ktorzy zawazyli na jej 10sach az do pierwszych lat po II wojnie swiatowej. Trzeba bylo jednak calego polwiecza od zaczatkow psychologii w naszym kraju, aby wprowadzic do uniwersytetow ksztalcenie psychologiczne, ktore konczylo sie uzyskaniem dyplomu magistra psychologii, poniewaz dopiero na poczatku lat 50. wprowadzono studia psychologiczne na uniwersytetach w Warszawie, Krakowie, w Poznaniu oraz stwa Wladyslawa Witwickiego, ktorego pierwsze wydanie ukazalo sie w latach 1925 (t. I) i 1927 (t. II), zostal wprawdzie opublikowany (w niskim nakladzie) rowniez po wojnie, jednakze w owym czasie uznano go za wytwor burzuazyjne] psychologii i z tej przyczyny nie polecano studentom. Lata 50., ktore zapoczatkowaly ksztalcenie psychologow w ramach psychologii uznanej za samodzielna dyscypline naukowa, to zarazem okres stalinowski. Studenci psychologii ksztalcili sie wowczas na podrecznikach radzieckich (w tlurnaczeniu polskim), nasyconych ideologia marksistowsko-Ieninowska oraz pawlowizmem, nie majac dostepu do literatury zachodniej. Co wiecej, jezeli nawet ktos mial takie mozltwosci, czytanie literatury naukowej w jezyku angielskim grozilo konsekwencjami dyscyplinarnymi. Na poczatku lat 60. pojawil sie pierwszy powojenny zarys podrecznlkowy psychologii ogolnej, autorstwa polskiego psychologa, Wlodzimierza Szewczuka, ucznia Wladyslawa Heinricha. Podrecznik Psychologia: Zarys podrfjcznikowy, choc pisany z pozycji marksistowskiej i - zgodnie z duchem owych czasow - mocno nasycony psychologia radziecka, stanowil dla studentow psychologii i nauk pokrewnych jedno z pierwszych zrodel informujacych 0 dorobku psychologii w skali wykraczajacej poza kraje socjalistyczne. Przelomowym momentem w nauczaniu psychologii, ktora tymczasem zadomowila sie na wszystkich polskich uniwersytetach (poza Uniwersytetem im. Mikolaja Kopernika i Uniwersytetem Szczeclnskim, gdzie do dzis nie rna kierunku psychologii) jako dyscyplina oferujaca ksztalcenie prowadzace do tytulu magistra psychologii, bylo pojawienie sie w 1975 roku podrecznika akademickiego psychologii ogolnej, pod tytulem Psychologia, pod redakcja Tadeusza Tomaszewskiego.

wKUL.
Iezeli chodzi 0 dostep do podrecznikow, pierwsi studenci psychologii znalezli sie w niezwykle trudnej sytuacji. Iedyny polski uniwersytecki podrecznik psychologii, autor-

w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej . NiC laczaca. i 80.liczony od momentu zlozenia pierwszych maszynopisow . "stutysiecznikow". Tomaszewskiego i Podstawy 'psychologii dla nauczycieli autorstwa J. Ksztalcenie psychologiczne rozszerzylo sie na uczelnie pozauniwersyteckie. zgromadzilo sie grono uczniow. idacej w parze z brakiem dostatecznych funduszy na utrzymanie uczelni i z niskimi zarobkami kadry akademickiej. krytycznie i samokrytycznie zmuszony jestem stwlerdzic. ze decyduja one 0 tresclach i formach nauczania . wydany w czterech niewielkich objetosciowo tomach. Te forme zachowania nazywa czynnoscia. Putkiewicza czy podreczniki specjalistyczne. niemal lawinowo powstawaly studia platne. 0 ktorym mozna by powiedziec. napisanie przez jednego autora pod- nie musi bye bynajmniej rniara ich jakosci. wraz z nastaniem zmian polityczno-ustrojowych. Iak juz wspomnialem.stala sie ledwo zauwazalna w jego drugiej wersji. limitowana przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyzszego. ktore rnozna okreslk. ze wyposazenie w wiedze psychologiczna uzyskane w poszczegolnych uczelniach stalo sie w niewielkim jedynie stopniu porownywalne. poniewaz . jednego z organizatorow studlow psychologicznych w Uniwersytecie Warszawskim. ktory sprostalby istniejacym wyzwaniom. Choc do tej pory ukazalo sie wiele cennych monografii i ksiazek specjalistycznych autorstwa polskich psychologow. takie jak Psychologia kliniczna pod redakcja Andrzeja Lewickiego i Psychologia roztoojotoa dzieci i mlodzieiy pod redakcia Marii Zebrowskiej. a posrednio takze Kazimierza Twardowskiego. Takze Wyzsza Szkola Pedagogiczna w Bydgoszczy uzyskala minlsterlalna licencje umozIiwiajacaje] edukacje psychologow na piecioletnich studiach magisterskich. a glod wiedzy w zakresie psychologii tak duzy.trwal w wypadku niektorych autorow az siedem lat. oferty wydawnicze byly tak ubogie. Szczegolna popularnosc podrecznika Psychologia pod redakcja T. --"---""""'-"""""""_-PRZEDMOWA 13 rocznie przyjmowano na uczelnie nie wiecej niz kilkadziesiat osob. Radykalne zmiany nastapily rowniez w zakresie systemu nauczania. W latach 70. ze te wciaz nieliczne publikacje podrecznikowe uzyskaly status tzw. na przyklad w dziedzinie psychologii spolecznej.Ten lwowski psycholog. A.ktora stala sie obecnie najwiekszym centrum ksztalcenia psychologicznego w kraju.tak spektakularnie obecna w pierwszej wersji podrecznika . ze ukazaly sie one w nakladach przekraczajacych sto tysiecy egzemplarzy. Rady wydzialow autonomicznych uczelni wyzszych zyskaly prawo decydowania 0 programach i planach ksztalcenia. Jest on auto rem szeroko znanej w naszym kraju teorii czynnosci. ktory zapewne potrafilby dostarczyc tej pracy naleznego ducha i spoidla . znana jako szkola warszawska. Wprost zenujacy. sterowane centralnie. nieobojetny dla losow czterotomowego podrecznika byl fakt nleobecnosci w nim naszego Mistrza. Naleza do nich miedzy innymi Psychologia pod redakcja T. byla znikoma. Tomaszewskiego . ksztalcenie akademickie uleglo radykalnej zmianie. W skazuje ona raczej na brak innych publikacji podrecznikowych na rynku wydawniczym. Wokol Tadeusza Tomaszewskiego. Praktycznie biorac. Tomaszewskiego nie spelnil oczekiwan srodowisk akademickich. choc kuriozalny jest fakt. [aka byla teo ria czynnoscl Tomaszewskiego . a Iiczbe przyjmowanych studentow zaczely okreslac senaty poszczegolnych uczelni. J urkowskiego i Z. i 90. byly to jednak podreczniki do poszczegolnych przedrniotow nauczania. w wielosci uczelni oferujacych ksztalcenie psychologow. Zlozylo sie na to kilka czynnikow. Kandydaci na studia psychologiczne uzyskali mozliwosc studiowania w nowo powstalej niepanstwowej uczelni . ze podrecznlk czterotomowy okazal sie mniej udany niz jego poprzednia wersja. ktore powstaly w latach 70. Na przelomie lat 80. jak nadmienilem. Dotyczy to takze studiow psychologicznych. przez co nalezy rozumlec. znaczy to. lub tez przeznaczone glownie dla studentow innych dyscyplin naukowych. Z kolei programy nauczania. a takze w [akosciowo bardzo zroznicowanych programach nauczania. to autorzy wspomnianego podrecznika. Sterowany centralnie system Iimitow przyjec na studia przestal istniec. zywiolowy i dynamiczny rozwoj w zakresie ksztalcenia psychologicznego.spowodowala. pojawilo sie kilka innych podrecznikow auto row polskich. co znaczy. nasi studenci nadal UCZq sie z podrecznikow.a zarazern poczucie jego auto row i redaktora naukowego. gdzie student rna do wyboru kilka tuzinow podrecznikow ze wstepu do psychologii czy z psychologii ogolnej. jako "deprywacjy podrecznikowa". Choc. ktore odpowiadalyby pojawiajacyrn sie w zakresie psychologii wyzwaniom. uczeri Mieczyslawa Kreutza. Wystepujacy w latachDu. ze w momencie wydania teksty byly juz czesciowo przestarzale. w tym glownie w Komitecie Nauk Psychologicznych PAN. biorac pod uwage swoje mozliwosci kadrowe i lokalowe. ktory w gruncie rzeczy rna charakter autorski. ze brak w tym podreczniku opracowari samego Redaktora. ukierunkowanym na osiagniecle okreslonego wyniku. Wobec narastajacej potrzeby przyjmowania na studia wiekszej liczby studentow.. Strelaua. rozwojowej i wychowawczej. Ich brak na polskim rynku wydawniczym spowodowal. drastycznie kontrastuje z brakiem materialow dydaktycznych. i nie uwzgledniaja wiedzy wspolczesnej. Z drugiej strony zas taka sytuacja spowodowala. [ezeli nie katastrofalny. wydany w 1992 roku czterotomowy podrecznik pod redakcja T. Tak duza liczba sprzedanych egzemplarzy w czasach. najwyzej zorganizowanym. ktorzy koncepcje teorii czynnosci rozwijali w roznych dzialach psychologii. jak i z zapotrzebowaniem danego regionu. Ta niemal calkowita autonomia uczelni w zakresie dydaktyki umozliwila ksztalcenie studentow psychologii zarowno zgodnie ze specjalnoscia naukowa poszczegolnych srodowisk akademickich. ze pod ta sama redakcja powstal nowy podrecznik psychologii ogolne]. przeznaczony w istocie dla studentow pierwszego roku studiow Na tIe zarysowanego tutaj stanu rzeczy w srodowisku psychologow. naklad podrecznika w wysokosci dochodzace] do liczby pieciocyfrowe] jest duzym sukcesem autorskim.dotyczy to takze w calej rozciaglosci psychologii. w tym sensie. Mimo iz liczba opracowan dydaktycznych powiekszala sie z roku na rok. liczba ksztalcacych sie studentow. ze jest akademicki. ze teoria czynnosci Tomaszewskiego stala sie jego mysla przewodnia. stad wedlug tej koncepcji przedmiotem psychologii sa czynnosci czlowieka i czlowiek jako ich podmiot. Wreszcie. Iako jeden z autorow zarowno pierwszego. W Stanach Zjednoczonych. coraz czescie] i uporczywiej wyrazano potrzeb~ napisania podrecznika psychologii. Po pierwsze. jak i formy. w sposob szczegolny wplynal na losy polskiej psychologii. w tym glownie wieczorowe i zaoczne. cykl wydawniczy tego podrecznika . Wobec nawalu wiedzy. przejawiajacy sie glownie w nieprawdopodobnym wzroscie liczby studentow psychologii. w znikomym stopniu pozwalaly na lndywidualizacie ksztalcenia psychologicznego i na uwzglednienie specyficznego charakteru poszczegolnych srodowisk akademickich. ze przedstawione w nim tresci wobee nawalu nowej wiedzy zgromadzonej w literaturze swiatowej czesciowo sie zdezaktuallzowaly . jak i drugiego podrecznika pod redakcja mojego Mistrza. ze najwieksza popularnoscia cieszy sie obecnie przelozony z jezyka angielskiego podrecznik Psychologia i iycie psychologow amerykanskich. w tym przede wszystkim pedagogiki. Philipa Zimbarda i Floyda Rucha Gego najnowsze wydanie tylko autorstwa Zimbarda). jest stan bibliotek psychologicznych (dotyczy to zreszta takze innych dyscyplln). Jego auto rami sa w przewazajacej liczbie ci sami uczniowie Tomaszewskiego.zarowno pod wzgledern tresci. ktora przedmiotu psychologii upatruje w zachowaniu celowym. Ta grupa uczonych. [aka dysponuje dzisiaj psychologia. studia psychologiczne istnialy prawie na wszystkich un iwersytetach. Centralny system planowania wlasnie dla takiej liczby studentow przewidywal zatrudnienie w zawodzie psychologa. gdy chodzi 0 Iiczbe dostepnych czasopism fachowych i 0 literature obcojezyczna. a od tego czasu nie napisano zadnego podrecznika.

Jak juz nadmienilem. Podzie1one one zostaly na dwanascie dzialow. nie ogranicza sie on . Tak na przyklad student.. Psychologia: Podrecznik akademicki jest praca unikatowa.Zachowanla spoleczne"..>'>'~~~"%. niezaleznie od wybranej sciezki ksztakenia czy specjalizacji. zespolowych prac. Od tego czasu bieg spraw potoczyl sie szybciej.... ktore ponadto zadeklarowalo gotowosc wydania podrecznika jeszcze przed 2000 rokiem. adresowane do wszystkich studentow psychologii niezaleznie od obranego kierunku specjalizacji.szczegolowa propozycje wydawnicza podrecznika akademickiego...:w:::" recznika. z zaproponowana przeze mnie Rada Redakcyjna. Psychologia: Podrecznik akademicki sklada sie z trzech nastepujacych tomow: Podstawy psychologii (t. Juz same tytuly trzech tomow sugeruja. " ..... choc nie wrozono mi na poczatku powodzenia.. w ktorych niekiedy ryciny.. a Komitet wyrazil gotowosc objecia patronatu nad ta inicjatywa.graniczacego z moimi mozliwoscjami przedsiewziecia. ktore scala teksty tak rozne pod wzgledem sposobu wyrazania mysli. Iedynie w tradycji niemieckiej utrzymaly sle wielotomowe . a jednoczesnie zagwarantowac. Psychologowi niebedacemu specjalista w zakresie konstrukcji narzedzi diagnostycznych podrecznlk ten dostarczy aktualnej wiedzy pozwalajacej zrozumiec proces tworzenia czy adaptacji kwestionariuszy. pod ktorych wzgledem podrecznik zostal maksymalnie ujednolicony. Pod wieloma wzgledami bardziej atrakcyjna okazala sie oferta Gwp. choc i w tym zakresie rozni sie od niego tym. . III). ktory nie specjalizuje sie w psychologii klinicznej. Ze wzgledu na ich monstrualna wrecz objetosc opanowanie wiedzy zawartej we wszystkich tomach przekracza mozliwosci studenta. . Ponadto autorskie podreczniki. trudno bowiem znalezc taki dzial psychologii stosowanej (ktora stanowi domene tomu III). sa wymagania formalne.takjak podreczntk pod redakcia T Tomaszewskiego .nie pisano podrecznikow akademickich. znajdzie w tym podrecznlku wystarczajacy zasob wladomosci. W gronie Rady Redakcyjnej dyskutowalismy koncepcje tego podrecznika . w tym sensie. podczas gdy wspomniany podrecznik traktowal je bardziej wybiorczo.I1 PRZEDMOWA -. nie wyobrazam sobie jego powstania bez tego etapu wstepnych. a takze zakres tresciowy podrecznika.. Podrecznik nie jest wstepem do psychologil. ktore obejmowalyby cala czy niemal cala psychologic. fotografie i pomyslowo dobrane studia przypadkow oraz opisy badan dominuja nad trescia nauczania. Moj Mistrz.. podstawy psychologii lub psychologia ogolna. Poniewaz w skali swiatowe] okolo 95% literatury psychologicznej opublikowano w jezyku angielskim.. Podjalem sie roli redaktora naukowego tego . wsrod ich autorow prym wioda psychologowie amerykanscy.do psychologii ogolnej. To drugie kryterium zadecydowalo o tym. z ktorymi styka sie on w praktyce psychologicznej. Dotyczy to niemal wszystkich jego aspektow. z reguly ograniczajace sie do wstepu do psychologii lub do psychologii ogolnej.po kilku kolejnych konspektach dyskutowanych w gronie Rady Redakcyjnej . Psychologia og6lna (t. Z kolei kilku uznanych psychologow spontanicznie zglosilo chec udzialu w tym przedsiewzleciu wydawniczym i przykro mi.sposrod ktorych wielu cieszy sie renoma miedzynarodowa . ze przelamuje podzial miedzy dyscyplinami podstawowymi i stosowanymi. nalezacy niewatpliwie do podstawowych dyscyplin psychologicznych. podrecznik ten jest dzielem wielu autorow (ich ostateczna liczba skurczyla sie.'ytm:. jak i formy . gdzie kazdy tom lub kilka tomow (na przyklad w zakresie psychologii osobowosci i roznic indywidualnych wydano cztery tomy) obejmuje okreslona dyscypline psychologiczna. J ak juz wspomnialem. do czterdziestu dziewieciu). Pytania maja glownie na celu sprowokowanie Czytelnika do refleksji nad przeczytanym tekstem.. powstaja w wyniku wielu lat pracy nad nimi.jak si~ w praktyce okazalo . z prosba 0 autorski udzial w tym podreczniku. jest wlasciwie niernozliwe. ktory odpowladalby standardom akademickim. dwom znaczacym w psychologii wydawcom . To zadecydowalo ostatecznie o moim wyborze. Propozycje trzytomowego podrecznika akademickiego.zgodnie z nasza intencjq . to z reguly wstepy do psychologii. Zimmera. Dotyczy to takze wszystkich pojec wystepujacych w slowniku terrninow psychologicznych. typowym dla poszczegolnych dyscyplin psychologicznych.. Spotkala sie ona z aprobata zebranych. To spod ich piora wychodza niezwykle atrakcyjne pod wzgledem formy i oprawy graficznej podrecznlki.. Po dane przyklady sugeruja poziom szczegolowosci.'n ffi. ze nie ze wszystkich propozycji moglem skorzystac. po kazdym rozdziale zamieszczono pytania sprawdzajace oraz literature zalecana. Choc w odniesieniu do wszystkich spraw zwiazanych z podrecznikiem decyzje podejmowalem samodzielnie.reprezentujacych wszystkie znaczace osrodki akademickie w kraju..zarowno co do jego tresci. ze obejmuje w zasadzie wszystkie dzialy wchodzace w sklad tej dyscypliny psychologicznej. ze .~~~~=.. ktorego wlasclwe zrozumienie jest mozliwe bez podstawowej wiedzy z zakresu psychologii spoleczne]. te z kolei na ponad siedemdziesiat rozdzialow Uklad i kolejnosc poszczegolnych dzialow podrecznika wynika glownle z logiki ksztakenia psychologlcznego i z tradycji pisania podrecznikow akademickich. przeto zamiescllismy przy pojeciach kluczowych lub wie1ce specjalistycznych ich angielskojezyczne odpowiedniki.. ""'12. ID oraz [ednostka w spoleczenstuiie i elementy psychologii stosowanej (t. Profesor Tomaszewski. zeby podrecznik uwzglednil rnozliwje szeroki zakres problematyki psychologicznej i najaktualniejszy w tym zakresie stan wiedzy.. niz mozna bylo oczekiwac. ze dzial . Nie jest on takze podrecznikiem specjalistycznym. ktore w gruncie rzeczy sa zbiorem tomow specjalistycznych. Tylko w trzech wypadkach spotkalem sie z odmowa z przyczyn niemerytorycznych.poza bardzo nielicznymi wyjatkami .niemal caly obszar wiedzy niezbedny do psychologicznego wyksztalcenia uniwersyteckiego. a takze padaly liczne nazwiska potencjalnych autorow. To przesadzilo 0 tym. pozwalajacy na orientacje w tej dyscyplinie i na rzeczowy kontakt z psychologiem klinicznym. choc tradycja nakazywalaby go umiescic po psychologii ogolne]. jak na przyklad Metody psychofieiologiczne w badaniach psychologiesnych pod redakcja T Sosnowskiego i K. . Istnie[ace podreczniki.. a skonczywszy na sposobie cytowania zrodel i pisania bibliografii. Zwrocilem sie do grona ponad piecdziesieclu wybitnych w swoich specialnosciach psychologow . uprzedzal mnie.::~ .. wraz z podaniem nazwisk auto row i redaktorow dzialow.Jiandbuchy".. choc uwzglednta takze potrzebe w miare rowne] objetosci poszczegolnych tomow. D.auto row i redaktorow . z roznych powodow. W marcu 1997 roku przedstawilem . umieszczono w tomie III glownie ze wzgledow merytorycznych. Wreszcie.. ze teksty poszczegolnych rozdzlalow pisane sa w sposob wyrazajacy indywidualnosc naukowa i dydaktyczna kazdego z autorow.pojawila sie propozycja powolania redaktorow poszczegolnych dzlalow. grupa czolowych wowczas psychologow podjela podobne przedslewzlecie. Kazdy rozdzial konczy sie krotkim podsumowaniem. przedstawilem w lutym 1996 roku na zebraniu Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. ktore wobec braku zgodnych stanowisk zakonczylo sie niepowodzeniem. jak wspomniany [uz podrecznik amerykanski Psychologia i iycie Zimbarda i Rucha.Wydawnictwu Naukowemu PWN i Gdanskiemu Wydawnictwu Psychologicznemu (GWP).~~~"". Aby przyblizyc Czytelnikowi postacie tworcow tego podrecznika .na poczatku kazdego tomu zamieszczono ich krotkie biogramy wraz ze zdjeciem. Spoidlem.Rozwo] czlowieka'' znalazl sie w tomie I... tak aby w krotkim czasie uporac sie z tym zadaniem.. ze podrecznlk obejmuje . Z kolei dzial . "". co sfla rzeczy oddala w czasie zaspokojenie wyrazanych w tym zakresie oczekiwan. pOCZqWSzyod struktury rozdzialow. ze juz w latach 50. Ona takze nadaje temu tomowi szczegolna range dzieki temu. sygnalizujacym glowne zawarte w nim mysli i stwierdzenia... Stad zrodzila sie idea napisania podrecznika zespolowego.14 . Iak w sposob oczywisty narzuca forma tej publikacji.

stanowiacy swego rodzaju kompendium wiedzy psychologicznej. adresujemy ten podrecznik do psychologow-praktykow. Autor m.d. ktoryrn w imieniu autorow. Krystyny. in... _~_". Podzleka nalezy sie takze Pani Grazynie Mlodawskiej. ze podrecznlk ten . 2 . Niedoscigniona profesjonalistka w promocji podrecznika okazala siy Pani Anna Marlega-Wozniak. uzyskac niezbedne minimum wiedzy czesto potrzebnej do wzajemnej komunikacji i kontaktu merytorycznego z psychologami-praktykami. nauk. Podrecznik jest rowniez przeznaczony dla nauczycieli akademickich. rnoze bye w tych poczynaniach wielce pomocny. II .bye moze juz za kilka lat w wydaniu poprawionym . Dziecko jako odbiorca literatury (1992.. Choc pierwsza moja ksiazkeopublikowalem ponad 30 lat temu. nigdy dotad nie spotkalem sle z takim zaangazowaniem. ktora powielila kilkanascie tysiecy stron maszynopisow. czlonek koresp. II -1997). prof.1998). '.::TIiW@M Jan Strelau Warszawa..]ak pomagac dziecku w poznawaniu sioiata (1992).1992). nadzw. a przede wszystkim w imieniu wlasnym chcialbym w tym miejscu podziekowac. _____ MARIA KIELAR-TURSKA: II1ffi. co jest rzadkoscia. adiunkt w Instytucie Psychologii UJ oraz na Wydziale Pedagogicznym WSP w Krakowie. Prace nad podrecznlkiem. jezeli uwzglednic ogrom tej pracy i wielkosc zespolu autorskiego w nia zaangazowanego.slouio i tekst (1989) . Zakladamy bowiem. Jest autorka m. Chcemy przez to dac wyraz naszemu przekonaniu. za co skladam w imieniu nas wszystkich specjalne podziekowanie. wymagaly intensywnego zaangazowania duzego grona osob bioracych udzial w tym przedsiewzieciu. wyd. zywimy zarazem nadzieje. metodologia psychologii. niezaleznie od roku studiow i obranej specjalizacji. redaktorow dzialu. monografii poswieconej problernatyce operacjonalizacji wielkosci psychologicznych oraz wspolautorka polskich adaptacji testow psychologicznych (w tym Skali Inteligencji Wechslera dla Doroslych WAIS-R-PL). Choc wszystkie trzy tomy ukazuja sie w druku jeszcze w 1999 roku. wyd. jak i ze studentami specjalizujacymi sie w dziedzinie niekiedy dalekiej od naszych zalnteresowan naukowych.""1t_~ . Zainteresowania naukowe: filozofia nauki. ktorego objetosc zawarta w trzech tomach 0 bejmuje okolo 2500 stron druku. a takze naszym oczekiwaniom. w tym m. ze podrecznik ten. na ktore] uczelni studiuje i czy odbywa studia stacjonarne. ze przyczyni sie ona w sposob istotny do spopularyzowania naszej trzytomowej ksiazki. PAN. prof. Biogramy autor6w i redaktor6w tomu pierwszego ANNA BRZEZINSKA: dr hab. zw. psychologii edukacji i pedagogiki. diagnostyka psychologiczna. Dziekujac za jej dzialalnosc reklamowa. jest on adresowany do studentow psychologii. czesto zachodzi potrzeba aktualizacji wiedzy lub siegniecia do materlalu juz zapomnianego. wieczorowe. czy zaoczne. jaka kazdy student psychologii. PWN. ze Psychologia: Podrecznik akademicki obejmuje minimum wiedzy.: Gotouiosc dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania. in. Osobista. Przetacznik-Gierowska)'. Czytanie i pisanie . Burtowy. w tym m. .'I(lh~ ELZBIETA HORNOWSKA: dr. Psychopedagogiczne problemy edukacji przedszholnei (1985. w ktore] nie jestesrny specjalistami. adiunkt Instytutu Psychologii UAM w Poznaniu. widniejaca na nich data wydania to rok 2000. wspolnie z E.nowy jffzyk dziecka (z M. Czytelnika szerzej zainteresowanego wybrana problematyka psychologiczna odsylamy do obszernej bibliografii zamieszczonej na koricu kazdego tomu. 1987). Sadzimy. ze uwzglednlllsmy w podrecznlku wiedze najnoWSZq i najbardziej aktualna. N ajpelniej w jej wydanie zaangazowala sie Pani Anna Switajska. wspolnie z M. lipiec 1999 dr hab.. niewyslowiona wdziecznosc kieruje pod adresem mojej zony. Hornowska. Wreszcie. in.ru1J. J ak wynika z istoty podrecznika. ograniczyllsmy jej zestaw do publikacji w jezyku polskim. jakie okazali w pracach nad wydaniem tego podrecznika redaktorzy Gdanskiego Wydawnictwa Psychologicznego. Metodologii badan psychologicznycn (PWN. ---H JERZY BRZEZINSKI: ffil@lj ~. ""' . jak i praktycznych zastosowan. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzszej Psychologii Spolecznej. Szczegolna wdziecznose nalezy sie Pani Malgorzacie J aworskiej za dbalosc 0 strone jezykowa i Panu Piotrowi Geislerowi za oprawe graficzna tej publikacji. w Instytucie Psychologii UAM i w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. czy tez koniecznosc zapoznania sie z nowa. Dzieki wzorowej wrecz wspolpracy z Nia udalo sie to olbrzymie przedsiewziecie ukonczyc niemal w przewidzianym terminie.: Mowa dziecka . Jest autorka ponad 100 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka. Choc sa oni ekspertami w uprawianej przez siebie dziedzinie.bydzie sluzyl studentorn psychologii i psychologom przynajmniej przez pierwsze dziesieciolecie XXI wieku. psychometria i metody statystyczne. in.. bez ktore] tolerancji i wsparcia nie bylbym w stanie pracowac tak intensywnie nad podrecznikiem w ciagu tych dwoch ostatnich minionych lat.-------------------------------- Z kolei literature zalecana sprowadzilismy do kluczowych pozycji pozwalajacych na rozszerzenie wiedzy w zakresie omawianej problematyki. niezaleznie. Trudno wymienic tu wszystkich. Autorka prac z zakresu psychologii dziecka i psycholingwistyki rozwojowej. II . 1987. powinien opanowac. Skali inteligencji Wechslera WAIS-R-PL (red. Interesuje siy przede wszystkim podstawami pomiaru psychologicznego zarowno od strony teoretycznej. aktualna problematyka. zanim praca w wersji gotowej trafila do wydawnictwa. pozwala bowiem w dziedzinie. wyd. Poniewaz literatura obca nie jest powszechnie dostepna.

Izyk a reprezeniacja sunata w umysle (1987). w tym kwestionariusza MMPI.. 1998).psychologic nie tylko zuiierzqt (Warszawa 1998). [ REiK IDA KURCZ: WtODZIMIERZ ONISZCZENKO: i!iI prof. prac: Rehabiiitacja uposledzonych. nadzw. ze szczegolnym uwzglednienlem problematyki diagnozy . dr hab. Teoria i praktyka rehabilitacji (Poznan 1987). Jest autorem i redaktorem czterech ksiazek.. dr hab. specjalista w zakresie rehabilitacji. Jest autorem teorii zapotrzebowania na stymulacie. psychoPhysiological and health research (red. Psychospoleczne podstawy rehabilitacji os6b niepeinospraumych. zastosowaniach modeli formalnych i symulacjach komputerowych. WtADYStAW JACEK ~ PALUCHOWSKI: _1_1iIK ". zw. WIEStAW tUKASZEWSKI: dr hab. Przewodniczacy Komitetu Nauk Psychologicznych PAN. adiunkt na Wydziale Psychologii oraz zastepca kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania UW. umyslowo (Warszawa 1981). na Wydziale Psychologii UW oraz w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.nad wplywem wymagan zadaniowych na aktywnosc sercowo-naczynlowa. in. :m. Najwazniejsze ksiazki: Psycholin- gwistyka (1976). Jest autorka i adaptatorka wielu narzedzi testowych.. w tym monografie Genetyczne podstawy temperameniu (1997) oraz ksiazke Stres .~~~~~ AUTO ROW I REDAKTOROW __ STANIStAW KOWALIK: ANDRZEJ NOWAK: "Jllir:~ . Psycholog spoleczny i socjolog. w latach 1991-1999 adiunkt na Wydziale Psychologii UW. w DAM). profesor DAM w Poznaniu. w szczegolnosci . Wydzialu Psychologii UW. Zajmuje sie psycholingwlstyka i psychologia poznawcza.zachowan eksploracyjnych. Prowadzi badania nad mechanizmami motywacyjnymi zachowan bodzcoposzukujacych. oraz okolo 100 artykulow naukowych.to brzmi groinie (1993..__ ~_~~ BIOGRAMY . Autor m. Iego zainteresowania koncentruja sie na dynamice procesow poznawczych i spolecznych. 'llii! prof. nadzw.. D.. Instytutu Psychologii PAN i Wydzialu Psychologii uw. prof. ltlllSirm riil!SriiI!0riil!Si<WNOgW~Sffii. Prowadzila badania nad rozumieniem i reprezentacia tekstu w umysle. monografii poswieconej problematyce diagnozowania oraz adaptacji wielu technik diagnostycznych. 1998). J ego prace ukazuja sie zarowno w czasopismach psychologicznych. zwiazklem reprezentacji poznawczych z jezykiern. diagnozowaniem wspomaganym komputerowo oraz psychologia zachowan konsumentow Jest autorem m.: Osobotoosc: Struktura i funkcje regulacyjne (Warszawa 1974). w Instytucie Psychologii Dniwersytetu Opolskiego oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej w Warszawie. Uposledeenie umyslowe. pracuje w Zakladzie Psychologii Spolecznej Instytutu Psychologii WSP w Bydgoszczy (do 1999 r. Zimmerem. Szanse rozwoju osobouiosci (Warszawa 1984).Izyk a psychologia (1992). II . w tym Dynamical social psychology (wraz. razem z W.. jak i z zakresu flzyki. wyd. Inte- grative levels in comparative psychology .]l. G. ANNA MATCZAK: prof. dr hab. z R.napisala ksiazke Diagnoza intelektu (Warszawa 1994). Wydzialu Psychologii uw. Zajmuje sie psychologia porownawcza i etologia zwierzat.':. nadzw. wspolpracuje w tym zakresie z Pracownia Testow Psychologicznych PTP. Szkoly Wyzszej Psychologii Spolecznej. dr hab. . prof. WOJCIECH PISULA: dr hab... (Warszawa 1996).. Opublikowal kilkadziesiat prac naukowych i popularnonaukowych z zakresu psychologii roznic indywidualnych i genetyki zachowania sie czlowieka.the example of exploratory behavior (European Psychologist. Anxiety: Recent development in cognitive. Prowadzi badania psychofizjologiczne. 7_1_ _ prof.. Zajmuje si~ roznicami indywidualnymi w funkcjonowaniu poznawczym. na Wydziale Psychologii uw. Wazniejsze prace: Ciehauiosc i zachouiania eksploracyjne . Wyniki swoich badan zawar! w kslazkach: Roinice indywidualne w zachowaniu zwierzqt w suiietle koncepcji zapotrzebouiania na stymulaci« (Wrodaw 1980)oraz Gl6d stymulacji (Warszawa 1994). Wazniejsze prace: Metody psychofizjologiczne w badaniach psychologicznych (razem z K...K_I: dr hab. Wrzesniewskim. JAN MATYSIAK: prof. Forgaysem i K. prof.]l. in. Autor ksiazek. . Washington 1992).1998). dr hab. stereotypami. Warszawa 1993). in. obecnie . m. zw. Zmiennosc i nieuchronnosc stereotypoui (1994). Interesuje sie przede wszystkim teoretycznymi problemami psychologii osobowosci. Guilford Press. Vallacherem.

. DOTS-R. kt6ra stanowilaby swego rodzaju synteze tego dzialu badan. zw. Zajmuje sie historia mysli psychologicznej. 1998). Creativity and consciousness: Philosophical and psychological dimensions (Amsterdam 1993).. W rozdziale tym poswiecamy takze miejsce pionierom psychologii w Polsce. na czym polega istota poznania naukowego (psychologicznego) i w czym tkwi istota modeli eksperymentalnych i korelacyjnych stosowanych w badaniach psychologicznych. ponadto zamieszczono w nim slownik wybranych termin6w wystepujacych w podreczniku. Opublikowal kilkanascie prac z zakresu projekcji i test6w projekcyjnych oraz ich stosowania w praktyce psychologicznej. MICHAl STASIAKIEWICZ: adiunkt w Instytucie Psychologii UAM. kt6re. w tym: Creativity and projection. Wyzsze] Szkoly Pedagogicznej w Bydgoszczy. kt6rej "anatomiee. I -1987).od momentu poczecia az do smierci. Dzial .BIOGRAMY AUTO ROW I REDAKTOROW prof. a potoczne koncepcje czlowieka. FCZ-KT) oraz adaptacji kwestionariuszy do warunk6w polskich (np.nformacje bowiem znajdzie Czyi telnik w spisie tresci. JANUSZ TREMPAlA: . przewodniczacy Komitetu Redakcyjnego Biblioteki Klasyk6w Psychologii.PWN. Opublikowal (z Jerzym Brzezlnskim): Zastoso- Wst~p Tom I .tiiI M. Opublikowal ponad 50 prac z zakresu psychologii rozwoju czlowieka.Htstorta i teorie psychologiczne". (2) . Po pierwsze. lecz od czas6w Wilhelma Wundta. co pozwala patrzec na rozw6j czlowieka z szerszej perspektywy teoretycznej. Temperament: A Psychological Perspective (New York 1998. zwracamy uwagee. W: J. rozw6j czlowieka ujelismy w pelnym cyklu zycia . Po drugie. Praktyka dnia codziennego sygnalizuje. PTS. Cecha nowatorska tego dzialu jest to. Jest autorem regulacyjnej teorii temperamentu.Biologtczne mechanizmy zachowania". wanie analizy wariancji w ehsperymentalnych badaniach psychologicznych (Warszawa 1981) oraz The mathematical soul: An antique prototype of the modern mathematisation 0/ psychology (Amsterdam 1992).Podstawy psychologii . nadzw.. ze pod tym wzgledern takze my. Dzial ten jednak obejmuje nowe elernenty. 0 calej psychice jednostki. wyrazajacy sie g16wnie w badaniach etologicznych i socjobiologicznych. Choc na ten temat opublikowano w Polsce wiele prac. (3) . gdzie w Instytucie Psychologii kieruje Zakladem Psychologii Rozwoju Czlowieka. praktycznie biorac. zalozyciela pierwszego laboratorium psychologicznego. JAN STRELAU: prof.Rozwo] czlowieka" oraz (4) "Metodologia badan naukowych i diagnostycznych". psychologowie. pol. Nie rna tu miejsca na szczegolowe opisanie zawartosci poszczeg6lnych dzialow. tee. Ten dzial wprowadza Czytelnika zarazem do psychologii og6lnej. BOGDAN ZAWADZKI: dr. Dlatego wazne wydalo nam sie uczulenie studen- . wyd. Rozumowanie moraine i odpornosc dzieci na pokus? oszustui« (Bydgoszcz 1993). iz caly rozdzial poswiecono etyce badan naukowych i diagnostycznych. przekl. Opublikowal prace z zakresu psychologii roznic indywidualnych. OdstapiIismy od tej tradycji i to odstepstwo dotyczy nie tylko Ilosci miejsca poswleconego tej problematyce. w tym: Inteligencja czloioieka (Warszawa 1997. sa specyficzne dla tego podrecznika i kt6re roznia go od innych tego typu opracowan. dr hab."psychologia og6lna obrala sobie za przedmiot badan. Date powstania tego laboratorium . czlonek rzeczywisty PAN oraz Akademii Europejskiej.Metodologta badan naukowych i diagnostycznych". przedstawilismy kilka konkurencyjnych teorii traktujacych o zmianach rozwojowych. (red. nie [estesmy bez grzechu. Ogranicze sie jedynie do wydobycia tych element6w. brakuje w naszym plsmiennlctwle takiej publikacji.1879 rok . Podmiotowe i sytuacyjne wyznaczniki badania testem Rorschacha (Poznan 1994).&lli . dotad nieuwzgledniane w pol skich podrecznlkach psychologii. c.Ul~~ dr hab. choc u nas jest ciagle na etapie raczkowania. Uniwersytetu Gdanskiego. wspolautor wielu opracowan oryginalnych inwentarzy osobowosci (np. UAM w Poznaniu oraz Baltyckiej Wyzszej Szkoly Humanistycznej w Koszalinie. kt6ra zdobywa na swlecie rosnaca popularnosc. Brzezinski i in. w tym: Rozumowanie w okresie wczesnej doroslosci (Warszawa 1989). . RLCQ) wraz z podrecznikami.). Czytelnik dowiaduje sie nie tylko 0 tym.sklada sie z czterech dzia16w: (1) . kt6ry w podrecznikach bedacych wstepem do psychologii alba w og6le nie wystepuje.. Hlstorie psychologii zaczynamy nie od starozytnych filozof6w. Chodzi tu 0 aspekt ewolucyjny. dr h. naszym zdaniem. alba tez traktowany jest niezwykle skr6towo. Takie ujecie problematyki rozwoju w polskich podrecznikach psychologii jest. a takze 0 genetyke zachowania. w Uniwersytecie Warszawskim i Slaskirn oraz w Szkole Wyzsze] Psychologii Spolecznej. NEO-FFI. Ostatni dzial tomu I to . tak jak rna to miejsce w tym podreczniku. jak don tad niedoceniane przez psycholog6w. lecz uzyskuje takze obszerna inforrnacje na temat podstawowych metod badawczych z uwzglednieniern najnowszych trend6w panujacych w tej dziedzinie. . Z kolei kreslac zasadnicze koncepcje psychologiczne czlowieka. Opublikowal blisko 200 prac z zakresu psychologii roznic lndywidualnych.konstrukcji i adaptacji kwestionariuszy osobowosci. nieobecne. genetyki zachowania oraz diagnostyki psychologicznej . 0 ktorych jest mowa w wiekszoscl podrecznikow. jest w nim bowiem mowa o wszystkich aspektach funkcjonowania psychicznego czlowieka. .Rozwo] czlowieka" to dzial. adiunkt Wydzialu Psychologii UW. prof.psychologowie przyjmuja za poczatek psychologii jako nauki.Blologiczne mechanizmy zachowania" zawiera tradycyjna wiedze na temat fizjologicznych mechanizm6w i korelat6w zachowania oraz metod pomiaru reakcji fizjologicznych z uwzglednienlem najnowszych osiagnlec w tych dziedzinach badari.

jak nalezy je rozurniec w kontekscie tego wlasnie podrecznika. bedzierny Czytelnikom niezmiernie wdzieczni. kilka slow nalezy sle zamieszczonemu w tym tomie slownikowi.tow psychologii na ten aspekt ich funkcjonowania. ze nie roscimy sobie prawa do decydowania 0 tym.w kolejnych wydaniach . jak i nastepnych. Pod tym wzgledem w psychologii (nie tylko) istnieje. ze wzgledu na zakres prezentowanej w nim problematyki. Pozwola one . zwlaszcza krytyczne. Odstapilisrny od niej jednak. Wreszcie. kiedy wystepuja w roli badaczy. bedzle najobszerniejszy. Nie jest to "Slownik podstawowych termmow psychologicznych". skierowane pod adresem tego tomu. a takze psychologow. Z przyjetego przez nas tytulu wynika. niestety. rnogl od razu siegnac do slownika. a takze nadac temu podrecznikowi tresc i ksztalt. szczegolnie w trakcie badan prowadzonych w ramach pracy magisterskiej. dzleki ktoryrn bedzie rnogl on sprostac oczekiwaniom naszych Czytelnikow.uzupelnic wystepujace braki. Tradycja nakazywala nam umlescic ten slownik na koncu III tomu.takze te podstawowe nalezy definiowac. zeby Czytelnik. poniewaz tom I ukaze sle przed kolejnymi tomami.jako najmniejszy objetosciowo . tom I zas . majac w reku ten wlasnie tom. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE Ida Kurcz (redakcja) . i 0 takie ich zdefiniowanie. Za wszelkie uwagi. Poza tym tom III. lecz "Slownik wybranych terminow wystepujacych w podreczniku''. ktore odgrywaja istotna role w tym podreczniku. duza dowolnosc. Ponadto chodzilo nam 0 umieszczenie tych terrninow.w sposob naturalny stwarza miejsce dla slownika. wazne wiec. skorygowac popelnione zapewne pomylki. jak poszczegolne pojecia .

czym jest. zanim stala sie tym. 1908. Odniesmy to spostrzezenie do psychologii i zapytajmy: jaka byla psychologia. ktore wyrosly dzie- Wilhelm Wundt (1832-1920) . Psychologic (Zarys psychologii) wyrazil czesto cytowane zdanie: . ktora jest. zanim stala sie ta psychologia. lecz krotka historie" (Ebbinghaus. a ktora przestanie niebawem bye? Hermann von Ebbinghaus (1850-1909).ale dopiero Wilhelm Wundt (1832-1920) w ostatnich dziesiecioleclach XIX wieku . s. kt6ry zasluzyl sie psychologii pierwszymi w jej historii badaniami eksperymentalnymi nad pamiecia. w podreczniku pod tytulem Abriss der.zaszczepil na starym pniu wszystkie te latorosle nowej psychologii". kt6rymi byla. ze potrafimy zidentyfikowac dana rzecz jedynie poprzez wskazanie na caly szereg rozmaitych rzeczy. 7).Historia psychologii: Od Wundta do czas6w najnowszych Ryszard Stachowski wiadomosc historyczna .Psychologia ma dlugie dzieje. a czym niebawem przestanie bye (Becker.do tego stopnia stala sie przedzalozeniem wsp6kzesnego myslenia. 1995/1932. s.powiada Ebbinghaus . 21). Wprawdzie to Arystoteles wzni6sl gmach psychologii .pisal przed laty wybitny amerykanski historyk Carl Becker (1873-1945) .

1997). Tym bardziej tez nie jemu przysIuguje autorstwo samego slowa "psychologia"..1 TIo historyczno-filozoficzne powoiania przez Wundta do zycia go nadania konstytucji olbrzymiemu aparatowi instytucjonalnemu.. ze te warunki sa zrealizowane" (Mill.~ 26 HISTORIA ill ~~~~Th. dwa lata po przeniesieniu siy z Heidelbergu na Uniwersytet Lipski. Titchener (1867-1927) przednim stuleciu bowiem David Hume (1711-1776) w swoim Traktaeie 0 naturze ludzkiej (1963/1739) za sprawe podstawowej wagi uwazal "rozwiniycie nauki 0 czlowieku". nazwie swego mistrza zalozycielem psychologii. choc nie w rozumieniu przedstawicieli siedemnasto. wagi do tych opinii.jako niezalezna nauka. na kt6re w rozwoju kazde] nauki predzej czy poznie] przychodzi pora: przyjawszy.~~~ii. W latach 1875-1919 na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Lipskiego az 57 doktorant6w polskiego pochodzenia napisalo rozprawy doktorskie z filozofii i psychologii pod kierunkiem Wundta (Zdziabek-Bollmann. kt6rego mozna dokonac tylko przez zastosowanie metody eksperymentalnej..mozna polegac tylko tak dalece. 1968. Aleksander Swietochowski. . gdyby ten stereotyp rnyslowy nie wykazal sie zadzlwiajaca po dzis dzien trwa- loscia.~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE lli~ . wedlug kt6rych cala nasza wiedza pochodzi z doswiadczenia.. zgodnie z kto- psychologii jako niezaleinej nauki Co takiego wydarzylo sie zatem w owym 1879 roku. kt6ra dopiero na mocy zarzadzenia wladz uniwersyteckich stala sie w roku 1882 Instytutern Psychologii. Choc wiec nie Wundt wynalazl to nowe znaczenie.w. wedle kt6rych jeden stan psychiczny zostaje przyczynowo wywolany przez inny lub co najwyzej przyczynowo po nim nastepuje" (Mill. przesadnie z dzisiejszego punktu widzenia podkreslajacych jednostkowy wyczyn Wundta.naukowa". Mill stwierdza. Tutaj slowo "empiryczne" uzyte jest w sensie blizszym rozumieniu Milla i odnosi sie do prawdy uzaleznionej od spelnienia jakichs og6lniejszych warunk6w. 1962/1843. s. wspoltworcow tej psychologii. Wundtowi przydzielono tam niewielkie pomieszczenie do przechowywania aparatury sluzacej demonstracjom psychologicznym na zajeciach ze studentami.:~~~~'%. Pierwszy z nlch. ze cala nagromadzona dotychczas w spos6b rozwazaniowy wiedza jest prawdziwa. okresliwszy przedmiot psychologii jako "prawidiowosci nastepstwa. prawa [. cza biologii. 1992a)? Jedno jest pewne: nie bylo uroczystego otwarcia pracowni.i osiemnastowiecznego empiryzmu brytyjskiego.. dopiero w roku 1590 (zob. jakim psychologia wkr6tce mlala sie stac (por. W ramach prowadzonego przez niego w 1879 roku seminarium z psychologii powstaly pierwsze doktoraty w tej dziedzinie '. J esll zatem nie dokonano aktu oficjalnego zalozenia pracowni.. co rnialo glosnym echem odbic siy po calym XX stuleciu jako nieomal akt odgorne- * Wsrod doktorant6w Wundta byli takze Polacy. jak i eksperyment sztuczny. s. N atomiast wsp6lczesny amerykanski historyk psychologii Sigmund Koch (1992b) w "ufundowaniu" przez Wundta psychologii dostrzega jedynie zmiane semantyczna: Wundt po pro stu ustabilizowal jedno ze znaczen slowa "psychologia". 1962/1843. wprowadzajac psychologic na uniwersytety i stabilizujac jq spolecznie. przez kt6re rozumie zar6wno obserwacje. iz Wundt "przyczynil sie ogromnie" do "spolecznego uznania dla odrebnosci psychologiijako dyscypliny naukowej nie stanowiacej czesci filozofii i rownorzednej innym naukom". s. -.1. a nie tylko psychologii eksperymentalnej.1. prawdy. nie poprzestajac na tym stwierdzeniu. jestesmy zmuszeni zapytac. choc po raz pierwszy w druku pojawilo siy jako tytul rozprawy pod redakcia niemieckiego filozofa i profesora logiki w Akademii Marburskiej w Niemczech. Rudolfa Gocleniusa (1547-1628). 560). Stachowski. Za najwieksze zagrozenie dla przyszlej psychologii uwaza Wundt wlasnie materializm psychofizyczny ("materialistyczna pseudonauke"). pr6cz historycznej.. 1998). 1. Witwicki. I to "nowe" znaczenie uniezaleznll od przyjmowanego w cale] dotychczasowej historii mysli psychologicznej. 133) twierdzi. J wedle kt6rych jeden stan psychiczny nastepuje po innym. "uprawomocnil" jq wobec swiata uczonych. Koch. na kt6rej . Do programu Hume'a nawiaze sto lat pozniej John Stuart Mill (1806-1873) w swoim Systemie logiki z 1843 roku (ksiega VI: 0 logiee nauk moralnyeh). miala rzeczywiscie krotka. kt6re stanowilo przedmiot zainteresowania i wypracowywane bylo przez co najmniej kilka poprzednich stuleci. jednakze to wlasnie dzieki niemu wyrazenie "psychologia eksperymentalna" mialo odtad znaczyc . uzyskal stopien doktora filozofii w roku 1875 za prace na temat analizy etycznej procesu formowania sle prawa moralnego._ ki rozwojowi nauk przyrodniczych. to czego w takim razie dokonal Wundt. a zwlasz- Wundta koncepcja psychologii jako nauki o 5wiadomych przezyclach Kiedy Ebbinghaus pisal te slowa. zakladajac w roku 1879 na Uniwersytecie Lipskim pracownie eksperymentalnych badan psychologicznych . Po smierci Wundta jeden z jego pierwszych arnerykanskich uczni6w i krzewiciel jego psychologii eksperymentalnej w Ameryce. bo zaledwie trzydziestoletnia historie.2 Okoflcznosci wprowadzenia przez Wundta metody eksperymentu laboratoryjnego do psychologii Na wprowadzenie przez Wundta metody eksperymentalnej do psychologii mozna rowniez spojrzec od strony jego udzialu w aktualnym w6wczas sporze miedzy zwolennikami dzlewietnastowiecznego materializmu przyrodnik6w niemieckich a jego przeciwnikami z 0bozu spirytualist6w (por.~~»"'~'~~~'f. Jeszcze w po- r Edward B. ze te elementarne prawa kojarzenia zostaly ustalone przy pomocy zwyklych metod badania eksperymentalnego. Mozna by ostatecznie nie przykladac zadnej. Edward Titchener (1867-1927).. dlaczego jest ona prawdziwa? Jest to pytanie empiryczne. Tatarkiewicz. J akkolwiek bysrny jednak oceniali wydarzenie z roku 1879.. psychologia .. kt6re zapewne bylo znane w mowie juz w polowie XVI wieku. 1. co upowaznllo Ebbinghausa i Titchenera.~-"'4!&. do wyrazenia 0 nim tak zobowiazujacej opinii? Iozef Pieter (1976._ . jak jest podstawa do pewnosci.. W roku 1876. 1982/1902).572). bylo ono formalnym wyrazem odpowiedzi na pytanie.ktora Wundt juz powolal do zycia.

. iz szybko pojawila sie przeciw niemu reakcja (por. N owa musiala bye zatem tylko metoda badania doswiadczenia. a jej wynik jest dany w doswiadczeniu bezposrednim. jej powstanie. w ktorym przebywal w Iatach 1857-1874.od nazwy miasta Heidelberg. Rok pozniej wychodzi jego druga wazna ksiazka z tego okresu: Vorlesungen iiber die Menschen .. 1862. 1908a).przez jego powierzchowne ujecie sprawili.rnatertaltzmem psychofizycznym" 0 istote duszy.jak mowi Boring (1950) . s. por. co zapowiadali przed nim David Hume i John Stuart Mill. w tak zwanym okresie heidelberskim . jej zwiazek z budowa ciala ludzkiego. Oba te punkty widzenia. metoda spekulacyjnego wyjasniania zjawisk. Przedmiot badania . to w jego psychologii zostalo podtrzymane podstawowe zalozenie kartezjanizmu: dualizm . Wundt rozpoczyna wazkim spostrzezeniem: "Kazda karta [ksiegi] dziejow przyrodoznawstwa zaswiadcza. 1908b. zdaniem Wundta. Jego glownezalozenia Wundt przedstawil we wprowadzeniach do obu ksiazek..28 !i:§ 8i!§il HISTORIA . znaczenie symboliczne. Wprowadziwszy psychologic do pracowni eksperymentalnej. __ 2"'. Robinson. Mozna by jq nazwac (por. co nalezy zrobic. nie powinna psychologia lekkomyslnie pozbawiac sie pomocy. ktore Graumann (1980) nazywa program em heidelberskim psychologii. 1908a. i to w dodatku pierwszego! Oprocz pracy ba- dawczej prowadzil wyklady: najpierw z nauk przyrodniczych i medycyny oraz antropologii. 1968). stanowila zasada przyczynowosci psychicznej. dziedzina celow [.ID!ID% ± O@ttH~'!ml'''j~ I TEORIE 1 PSYCHOLOGICZNE L~:1 om L HISTORIA PSYCHOLOGII: . Przede wszystkim zrealizowal wlasny program "nowej" psychologii.rnetcdyzmem dogmatycznym" gloszacym. synteza tworcza. 1976. Wundt.jesli sie wyrazi6 obrazowo . Choc zatem Wundt odrzucil kartezjanski poglad na dusze jako substancje niematerialna. Powodem zdecydowanego odrzucenia przez Wundta mozliwosci wyjasniania zjawisk duchowych na podstawie zasady przyczynowosci fizycznej nie byla . pracujac jako asystent Hermanna von Helmholtza (1821-1894) w nowo utworzonym na tamtejszym uniwersytecie Instytucie Fizjologii. xi).wbrew powszechnemu przekonaniu . Nalezy zatem wprowadzic metode eksperymentalnego badania takich zjawisk. on to zrobil. gdyz takie aktualistyczne (procesualne) jej ujycie zapoczatkowal juz Arystoteles. Skoro zatem wprowadzenie eksperymentu okazalo sie niezbednym warunkiem pestepu nauk przyrodniczych.z .dusza jako ogol biezacych procesow swiadomosci . Brett.1. To glebokie przekonanie 0 roli metody jako bramy do wiedzy psychologicznej. Od tej pory. Toulmin i Leary. J oraz woli" (Wundt. 1969) . na ktorych podstawie juz od dawna wnioskowano 0 istnieniu duszy i ktorych badanie dalo poczatek psychologii (Wundt. wszelako zjawiska te sa w ten spos6b do siebie wzajemnie przyporzqdkowane. lecz wprost przeciwnie . s. lecz metoda. siega swoimi korzeniami tradycji epistemologicznej Francisa Bacona (1561-1626) i Kartezjusza (1596-1650).2. synteza tworcza jest aktern naszej swiadomosci. ze w stanie prawidlowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadajq pewne zjawiska fizyczne lub ze . wyjasnic zjawisko korozji. ze powodzenie w nauce jest wynikiem stosowania okreslonej metody.skazana na metode eksperymentalna. zatytulowane 0 metodach psychologii. Do niego wlasnie odwoluje sie psychologiczny poglad na doswladczenie. DO CZASGW ~ NAJNOWSZVCH -~""". przedmioty doswiadczenia istnieja niezaleznle od podmiotu (por.podobnie jak fizyka i fizjologia .przeobrazil sie on z fizjologa w psychologa.-"""'!t . ktore] polski przeklad w dwoch tomach ukazal sie w latach 1873-1874. W przeclwlenstwie do przyczynowosci fizycznej. niedajacego sle zredukowac do procesow fizjologicznych. 1970). lecz jego [akosciowo odmienna natura i wskutek tego calkowicie inny charakter przyczynowosci.1 Eksperyment w psychologii jako metoda wspomagania samoobserwacji Przyczyna jalowosci sporu miedzy "spirytualizmem platoriskim" a . s.tOCZqsi~ r6wnolegle do siebie (Wundt. Swoje wprowadzenie do Przyczynk6w. Tytul tego ostatniego wykladu wyraza w istocie program "nowej" psychologii. Pomijajac umownosc daty zalozenia przez Wundta pracowni psychologicznej. Od przelomu w metodzie wzielo poczatek cale wspolczesne przyrodoznawstwo" (Wundt. poniewaz w rzeczywlstosci zostala powolana do zycia nie dziedzina wiedzy. ponlewaz to wlasnie wtedy . Stanowisko Wundta stanie sie bardziej zrozumiale. Oba te najbardziej znaczace dla okresu heidelberskiego dziela reprezentuja poglady wczesnego Wundta na "nowq" psychologie. pochodzenie i wreszcie 0 jej przyszly los jest.bezposredniosct'' swiadomosci i "posredniosci" (inferencyjnosci) swiata zewnetrznego (por. zgodnie z ktorym tresc doswiadczenia jest powiazana z podmiotem i jego cechami. 0 jej siedlisko. "kontrast" i "heterogenicznosc celow". J.nie byl nowy. Tatarkiewicz. 1981. Brett. jak "czysta aktualnosc". W mysl tej zasady "psychiczne jest swlatem wartosci [. prowadzona metodami zapozyczonymi od nauk przyrodniczych. w ktorego wyniku dopiero mogla siy wylonic wlasnie taka.. gdzie zachodza prawidlowe stosunki mi~dzy zjawiskami psychicznymi a fizycznymi.psychologtt ze stanowiska nauk przyrodniczych". wprowadzenie przezen metody eksperymentalnej mialo dla psychologii. a nie inna psychologia (por. Dla Wundta kryterium wyjatkowosci zycia duchowego. Oni mowill.z powodu . poniewaz z racji naturalnego sposobu powstawania procesow psychicznych jest ona . "do zaniku koncepcji duszy substancjalnej jako zbednego ornamentu metafizycznego". 1921). ani tez jedne nie mogq si~ przeksztalci6 w drugie. zdaniem Wundta (1908a). a nawet kultem metody (por. ujmuje w ich wzajemnej relacji heu- rystyczna zycznego: zasada paralelizmu psychofi- Wsz~dzie. Byl to okres przelomowy w zyciu naukowym Wundta. Nade wszystko zas nie mogl bye inny. Natomiastwedlug przyrodniczego punktu widzenia. Brama metody. gdy bedziemy pamietac. przejawiajace sie takze w wiekszyrn zaabsorbowaniu dwudziestowiecznej psychologii problemami metodologicznymi niz przedmiotem badania. wszelki wysilek zmierzajacy do lepszego poznania zjawisk psychicznych prowadzil. wydanej w roku 1862. 15-17.144-145).nadzwyczajna zlozonosc warunkow zycia duchowego. na przyklad. ktora rna charakter teoretyczny (zeby. 1. ze niemieccy przyrodnicy drugiej polowy XIX stulecia nie przyczynlli sie do rozwoju materializmu. Mischel. w: Pieter. 1970). a od lata 1862 . ktore odrozniaja psychologie od nauk przyrodniczych. Mischel. ze postep wszelkiej wiedzy wiaze siy nierozerwalnie z doskonaleniem metod badania.• i. graniczace z postawa metafizyczna ("metoda jako metafizyka"). ktory Wundt zawar! w pracy Beitriige zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Przyczynki do teorii spostrzegania zmyslowego). pozbawiona moznosci sprawdzania wynikow badan.. ujmowanej jako nauka przyrodnicza. lezaca u podstaw takich dyskutowanych przez niego pojec. skoro zadaniem psychologii miala bye analiza rzeczywistosci zycia duchowego we wszystkich jego przejawach. Wundt zastosowal w praktyce to. odwolujacego sie do doswladczenia posredniego. s. opracowany kilkanascie lat wczesniej. "analiza relacji".Xi[ OD WUNDTA *'. 1992). Wundt nie musial tworzyc wlasnej wersji psychologii. jaka moze jej ta metoda sluzycl Nawet nie wolno jej tego robic..und Thierseele (Wyklady 0 duszy ludzkiej i zwierzecej). 1863).~~ 9 rym zjawiska psychiczne sa od fizycznych pochodne i dlatego nalezy je opisywac i wyjasniac w jezyku procesow fizjologicznych. oba rodzaje zjawisk nie sa ani identyczne. przez ktora Wundt chce wprowadzic psychologie do nauki. zostala otwarta! Iaka to przysluge moze psychologii wyswladczyc metoda eksperymentu laboratoryjnego? Iedynym dostepnym badaniu eksperymentalnemu przedmiotem w psychologii jest indywidualna swiadomosc i dlatego psychologia eksperymentalna . gdyi same w sobie sa one niepor6wnywalne. trzeba odwolac sie do teorii opisujacej reakcie chemiczna zachodzaca miedzy woda a metal em) . 763.

by w roku 1896 zerwac ostatecznie z doktryna nieswladomosci.. 1863. bylo slegniecie do bogatych zrodel pomocniczych. Wundtowskie okreslenie eksperymentu jako metody sztucznego wytwarzania zjawiska w warunkach. ale przede wszystkim wydal w roku 1874 Grundziige der physiologischen Psychologie (Zarys psychologii fizjologicznej).1. co sie w niej odbywa.2. ale przeciez nie jedynym warunkiem udanej reformy metody badania psychologicznego. z drugiej zas uzasadniaja jq dzieje psychologii (Wundt. czyli po jego rozpoznaniu skupic na nim uwagy i wydac 0 nim sqd. jest rownlez sadem. ale w tym zastosowaniu _ stwierdza dalej Wundt . Z pornoca eksperymentu Wundt zamierza forrnulowac prawa myslenia. Z kolei ow sad. ze eksperyment pozwoli . ze jesli psychologia ma sie stac nauka.. co dzieI I . 1863). Wundt. jest w psychologii "podstawowym sposobem przechodzenia od faktow swiadomosci do procesow. s. ze porownujerny przeciez poglady Wundta z dwoch okresow jego biografii naukowej: heidelberskiego (wczesny Wundt -lata 1857-1874) i Iipskiego (pozny Wundt). bedacych "zlozonymi wyc two rami nieswiadornej duszy". Metode introspekcji stosowali juz dawniej psychologowie filozoficzni. ~. to eel wprowadzenia eksperymentu do psychologii moze zrazu wydac sie niezgodny z powszechnym przekonaniem. [esli zauwazymy. W ten sposob. ktory umozliwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych procesow. a sa nimi fakty swladomosci. N atomiast sam proces wnioskowania. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: . czego moze nam dostarczyc powierzchowna introspekcja. Ale juz trzydziesci lat pozniej nazwie swoja dawna doktryne nieswiadomego "grzechem mlodosci". Nastepnie wszelka aktywnosc psychiczna Wundt sprowadza . bedacych przeciez . Dziyki tej fazie wstypnej. niczym nie rozni sie od zadania przyrodoznawstwa. Wszakze bezposrednio poznajemy wylacznie to. a w analizie i systematyzacji tresci swiadomosci widzial zadanie psychologii. to nie wystarczy tylko mysleniu psychologicznemu dostarczyc nowych pomocniczych srodkow w postaci metod eksperymentalnych. Dlatego eksperyment. Pod tym wzgledem zadanie psychologii. to przeciez "zlozone zjawiska". stosowanej przez psychologow filozoficznych. s.jest z samej swej natury psychologia indywidualistyczna. Dlatego nalezy wspomoc samoobserwacie. ktora sprowadza do odroznlania naszego Ia od zewnetrznego swiata. Iak pamietamy. ktore moglyby wyjasnic ich geneze (Wundt. wywolujqce wrazenie jasnosci). aby potem on sam lub ktos inny mogI je obserwowac. ktore stanowia poczatek zycia psychicznego. zgodnie z ktorym eksperyment jest metoda obserwacji. ~ RAMKA1. polegajacego na Iaczeniu twierdzen powstalych na podlozu spostrzezen w jeden koncowy sad. ktora radykalnie roznila wprowadzonq przez Wundta do psychologii metody introspekcji eksperymentalnej od introspekcji stosowanej w dawnej psychologii empirycznej.w mysl Kantowskiej logiki transcendentalnej . ze eksperymentator najpierw stwarzallub przygotowywal pewne warunki obiektywne. I wlasnie te zlozone zjawiska mozemy bezposrednlo obserwowac. polegajace na wyprowadzeniu swiadomych objawow z owych nieswiadomych procesow. W swoim programie heidelberskim Wundt przyjmuje.30 stosowanych w niej metod zapozyczonych od fizjologii zwana takze fizjologiczna . poszukujacego praw rzadzacych obserwowanymi zjawiskami. 1862). Drugim. ktore umozllwilyby rozszerzenie zakresu badan psychologicznych. Te pozorna sprzecznosc dasie latwo wyjasnic. a metoda introspekcji zyskiwala status metody naukowej porownywalnej z metodq nauk przyrodniczych. I to zasadniczo rozni Wundtowska samoobserwacie (introspekcie) eksperymentalnq od dawniejszej introspekcji filozoficznej.. xvi). pozwola przeniknac przez bariery nieswiadomego zycia psychicznego i odkryc geneze tworow psychicznych i dokladnych zasad ich rozwoju (por. rnozna poznawac wylacznie w wyniku analizy zjawisk zlozonych. ktore na ciemnym tie naszej duszy przygotowuja swiadome zycle" (Wundt. OD WUNDTA DO CZAS()W NAJNOWSIYCH 31 ~~. a nie pomiaru. v). ktory doprowadzil do tego sadu. ktore mialy badane zjawisko psychiczne wywolac (na przyklad swiatlo 0 okreslonym natyzeniu. obejmujace] rezultaty czynnosci psychicznych. Kazdy zatem proces psychiczny. takie jak prawo wzajemnej zaleznosci funkcji psychicznych i prawo rozwoju jednej funkcji z drugiej. prowadzac jq w warunkach nadzoru eksperymentalnego. od ktorego nalezalo te reforme zaczac. chcial on zapewniC nie tylko mozliwosc dowolnego wprowadzania zmian w badanym zjawisku psychicznym. lecz nalezy jeszcze rozszerzyc zakres eksperymentowania. co "siy uswladomilo". dzieje sie poza obszarem swiadomoscl.~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 1. A zatem wczesny Wundt jest przekonany. ze Wundt utozsamial psychike ze swiadornoscia. czego nie mogla ona osiagnac dotychczasowa metoda.2 Samoobserwacja eksperymentalna umozllwia wnioskowanie 0 naturze nieswiadomych proces6w psychicznych J ezeli wspolczesna psychologia eksperymentalna sklonna bylaby podzielac z wczesnym Wundtem jego pojmowanie eksperymentu jako metody pomiarowej. samo w sobie prywatne zjawisko psychiczne stawalo siy zjawiskiem obiektywnym (publicznym). ktora wynika z jednej strony z samego przedmiotu badan psychologicznych.1. ktory prowadzi do owych gotowych wytworow skladajacych sie na swiadomosc. ktorymi sie manipuluje. obejmujacego lata 1874-1920. jest bardziej zblizone do wspolczesnego niz jego pozniejsze ujecie. ze zakres badania psychologicznego ogranicza sie wylacznle do obserwacji tego. To wlasnie przekonanie. ograniczonych do badania indywidualnej swiadomosci. Skoro jednak owe rezultaty wchodza w obreb swiadomej duszy jako juz gotowy produkt.3 Nieeksperymentalna psychologia historyczno-ku Itu rowa Wundt dobrze wiedzial. to jego ukryta strukture mozemy poznac jedynie posrednio.nie mozna bylo przeprowadzac bezposredniej analizy zjawisk psychicznych. czyli introspekcja. ale i jego powtarzalnosc. a nie same te czynnosci. ktore sprowadzone z kol~i do ogolnego "prawa logicznej ewolucji duszy". jest nieswiadomym logicznym wnioskowaniem. ze psychologia jako nauka empiryczna musi opierac sie na faktach. zarzuca Wundt jej niezdolnosc do analizowania zjawisk psychicznych. Co to znaczy? Wspomagajacy samoobserwacje eksperyment byl wprawdzie najwazniejszym. 1862. ustanawiajacy zwiazek miedzy spostrzeganym przedmiotem a spostrzegajacym podmiotem. Wundt utozsamia ze swiadomoscia. metodzie introspekcji.riowej" psychologii osiagnac to. czyli obserwowanie swladomosci jako takiej. Podstawowq metoda badania takiej indywidualnej swladomosct jest samoobserwacja. gdy tymczasem tworzace je proste zjawiska. dzieki analizie genetycznej. Dlatego wszystko. ktora tworza metoda eksperymentalna i "umyslowa rozwaga". widzac w niej "wytwor mistycznej metafizyki"! 1. prowadzacej do zmiany tego zjawiska w daiacy sie zmierzyc sposob.do logicznego procesu wnioskowania. jak sqdzil. w ktorym nie tylko zalozyl on laboratorium psychologiczne. A sama swiadomosc i to. 1862).zlozonymi wytworami nieswiadomej duszy" (Wundt.l Prowadzone przez Wilhelma Wundta badanie psychologiczne metodq introspekcji (samoobserwacji) eksperymentalnej polegalo na tym.

i (2) nieeksperymentalnej (antyindywidualistycznej). omawiajacego zasady rozwoju [ezyka .HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSlYCH 3 je sie w duszy w krotklm okresie zycia jednostki. Owym zrodlem pomocniczym jest wlasnie jego psychologia historyczno-kulturowa.1 ezy rnyslenle mozna badac eksperymentalnie? 1. Takie wlasnie stanowisko metodologiczne sformulowal Wundt juz w swoim programie heidelberskim. wTitchenerowskiej wersji. Iednakze u Titchenera. do ktorej z nich bedzie nalezec niedaleka przy- Przeciw narzuceniu przez Wundta ograniczonej roli eksperymentowi w psychologii wystapil inny jego uczen.Jiistorii naturalnej spoleczenstw ludzkich" . poszerzajaca ten zakres 0 takie "wyzsze procesy psychiczne". powolanych do zycia przez ludzka wspolnote.. zebrany przez statystyke. dwadziescia lat przed smiercia. w swojej Psychopatologii zycu: codziennego . Takze wspolczesne badania w dziedzinie psychologii porownan miydzykulturowych (cross-cultural psychology).powrocic do zapowiadanej w programie heidelberskim pierwszej czesci reformy metody psychologicznej.2.. utozsamil ja z psychologia eksperymentalna. Wundt nie tylko nie zostawil pomyslu na sposob scalenia obu nurtow: eksperymentalnego i historyczno-kulturowego. s. przede wszystklm metody historycznej i metody statystycznej. miedzy innymi Narziss Ach (1871-1946) i Karl Buhler (1879-1963). polegajacej na "otwarciu sobie bogatych zrodel. Zakres znaczeniowy Vijlkerpsychologie najlepiej oddaje termin psychologia historyczno-kulturowa. psychologia rozumiejaca Wilhelma Diltheya i Eduarda Sprangera. w ktorej wiekszosc badan prowadzi sie metoda . mity.zupelnie sluszne i pouczajace". Graumann. 1980). Kledy Titchener. ze wszelkie zjawiska. 1.Jntrospekrja eksperymentalna [. 1992) opracowany w dwudziestoleciu miedzywojennym przez Lwa Wygotskiego (1896-1934) program psychologii historyczno-kulturowego rozwoju wyzszych funkcji czlowieka. zwlaszcza badania rozpoczete w latach siedemdziesiatych przez Eleonore Rosch (1973) nad czynnoseta kategoryzowania percepcyjnego i semantycznego. ze w niedalekiej przyszlosci problematyka psychologii historyczno-kulturowej zepchnie problematyke psychologii eksperymentalnej na drugi plan (Wundt. ale przeciez nie jedyna jej czescla. jak jezyk.zdaniem Wundta . 1908b). 1863). nalezy wyjasniac w jezyku wlasciwosci i relacji przyslugujacych jednostkom (na przyklad ich postaw. w ktorej psychologia eksperymentalna byla wprawdzie wazna. wierzenia reli- gijne. W takim ujeciu psychologia staje sie nauka jedynie dzieki metodzie eksperymentalnej i dlatego wszystko to. ale dalszy rozwoj psychologii postwundtowskiej zostal zdominowany przez eksperymentalne odgalezienie jego dwudzielnej psychologii na przelomie stuleci i w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. ktore by [. socjologia. natomiast we wspolczesnej psychologii. odwoluje siy do wzajemnych oddzialywan wielu swiadornosci.uwazal jego uwagi 0 przejezyczeniach za . Do tej ostatniej zaliczyl wszystkie wyzsze czynnosci psychiczne nlepoddajace sle bada- . Toulmin i Leary.2 Reakcja na psychologle Wundta: szkola wurzburska. inne zas do psychologii historyczno-kulturowej.) jako tworcom owych zjawisk. A to dla Wundta moglo znaczyc tylko jedno: psychologia eksperymentalna nie jest rownowazna z cala psychologia (por. Z opracowanego przez wczesnego Wundta heidelberskiego programu psychologii pozny Wundt rozwijal tylko czesc eksperymentalna. obejmujacy rowniez systematyczne badania eksperymentalne nad rnysleniem i mowa dziecka. okazal siy bardziej wundtowski niz sam Wundt. tak siy nie stalo? Z cala pewnoscia nikt dzisiaj nie zgodzilby sie z E. uznany za tworce szkoly psychologicznej zwanej wurzburska. bylo . zarowno spoleczne.. eksperyment ma wspornagac dajace sie zmyslowo spostrzec i zarejestrowac czynnosci przedmiotowe.. Tymi bogatymi zrodlami pomocniczymi sa: (1) opisy charakterow. Jesl! jednak wyjasnianie wytworow ducha (takich jak jezyk) . Przekazujac w spusciznie swoj program dwudzielnej psychologii. J to jedyna droga do wiedzy psychologicznej". Dlaczego jednak. systemow wartosci itp. uwzgledniajace . popedow i namietnosci ludzkich. Przyjecie takiego punktu widzenia na proces wyjasniania naukowego w psychologii leglo u podstawy wypracowania przez poznego Wundta programu dwoch psychologii: (1) eksperymentalnej (indywidualistycznej). (2) obfity material z doswiadczen codziennego zycia.jednym z najwiekszych bledow dotychczasowej psychologii empirycznej. skoro przewidywal. etnografia. polegaiaca na odrzuceniu indywidualizmu metodologicznego (Brock. obyczaje itp. Titchenerem (1928/1898. to jest ono wyjasnianiem ze stanowiska antyindywidualizmu metodologicznego. Ta "nowa" psychologia Wundta.obtektywna''. czyli Volkerpsychologie. eksperyment rnial wspornagac introspekcje. jak i jedno stkowe . ze . Natomiast nurt historyczno-kulturowy dwudzielnej psychologii Wundta oddzialal w zasadzie tylko na rozwo] innych nauk. nie nalezy do psychologii naukowej. Nade wszystko zas niezbedna byla zmiana postawy metodologicznej przyjmowanej przez Wundta w procesie wyjasniania naukowego. N awet two rca psychoanalizy. tak jak i u Wundta. zwanej fizjologiczna. potrzeb. przeszczeptajac psychologic Wundta na grunt arnerykanskl. psychologia akt6w i psychologia postaci Zostawiajqc potomnym swoj program dwoch psychologii. Oswald Kiilpe (1862-1915). Lezal on u podstaw jego psychologii eksperymentalnej jako psychologii indywidualistycznej i opieral sie na zalozeniu. zagospodarowala siy rowniez na kontynencie europejskim. zebrane przez historykow. Za pierwsze udane polaczenie obu programow psychologii Wundta mozna uwazac (por. od ktorego abstrahuje procedura eksperymentu laboratoryjnego.. wskazuja na rnozliwosc komplementarnego stosowania obu procedur: eksperymentalnej i historyczno-kulturowej.jak wiemy . ale przewidywal nawet . J przyczynily siy do rozszerzenia zakresu naszych psychologicznych badan". Co zakwestionowali wiirzburczycy? W swoim programie dwudzielnej psychologii Wundt w sposob dogmatyczny przyjal. 28). wskazujacy na nieeksperymentalna (historyczna) metode badania oraz na wytwory kultury jako przedmiot badania. szlosc. by w pisanej u schylku zycia dziesieciotomowej VOlkerpsychologie . ktora tworzyli jego uczniowie. jak pokazal dalszy rozwoj psychologii. ze pewne procesy psychiczne naleza do zakresu badan psychologii eksperymentalnej. jezykoznawstwo i antropologia (por.wspolczynnlk humanistyczny". co sie tej metodzie nie poddaje. Wundt musial zapewne zdawac sobie sprawe z rriespojnosci swojej postawy rnetodologicznej wobec wlasnej dwudzielnej psychologii.ktora ukazala sie rok po opublikowaniu przez Wundta pierwszego tomu Volkerpsychologie.ze przyszlosc ma przed soba tylko ten ostatni. w ktoryrn [ednakze nie ma miejsca dla eksperymentu. 1990). Stachowski. [ednakze opowiedzial sie za nim i uczynil podlozem swojej Volkerpsychologie dopiero w okresie lipskim. takich jak etologia. Sigmund Freud. oraz (3) wyniki badan nad rasami i plemionami. prowadzonych z psychologicznego punktu wyjscia (Wundt. mowq i rozwojem ich [ezykow. Przewidywanie ojca nowozytnej psychologii nie tylko sie nie spelnilo. historia ich religii i obyczajow. Wundt nie mial watpllwosci. B.. Do badan psychologicznych prowadzonych w tak szerokim zakresie potrzeba jednak innych niz eksperymentalne metod. 1995a).

Zadanie wytwarza u osoby badaOczywiscie.~~'''''@. szkola jest juz ten sam. Gestaltqualitaten) Ehrenfels zarzucal Wundtowskiej psychologii elementow. ktore w swoich eksperymentach dawanaoczne skladniki myslenia (por. czyms nieporownywalnym ze swymi skladnikami pod wzgledem swych wlasciwosci istotnych" (Wundt.%'t. ktora jest zawsze ta sama. uczewego. w tym naiwyzsza wac te podstawowa dla klasycznej psycholo_ myslenie.. praniania zycia psychicznego czlowieka w psywie niewyrazalne "swiadome stany"! Nie pochologii naukowej drugiej polowy XIX wieku. ktorei przewodzil Franz Brentano (1838-1917).. to. ktore Wundt dawal swoim badaeksperymentalne nad mysleniem byly zaranym. czytalnych byly dla wszystkich zainteresowali kojarzenie. jak Alexius Meinong (1853-1920). Badacze Ale podjete w laboratorium psychologiczz Wtirzburga zauwaZyli. sprowadzajace sie do introspekcyjnej analizy ich tresci na coraz to prostsze skladniki. nych duzym zaskoczeniem. Fundamentalna wlasciwoscia zjawisk psychicznych jest. nej badaczy z Wtirzburga. Psymyslenie jest w rzeczywistosci procesem niechologowie ze szkoly wtirzburskiej zakweswtadomym. inaczej zwanej psychologia atomistyczna. Iakosci postaciowe istnieja poza elementami zmyslowymi i sa do nich. a takze zachowanie. jaki doprowadzil do sformulowania nie sie.34 HISTORIA '. zostawalo zatem nic innego. nazwane przez syjnej mysli psychologicznej Wundta nie nich tendencja determinujaca. dzieki ktomoglo nie wywolac jego reakcji. 776.""-. jako do swego podloza.~~~'W>. wszystkie zlozone czynnosci psychiczne.~~"* .'''»'''>:.. Tomasza z Akwinu. ktorym bylo poznanie zjawisk psychicznych. ktory powstal z jakiejkolwiek liczby elernentow. Ernst Mach (1838-1916). a wiec jest czyms nowym. na ktorego gruncie wyroni mieli wyrazic opinie 0 [akims twierdzeniu sla zapoczatkowana w XVIII wieku w filozofii metafizycznym czy ustosunkowac sie do afoangielskiej psychologia asocjacjonistyczryzmu Nietzschego i dopiero potem dokona. wyzwanie rzucone ortodoknej nastawienie psychiczne. Jego zdaniem. Juz wkrotce. ternu podzialowi pozostal wierny. czyli elementy psychiczne. Leahey. mimo inspirujawodowal Iawine. to jednak nie sa ich suma. szkola wiirzburska niekwestionowala w zasadzie podstawowego celu jego psychologii.*. nie wymagaly od nich rnyslenia. Christian von Ehrenfels (1859-1932) i Carl Stumpf (1848-1936). jako na czynnik ukierunkowuja1987).--~ ~""\. [ak uznac. a nie sama zawartosc tresciowa aktu psychicznego. ktorego swiadomymi wskaznistionowali ten model. stycznosc w czasie i przyobrazen i uczuc. opracowania teorii wypracowanej na podstaNajbardziej jednak nieoczekiwanym wyniwie wynikow wlasnych badan. zbudowanym na fundamencie osiemnastowiecznego empiryzmu i asocjacjonizmu brytyjskiego. ktore jesli nawet skladaja sie z najprostszych elernentow. Itemu z gory przez siebie przyjegii metode badania. ze oprocz zwyklych swiadornych wybienstwo.:wJ. bo w 1913 ro- cych dyskusje wynikow badan i oryginalnego pojecia nastawienia psychicznego (Leahey. Beuiusstheiten). jednakze w sposob niezamierzony przyczynHa sie do poglebienia zarysowujacej sie juz od ostatniego dziesieciolecia XIX wieku szczeliny w monolitycznym gmachu psychologii strukturalistyczno-atomistycznej.powtarzalnosci wyniprowadzone po roku 1909.2 Przedmiotem psychologii jest aktywne i intencjonalne doswladczenle Z krytyka Wundtowskiej psychologii tresci wystapila austriacka szkola psychologii aktow. ale nie zmienia melodii. ktorego wykladow. Na przyklad. nac opisu introspekcyjnego procesu myslotakie jak spostrzeganie. Brentano. Wundtowska koncepcja syntezy tworczej z powodu swego spekulatywnego charakteru nie znalazla oddzwieku..'W&~<fJ.lli. transpozycja dzwiekow melodii do innej skali muzycznej zmienia wprawdzie elementy. Doktryna asocjacjonizmu byla w swiadomosci badanych pojawialy sie mysli glowna psychologicznq zasada opisu i wyjasnieobrazowe (nienaoczne) . badani zem wyzwaniem rzuconym dostojnej tradycji mieli po prostu opisywac introspekcyjnie bopsychologii asocjacjonistycznej jako modelu dziec.'''~~%W-~'%.~~~~~"i'!.>t.v. Proces myslenia w kolejnej probie nie przeniosl si~ na Uniwersytet w Bonn. W przeciwieristwie do owych elernentow psychicznych wyroznione przez wurzburczykow w introspekcyjnej analizie swiadomosci elementy mialy nature .calostek" (niem... myslenie. wstaia w wyniku laczenia sie elementarnych Wyniki pierwszych badan eksperymenprocesow psychicznych przez asociacie. poodpowiedzi. 1908a.-. ktory wyrazil go w swojej zasadzie "syntezy tworcze]". cy myslenie. oraz rnyslowej rekonstrukcji tresci zlozonych z tych skladnikow psychicznych. przypominanie. Przede rej osoba badana wybiera odpowiednie do zawszystkim zakwestionowal on poprawnosc dania skojarzenie z wlasnej sieci zwiazkow metodologicznq procedury eksperymentalasocjacyjnych. Znamienne. a tworzyli jq tacy uczeni. ze zadania eksperynym na Uniwersytecie w Wlirzburgu badania mentalne. W rnysl stanodania znacznie trudniejsze. Jest to rowkiem sporu 0 nienaoczne myslenie bylo bezniez powod. okazalo sie bozwanymi "prawami kojarzenia" (przez podowiem. Pod tym wzgledem poglady przedstawicieli szkoly wiirzburskiej mozna zaliczyc do klasycznej psychologii elementow. ktory spometody psychologicznej.2.. nawlazywal do aktualistycznej psychologii Arystotelesa."'3mt:~~~'v. wychodzace] z zalozenia. Einheiten). Ponadto nie mozna jednowurzburska ostatecznie przestala istniec.~~~~~~~"W:W!b. eksWprawdzie prace. zgodnie z pewnymi zasadami.. gdy byl profesorem filozofii w Wiedniu. W swo- .IT!. tak jak ciala fizyczne skladaja sie z atomow. czyli poszczegolne dzwleki. w ktorych badawiska empiryzmu.~""W!&.:~~~~~. dla ktorego po szkole nie posprzecznie pojawienie sie pierwszych watplizostala zadna alternatywna psychologia .. wedlug Wundta. Psychologia aktow._ _. iz . li badanym. Byl to kamyk. wskazujac na samo zakami (a nie samym mysleniern) sa owe niedanie. ze ten poglad nie byl obcy samemu Wundtowi. 1.''W$. jest czyms wiecej anizeli po prostu tylko surna elementow.'~~~~-. ale kiedy Kulpe kow. Wykryte przez wiirzburczykow mysli nienaoczne byly wprawdzie nowymi jakosciami. byly tam jeszcze metodologicznych . jakim sa owe jakosci postaciowe. Celem poszukiwania owych najprostszych skladnikow swiadomosci byl opis bardziej zlozonych zjawisk psychicznych. ale nadal pozostawaly przeciez tylko elementami. 1976. s. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE .. z ktorych sklada sie swiadomosc i ktore daja sie wyroznic za pomoca metody introspekcji eksperymentalnej. John Watson mial programowo zaatakoniu eksperymentalnemu. kontrast.~%.. przywroconej ponownie do zycia przez sw. W ogloszonym w 1890 roku artykule 0 "jakosciach postaciowych" (niem. _. za ceche wyrozniaiaca przedmiot psychologii przyjrnowala aktywnosc umyslu sklerowana na tresc. 1987).. ze nie uwzglednla waznego skladnika sytuacji percepcyjnej. ze swiadomosc tworza elementarne skladniki (na przyklad wrazenia).przelotne. Wtirzburczycy natomiast stosowali zawyjasniania procesu myslenia. ".. w: Pieter.~~~~~:w. 147). przez umysl dodawane. nie czesnie myslec 0 zadaniu problemowym i go pozostawiwszy zadnego systematycznego obserwowac. ze a zasade te przyjmowal rowniez Wundt.". shichali Edmund Husserl i Sigmund Freud. ktora reprezentowal Ehrenfels.~'W.wytwor psychiczny.~''\. s.rniwosci co do rzetelnosci i trafnosci samej mo nowatorskiego ujecia przez jej czlonkow metody introspekcji. czynowosc)."WJ&~~Th. zalozyciel szkoly psychologii aktow.~ik. nazywanymi przez nich "swiadomymi poczuciami" (niem. towarzyszacych aktom woli. ktorym daly poczatek perymentalne badanie procesu myslenia nie badania eksperymentalne podjete na Unispelnia jednego z najwazniejszych warunkow wersytecie w Wtirzburgu. Podpierajac swoja krytyke swiadomosciowej psychologii Wundta argumentem nienaocznosci pewnych skladnikow tresci swiadornosci..~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 35 ku..

przeszla do historii pod nazwa szkoly psychologii postaci. ujmowal OWqcalose jako jeszcze jeden element.'>j..'c. Wundt za glowne zadanie uwazal analize tresci takich aktow.'t. Tak oto psychologia nie po raz pier- . ze calosc jest czyms wiecej niz suma skladnikow. Wolfgang Kohler (1887-1967) i Kurt Koffka (1880-1941). byla wrecz swiatopogladem.~%~§:£:$. egzystencjalizmie.~~:m. Psychologowie ci takze poslugiwali sie metoda introspekcji. intendere .2 sekundy). przez co w istocie nie zrywal z tradycyjna Wundtowska psychologia elementow. lecz jest takze czyms innym. lezacego u podstaw percepcji obrazu filmowego. Viney. gdyz nadal podtrzymywal on podstawowe znaczenie elernentow sensorycznych.. Zatem postaci. ktora John Searle (1995) uwaza za . procesualny charakter zjawiska psychiczne- HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE ~1:&>:.mocq apercepcyjna umyslu . jak i naturalnosc zjawiska psychicznego.%"i:':'f. pozostajace bez watpienia pod wplywem rnysli filozoficznej Immanuela Kanta (1724-1804).~W£::. Obejmujac zagadnienia moralnosci i etyki.:'illJ>:1::&'Th>J0J:~'J:~. W Polsce kontynuatorem i propagatorem gloszonych przez Brentane pogladow filozoficznych i psychologicznych byl Kazimierz Twardowski. jednakze powszechnie przyjal sie w jezyku polskim termin "postae" i stad Gestaltpsychologie tlumaczy sie jako "psychologie postaci". epistemologiczne i ontologiczne plerwszenstwo calosci przed jej czesciami. czyli ruch. twierdzac.:'t:&.~". Intencjonalnosc jako fundamentalna wlasciwosc zjawisk psychicznych jest podstawa odroznienia ich od zjawisk fizycznych.?. Za formalny poczatek "gestaltyzmu" uwaza sie rok 1910.:&@[&'~~fg.~.3 Psychologia postaci neguje WundtowskCJ zasade syntezy tw6rczej Wprawdzie trudno wiernie oddac znaczenie niemieckiego wyrazu Gestalt. dla ktorego zasada organizujaca zawierala sie juz w samym doswiadczeniu. Na idee Gestalt naprowadzily Wertheimera jego badania w dziedzinie muzyki i myslenia. czyli zaczynajaca sie od doswladczenia ruchu. zjawiska psychiczne sa zawsze aktami. dzieki czemu akt psychiczny jest zawsze przedmiotowy (obiektywny). Iezeli osobie badanej wyswietll sie na ekranie kolejno dwa odcinki w krotkim odstepie czasowym (mniej niz 0. w ktorym Wertheimer rozpoczal badania eksperymentalne nad spostrzeganiem ruchu pozornego (stroboskopowego). z ktorych . ktory byl jego uczniem.'-"<.'%"%w.~"'i:"b. mozna tez dyskutowac. ktore z kolei stanowia material do dalszych badan. ani najwazniejszyrn przedmiotem zainteresowania psychologow postaci.'t.:M:Wi!!f&~>".. Z drugiej strony jednak Ehrenfels.'.%'R!»""'x'!§..'&. Dlatego tylko analiza przebiegajaca "z gory na dol". Postac nie tylko nie jest okreslona przez jej elementy skladowe. Brentano nie byl wprawdzie przeclwnikiem badan eksperymentalnych w psychologii. ze swiat jest dostepna percepcji zmyslowej spojna caloscia. Procesy percepcyjne nie byly jednak ani pierwszym. ale wyzej nad nie stawial przygotowujaca je odpowiedniq prace teoretycznq. ze calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.. Iego wplywy sa widoczne w amerykanskim funkcjonalizmie. W przeciwienstwie do zjawisk fizycznych. nie wyjasnia suma pojedynczych elementow . to spostrzeze ona przesuniecie sie calego odcinka. a nie badanie ich samych. wyrazony w jego zasadzie syntezy tworczej. Psychologia aktow zrywala z wundtowska tradycja analizy tresci swiadomego doswiadczenia. ktorego w rzeczywistosci nie rna (Wertheimer. . Z tego punktu widzenia psychologia postaci odrzucala Wundtowski holizm.2. ale same te elementy sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci.:'$"0'».~"*'"'%:"»'1?®:~"$:~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZAs6w NAJNOWSZVCH 37 go.x. u ktorej podstaw lezalo przekonanie. Wprawdzie u podloza takiego pozornego ruchu tkwia elementarne wrazenia wzrokowe.*''X. ze przedmiotem psychologii prawdziwie emplrycznej jest aktywne i intencjonalne doswiadczenie..'<:>i."'t-. "forma". w ktorych te przedmioty lstnieja w sposob intencjonalny (przykladem jest slyszenie dzwieku). poniewaz ruch ten nie zawiera w sobie niezmienionych elementow. dzieki Husserlowi. Psychologia postaci glosi wiec psychologiczne. ktoryrn moze bye "postae". 1912). ktore "dzieje sle". W filozofii wplyw Brentany najbardziej uwidocznil sie w fenomenologii. podkreslajacej czynny."%:~Wit:~~~~&'». a nawet powszechna religia. ale nie sposob go wyjasnk' przez odwolanie sie do prostego sumowania siy niezmienionych wrazen. czyli doswiadczenia ruchu.-. ktoryrni sa zawsze przedmioty (na przyklad dzwieki). Taki sposob analizy pozwala zachowac zarowno rygor naukowy. psychologii postaci.'f:..:.~{.. "calose" czy "schemat". prowadzi do odkrycia naturalnych skladnikow i laczacych je relacji. co znaczy. staje sie wyzwaniem rzuconym nauce 0 poznaniu w jej dazeniu do stworzenia komputerowej inteligencji.tworza sie wieksze calosci. Intencjonalnosc aktu psychicznego (lac. W koncu idea postaci stala sie dla Wertheimera czyms wiecej niz tylko teoria psychologii. jak w transpozycji dzwiekow melodii. 1993).poniewaz wskutek odpowiedniego ukladu czasowo-przestrzennego bodzcow spostrzegane zjawisko jestjakosclowo inne.i!?~w.<&:~-m.:''.dwoch nieporuszajacych sie blyskow swiatla .Jduczowe pojecie w opisach struktury zachowania".6 im podstawowym dziele Psychologie vom empirischen Standpunkte (Psychologia ze stanowiska empirycznego) z roku 1874 kwestionuje on zwiazanie sie psychologil z fizjologia jako warunek jej naukowosci i wskazuje. Nie wyjasnia go rowniez koncepcja jakosci postacio- Wolfgang Kohler (1887-1967) Max Wertheimer (1880-1943) wych Ehrenfelsa. a po dojsciu Hitlera do wladzy kontynuowana na emigracji w Stanach. Na radykalny krok w kierunku szerszej koncepcji przedmiotu i metod psychologii zdobyla sie dopiero na poczatku XX wieku grupa psychologow: Max Wertheimer (1880-1943).kierowac sie ku czemus. 1. w jakim stopniu oddzialal na mysl psychoanalityczna Freuda (por. ktorych dztalalnosc naukowa. jako polowiczny. W spolczesnie Brentanowska koncepcja [ntencjonalnosci jako kryterium psychicznosci. Nawet bowiem w swojej aktualistycznej koncepcji duszy.''§N. rozpoczeta na Uniwersytecie Berlinskim. logiczne.ksztalt". zmierzac do czegos) to jego ukierunkowanie sie na przedmiot zewnetrzny w stosunku do podmiotu doswiadczajacego.'!!&.<.

s. gubiacych sie raczej w szczegolach" (Tomaszewski. ktora stawala sie wlasnie nauka 0 zachowaniu.jak wykazala Mary Henle (1978) ..jego analiza za posrednictwem metody samoobserwacji eksperymentalnej. psychologia genetyczna.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZYCH f». Iednakze amerykanski funkcjonalizm mial wiecej wspolnego z niemieckim "gestaltyzmem" niz z amery- Wystepujac przeciw psychologii Wundta. Nie by/oby w tym nic dziwnego. wywodzaca sie od Wundta. potem behawioryzm".genetyczna (Boring. Kohlera i Koffke. osobowosci. ze mogq one bye rozwiqzywane w spos6b redukcjonistyczny. ze bada ona zjawiska swiadornosci z punktu widzenia ich biologicznego znaczenia. 64). takie jak zniesienie tradycyjnej przepasci miedzy spostrzeganiem a mysleniem i motoryka.3.''i~ffi. byla psychologia rozwojowa. oparta na paradygmacie biologii ewolucyjnej i zaimujaca sie psychlka od strony historycznej (diachronicznej).~\"%~'4. pod tytulern Nowe kierunki psychologii. Natomiast neoanalitycznej terapii Gestalt Fritza Perlsa. gdyz przy calej odmiennosci stanowisk ani psychologowie postaci. ktorego badania w zakresie motywacji. ktore] przedmiotem bylo swia- .. w ktorej "w panujacym wowczas chaosie potrafil on wyroznic te wlasnie kierunki.~~~~~~~~~lli. Druga. gdyby w epoce wzmolonego zainteresowania problemami ekologii. byla psychologia porownawcza (O'Donnell.~~%. 1963. [ . Systematycznego przedstawienia dorobku psychologow postaci podjal sie u nas Wlodzimierz Szewczuk w opublikowanej w 1951 roku pracy Teoria postaci i psychologia postaci. psychologii spolecznej i rozwiazywania konfliktow znaczaco wplynely na rozwoj Kurt Lewin (1890-1947) wspolczesnej psychologii. 1985). 1950. nic nie laczy . Majac za swo] przedmiot zmiany zachodzace w indywidualnym organizmie od poczatku zycia embrionalnego po dojrzalosc.2. 1963).na wspolnym gruncie fenomenalizmu.. s.. s.fizyczne cialo odziedziczyla po niemieckim eksperymentalizmie. a badajac procesy psychiczne organizmu w relacji do zachowania wewnatrz roznych gatunkow lub . Pierwsza. wykazal zarazem. s. 373) twierdzi nawet.~'lli~"''<£.'''$. ze teoria postaci jest bez wqtpienia blizsza stanowisku nauki lat 80.1 Psychologia bada urnysl w dzialaniu Od psychologii introspekcyjnej (a zatem i od psychologii postaci) psychologic funkcjonalna odroznia jednak to. kanskim behawioryzmem."'%.w obrebie tego samego gatunku.&'Wt~~~~"<1. Wprawdzie "gestaltysci" juz dawniej toczyli spory z przedstawicielami na przyklad Wundtowsko-Titchenerowskiej psychologii strukturalnej. Przedtem jednak w sukurs . psy- chologowie postaci wystepowali przeciw dorninacji psychologii jako nauki 0 niesubstancjalnej duszy. byla psychologia tresci. 1985). Zastosowanie zasad psychologicznych w praktyce Iak pisze Edwin Boring (1950. zastali tam psychologie. 1992). a zadaniem .z filogenetycznego punktu widzenia . badane obiektywna metoda obserwacji eksperymentalnej w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych.z psychologia postaci w rozumieniu teorii gloszonej przez Wertheimera. I wlasnie przeciwko tej psychologii skieruja oni teraz swoja krytyke.. nil by/a w latach 40.~~~ 39 wszy i nie ostatni przekraczala przez siebie sama granice. Funkcjonalizm jest zatem nie tyle szkola psychologiczna. T Tomaszewski przypomina. 68-69). [ednakze jest w niej wiele idei bliskich kierunkowi badan psychologicznych podejmowanych w ostatnim dwudziestoleciu naszego wieku. Amerykanska psychologia funkcjonalna . O'Donnell. a jej przedmiotem mialy bye procesy uczenia siy i pamieci. 1.4 Psychologia postaci jako pierwszy przejaw wielkiego kryzysu psychologil Psychologia postaci byla przede wszystkim pierwszym przejawem wielkiego ruchu teoretycznego.nie kwestionowali realnosci psychiki. poza podobienstwem w nazwie. byla psychologia aktow. 1950. dzieki czemu stala sie dualistyczna: z jednej strony fizykalistyczna. I) ukazala sie praca Mieczyslawa Kreutza. kt6remu towarzyszy obawa. Teraz zas przedmiotem ich krytyki stal sle ruch. Tomaszewski zaliczyl te prace do najgruntowniejszych studiow tego rodzaju w literaturze swiatowej (por. ustanowione 1. ktory zapowiadal radykalny odwrot od psychologii jako nauki o swiadomosci. ktore pozniej okazaly sie rzeczywiscie najbardziej zywotne.~~~~~~~-:z. 505). ze glownym przedmiotem badan psychologicznych sa zjawiska swladomosci" (Tomaszewski.~--. uniemozllwiajacymi wyjasnienie obiektywnych zaleznosci. Iednym z najbardziej zasluzonych pod tym wzgledern badaczy byl Kurt Lewin (1890-1947). a nie szuka ogolnych praw zycia psychicznego na podstawie wyodrebnionych ze stan ow swladomosci. ile punktem widzenia.gestaltvstom" przyszedl funkcjonalizm... z drugiej . 1963. a tym samym i uzytecznosci metody introspekcyjnej. Przeciwstawila sie Ameryka i dostala najpierw funkcjonalizm. ani psychologowie funkcjonalni nigdy . ktorej zadanie stanowila analiza introspekcyjna swiadornych doswiadczen normalnego osobnika na ich elementarne skladniki. teoria postaci zostala odkryta na nowo. Wayne Viney (1993.w przeciwieristwie do behawiorystow . Szewczuk.~""~rr""''W. Kiedy cwierc wieku pozniej liderzy Gesialtpsychologie zostali zmuszeni do kontynuowania swej dzialalnosci naukowej na emigracji w Ameryce.~'\. ktory rozpoczal sie w psychologii na poczatku XX wieku jako pierwsza oznaka wielkiego "kryzysu psychologii" (Tomaszewski. introspekcyjnie izolowanych elementow. nawet jesli tymi elementami sa Gestalten. J dome doswiadczenie bezposrednie. ktora Funkcjonalizm: Psychologia reczy za filozofle. a umysl dostala od Darwina" (Boring. ze ustalone przez nich prawa postaci sa w rzeczywistosci prawami pozornymi. 643): "Niemcy przeciwstawily sie Wundtowskiej tradycji i otrzymaly Gestalten."'Th. ze w roku 1933 w Encyklopedii wychowania (t. Podkreslajac w niej nlewatpliwe zaslugi psychologow postaci. Idee psychologow postaci inspirowaly takze innych do podejmowania badan w zakresie subdyscyplin psychologii. Chociaz dzisiaj psychologowie nie odwolujq sie juz do dokonan psychologii postaci. ale prowadzili je na ogol . Sprowadzajac swoje zadanie do obserwacji behawioralnych przejawow zycla psychicznego.""i!&. s. Warto porownac te prace z odpowiednimi owczesnymi pracami autorow zagranicznych. przyjmujacego.

higieny psychicznej i psychologii dziecka."%.3 Psychologia funkcjonalna jako sprawdzian praktycznej uzytecznosci pragmatycznej teorii prawdy Pojecie swiadornosci. Potwierdza to rowniez kariera zawodowa i naukowa Edwarda Thorndike'a (1874-1949). Dla funkcjonalisty swiadomosc nie jest fenomenologicznym przejawem umyslu. jak widac. 1. gloszonej przez Williama Iamesa (1842-1910).~~~~~~"t. Baldwin twierdzil. ujawnila istnienie gleboklego rozlamu w psychologii: okazalo sie bowiem. ktory swoje prace teoretyczne z psychologii wychowania i nauczania oparl na wynikach wlasnych badan nad zwierzetarni. W roku 1925 zas Coleman Griffith zalozyl w Illinois poradnie psychologiczna dla sportowc6w. torulae w ten spos6b droge praktycznym zastosowaniom zasad psychologicznych w dziedzinie wychowania. jesli pozwalaja ich glosicielowi skutecznie dzialac (O'Donnell. Program psychologii ze stanowiska genetycznego uderzal w sama podstawe klasycznej psychologii introspekcyjnej: w metode introspekcji. 1985). W roku 1895 James Baldwin (1861-1934) wystapil otwarcie z krytyka podstawowej dla strukturalizmu Titchenera koncepcji "gotowej" swladomosci. musiala zastapic metode samoobserwacji metoda obiektywna. Owocem tych ostatnich byla jego rozprawa doktorska na temat inteligencji zwierzat (Thorndike. stalo sie cen- . jak i Baldwin nawiazywali do wczesniejszej koncepcji urnyslu jako mechanizmu przystosowania czlowieka do srodowiska. Kiedy zas grupa psycholog6w (gl6wnie z Uniwersytetu w Chicago) opowiedziala sie po stronie Baldwina. kt6ra sie wywlazala. Hall (1844-1924) rniala w istocie spekulatywny charakter. ze psychologia genetyczna torowala droge do wprowadzenia psychologii zwlerzat do laboratori6w psychologicznych. zdolna do przewidywania ludzkiego zachowania.~'Wb.AU:". to psychologia moze sie stac na- Hugo Munsterberg (1863-1916) sytecie Pennsylvania. Pod koniec lat dziewiecdziestatych Hall wprowadza psychoIogie genetyczna do laboratorium psychologicznego jako psychologic porownawcza.'1t-t~~~'-®:~~~~~Xlli~"h'~\\'~ uka w pelni praktyczna. 1985)."'fu"w&'%. Amerykanin niemieckiego pochodzenia. Pierwsza dziedzlna zastosowan psychologii w Ameryce byla oswiata i wychowanie. przyczynowo-skutkowym lancuchu doswiadczenia czlowieka i w ten spos6b ratuje idealizm i wolna wole przed zredukowaniem do jezyka fizjologii i fizyki (por. Lightner Witmer (1867-1956)..mw.~'%.%..?i."'»$. Hugo Mtinsterberg (1863-1916). W roku 1890 James McKeen Cattell (1860-1944) pierwszy uzyl terminu "test umyslowy" na oznaczenie zadan eksperymentalnych. nalezaca juz dzisiaj do klasyki w tej dziedzinie. James. prowadzone ze stanowiska genetycznego. zalozyl pierwsza w swiecie klinike psychologiczna na Uniwer- Granville S. dokonal John Dewey (1859-1952) z Uniwersytetu w Chicago. roznica stanowisk jeszcze bardziej sie uwydatnila i w ten oto spos6b zostaly powolane do zycia psycho- William James (1842-1910) logiczne szkoly strukturalizmu i funkcjonalizmu (O'Donnell.<. lecz funkcjonalnym etapem w procesie przystosowania biologicznego organizmu do srodowiska. kt6rymi posluzyl sie w laboratorium. Ich filozoficznej syntezy. ukierunkowaly jego pozniejsze zainteresowania samym procesem uczenia sie.umysl z punktu widzenia jego zdolnosci przystosowawczych.w. Zar6wno Granville Hall (1844-1924). drudzy . zgodnie z kt6rym swiadorna mysl jest odpowiedzla organizmu na zywotne dla niego problemy.~""<'@.."'i:""'~%'t. jakie napotyka on w swoich usilowaniach przystosowania sie do otoczenia.~~". wylaczenie z repertuaru badan wyzszych proces6w psychicznych oraz w jej powiazania z filozofia.3.z tego punktu widzenia przekonania 0 rzeczywistosci sa prawdziwe. 1. zwany niekiedy "ojcern psychologii stosowanej".._"'%. ze jedni badaja sam umysl.¥:'%. ktora nieoczekiwanie pojawia sie w zdeterminowanym.""l-.'~T&. 1890). Baldwin . zyski plynace z nadania jej empirycznego charakteru wydawaly sie wielu psychologom warte zachodu. ze doswiadczenie i wprawa introspekcjonist6w w interpretowaniu obserwacji wlasnych akt6w swiadomosci znieksztalcaja wyniki eksperymentu introspekcyjnego.i~*"~""h'1- 40 .m:~U~~~"'%. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH 41 •.. w han dlu i przernysle."i:.2 Funkcjonalizm toruje droge praktycznym zastosowaniom psychologll ZwaZywszy jeszcze na to.'%. kt6rej celem miala bye terapia i diagnoza psychologiczna. propagowal na poczatku wieku zastosowania psychologii w sadownictwie. A skoro tak. a przeciwko Titchenerowi.teoretyczna.. W spos6b naturalny filozofia chicagowska zaczela skupiac uwage na psychologii . ktora Iames okreslil jako "nowy system filozofii".3. Dyskusja. Byla ona przesycona duchem amerykanskiego pragmatyzmu Charlesa Peirce'a i Iamesa. 1898). i to do tego stopnia. Szesc lat p6iniej jego byly student.. Hall podkreslal jej strone praktyczna.. wychowaniu. a do tego najbardziej nadawala sie metoda stosowana w badaniu zwierzat. W roku 1920 John Watson zastosowal zasady behawioryzmu w przernysle reklamowym.. ze sam Iwan Pawlow (1849-1936) uznal go za zalozyciela behawioryzmu. J ego wczesne badania nad dzieckiem. psychologia rozwojowa i wychowawcza w USA wziela sw6j rodow6d z psychologii zwierzat.

John Watson (1878-1958) . Dlatego rnogl w tytule swego artykulu-oredzia zachowac slowo "psychologia". nie spieszyl sie z jego ogloszeniem. mUSZqmiec posredni zwiazek ze swiadomoscia.w wykladzie wygloszonym w dniu 24lutego 1913 roku na posiedzeniu Nowojorskiego Oddzialu Amerykanskiego Towarzystwa Psychologicznego na terenie Uniwersytetu Columbia... reczyla w ten sposob za filozoficzna (pragmatyczna) teorie prawdy: prawdziwe sa te mysli. ezy majq one zwiqzek z problemami "swiadomosei". skoro miala bye prawdziwa. 1981/1913. jak tylko oglosic..a nie swladomose . odmien- . Niebawem inny "ojciec" zapowie zbudowanie w ciagu kilku lat "nowej" psychologii. 1."'<.. gdy nie potrzebuje juz ludzic sie.""%.] pr6bq dokonania jednej rzeezy . gotowej bronic autonomii psychologii przed zakusami redukcjonizmu przyrodniczego. ze jakakolwiek proba wprowadzenia w zycie alternatywy skonczylaby sie niepowodzeniem. albo badanie zaehowania pozostanie w postaei ealkowieie wydzielonej i niezaleinej nauki (Watson. Nie wydaje sie to jednak Watsonowi mozliwe i dlatego jedyne wyjscie widzi on w kompromisie: [. 1981/1913. w ktorym psychologia zmuszona jest pozegnac wszelkie referencje do swiadomosci. na ktore moglaby pojse psychologia. Zamierzajac rozwiazywac problemy w istotny sposob powiazane z zachowaniem metoda bezposrednie] obserwacji w warunkach eksperymentalnych i nie odwolywac sie przy tym do swiadomosci. -. sarna musiala poddac sie sprawdzianowi praktycznej uzytecznosci. ktory przeszedl do historii psychologii jako "manifest behawiorystyczny" i zostal jeszcze w tym samym roku opublikowany pod tytulem Psychology as the behaviorist views it (Psychologia. choc juz na poczatku 1910 roku mial gotowy glowny zrab swego programu behawioryzmu. 1985. to przeciez nic innego. Dopoki jednak dziedzina faktow psychologii beda zjawiska swiadomosci. jak zakreslenie pola problematyki badawczej.. ze przedmiotem obserwacji sa stany psychiczne" (Watson.. z cala pewnoscia przyczynilaby sle do wylaczenia go ze spolecznosci psychologow akademickich. jak to sobie wymarzyl. nauki eksperymentalne i nauki spoleczne. czy tez nie tracic z oczu szeroko rozumianego biologicznego punktu widzenia.. 35). Skoro jednak maja one nalezec do "krolestwa psychologii". s. nie mialy sie nigdy sprawdzic.1 "Manifest behawiorystyczny" Watsona John B.przedmiotem psychologii Projekt takiej psychologii przedstawil trzydziestopiecioletni wowczas "badacz zachowania zwierzat" z Uniwersytetu Johns Hopkins w Baltimore .. 1981/1913. jakie wielu badaezy przez tyle lat uznaje za uzyteczne w badaniaeh nad zwlorzetarnl nizej rozwini~tymi niz ezlowiek (Watson. I TEORIE PSYCHOLOGICZNE fu. tworzenie sie nawykow. 200). 502). Pragmatyczna teoria prawdy. czas. s.. ktorej przedmiotem byl umysl jako narzedzie przystosowania czlowieka do srodowiska. wzqledu na to. tak aby objqc fakty behawioralne. Ten funkcjonalizm rnial scalic trzy dziedziny: filozofie. w jakim pojmowali jq wspolczesni mu psychologowie.. ktora Watson ..] albo psyehologia bedzle musiala zmienlc sw6j punkt widzenia. czyli bye przez analogie zinterpretowane w jezyku swladomosci. byl wezwaniem do rewolucji w psychologii w imie "obiekiywnej psychologii zachowania". Watson (1878-1958) Psychologia behawiorystyczna: chwilowy rozbrat psychologii z fllozofla Przewidywania Wilhelma Wundta .uznawszy sie za jej tworce (zwrocmy uwage na przedimek okreslony the przed slowem behaviorist w tytule wykladu) . 1. ze .4.~~'<£~~~~~m.. r HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSIYCH 43 xx mosc.~'\. Owo tytulowe behawiorystyczne widzenie psychologii.""m. Byl on dla Watsona [.~~~~'%.2 ezy behawioryzm jest psychologia? . w ktorej .~~'<%. jak bodziec i reakcja.introspekcja. i w ktore] zamiast terminami: swiado- Wyklad.. poniewaz dobrze wiedzial.~"1'1.. Ale co wtedy pozostanie z psychologii? Watson wierzy. ze teza. Watson dal tutaj wyraz swemu przekonaniu. ze mozna zbudowac psychologie.ffu"'!fu"J. stany psychiczne. do ktorego Watson nawolywal w swoim manlfescie.""'W!. s. bez Watson musial miec swiadomosc (rezygnujac z przyjmowania swladomosci w sensie psychologicznym.. Psychologii traktowanej jako eksperymentalna nauka o zjawiskach swiadomosci nie udalo sie w ciqgu piecdziesieclu kilku lat jej istnienia nie tylko okreslic swojego miejsca w swiecie jako rzeczywistej nauki przyrodniczej. ktore sie sprawdzaja przez swe nastepstwa.~~~'~ tralnym pojeciem amerykansklego funkcjonalizmu. tak dlugo dane behawioralne same w sobie nie beda przedstawialy war tosci. przyjmujac reakcje warunkowa za jednostke nawyku. Niektore glowne terminy psychologii behawiorystycznej.co do przyszlych losow psychologii eksperymentalnej..nadszedl czas.1.. tresci swiadomosci weryfikowalne introspekcyjnie. Watson zapozyczyl od tworcy fizjologii wyzszych czynnosci nerwowych . jak na przyklad . integracja nawykow itd.. a zwlaszcza nastepstwa praktyczne. 1. nie jest dostepna badaniom eksperymentalnym.499).Kompromis". napotykajac zdecydowany opor wplywowej spolecznosci uczonych.~~~"'f&1. Nie pozostawalo zatern nic innego.~~~ 42 HISTORIA " .. ktory zostawil trwaly slad w swiadornosci psychologow konczacego sle wieku. s.'W&. uznawal jq wszakze za "instrument lub narzedzie.~~~~~~~~~'4. Psychologia funkcjonalna.ndruch warunkowy". 1990/1925. psychika.4. Zadawnione poczucie braku stabilizacji zawodowej i instytucjonalnej powstrzymywalo go jeszcze przez nastepne trzy lata przed przypuszczeniem obrazoburczego ataku na psychologie.zastosowania do eksperymentalnyeh badan nad ezlowiekiem tego samego rodzaju proeedury i tego samego jezyka opisu. aczkolwiek biologiczne. Dlatego.1.'W&'"t. Nie dose na tym.. ale takze nie potrafila ona znalezc miejsca w praktyce ludzi roznych zawodow. wyobrazenie itp. I psychologia funkcjonalna stala sie takim sprawdzianem i poreczeniem. ktorym posluguja sie wszyscy naukowcy"). s. bedzie mozna poslugiwac sie takimi okresleniami. a nie swiadomosc. 509).4. Watson musial "przemodelowac obecna psychologie czlowieka i zmienic powszechna postawe wobec calej problematyki swiadomoscl" (O'Donnell.nazwal behawioryzmem.1 Zachowanie . ze swtadomosc w takim sensie. a jedyna bezposrednia metoda uzyskiwania do nich dostepu . wydawal mu sie jedynym ustepstwem na rzecz fizjologii. ktorej obiektywnym przedmiotem badan bedzie zachowanie. jak widzi ja behawiorysta).ojca wspolczesnej psychologii . sformulowana tak. .Iwana Pawlowa..czkrwiek powinien bye badany w warunkach odpowiadajacych jak najscisle] warunkom eksperyrnentow ze zwierzetami" (Watson.

1. 1981/1913. W historii behawioryzmu praca Morgana z 1894 roku rna podstawowe znaczenie z dwoch powodow. Tym nienazwanym celem ataku byla koncepcja psychologii porownawcze] Lloyda Morgana (1852-1936). 181). behawioryzm wywodzi sie bezposrednio z porownawczej psychologii zachowania zwierzat i to wlasnie Morgan nadal jej status nauki.%~~<."'" "v.:.."'~"%. eksperymentalnq dziedzina nauk przyrodniczych.-. w psychologii jako dziedzinie naukowej juz od dluzszego czasu panowal zamet (Wozniak. czyli introspekcji. Inni. s.:g_'''$:~Jk.. nawolywal Watson w swoim manifescie z 1913 roku."%..r»'fu""%. ze on sam uwazal za stosowne wyznac: "Bye moze walcze ze strachem na wroble. Wozniak. . 497-498). Morgan wymagal od badacza psychiki zwlerzat. Introspekcja nie jest podstawowq sposrod jej metod. ani tez wartosc naukowa jej danych nie zalezv od latwosci. ale atakowano nawet sarno pojecie swiadomosci.i~.''4/-lflfiw... Po pierwsze. z drugiej zas kwestionowano przeciez sarna te podstawe. nawiazujacej rzekomo do scholastycznej zasady. nasuwal siy sam: skoro swiadomosc zostala zredukowana do mechanizmu regulujacego zachowanie.. ze bez tego kontekstu intelektualnego.'!J:. Jej celem teoretycznym jest przewidywanie i kontrola zachowania. Hume z kolei oddzialal silnie na obiektywizm empiryzmu porownawczego Franza Josepha Galla (1758-1828). a stany psychiczne ze stanami swiadomega doswladczenia. ~mm-~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSZYCH 45 nej od tej.'?Mh"%'''~<>..fr.falszywosc doktryny".. na przyklad prostego kojarzenia przedstawien (por. i po drugie. s. 0 ile mogly one rzucic swiatlo na powstanie swiadomosci u czlowieka. 198111913.~~~<..2 W roku 1913 nie bylo rewolucji w psychologii Iednakze wbrew powszechnej opinii Watsonowski "manifest behawiorystyczny" nie rozpetal rewolucji. do wystapienia przeciwko Morganowskiej wersji psychologii porownawczej.~.~%.~.?. ktora glosi. a takze ustabillzowana pozycje zawodowa .44 !§.%..-. Bedzie to jednak mozliwe tylko wtedy. Behawiorysta.kanon Morgana" wskazuje psychologowi sposob obserwowania jego wlasnych procesow psychicznych i moze bye zinterpretowany nastepujaco: jesli wyniki samoobserwacji wlasnych procesow psychicznych psychologa maja mu sluzyc za podstawe wnioskowania przez analogie 0 naturze psychiki zwierzat.*"-'S:-. :~u:'«<<<"<.~~"t.~~""'?.~~":r&. a tymsamym i jej podstawowej metody . Odniesiony do tresci pierwszego warunku ."»lm'i. 1976.><r::. a nie swiadomosc. HISTORIA ~~'%....'$. 1990). po pierwsze. jak widzi jq behawiorysta.<&~'w. Iuz bowiem Wundtowskie ujecie psychologii zwierzat uwzglednialo przejawy zycia psychicznego zwierzat 0 tyle. wylozona w jego An Introduction to Comparative Psychology (Wprowadzenie do psychologii porownawczej) z 1894 roku. Iedni woleli obejsc caly problem. 1993b).:'~''»''»''m. Jest zatem rzecza oczywista.::. [ezell wystarczy odwolac siy do nizszych procesow psychicznych. Zgodnie z nim "w zadnym wypadku zadne] czynnosci nie nalezy wyjasniac jako skutku wyzszej zdolnosci psychicznej.wr.. Juz bowiem D.~". dopoki nie bedziemy ich mogli zinterpretowac przez analogie w terminach swiadomosci" (Watson. aby precyzyjne metody behawioralne (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mogly doprowadzic do ich rozwiazania (Watson. Pomysl jednolitego schematu badania zachowania zwierzat i czlowieka rowniez nie byl nowy. probujac wynalezc zestaw obiektywnych (strukturalnych i funkcjonalnych) kryteriow zjawisk swiadomosci. to powinien on bezwzglednie unikac wyjasniania zachowania zwierzat w jezyku wlasnych wyiszych procesow psychicznych. s. pozbawial ja Watsonjej podstawowego przedmiotu badan.fu'wff. mogl rzucic wyzwanie: Psychologia [taka].~'§.. Nieporozumieniem jest wiec uporczywie powtarzane interpretowanie tego kanonu jako tak zwanej zasady oszczednosci (np. J ej przydatnosc zakwestionowal juz James. gdy badacz. dqzqc do uzyskania jednolitego schematu reakcji zwierzat. 1993b).'t:.introspekcji.""'§. Gdy wstepowal na mownice. na przyklad myslenia. wychodzac z pozycji rodzacego sie wlasnie funkcjonalizmu..~'?i-:.~!?&'fu"'§. okaze sie na tyle biegly w introspekcji...4. Psychologia stanela przed dylematem: z jednej strony podstawa jej istnienia jako nauki niezaleznej od biologii i fizjologii bylo uznanie jej za nauke 0 zjawiskach swiadornosci.. Po drugie.4. Moze zatem najlepszym rozstrzygnieciern dylematu byloby dopuszczenie do glosu wynikow badan? Ale uderzenie w swiadomosc jako przedmiot psychologii bylo [ednoczesnie zakwestionowaniem wiarygodnosci metody badan.''t. Kiedy wiec wstepowal na mown icy pamietnego 241utego 1913 roku. gdy wprowadzil swoje slynne pojecie "strumien swladomosci''.-:. by we wlasnych zjawiskach swiadomosci umiec odrozniac wyzsze procesy psychiczne od nizszych. ktory pozostalo tylko wclelic w zycie. ktory zawieralo Wprowadzenie do psychologii porou» nawczej Morgana.~w.. by staral sie jq zrozumiec przez analogie do wlasnych procesow umyslowych."">o. ktorego od roku 1909 byl redaktorem naczelnym.-. nad ktorymi pracuje obecnie psychologia introspekcyjna. Krytykowali jej uzytecznosc rowniez wurzburczycy. ktore] wyniki zaleza "od latwosci. 1981/1913). Kwestionowano nie tylko pojecie swiadomosci jako substancji.. z catq swojq subtelnosca i zlozonoscla. co bylo rownoznaczne z zakwestionowaniem racji bytu psychologii jako nauki.batalti 0 behawioryzm". Hume (1963/1739) mowil 0 rnozliwosci zbudowania nauki opartej na obserwacjach zachowania ludzi "w towarzystwie. z [aka daja sie one interpretowac w terminach swiadomosci".profesora psychologii eksperymentalnej i porownawczej oraz kierownika pracowni psychologicznej na Hopkins University.''»'%. w: Pieter.. J ednakze to nie w te strone kierowal Watson swoja bezpardonowa krytyke.. I TEORIE ..%.'¥Jf£'%.. 1894. ktore- go sam postawilem" (Watson. Jego projekt psychologii obiektywnej mial tak wielu prekursorow..~-. Wniosek.Jcanonu Morgana".~~~".:~ ~-~"1]m§.~...''»''»''N§.. ale tak przeformulowane. prawie trzydzlesci lat przed wystapieniem Watsona.~"'i>'t. U jego podloza tkwil niemal calkowity brak zgody miedzy psychologami co do natury swiadomoser. Przystepujac do wygloszenia swego oredzia behawiorystycznego. s.""<.". J amesa koncepcje swiadornosci jako funkcji poznawczej.:~v.. by oglosic swoje oredzie behawiorystyczne. na ktorej tradycyjnie skupialo siy zainteresowanie badaczy. z jaka dajq si~ one interpretowac w terminach swiadomoscl. Ale nawet i w tym nie okazal sie rewolucjonista."%'%... jest w petni obiektywnq.wyniki [badan nad zachowaniem zwierzat] pozbawione sa wartosci.3 Kryzys psychologii trem intelektualnym wystapienla Watson a Nawolujac do wyeliminowania swiadomosci z psychologii.-.'§:. gdy wykazywal . jest jedynie cz~sciq og61negoschematu badawczego behawiorysty (Watson. Utozsamiajac psychike ze swiadomoscia. zgodnie z ktora . 1993a). w interesach i w rozrywkach"."%1>riii&>. przedkladajac nad nie sformulowana przez W. usilowali rozwlazac problem swladomosci przez wskazanie na jej funkcje regulacyjna w zachowaniu i rozwoju czlowieka. zrozumienie istoty Watsonowskiego wezwania do broni nie byloby mozliwe (Wozniak.'iJf&&..%~~". 53. gdy bedzie siy kierowal zasada znana pod nazwa .:::§:~"''''~~~~~'t. ktory sto lat przed Watsonem wystapil z pierwszym systematycznym programem badan behawioralnych. iz pojec nie nalezy mnozyc ponad potrzebe.. 1981/1913.<'<. 1976). Pieter.. opartych na doktrynie mozgowe] lokalizacji funkcji umyslowych (Young. jesll istnieje mozliwosc jej wyjasnienia jako skutku zdolnosci znajdujacej sie na nlzszyrn stopniu roz- woju" (Morgan. s.y •••• PSYCHOLOGICZNE . powinno stac sie przedmiotem psychologii (Wozniak... W zakres tej problematyki badawczej welda zapewne w przyszlosci niektore z waznych zagadnien.~~~ ~~~'&. nie dostrzega linii oddzielajqcej czlowieka od zwlerzecia. 1993a). 1. mial juz zagwarantowany jego druk w renomowanym Psychological Review.. 512). W roku 1912 Watson byl gotowy do rozpoczecia ..:.~@. 499).. to wlasnie ono. Zachowanie cztowieka.

zamiar. ani tyrn bardziej na drodze samej analizy racjonalnej. 46 . jak Iylko w lakich. jeszcze" jesl przyczynq klopotow. 1992). W tych pracach. J ednakze niebawem rnialo sie okazae.. kierowanej przez siebie katedry psychologii. Systemu filozofii w 1889. na ktorym oparta jest cala nasza wiedza i z ktorego ostatecznie sie jq wyprowadza." ':l-. Na apel Watsona amerykanska spolecznose uczonych odpowiedziala polowicznie . podkr.. 1992).. stanowila ona zaledwie [edna z wielu przyczyn ogolnego ruchu w psychologii arnerykanskiej. takich jak wrazenie.. Watson byl przekonany. '('... jak uczucie i milosc. Golowe sa przystac na 10. Skinner (1987/1963. Kiedy bowiem Watson deklarowal rozbrat psychologii z filozofia. zycia pozagrobowego.. s. Watson uproscil przedmiot psychologii do tego stopnia. lecz filozofia nauki zainteresowana przedmiotem i metodami psychologii". ten metafizyczny behawioryzm byl gleboko antyfilozoficzny! Rok przed swoim slynnym wystapieniem.~"Th."". ktory Hume'owi. 0 czym swiadczy opublikowanie przezen w latach 1880-1883 dwutomowej Logiki (wraz z eplstemologia).. jako naukowe badanie zachowania ("behawioryzm metodologiczny" alba . glownym punktem odniesienia zas uczynili przystosowanie" (O'Donnell..5.. pragnienie. odpowiedzialby bez wahania. 201). co bywa zaliczane do religii. Takie stanowisko Wundta wydaje sie nie do pogodzenia z rozpowszechniona opinia. nasze). s. to przynajmniej byli gotowi go poshichac. Wundt opublikowal w Niemczech nie mniej plomienny memorial pod znamiennym tytulem Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychologia w wake o wlasny byt). Wundt rownie zdecydowanie wystapil przeciwko planowanemu w niemieckieh uniwersytetach odlaczeniu psychologii od filozofii... oglosi- wszy w swoim wystapienlu z 1913 roku rozbrat filozofii z psychologia. kraju i Iym podobnych. Iesll psychologowie nie byli jeszcze wtedy na tyle przygotowani. to z cala pewnoscia przyczyna tego stanu rzeczy nie byl z jego strony heroiezny akt wiernosci wlasnym zasadom behawioryzmu (metafizycznego).~~~"Th.. Rosalie Rayner..J tych problemow. dzieki czemu przestala nad nim wisiec grozba ewentualnych sankcji ze strony filozofow (O'Donnell.. Zapewne ten sam entuzjazm dla prostych prawd 0 czlowieku. HISTORIA . Z Iym "czyms jeszcze" wiqze si~ wszyslko. ze z doswiadczenla. w jakim znajdowala sie owczesna psychologia..Skad sie bierze w urnysle caly material dla rozumu i wiedzy?". Wundt podkreslal wzajemny zwiazek psychoIogii i filozofii i uzasadnial koniecznosc poddawania psychologii analizie filozoficznej.~ __ ".~~illi-""-. Watson uzyskal zgode na odlaczenie psychologii od filozofii i utworzenie niezaleznej.~~~'ill~~~~~'-~. rodzicow. Doprowadzilo to w koncu do paradoksalnej sytuacji: podstawowe dla nabywania wiedzy empirycznej procesy wrazeri i spostrzezen przestaly bye przedmiotem psychologii jako nauki empirycznej! Iak bardzo absurdalne musialoby sie wydawac takie rozumienie doswladczenia siedemnastowiecznemu empiryscie J ohnowi Locke'owi (1632-1704). wstepowal Watson na mownice w 1913 roku. psychika. zwiazawszy sie z Hopkins University. wielokrotnie wznawianych za jego zycia. ' . Etyki w 1886. jako fakt historyczny. ze stala sie ona wrecz nauka 0 . mogl sobie pozwolle na publiczne ujawnienie wlasnej antyfilozofieznej postawy: "Chcialbym wychowywac swoich studentow w takim samym stanie ignorancji w zakresie L.. J.. osiemnastowiecznemu filozofowi empiryscie nasunal mysl 0 "czlowieku-wiqzce". a nawet myslenie i emocja. jak krotkotrwaly byl ten rozbrat psychologii z fllozofla. ktoreqo zarzynasz. nie dochodzi sie ani na drodze samej obserwacji empirycznej (czy eksperymentalnej). procesy psychiezne..wszechogamiajacego schematu [.'>. wyobrazenie i wiele innych. W ten sposob Wundt po raz kolejny dawal wyraz swemu przekonaniu 0 historycznie usankcjonowanej zaleznosci psychologii . A nie musialoby tak bye. gdybysmy mieli bardziej uproszczony [podkr. Choc zabrzmi to jak paradoks. z ktora wkrotce wzlal slub) zamknela sie raz na zawsze kariera akademicka. [esll byly one subiektywnie definiowane! 1. ktora za jego istotna zasluge dla po- Behawioryzm Watsonowski maksymalnie uprosclt przedmiot psychologii Iednakze "agresywna Watsonowska rebelia psychologiczna" (O'Donnell.. I TEORIE ..-. jakich uzywasz do opisu zachowania wolu. nie mowiac juz 0 Psychologii w walce 0 wlasny byt. moralnosci.4 Behawioryzm metafizyczny chwilowym rozstaniem sle psychologll z filozofia W takim wlasnie klimacie glebokiego kryzysu intelektualnego. Do prawdziwej. 1985) nie byla prosta reakcja na Wundta.. 504-505).-.. ale "z czyms jeszcze dodatkowym". J."~~~~~~~. ze sq zwierzetami.to . by jego dziedzina badan uzyskala status dziedziny psychologii akademickiej. 1985. przyswiecal Watsonowi.. pelnej wiedzy.~~~W:~'<.. ze badaniom prowadzonym w dziedzinie eksperymentalnej psychologii czlowieka brakuje . jak swiadornosc. wielkich problemow [.. sku pial wokol siebie wiecej zwolennikow niz behawioryzm jako filozofia nauki ("behawioryzm metafizyczny").jak pol wieku pozniej zdefiniuje go B.4. by przyjqe proponowany przez niego sposob wyjscia z kryzysu.. gdy ten pisal: Isioly ludzkie nie chca sie zaliczac do zwierzat. s. 1981).nie naukowe badanie zachowania..""Of. dzieki czemu Watson-badacz zachowania moglby przedzierzgnac sie w Watsona-behawioryste. W tym behawioryzmie metafizycznym nie rnoze bye oczywiscie miejsca dla takieh pojec.' 47 ~~~~~~====_ 1. czy nawet na wundtyzm w amerykanskim wydaniu Titchenera.~~". odepchnql i wciqz odpycha od behawioryzmu wiele lekliwych dusz" (Watson. 951) . -<-:".zgoda na "dokooptowanie" pojecia zachowania do podstawowych pojec psychologii niebehawiorystycznej (Samelson. stepu wiedzy naukowej poczytuje oderwanie psychologii od filozofii. wyobrazenie... w ktorym nie bylo przeciez miejsca na takie pojecia.>§ OD WUNDTA .. nasze] [uwydatniajacy] zachowanie poglad na zycie.watscnizm").. DO CZASOW NAJNOWSIYCH . ze jezeli jako psycholog chcesz bye w zgodzie z nauka. dlatego psychologia i filozofia potrzebuja siebie nawzajem.. "". ze w tym samym miesiacu i roku. jaki stwierdza sie u studentow innych galezi wiedzy" (Watson.nabytym zachowaniu przystosowawczym". Behawioryzm bowiem . Wlasnie 10"cos . Chodzilo mu przeciez 0 to. Oprocz zbieznosci dat nie jednak obu tych wystaplen nie laczylo.Iekliwych dusz" musiala odpychac od behawioryzmu perspektywa usuniecia z naukowego slownika wszystkich "sredniowiecznych" terrninow.fu. percepcja..~~ . Przypisujac uczeniu sie i oddzialywaniu srodowiska doniosla role. milosci do dzieci. 10nie mozesz opisywac zachowania czlowieka w innych lerminach. jego zdaniem. F. PSYCHOLOGICZNE HISTORIA ~"tt~~~~~~'Th-"§ PSYCHOLOGII: . Przykry fakl. Z cala pewnoscia behawioryzm w wezszym znaczeniu.. ktory na pytanie: . 36. W rzeczywistosci nawet po wydaniu w 1874 roku swoich Grundziige Wundt nie zaprzestal dzlalalnosci na polu filozofii. Iakze wiele . s.od filozofii (Toulmin i Leary. 1981/1913."'<--.takze tej nowej. 1985). ktory popchnal jq w kierunku mocno uproszczonej formy empiryzmu (por. Kiedy w roku 1920 przed Watsonem na skutek skandalu obyczajowego (badacz rozwiodl sie z zona z powodu romansu z wlasna studentka. eksperymentalnej .1 Neobehawioryzm: psychologia ponownie brata sle z filozofia Trzeba trafu. 1990/1925. w ktorym Watson wyglaszal swoj "manifest behawiorystyczny". Toulmin i Leary. Dlatego.

. budowali swoje systemy teoretyczne wedlug wzorca neopozytywistycznego. wedlug Watsona. ktorego nie mozna sprawdzic empirycznie.""'<:.~"'t. wyrazajacym sie w krylerium sensownosci: twierdzenie. jak atom czy elektron.."W:. nakazujacej wykluczenie z [ezyka nauki takich teoretycznych terminow.. na przyklad do zachowania.~%. takie jak wrazenie. jak na przyklad Clark Hull. az w koncu swlat stanie si<?miejscem przystosowanym do zamieszkiwania przez ludzl (Watson. ale nalezy on juz dzisiaj do przeszloscl.{$. Iak jednak. jakim jest wyjasnianie opisywanych faktow.:-'.. pragnienie...:"&."J:. Edward C. jesli byly one subiektywnie definiowane? Nawetfizycy wczesnie zdali sobie sprawe z tego.'W."%%~~"'iliW£::f. ze behawioryzm gotow byl pojsc z nim na ugode wbrew ogloszonej jeszcze nie tak dawno "deklaracji niezawislosci" od wszelkiej filozofii? Psychologia."'W.JiM 49 1. Skinner (1904-1990) cy).'G. zaczeto nawolywac (na przyklad Tolman) do przywrocenia slownikowi psychologicznemu wyeliminowanych przez behawioryzm pojec subiektywnych. ktorego znaczenie jest cal- 1.'%. niczym sie nie rozni od badania obserwowalnego zachowania. wyobrazenie.<%.*'t. zamiar.§'§. I w ten oto sposob z krotkotrwalego wygnania. Pol wieku po Watsonowskiej .@... wszystkie terminy [ezykow rozmaitych dyscyplin naukowych nalezy definiowac przez odwolanie sie do intersubiektywnie obserwowalnych przedmiotow i zdarzen fizycznych..&.. a szczeg61nie do przygotowania sie.2 Neobehawioryzm jako marlaz arnerykarisklego z europejskim behawioryzmu neopozytywizmem Wprawdzie wspolczesna psychologia czerpie z dziedzictwa klasycznego behawioryzmu.'®:o. jak emocje czy rnyslenie.niemal wszystkie obecne podrecznikl psychologii ida na kompromis... by gwarantujacjezykowl psychologii status naukowy. Neopozytywizm ("trzeci pozytywizm").]. W:J:~:'<.5. autorzy.. jest pozbawione sensu.~m.w. wymagaja wyjasnienia jako skutki procesow neurofizjologicznych.~*="W:'t1&'%. Tolman (1886-1959) behawiorystycznego nie spelnia pokladanych w nim nadziei.. bedac rowniez reakcjami organizmu.. nie chcac ryzykowac.fu'».. skladaja sie na tresc metafizyki. nie tylko przygotowujacej . Pomysl polegal na powiazaniu terrninow teoretycznych z terminami obserwacyjnymi przez odwolanie sie do konkretnych operacji pomiarowych (na przyklad."'!&"'t..~'t.:~"%. deflniuja psychologic jako nauke 0 zachowaniu oraz 0 zyciu psychicznym" (Skinner.. ze .."'~~%'t. ze realizacja programu ."&~~"'i>. s.~~~~~"'&. odnawiajacy w postaci najbardziej radykalnej dziewietnastowieczny "pierwszy pozytywizm" Augusta Comte'a.%'""fAATh~?. 1987/1963.Wl@'§§:Jf&:.%'<f>h"-*"b~~"».':<". miala bye ...1 Zasada operacyjnego definiowania psychologicznych poj~c Operacjonizm przychodzil w sukurs neopozytywistom z ich osobliwym kryterium empirycznego definiowania znaczenia terminow: z fizykalizmem.%"1>rJ. I tu psychologii przyszedl z pornoca neopozytywizm ze swoja metoda operacyjnego definiowania pojec. Iiczbe definiuje operacja liczenia elementow zbioru). poniewaz one same.Yfi:.».. uwazal czlowieka za organizm odczuwaiacy i mysla- Burrhus F.'m.:. pozostac [ednoczesnie w zgodzie z podstawowym dla neopozytywizmu stanowiskiem ametafizycznosci. Zatem badanie takich "podskornych" stan ow psychicznych. a nawet przeszkadza w analizie zachowania. inicjatora "drugiego pozytywizmu". czyli jako jego przyczyn. ktora nakazywala definiowac byty intersubiektywnie nieobserwowalne. W roku 1927 fizyk amerykariski Percy Bridgman.. inni neobehawiorysci amerykanscy. dopelniajace ich opis... ale to. pomijajac nawet utopijnosc takiego programu naprawy spoleczenstwa. wystapil z propozycja rozwiazania tego problemu. Dzisiaj niemal wszystkie podreczniki psychologii nadal definiuja ja tak samo! 1ednakze powodem rozgoryczenia Skinnera nie bylo umieszczanie w definicji psychologii wyrazenia "zycie psychiczne" (Skinner..~~~'J:.rebelti" neobehawiorysta Burrhus Skinner (1904-1990) bedzie ubolewac nad tym...~1>. wiedenskiego profesora fizyki i filozofii z przelomu XIX i XX wieku.. Edward Tolman.:'t. Zgodnie z tym.~%.:~.'W... przez odniesienie ich do bytow intersubiektywnie obserwowalnych. kierunek w filozofii XX wieku. na przyklad zamiar. 14).§.X£.'%. Co w neopozytywizmie bylo tak uwodziclelsklego.~t.*. ponlewaz owe terminy umozliwiaja wywiazanie sie z najwaznlejszego zadania kazdej nauki.%.zalozeniem calej przyszlej etyki eksperymentalnej". spostrzezenie.><$..«'&~"'t.1f.*-". ze ich ksiazki nie beda polecane studentom. ze postulowanie jakichkolwiek stanow psychicznych jako kategorii wyjasniajacych zachowanie czlowieka. ktore przeciez inspirowaly refleksje fllozoflczna od tysiecy lat.. ~0>."%.'*-"'t.'1b. by wychowywa6 w zdrowy spos6b wlasne dzieci [. ktory budowal swoj neobehawioryzm na Machowskim pozytywizmie ("fakty rnowia za siebie" i dlatego majq wieksze znaczenie niz teoria).%".~'%.rnezczyzn i kobiety do zrozumienia zasad ich wlasnego zachowania".. 1990/1925.S~""'%"»""0.. Kiedy wiec okazalo sie. Ten radykalny behawioryzm Skinnera byljednym z .'t&.§.. pozniejszy laureat Nagrody Nobla.':i»~t>~'t'§1{}/.~"t'%. wprowadzajac pojecie definicji operacyjnych..*'%1»"W. na ktore niegdys skazal ja Watson. s. nie da siy utrzymac.~"m·:%. A takie twierdzenia. ze skrajnie pozytywistycznej postawy ("liczq sie tylko fakty bezposrednlo 0bserwowalne").w. skoro usunelo sie przedtem ze swego naukowego slownika wszystkie subiektywne terminy.neobehawtoryzmow".~'-%:'t.5.~":0.t. ale i do: [."h'».. W behawioryzmie celowosciowym Edwarda Tolmana (1886-1959) idea operacjonizmu znalazla wyraz w sformulowanej przezen koncepcji zmiennej posredniczacej..:WJJ1'lli. a nawet myslenie i emocja. 407-408)..z:.."1. mozna go zrealizowac...1-'~:"Hf. w przeciwienstwie do Watson a.%'i:. ale i swiatowa..:fiW£. Neobehawioryzm byl wynikiem "ozenku" Watsonowskiego (klasycznego) behawioryzmu z europejskim neopozytywizmem ("logicznym pozytywizmem"). wracala do psychologii w zamaskowanej postaci filozofia. mlal swego najblizszego poprzednika w osobie Ernesta Macha.'f».:N.~~~~~ 48 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSZVCH '.~~?<. ktore w okresie 1930-1960 zdominowaly nie tylko psychologie amerykanska. w coraz bardziej naukowy spos6b..] w wolnosci behawiorystycznej [.*'%:'.':Jiv.>«. lecz w taki sposob.%%"""''4.'%. Z wyjatkiem Skinnera. jest niepotrzebne..2.. czyli pojecia.] przemieniania swojego wlasnego zycla.'4. subiektywistycznie ujmujacego poznanie jako zespol wrazen..'t.~..~'t.<.:'?".~J!fu"&~'t.

poniewaz jako jedyny spelnial warunek definiowalnosci terminow teoretycznych przez odniesienie ich do klasy zachowan. ktory usprawiedliwialby tego rodzaju przedsiewziecia. ze doktryna nieswiadomej psychiki to skutek jego "grzechu mlodosci".faktowi. ze wykryje ogolne prawo logicznej ewolucji duszy. gromadzenie faktow dzieki tej technice. Natomiast takie pojecia. to rowniez uznal neopozytywizm za prawdziwie naukowy i wzorcowy dla psychologii. nad ktorymi pracuje psychologia introspekcyjna.. neopozytywizm pod postacia metodologicznej dyrektywy operacjonalizacji zmiennych psychologicznych stanie sie w psychologii jej oficjalna fllozofia nauki. jak Freudowskie superego. a 0 nlezaleznosc psychologii od filozofii najgorliwiej walczyli sami.6. a sarna nieswiadomosc to . tymczasowe ich laczenie w teorie lub hipoteze opisuja nasze postepowanie w nauce. od ktorego musi ona wychodzic i na ktorym musi si~ konczyc.najwiekszy neopozytywista w psychologii". operacjonizm byl wylacznie technika. Era wielkich teorii w psychologii nalezy juz do przeszlosci. Co wiece]. W przeciwienstwle jednak do Watsona oparl go na modelu hipotetyczno-dedukcyjnym.choc nie w tak radykalnej postaci . filozofowie. Swoj "prawdziwie naukowy" system teoretyczny oparl on na pozytywistycznym (w znaczeniu "pierwszego pozytywizmu" Comte'a) modelu nauki. Sigmund Freud (1856-1939) uczenia sie. ktore pozwoli przeniknac przez bariery nieswiadomega zycia psychicznego..wytwor mistycznej metafizyki"! N eopozytywistyczna dyrektywa operacjonalizacji odnosi sie do faktow. Drugim elementem jest wiqzqca te fakty ze soba teoria. ale juz bez mozliwosci przeciwdzialania z jego strony (Watson musial bowiem opuscic mury uczelni i podjal prace w agencji reklamowej). dadza sie tak przeforrnulowac. aby za pomoca precyzyjnych metod behawioralnych (ktore z cala pewnoscia sie pojawia) mozna je bylo rozwiazywac. majacy na celu wyjasnienie prostych form 1. z ktoryrn w 1913 roku w rozprawie Psychologia w walce 0 wlasny byt polemizowal Wundt. lecz z gabinetu lekarskiego. a nie do bytow psychicznych. Hull mial arnbicje zbudowania w taki sposob ogolnej teorii zachowania. Rzecznikiem operacjonizmu w psychologii byl Stanley Stevens (1906-1973). skoro uwazal.pisal Watson (1990/1925. w programie nauczania metodologii psychologii. jednakZe neopozytywistyczny ideal systemu teoretycznego. Wledenski neurolog . sa jedynie konstruktami teoretycznymi. bliskim duchowo "trzeciemu pozytywizmowi" (neopozytywizmowi). ze najprawdopodobniej niektore z tych istotnie waznych problemow. i to wbrew oczywistemu juz dzisiaj . owanego" metoda hipotetyczno-dedukcyjna. . 1968. Pod koniec lat trzydziestych zasada operacyjnego definiowania pojec stala sie w psychologii dogmatem i jest ona nadal obecna w myslenlu wspolczesnego psychologa.2 Status teorii w neobehawioryzmie Psychoanaliza: Od aspiracji naukowych do mitu Wprowadzajac do psychologii metode eksperymentalna. Clark L. 61). w swoich Principles of Behavior przedstawil wlasny system teoretyczny. s. ze stanie sie to wkrotce mozliwe dzleki zbrataniu sie psychologii z filozofia. . Z historycznego punktu widzenia operacjonizm byl etapem koniecznym w rozwoju psychologii jako nauki empirycznej. mimo ze poddaja jq krytyce nawet wczesniejsi wyznawcy ortodoksyjnego neopozytywizmu. Tym razem wyszla ona nie z uniwersytetu.tworzeniu miniaturowych teorii psychologicznych. ktorych istnienie jest przyjmowane hipotetycznie. opartej na zbiorze podstawowych postulatow. Bye moze Watson domyslal sie jego nadejscia. Jest on wciaz obecny w standardach publikacyjnych.Jconstru- 1. nadal przyswieca . Hull (1884-1952) ze neopozytywizm byl zmuszony stopniowo rezygnowac ze swoich zbyt radykalnych i upraszczajacych stwierdzen poczatkowych. Punktem wyjscia w tym systemie nie sa jednak czyste fakty. Nie spodziewal sie tylko. s. ktory pozwala w sposob racjonalny "skonstruowae" teorie naukowa.2. bedace nastepnie przedmiotem weryfikacji eksperymentalnej. z ktorych za pomoca regul logicznych i matematycznych uczony wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia (zlozone z terminow zdefiniowanych operacyjnie). Kiedy w roku 1943 Clark Hull (1884-1952). 0 wciaz zywej idei operacjonalizacji zmiennych psychologicznych swladczy opracowan a w ostatnich latach przez Elzbiete Hornowska (1989) oryginalna koncepcja nadawania terminom teoretycznym sensu empirycznego.HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZYCH 1 kowicie okreslone przez dajaca sie empirycznie stwlerdzlc zaleznosc miedzy zmiennymi poprzedzajacymi i reakcja organizmu. w wymaganiach stawianych rozprawom naukowym. czyli pierwszego elementu struktury nauki empirycznej. lecz hipotezy formulowane w postaci podstawowych praw zachowania. Tak jak niegdys Oswald Kiilpe.ale nie dla psychologow . 361). jego zdaniem. sporadyczne.1 Nieswiadoma swiadomosc N a reakcie nie trzeba bylo dlugo czekac. I to na przekor historycznemu faktowi.5. ze psychologia nie osiagnela na razie takiego stopnia dojrzalosci. Iednakze jeszcze za zycia autora zdawano sobie sprawe z tego. Po latach doswiadczen uznaljednak. "Technika eksperymentalna. Oceniany z tej pozycji behawioryzm jest prawdziwa nauka przyrodnicza" . dzieki ktore] tylko behawioryzm rnogl stac sle prawdziwa psychologla. na wzor Newtonowskich Principioui. ze "radykalizm neopozytywizmu doprowadzil do zatarcia gran icy miedzy nauka a metafizyka" (Tatarkiewicz. Wundt mial nadzieje. ze jeszcze za jego zycia.

badz nleswladomy: "to. ktorym przysluguje wleksza kompletnosc niz szeregom procesow psychicznych.J. ktorzy uwazaja. Trzeciq i najdotkliwszq porazke ma ponlesc ludzkie urojenie wielkosci ze strony dzisiejszych badan psychologicznych. "Nieswiadome" staje sie teraz przymiotnikiem. a to moglo znaczyc. ktory nazywa .zgodnie z pogladem samego Freuda i jego zwolennik6w. takie jak na przyklad fizyka. To przejscie odzwierciedlalo zarazem niezdecydowanie Freuda rniedzy biologiczno-instynktowym ujeciem nieswiadornego jako . l~kow i urazow. ze sens objawow wszelkich schorzen nerwicowych jest zawsze przed chorym ukryty. utozsamianlu procesow swiadomych z psychicznymi. To naprowadzilo Freuda na mysl 0 istnieniu nieswiadomego w psychice. Freud kreowal si~ na bohatera ludzkosci samotnie stawiajacego czolo opozycji nieliczacej sie ze wzgledaml akademickiej kurtuazji i nieuprzedzonej logiki. nie przestajac bye psychicznymi.5 Sigmund Freud (1856-1939) zauwazyl. z ta tylko roznica.i podswiadomosc.dziekl dostarczeniu klucza do poznania nieswiadomej psychiki . lecz poprzestac musi na skqpych wiesciach 0 tym. 1991) terminu "podswiadomose" w odniesieniu do psychoanalizy Freudowskiej jest nie tylko niezgodne z intencja samego Freuda. Freud nazywa "nieswiadomo- . 288-289). poniewaz . musza miec one nature neurofizjologiczna. 111-112). lecz sa pelne luk. czyli aktami swiadomymi. moze dzieki naszym wysilkom zostac uswladomione. Freud przyjmuje te druga ewentualnosc. badz przedswiadomy. ego i superego. R. Przyczyny lezaly glebie]: W biegu czasu ludzkosc musiala znissc ze strony nauki dwie dotkliwe obrazy naiwnej rnloscl wlasnej: pierwszq. niezaspokojonych tesknot. drugq . Te procesy psychiczne.6. co jest przedswiadome [. scia wlasciwa". innym zas nie. 1982/1916.zewu natury" a ujeclem dominujacym 1. ktore do tego objawu doprowadzily. lecz takze czesclowo ego i superego. 1996/1900). J staje sie bez naszego udzialu swiadome. 1976. co nieswiadorne.do wlasnej osoby. co psychiczne (Freud. A dzialo sie to wbrew deklarowanym przez samego Freuda usilowaniom przeksztalcenia psychoanalizy w nauke przyrodnicza. gdyz ich trescia sa wyparte wspomnienia i sklonnosci.niczego 0 nim nie wiedzac . W ten sposob psychoanaliza jako psychologia glebi. Gdyby mlara stosunku do psychoanalizy byla tylko zywosc reakcji emocjonalnej na nia. 1. ze nic z warunkow psychicznych. przeksztalcila sie w psychoanalize jako psychologic osobowosci. W podobny sposob wnioskujemy przeciez 0 procesie psychicznym zachodzacym w innym czlowieku. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASc)W NAJNOWSZYCH ze forrnulujac swoja hipoteze nieswiadomego. uwazajac luki za punkty. Trzeba wiec przyjqe. 1970). ktory w pierwszym dzieslecioleciu biezacego stulecia prowadzil badania eksperymentalne nad zjawiskami "podswiadomosci". Freud zdawal sobie w pelnl sprawe z tego. Ale zrodlem ich niechetnej postawy byla nie tylko .wtedy. zastosowane . wskazujqc mu na jego pochodzenie ze swiata zwierzeceqo i nieznlszczalnosc jego natury zwierzece] [. ze nasza ziemia nie jest punktem centralnym wszechswiata [. W pierwszym znaczeniu . Pieter. Mianem . sztuki. co odbywa si~ nieswladomie w jego zyclu duchowym (Freud. w trakcie ktore] psychoterapeuta uzupelnia niejako psychike nieswiadoma nasuwajacymi sie wnioskami.[estesmy zmuszeni wnioskowac 0 nim na podstawie skutkow. marzeri sennych i czynnosci pomylkowych . skoro . doszedl Freud.miala dac cdnowiona wiedze o swiadome] duszy z szerszymi zastosowaniami do zrozumienia literatury. religii i kultury (Ellenberger.. Dlatego nagminne uzywanle przez polskich autorow (np. s. ktory moze bye badz swiadomy. ze w wypadku "nieswiadomego" czynimy to w odniesieniu do procesu zachodzacego w nas samych. Macmillan. Bye moze jest to nawlazanie do tradycji zapoczatkowane] u nas przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). jakie powoduje. poniewaz niektorym z nich odpowladaja paralelne procesy swiadome.jak sqdzil.pomimo wewnetrznego oporu . Przy tym radzi trzymac sie z daleka od zroznicowanla na nad. lecz wlasciwie . to. alba (2) psychikajest sama w sobie nieswiadorna.jak przypomina K. ktory nie uwaza stan ow nieswladomosci za zjawiska psychiczne. gdyz posluzylo mu ono za fundament terapii psychoanalitycznej..system. kiedy dowiedziala sle. kiedy badanie biologiczne zniweczylo roszczenia czlowieka do pierwszenstwa.3 Psychoanaliza jako teoria osobowoscl N atomiast do p6iniejszej koncepcji nieswiadomego jako systemu przestrzennego. badaiac indywidualny rozwoj czlowleka. ze nie jest one nawet panem we wlasnym domu. s..J. ze nabozna postawa wobec psychoanalizy wraz z nieznajomoscia prac poswieconych krytycznej analizie jej podstaw to glowne przyczyny utrzyrnujacej sie wciaz popularnosci psychoanalizy. Przyjmujac zalozenie 0 nieswiadomej psychice. To wraz z utrwalanym przez lata mitem psychoanalizy jako oblezonej twierdzy skutecznie blokowalo niezbedna dla rozwoju kazde] nauki merytoryczna krytyke jej teoretycznych i metodologicznych zalozen. nie prowadzi jednak do odkrycia nieswiadomosci.2 Nieswiadome jako zjawisko i jako system Termin . a ktory w istocie jest jego teoria osobowosci.do przyjecia nieswiadomej swiadomosci. ale przede wszystkim sprzeczne z podstawowym zalozeniem jego psycho analizy.. Pospiszyl (1991) . czyli somatyczne procesy towarzyszace psychice. nie doszlo do jego swiadomosci. Freud musial przyjac zalozenie 0 ciaglosci procesu psychicznego. zlozona z trzech . to trudno nie przyznac racji tym. Ale na nic sie nie zda kurtuazja.. a nieswiadomych . Freud pragnal rowniez oprzec psychologie na podobnej podstawie. majacego charakter celowy i rozwinietego dzieki potrzebom Zyciowym.nieswiadome" rna u Freuda podwo]ne znaczenie: z jednej strony jest to zjawisko. ponlewaz jako potencjalnie swiadome.nleswiadomego" okresla Freud proces psychiczny istniejacy na mocy zalozenia. opisujacym nie tylko id. Iezeli tresc wyglaszanych sadow krytycznych moze sie stac przedmiotem diagnozy klinicznej. [aka sprawia zrozumienie nleswiadomoscl lub wzgledna niedostepnosc doswiadczen wykazujacych jej istnienie. swiadome procesy psychiczne nie ukladaja sie w nieprzerwane szeregi. 1994/1940. Zgodnie z powszechnym przekonaniem.6. wywola "zle duchy krytykow psychoanalizy". W spolczesnie rzecznikiem tego tradycyjnego (niefreudowskiego) ujecia jest J.trudnosc. Pospiszyl. ktore z trudem zostaja uswiadomione. to poziom dyskusji naukowej wystarczyloby oceniac w obiektywnych kategoriach akademickiej kurtuazji. stosunek do psychoanalizy to przede wszystkim wyraz nastawienia do wlasnych kornpleksow. gloszonemu przez Ewalda Heringa (1866-1948) iIohna Stuarta Milla (por.jak przyznaje sam Freud (1993/ /1915) . jak i w entuzjazmie.. i to w odniesieniu do nadmiernego zapamietania sie zarowno w krytyce. przy czym odnosimy wrazenie.Jnstancli": id. akcentujacego utozsamtanie ze swiadomoscia tego.aparatem psychicznym". z drugiej .nleswiadome" to jedna z trzech jakosci przyslugujacych procesowi psychicznemu. ze alba (1) lstnieja fizyczne. ktora na materiale 0 bjaw6w histerycznych. na jakiej sa oparte wszelkie inne nauki przyrodnicze.z fizycznymi (somatycznymi). Stawiajac siebie na rowni z Kopernikiem i Darwinem. ze czestokroc pokonujemy wtedy nader silny opor" (Freud. 1997). kt6re chca dowiesc naszemu Ja. Wrocmy do Freudowskiej koncepcji nieswiadomej psychiki. rozciaglego. Takie wnioskowanie. W ten sposob tworca psychoanalizy przeciwstawil sie powszechnemu w jego epoce. Searle (1999). utozsamiane] przez niego z parniecia utajona. w ktorych procesy swiadome zostaly zastapione nieswiadomymi.

2 Psychologia analityczna Junga J esli psychoanalityczna doktryne Freuda charakteryzuje panseksualizm. Gloszac powszechnosc dazenia do mocy i jego doniosly wplyw na zycie psychiczne czlowieka. kt6ry Freud przejal od swoich nauczycieli: Theodora Meynerta. wynikajacy z aktywnoscl nleswiadornej motywa- U podstaw psychologii indywidualnej leglo przekonanie 0 motywujace] roli dazenia do czegos doskonalszego w porownaniu z tym. jezykoznawstwa acques Lacan) i hermeneutyki (Paul Ricoeur). z drugiej zas sprowadzalo tresc nieswiadomosci wylacznie do elementow wypartych ze swiadomosci. ktorego sarno odkrycie . Ernsta Briickego i Sigmunda Exnera. ze w zyciu psychicznym jednostki rnoga wystepowac nie tylko tresci osobiscte przezyte. Witwicki nie tylko nie zadbal 0 wykazanie pierwszenstwa wlasnej teorii. jak tylko te resztkowe zjawiska pracy analitycznej. wywolujacym nieustanne dazenie do g6rowania nad otoczeniem (spolecznym i fizycznym). ktore nigdy nie byly uswladomione.Byc czlowiekiem znaczy miec poczucie nizszosci. Niestety. Adler wiec sila rzeczy nie mogl sie z OWqteoria zapoznac (Rzepa. ktore zostaly p6iniej wyparte do nieswiadomosci. zawsze rniala w sobie domieszke spekulatywnych tendencji. ktore brane indywidualnie. To archetypy. do ktorych nalezeli Alfred Adler (1870-1937) i Carl Gustav Iung (1875-1961). a potem coraz bardziej odchodzila od nauki w kierunku mitu w obrebie majacej sie ku schylkowi kultury europejskiej (por.6. Freudowska psycho analiza jako psychologia glebi umiejscowiala podstawowy konflikt. J ednak wbrew rozpowszechnionej opinii nie byli oni "psychoanalitycznymi odstepcaml''.w miare upowszechniania sie pojecia nleswladomoscl zbiorowej . by potem stac sie nauka (wystarczy wspomniec teorie ewolucji w biologii). Witwicki swoje poglady przedstawil w postaci czysto psychologicznej teorii naukowej. 1986/1933).4.wprawdzie niezrecznym. Zasluga Adlera bylo rowniez zapoczatkowanie ruchu.4 Adlerowsko-Jungowska alternatywa Penetrujac nieswiadoma psychike w celu odbudowania wiedzy 0 swiadomej psychice. 1976). freudowska psychologia coraz bardziej odlaczala sie od swego poczatkowego podloza neurofizjologicznego. czyli dziedzictwo archaiczne. 1986/1933. skupionych wokol Freuda.nieswladome": tresc nieswiadomosci tworza motywy. by zaliczyc jq do wartosciowych zdobyczy ludzkosci (Freud. W miare stopniowego przeobrazanla sie psychoanalizy w nauke humanistyczna.jak Freudowskie "dziedzictwo archaiczne" .1 Psychologia indywidualna Adlera 1. Ta idea zainspirowala pomysl zakladania szkolnych poradni psychologicznych. ogloszonej oficjalnie w roku 1907. ktore towarzyszyly jej od momentu narodzin.towarzySZqczlowiekowi od chwili narodzin. ego i superego czlowieka. podczas gdy z teorii Adlera wynikaly konkretne wskazania dla praktyki pedagogicznej. ktory mial doprowadzic do powstania neopsychoanalizy i do zakwestionowania przez Karen Horney (1885-1952) tozsamosci koncepcji Freuda i psychoanalizy (por. 1970). Kazdy z nich mial juz wczesniej pomysl na wlasna psychologie i tak powstaly. Wldac to na przykladzie psychoanalitycznej teorii osobowosci. ktora Pierre Janet Oego "analiza psychologiczna" posluzyla Freudowi za pierwowz6r terminu "psycho analiza". Wiele doktryn zaczynalo od mniej lub bardziej pomyslowych "metafizyk". Zgodnie z przyjetym przez Adlera paradygmatem dominacji uwarunkowan spolecznych nad biologicznymi.4. uzytego przezen po raz pierwszy w roku 1896) nazwie poznie] . W swojej pracy analitycznej zauwazyl on. ktore roznfly sie nie tylko od psychoanalizy. 1. ale ten dowod byl dla niego wystarczajaco przekonujacy. 1998). ale do brze oddajacym istote psychologii analitycznej Iunga . czyli doskonalosci. ktora Freud osadzil na filozoficznym darwinizmie w wersji Haeckelowskiego prawa rekapitulacji. zblizona do historii. slady wspomnien przezyr' dawniejszych pokolen. A czynil to . dzieki odniesieniu ich do przezyc wczesniejszych pokolen. jako dziedziczone cechy nabyte. kt6rej pierwowzorem byla jego rozprawa doktorska z roku 1900. ale nawet i 0 to. wydaja sie nieuzasadnione. Co wazniejsze. by postulowac taki stan rzeczy. ktore sa wytworem wrodzonych form i instynkt6w i . 1935). to slowern . Timpanaro. by wyniki konfrontacji tak bardzo zblizonych pogladow nie byly publikowane wylacznle w jezyku polskim i w polskich czasopismach psychologicznych. psychologia indywidualna i psychologia analityczna. a takze odkad uczynil metode swobodnych skojarzen podstawowa metoda psychoanalizy. 80). Metoda. ze ambicja jest naturalnym dla kazdego czlowieka mechanizmem. Stosunek neurotycznego dziecka do rodzicow. 1. Freud uwazal wiec za prawdopodobne. Adler. Owe dynamiczne archetypy skladaja sie na nieswiadomosc . jaki terapeuta bezwiednie wywiera na bieg skojarzen.naiwna" z powodu wplywu. zgodnie z ktoryrn nieswiadome staje sie .skarbnica wiedzy tajemnej. mozna by je zatern og6lnie wyiasniac samym jego wplywem. kt6ra nie uznawala Lamarckowskiego postulatu dziedziczenia przez potomstwo cech nabytych. bliskiej kantowskiej wiedzy transcendentalnej w wydaniu Schopenhauera i Eduarda von Hartmanna (Timpanaro. Podstawowe zalozenie teorii Witwickiego. wchodzi w obszar . 1991.jak sam przyznal . obejmujace nie tylko dyspozycje. ktore trzeba wywodzic az z filogenezy. a wiec co najmniej cztery lata przed wystapieniem Adlera.5 w pozniejszych pracach Freuda. ze reakcje na dzieclece urazy sa bardziej zblizone do filogenetycznego wzorca zachowania niz do rzeczywistych przezyc. zycie kazdego czlowieka jest indywidualnie zdeterminowane przez poczucie spoleczne (albo poczucie wspolnoty).daloby jej prawo do tego. 1976).6. zdeterminowany kompleksem Edypa i kompleksem kastracyjnym. Wprawdzie na ich istnienie Freud nie miallepszego dowodu.Jconfrontacje z nieswiadomoscia". charakteryzuja takie reakcje. W psychoanalizie Freuda na tresc nleswiadomosci skladaly sie pierwotnie swladome motywy. Jednakze w swoim rozumowaniu Freud popelnial blad logiczny idem per idem: z reakcji na dzieciece urazy HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGIJ: OD WUNDTA DO CZASOW NAJNOWSZVCH 5 a wnioskowal 0 istnieniu filogenetycznego wzorca zachowania.gdyby nawet psychoanaliza nie mogla pochwallc sie zadnym innym osiagnieciem . Zatem czynnikiem napedowym dzlalalnosci zyciowej czlowieka jest swiadomosc niepelnosprawnosci i potrzeba dzialan kornpensacy]nych w kierunku dazenia do mocy. 1994/1940). spolecznej i terapeutycznej (Marklnowna. teoria Adlera zblizala sie do teorii kratyzmu polski ego psychologa Wladyslawa Witwickiego (1878-1948). chroniace go przed ucieczka w neurotyczne lub aspoleczne fikcje. pelnl taka sarna pseudowyiasniaiaca funkcje. Temu stanowisku pozostal wierny od czasu wsp6lnej z J osephem Breuerem pracy nad histeria w roku 1895 i swojego projektu psychologii naukowej z tego samego roku. a ich systemy teoretyczne nie powstaly w wyniku prostego przeformulowania psychoanalizy (Ellenberger.nleswiadome . prace ustawicznie do przezwyciezenia go" (Adler. U jej podloza tkwi determinizm psychiczny.jest "pannieswiadomizm".6. kt6ry mial przeciez te reakcje wyjasniacl Podobnie stlumiony kompleks Edypa. Takie ujecie z jednej strony umniejszalo znaczenie czynnika spoleczno-kulturowego. w wewnetrznym srodowlsku id. wyznaczajacego indywidualny "styl zycia". s. lecz takze tresci pochodzenia genetycznego. J ung wychodzi poza relacie "swiadome . odpowiednio. ale i miedzy soba. glosilo. Te ograniczenia klasycznej psychoanalizy spowodowaly rozlam pogladow wsrod pierwszych jej zwolennikow.wbrew stanowisku 6wczesnej biologii. ten wzorzec filogenetyczny. a staja siy zrozumiaIe dopiero w wymiarze filogenetycznym.nieswiadome" i majac juz za soba . co jest: . filozofii. cji. Psychoanaliza poszla w przeciwna strone: pomimo aspiracji naukowych. lecz takze pewne tresci.

tozsamosc. Einsteina. autonomii i samej tozsamosci. 1.wskazywal na mozliwosc wyjscia poza ograniczenia behawiorystycznego i psychoanalitycznego wyjasniania aspiracji czlowieka. szczeg61ny swiat. zdrowie psychlczne itp. lecz rowniez dla nauki. ktora nazywa indywiduacja.7. Przy tym sadzi. oraz na potrzebe dalszego rozwijania pojec decyzji. obiektywnosc. ze za pare dziesiecioleci 0 tej "trzeciej sile". ze musial uznac ten humanistyczny kierunek w psychologii za rewolucje w sensie nadawanym temu slowu przez Galileusza. obszernego systemu psychologii. samotworzenia sie. pojedynczego. Rozwoj psychoanalizy . odzwierciedlajaca jej korzenie. ktore naleza do calej grupy jednostek. Abraham Maslow (1908-1970). nowych obrazow czlowieka i spoleczeristwa. 1986/1968. nowych kierunkow postepu. ja. Behawioryzm ze swoim podstawowym pojeciem warunkowania przeoczyl zdolnosc czlowieka do swladomego przekraczania siebie i swojej kultury. jak nie rnyslec i nie mowic 0 sobie (por. Europejska fenomenologia i egzystencjalizm.nawiazujac do tradycji W. bedzie sie mowilo po pro stu "psychologia" (Maslow. 163). 1996). Jung uznal za glowny eel osobistego rozwoju czlowieka samorealizacje. nie dostrzegala w pelni ludzkich mozliwoscl ukierunkowanych na zdrowie.psychologta hu- negatywna: czlowiek mial sie dowiedzlec. wyprzedzily prace Allporta.wczesnych wersji" psychologii humanistycznej. kiedy psychoanaliza i behawioryzm znajdowaly sie w rozkwicie. najczescie] zas do jakiegos narodu. nowych koncepcji etyki i wartosci. Przyjmujac . wylonilo sie w psychologii amerykanskiej nowe spojrzenie na mozliwosci czlowieka i na jego przeznaczenie. tak ita rewolucja miala swoich prekursorow. jako calosciowego. 1990/1925. Maslow wyznaje. i dlatego powinno sle jq uzewnetrzniac i rozwijac.56 zbiorowa. sila gorujacej nad czlowiekiem jego przeszlosci: Oajcie mi tuzin zdrowych. Druga sila to behawioryzm. za ktorymi kryla sie sklonnosc do powszechnej patologizacji. i moga manifestowac sie w snach (Tung.zawiera zatem tresci. artysta. Viney. sklonnosci. J ednakze alternatywnym zrodlern tej wiedzy stala sie teraz psychologia Psyehologia humanistyezna: nauka ezy filozofia zyeia? W drugiej polowie biezacego stulecia. a nie zla. Znaczna czesc takiego pogladu na nature Iudzka. polityki. powstala w reakcji przeciw ograniczeniom dwoch wielkich sil w owczesnej psychologii: klasycznej freudowskiej psychoanalizy i behawioryzmu. Maslow (1908-1970) swiat jej wlasnymi oczami. a zapewniam was. ktory . wskazaly na koniecznosc wnlkniecia w jej Weltanschauung (swiatopoglad). a nie powsciagac (Maslow. Psychoanaliza.2 Samoaktualizacja a samotranscendencja Z historycznego punktu widzenia psychologia humanistycznajest dajacym sie latwo rozpoznac polaczeniem amerykanskiego systemu wartosci i europejskich idei (Smith. Podobnie jak i tamte dwie wielkie sily w psychologii (jako filozofie natury Iudzkiej). Wsrod prekursorow psychologii humanistycznej spotykamy takze naszego rodaka. zcolrosci. s. maiace liczne implikacje "nie tylko dla naszych koncepcji wychowania. ktorzy byli przekonani.miala dostarczyc wspolczesnernu czlowiekowi wiedzy 0 jego tozsamosci jako warunku sine qua non natury ludzkiej. literatury. Ta druga czt(se nteswiadornoscl . Sarna idea nowej psychologii jako trzeciej sily pochodzi od Gordona Allporta (1897-1967). biologicznie uwarunkowana natura czlowieka jest uwazana za raczej dobra lub neutralna. 1. HISTORIA I TEORIE PSYCHOL ICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIASc)W NAJNOWSIYCH manistyczna" pochodzi od Anthony'ego Suticha (1910-1976). 1976). czy to bedzie lekarz. To stawanie sie soba w prawdziwym sensie polega na integrowaniu sprzecznych tresci i archetypowych procesow nieswiadomosci. ze dokonujq rewolucji w psychologii. 1986/ /1968). zadatki i rase przodk6w (Watson.7. bez wzgl~du na jego talenty. Nazwa . milosc. dokonanej przez sama dotychczasowa psychologie. 1993). wyboru. Tak jak i oni. a nawet dla naszych koncepcji swiata pozaludzkiego" (Maslow. Wewnetrzna. Freud i Watson. 184). Obiecuje wspolczesnemu swiatu.duchowa nature najglebszych rejonow psychiki. co sklada sie na m6j wlasny. kupiec. ktory w roku 1961 powolal do zycla czasopismo Journal 0/ Humanistic Psy- chology. znaj- . ktorego prace: 0 zadaniach psvchologii humanistycznej z 1935 roku oraz Psychologia humanistyczna z roku 1936. prawidlowo zbudowanych niemowlqt i dostarczcie im to wszystko. wymienial takie pomijane przez psychoanalize i behawioryzm ludzkie zdolnosci i mozliwosci. przez rewolucie rozumie Maslow forsowanie nowych drog spostrzegania i rnyslenia. ze wezrne na chybil tratil jedno z nich i uczyni~ z niego dowolnego typu specjallste. nie mowiac juz o pracach Maslowa i innych autorow amerykanskich (Nawrocki. s. by moe ujrzec jej Abraham H. grozna i zla nieswtadomosc. 1997). ktore] przedmiotem byla niezdrowa.1 Psychologia humanistyczna jako reakcja na ograniczenia psychoanalizy i behawioryzmu Program psychologii humanistycznej byl wynikiem negatywnej selekcji przedmiotu badania. kladac nacisk na niepowtarzalnosc jednostki ludzkiej. Sam Blaustein jednak uwaza psychologiczne poglady Wladyslawa Witwickiego za [edna z . W nocie od redakcji do pierwszego numeru Journal 0/ Humanistic Psychology Sutich. Podobnie jak przed nim Wundt. 1986/1968).Iiolistyczno-dynamicznej''. a nawet zebrak czy zlodziej. Wspolnemu im obu determinizmowi psychologia humanistyczna przeciwstawila koncepcle osoby formujace] sama siebie z wlasnego wyboru: osoba ludzka jest zarowno aktualizacja. psychologia humanistyczna . Leopolda Blausteina (1905-1942?). odpowiedzialnosc. Ale podobnie jak tamte. a nawet do calej Iudzkoscl. jak tworczosc. przedstawiajac przedmiot zainteresowania czasopisma.pierwszej sily w psychologii . [esll tylko zachowa ona SWq eklektycznosc i obszernose. nadal mu poczatkowo nazwe psychologii . autonomia. jamesa .w odroznieniu od Freuda . J eden z rzecznikow tego pogladu. Darwina. odpowiedzialnosci.zawsze pozostawal w scislym zwiazku z jej doswladczenlami wynikajacymi z obcowania z chorymi. bliskiego wspolpracownika Maslowa. ekonomii i religii.trzecia sila .oprocz nieswiadomosci personalnej . sedzla. Freuda i Marksa. jak i potencjalnoscia.

W przeciwienstwie do Twardowskiego.~%. temu obrazowi czlowieka.. w rozumieniu Kurta Goldsteina (1878-1965). kt6rego kochamy.. Podejmowal wielostronne badania nad podswladomoscia.''h%Wf>.. a nie w samoaktualizacji (samorealizacji. a wiec zanim jeszcze bedzie mozna jq uznac za prawdziwie naukowa. s.:.'\. Oficjalnie laboratorium psychologiczne (jako pracownie psychologiczna) otworzyl on na Uniwersytecie Lwowskim dopiero w roku 1907. nawiazujacy do berliriskiej psychologii postaci. religii lub jej namiastki. "w ktore mozemy wierzyc i kt6rym rnozemy sie poswiecic [. Twardowski nigdy nie prowadzil badan psychologicznych ani nie zajmowal sie praktyka psychologiczna.1 Pierwsze pracownie psychologii eksperymentalnej w Polsce Poczatek polskiej psychologii naukowej. Ten holistyczny punkt widzenia.\'''%."W.. przynajmniej w ujeciu teoretycznym" (Maslow.%~~~".'t~''i:''1&''i:~t~~~%m:. a podobnie jak Heinrich. produktem ubocznym samotranscendencji. w kt6rej klient jest panem wlasnej przyszlosci (Rogers.~"Th. Istota ludzka potrzebuje przynajmniej zrebu systemu war to sci.%. kt6remu sluzymy" (Frankl.%-u. ze kaza nam «wierzyc i ufac».ok. byl Abramowski typem badacza eksperymentalnego. opr6cz Freuda i Adlera trzeci wsp6lczesny wielki psychoterapeuta..~:t.--m~ 59 dujacemu sie w stanie bezkr6lewia wartosci..\.. [. kt6ry je utworzyl. Zaczne wiec od razu od rzeczy nowych.&Th"%:'&».~'b. Jedna z cech czlowieka.'i."'~"W. ze nie mogl oprzec siy pokusie. traktowanych jako zniszczenie integralnosci cale] struktury i cale] osobowosci. ze sa prawdziwe. kt6ry dazy do tego.w&'~'«. Iednakze pelna samoaktualizacja staje sie coraz mniej mozliwa w wyspecjalizowanym spoleczeristwie.''%.h't.:.''''i."''f..'Th't'Th"f}h'%. gdyi brak systemu wartosci to stan psychopatogenny.. kiedy to Wite10 (ok. 1998). 1988).:.'$. przejal w swojej pracy terapeutycznej Carl Rogers (1902-1987).'&'?&''fl@k~. 1986/1968. Samoaktualizacja. podstawowe dla psychologii humanistycznej pojecie. Tomaszewski. ktora wzywa do zycia wartosciami. pierwszy polski filo- . 147-148). przedstawil wlasna teorie spostrzegania wzrokowego (por.\.%. ktorernu sie poswiecarny. skupia sie na sa- mym sobie. profesorem filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. a nie jako wylaczenie pojedynczych funkcji.'t.:.l>'%. aby iye i orientowac sie wedlug ich wskazan. napisanego rniedzy rokiem 1270 a 1272.%'~'Th'i."''"<&:..~%."'%.%''i:~1@.... ito dlatego. 202).'&J 58 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CZASGW NAJNOWSIYCH '&.\. zof przyrody.~'t"'. tworca terapii skoncentrowanej na kliencie. filozofii zyciowej.. 1951). Kilpatrick. 1978) uznala za przedwczesne odrzucenie przez psychologie humanistyczna historycznie wypracowanego przez psychologie standardu naukowoscl.%-w. lecz interesuje sie wylacznie sama soba" (Frankl.'<RW:~'1&... kierowana przez Edwarda Abramowskiego (1868-1918). nad oporem zap omnianego. uchodzacy za historycznie pierwsza oficjalna informacje 0 psychologii eksperymentalnej w Polsce (Szewczuk. "Tematy sa moje wlasne. kt6ry mogl sie aktualizowac. Michael Wertheimer.. 1991). 1997). Jej utworzenie poprzedzila jego wieloletnia praca badawcza o charakterze wyraznie eksperymentalnym.''®:. 1984.. wIlli IV ksiedze swego traktatu optycznego Perspeciioorum libri decem (Optyki ksiag dziesiecioro). W swietle tego faktu historycznego nie spos6b zgodzic sie z samym Kazimierzem Twardowskim (1866-1938). niemiecki emigrant.Th. poniewaz inni ludzie wykonywali wiele czynnosci za niego. 1905).wychodzic poza siebie samego..). samourzeczywistnieniu). Istota egzystencji ludzkiej lezy w tym. w wyniku czego problemy zewnetrzne zajmuja go tylko 0 tyle. 1991).8 Zarys historii polskiej psychologii Polska mysl psychologiczna siega korzeniami drugiej polowy XIII wieku.%Th..%'.J. 1984.:.'%.?iv.$$:&'<:fu't. 1995). przedstawiaiacemu go "jako istote.""<{. Manenti.~''i. nieukierunkowanymi bezposrednio na realizacje wlasnego Ia (por.~~'t.~%.%'V~l&%~. polega na mozliwle najlepszym wykorzystaniu swoich mozliwosci w danych okollcznosciach zyciowych.. bye oddanym dzielu. by .jak w wypadku psychologii Wilhelma Wundta . Burchardt.~<'''fu.''<. ktora nie siega poza siebie po sens i wartosci i w ten spos6b nie jest zorientowana ku swiatu.'<>. s. Jednym z tych. 1973. sprawdzony i daiacy sie zastosowac system wartosci ludzkich.. 0 He sluza jego wlasnej samorealizacji (por.\.. 148). Przede wszystkim jest czlowiekowi niezbedny. W roku 1910 powstala w Warszawie trzecia po krakowskiej i lwowskiej pracownia psychologiczna.'&:t. stajac sie wynikiem.'t't:.J$. Mysl psychologiczna byla takze obecna w tworczosci polskich pisarzy XVI wieku. nad wplywern roznych substancji na wzruszenia oraz nad sila woli. Taki empiryczny swiatopoglad wydaje sie obecnie rzeczywiscie mozliwy.rili~'\. lub Bogu. ekonomiczne.%~~%.'k%'§. Natomiast dla czlowieka dazacego do samotranscendencji pelna samoaktualizacja przestaje bye celem samym w sobie..\'''ff{. s. czlowiekowi..''5.'1. stajac sie zrodlern inspiracji dla coraz glebszych i coraz bardziej naukowych opracowan w dzlelach polskich myslicieli wiek6w nastepnych (Bobrowska-Nowak. 1230 . nie czekajac na weryfikacje i potwierdzenie.. religijne itd.. datuje sie od roku 1903.. Rzepa. 1292).. a prowadzone przez niego podczas zajec dydaktycznych demonstracje okreslonych zjawisk nie byly eksperymen- Kazimierz Twardowski (1866-1938) tami w scislyrn tego slowa znaczeniu. byl wspomniany wczesniej Goldstein.-:wk. odwolujac sie do przykladu Alberta Einsteina.. J.~~~~"''%~"%.~«ifu. a nie dlatego."''''?f£.~''<£. o czym swiadczy opublikowany przez Akadernie Umiejetnosci w Krakowie w sprawozdaniach za rok 1898 komunikat z jego badan. kt6ry sobie przyznaje pierwszenstwo w zalozeniu pracowni psychologii eksperymentalnej jui w semestrze zimowym roku akademickiego 1898/1899 (por.'\.~''1..-w:~::v.~W~J:<'hl. jest zanik zainteresowania innymi ludzmi i rzeczami.J Bye czlowiekiem to znaczy bye skierowanym na cos lub na kogos..''lli. 1. Viktor Frankl (ur. nie badane jeszcze wcale..'\.'''tW$._'%. kt6rzy wniesli europejskiego ducha w amerykariski ruch humanistyczny.. Krytyka (np. na czym Instytut Polski bardzo zyska w swiecie nauko- 1.8."E. by zaprezentowac jq publicznie. Dostrzega to rowniez Maslow. przeciwstawia obraz czlowieka..i. Idea psychologii humanistycznej wydawala sie Maslowowi tak pasjonujaca i pelna nadzwyczajnych mozliwosci..z zalozenlem pierwszej pracowni psychologii eksperymentalnej... co Frankl nazywa samotranscendencja.~"''tt.%'fJ}J::t:f.'%:~"1c.~$. kt6ry dazac do samourzeczywistnienia.\''\''"+. utozsamiany . tw6rca logoterapii. zajmujacy siy leczeniem urazow m6zgu.%:'f. kiedy zawiodly wszystkie dane z zewnatrz systemy (polityczne. w kt6rym taka pracownie powolal do zycla na Uniwersytecie jagiellonskim w Krakowie profesor filozofii Wladyslaw Heinrich (1869-1957).

Davies. przez co zamkneli polskiej mysli psychologicznej dostep do zagranicznego rynku wydawniczego (Rzepa. jaznia i osobowoscia widzial Ochorowicz przyszlosc psychologii (por. par. 1995b). 1998). w ktorej oprocz . Wskutek odzyskania po wielu latach prawa do wykladania i publikowania w jezyku polskim nasi uczeni znalezli sie w paradoksalnej sytuacji: poczytujac sobie wrecz za honor niczym nieograniczone korzystanie z tego prawa.badan nad zasobern postrzezen i wyobrazen" wskazywal na ich . Ochorowicz byl nie tylko wzietym hipnotyzerem.zalozyciel Kwartalnika Psychologicznego (1930) i Przeglqdu Psychologicznego (1952) oraz Mieczyslaw Kreutz (1893-1971) . Skad ten zwrot u ucznia. a osiagniecie tego celu stawalo sie mozliwe dzleki pielegnowaniu rodzimego [ezyka i wychowaniu dzieci (por. byly zachowanie tozsamosci narodowej i przywrocenie niezawislosci patistwowej. kiedy to przez wieksza czesc okresu zaborow . ktore] psychologia przyszla najwczesniej z pomoca. nalezal do grona najbardziej znanych Polakow w Europie drugiej polowy XIX i poczatku XX wieku. Stefan Baley (1885-1952) . 1.dziedzinie praktycznych zastosowan psychologii. aczkolwiek dokonaly sie w nietypowych warunkach nieistnienia panstwa polskiego. 1924. ktory . procesami kojarzenia. Dobra tego ilustracja sa dzieje jedynej wowczas rodzimej teorii psychologicznej . Stachowski. jak Twardowski i Heinrich. ktorymi zajmowala sie polska polityka we wszystkich trzech zaborach.Polska byla tylko po[eciem .0 bronca metody introspekcyjnej.8. stanowilo naczelne zadanie.dla psychologii i wychowania . 1998). w ktorych posluzy! sie wlasnym kwestionariuszem. praktyczny. s.1) HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: OD WUNDTA DO CIAS6w NAJNOWSZYCH 1 1. Jego uczniami w dziedzinie psychologii byli: Wladyslaw Witwicki .3 Psychologiczna szkota Iwowska i narodziny szkofy warszawskiej Za tworce filozoficznej szkoly lwowsko-warszawskiej uwaza sie powszechnie Wladyslawa Twardowskiego. Narodziny psychologii stosowanej w Polsce mialy podobny przebieg. spierajac sie 0 pierwszetistwo. Stefan Blachowski (1889-1962) .Jnteres bezposredni. ktorego trzy tomy ukazaly si~ w latach 1913-1915 (Stachowski. 1996). najbardziej narazonych na jego utrate. uczynili z publikowania tekstow w jezyku polskim w polskich czasopismach naukowych swoista demonstracie polskosci i niezaIeznosci od zaborcy.two rca polskiej psychologii wychowawczej (1928). by tam zajac sie terapia hipnotyczna oraz eksperymentami nad przesylaniem dzwieku na odleglosc (na Wystawie Powszechnej w Antwerpii w 1885 roku wystawiano wynaleziony przez niego telefon).autor pierwszego rodzimego podrecznika psychologii (1925). A swiatu naukowemu w Polsce i za granica nazwisko Abramowskiego bylo juz wtedy nieobce dzieki licznym publikacjom wynikow badan prowadzonych przez niego w zagranicznych laboratoriach psychologicznych i oglaszanych w Polsce oraz w najwazniejszych francuskojezycznych czasopismach psychologicznych. mianowicie dla programow i metod nauczania" (Dawid. Twardowski i Heinrich studiowali na uniwersytetach w Europie Zachodniej: Twardowski na Uniwersytecie Wiedetiskim u Franza Brentany. Opublikowany dziesiec lat wczesnie] "program postrzezen psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do ukonczenia 20 roku zycia" oparl Dawid na wynikach badan empirycznych. ktorego sam mistrz nie byl przekonany 0 przydatnosci eksperymentu do badania umyslu dziecka? Dwoma wielkimi tematami wieku. Niemal w tym samym czasie. zwlaszcza [ezyka ojczystego. 155).wtelkiego znaczenia teoretycznego . zamiast pozostac wiernym. Takimi dwoma bastionami nauki polskiej byly: Unlwersytet Iagielloti ski w Krakowie i Uniwersytet Lwowski. Hearnshaw. Drugim polem jego teoretycznych i praktycznych zainteresowan byl mediumizm.od spirytyzmu roznl tylko przyrodniczy sposob wyjasniania tych samych faktow.8. s. 1995. kiedy Twardowski i Heinrich zabiegali 0 powolanie do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej. Jan Wladyslaw Dawid (1859-1914). Tak jak wielu Amerykanow. 1995). xxxvii-xxxviii). 1. byla edukacja (por. W mediumizmie jako metodzie badan psychologicznych nad nieswiadomoscla. Dawid w roku 1896 oglosil drukiem niewielka pra- ce Zas6b umyslowy dziecka. zwrocil sie ku pedagogice eksperymentalnej .wspomnieniem przeszlosci lub nadzieja na przyszlosc" (Davies. ktory propagowal kulture polska wsrod obywateli wszystkich trzech zaborow.jak uwazal Ochorowicz . "nowej" psychologii. powrociwszy do Warszawy po odbytych w Lipsku studiach psychologicznych. Z powodu niechetne] postawy lwowskiego srodowiska uniwersyteckiego wobec jego nietypowych zainteresowati naukowych wyjechal na dziesiec lat do Paryza. Ale z drugiej strony psychologia polska rodzila sie w skrajnie odmiennych warunkach. i podobnie jak oni zakladali po powrocie pracownie psychologiczne. Heinrich na uniwersytetach w Zurychu i Monachium.teorii kratyzmu Wiiwickiego (zob. Dlatego pielegnowanie [ezyka ojczystego u dzieci. 1997. ale zaliczal sie rowniez do grona najwybitniejszych teoretykow hipnotyzmu w owczesnej Europie. pierwszy w kraju i jeden z pierwszych w Europie docentow psychologii empirycznej. i to od razu z dwoch stron: testow inteligencji i pedagogiki eksperymentalnej. Badania zrodlowe nad podstawami i historia mysli psychologicznej rozwijanej w ramach tej szkoly filozoficznej doprowadzily do wyodrebnlenla psychologicznej szkoly lwowskiej (Rzepa. Zasluga Abramowskiego byla takze proba zalozenia pierwszego w Polsce czasopisma psychologicznego Prace z Psychologii Dosuiiadczalnej.6. Takze Julian Ochorowicz (1850-1917). s. 1989).2 Pierwsze zastosowania psychologii w praktyce Pod koniec XIX wieku pojawily sie w psychologii swiatowej pierwsze proby zastosowania jej osiagniec w praktyce. powstala dzieki Wludysluw Witwicki (1878-1948) . dzlalajacy w zaborze rosyjskim. Oprocz warunkow sprzyjajqcych rozwojowi i wychowaniu dziecka przedmiotem badan pedagogiki eksperymentalnej byly metody nauczania i uczenia si~. Pod pewnymi wzgledami .6 wym" (Abramowski. inaugurujac w ten sposob systematyczne badania eksperymentalne w psychologii rozwojowej i wychowawczej w Polsce.4. 7). 1896. J ako formacje naukowo-badawcza. Dzledzina. Mimo to zawsze istnial co najmniej jeden osrodek akademicki i oswiatowy.nowa" psychologia zaczela sie w Polsce podobnie jak w Ameryce. ktora mial okazje poznac w czasie swego dwuletniego pobytu u Wilhelma Wundta jako jego student.

podobnie jak jego mistrz .:.$..~1':. W szakze 0 swoistym charakterze szkoly lwowskiej miala przesadzic nie oryginalnosc teorii psychologicznych. ze przedrniotem psychologii jako nauki humanistycznej czyni "wyzsze czynnosci istot zywych". ii nie jest ona mozliwa bez znajornosci czynnosci. 1.. To poszukiwanie odpowiedzi w prowadzone przez Heinricha przed II wojna pytanie. 1976). W ten sposob stawal sie Heinrich prejqCq samych podstaw psychoanalizy krytyke kursorem behawioryzmu rangi teoretycznej Freudowskiej koncepcji psychologii. zyjnego eksperymentowania.• J...:~'%. Siega ona korzeniami Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. Twardowski uzupelnil Brentanowski podzial zjawiska psychicznego na przedmiot i akt 0 nowy skladnik: tresc przedstawienia lub sadu.. (3) umiejscowienie w czasie: lata 1898-1919.- 62 . czym jest uwaga w funkcjonowana swiatowa badania . . ktora od roku 1903 kierowal Heinrich) na uniwersytetach polskich. Po roku 1919..kierownik Prajako funkcji akomodacyjnej aktywnosci nacowni Psychologii Doswiadczalnej.. to odnalezc zwiazek laczacy ow wytwor z jego zrodlem. czyli psychiczny odpowiednik przedrniotu.4 Psychologla eksperymentalna Heinricha i kontynuacja [ego idei Krakowska Pracownia Psychologii Doswiadczalnej W. pozniej mosct czlowieka. 1985).. wykazujac w sposob przekonujacy. HISTORIA I TEORIE . T~ idey badacz rozwinie po przeszlo czterdziestu latach w ogolniejsza teorie czynnosci. przeprowadzH grunoso by aktywne. rzadu zmyslu (na przyklad blony bebenkoSzewczuk. glownie Kreutza.~~~ HISTORIA PSYCHOLOGII: Twardowskiemu. jednakze tak tworczo zmodyfikowanej. Wedlug Witwickiego. Uczniem tego ostatniego. 1998.~~"%-. Owe propozycje metodologiczne psychologow wywodzacych sie ze Lwowa zmienialy paradygmat badawczy obowiazujacy w owczesnej psychologii europejskiej: "rozwiqzywaniem tajnikow psyche mala sie zajmowac nie nauki przyrodnicze z metoda eksperymentu. wynikalo z ogolnego ponad widzeniem przestrzennym i zwiazanyml jmowania przez Heinricha zadania psychoz nim mozliwosciarnf tworzenia filmu trojwylogii jako zrozumienia zachowania czlowiemiarowego . ze mow! sie 0 psychologicznej szkole warszawskiej jako wyodrebnionej formacji naukowej (Rzepa. Tak rozumiana czynnosc ch~rakte: ryzuje sie ukierunkowaniem na wynik (eel) oraz takim wewnetrznym ustrukturowaniem. ale byl takstaly uwiericzone utworzeniem w roku 1986 ze wytrawnym znawca historii filozofii. badane przez nia "w kontekscie ludzkiej dzialalnosci praktycznej.Jwowski'' okres rozwoju psychologii. 1998). zaproponowana przez Witwickiego humanistyczna metode interpretacji wytworow i obserwacji zyciowej. Dwudziestolecie miedzywojenne to okres dominacji pogladow psychologicznych gloszonych przez uczniow Twardowskiego.:.najpierw nad zludzeniu organow zmyslowych. [awiacy sie w przedstawieniu lub sadzie. Iuz w czasie pisania pracy magisterskiej o genezie ocen niedorzecznosci Tomaszewski zauwazyl.~'tt.podjal nierozwijany specjalnie przez Twardowskiego watek teorii czynnosci. zamykajacym .%~"":. g.. RozpoTadeusz Tomaszewski Cur. Przeszedlszy ..pisal juz w roku towna krytyke psychologii postaci oraz siega1899..~~""".8. Wsrod swoich waznych osiagnlec teoretycznych psychologia szkoly lwowskiej moze sie poszczycic . ktore do tych wynikow doprowadzily.. czyli okreslonym zjawiskiem psychicznym. (2) polozenie geograficzne: Lwow.Czlowlek przeciwstawiony swiatu i innym w swojej pracy naukowej niemal wszystkie ludziom musi poznac swiat i tych ludzi jako dziedziny psychologii.~~~1':- . 1988. ukierunkowany na problematyke psychofizycznq i psychoflzjologtczna (Pieter. PSYCHOLOGICZNE . .'fli!f!. 1992). dlugoletnie zabiegi 0 zainteresowanie sie polIako filozof-psycholog. a po przejsciu Heinricha psychofizjologicznego mechanizmu uwagi na emeryturs w roku 1956 . 1997). oparta na Twardowskiego teorii czynnosci i wytworow. (4) wspolne idee psychologiczne: rozumienie przedrniotu psychologii (podmiotowe i niepowtarzalne zycie psychiczne) i wyrozniki metodologiczne (introspekcja jako podstawowe narzedzie badawcze psychologa.~~'?!fi. 113). ze wzgledu na ich role w tej dzialalnosci" (Tomaszewski 1963 s.."fJ&.. koncentrujacy sie na problemach rozwiazywanych wylacznie metodami teoretycznymi i nieodwolujacy sie do praktyki psychologicznej.%~~tv~ffi. 1998. Kolejne pokolenie uczniow-psycholosow ksztalcllo sie zatem czesciowo jeszcze pod kierunkiem Twardowskiego.!'?f&~~"Ji.teoria czynnosci i wytworow.~~'<?i&'?:. Jego (Szewczuk. 1910) czete przez niego w 1893 roku badania doprowadzily po blisko czterdziestu latach do Wlodzimierz Szewczuk (ur. Nawiazal on do Twardowskiego pojecia czynnosci w kontekscie psychologicznej interpretacji wynikow testow z punktu widzenia ich zmiennosci. sforrnulowana przez Twardowskiego w jego rozprawie habilitacyjnej z roku 1894. ~.. dokonac trafnej interpretacji wytworu. a nie w swiadoniami optyczno-geometrycznymi. czyli go zrozumiec..tft¥!»'§. Heinricha miala od samego poczatku charakter eksperymentalny.. Tomaszewski.-""~'t.. [ace cechy: charakteryzuja ia nastepu- (1) wspolna genealogia: psychologiczny war- sztat naukowy Twardowskiego. a wynikajaca z przeprowadzonej po mistrzowsku przez Kreutza obrony naukowosci introspekcji (Rzepa. 1910). ktore umoiliwia jego osiagniecl«. ~~= . ktory . a intelektualnym . lecz nauki humanistyczne z metoda interpretacji" (Rzepa. dzlalajace" . ze zycie psychiczne to strumien sterowany przez czlowieka zgodnie z jego wlasnymi celami. Tomaszewskiego teoria czynnosci do tego stopnia zmienia status polskiej psychologii w nauce swiatowej. Chodzi glownie 0 prekursorska..~-r. a nie odkrywania jego swiadomosct. obserwacja zyciowa i interpretacja wytworow oraz negatywna postawa wobec testow psychologicznych).oprocz teorii kratyzmu Witwickiego wraz z jego propozycjami teoretycznymi wyjasniania zjawiska komizmu i genezy uczuc . czesciowo zas [uz Kreutza (Rzepa. lecz stosowana w niej metodologia psychologii. s. 1913)... . 192).. mial on nie tylko skich psychologow historia swojej nauki zozaciecie do eksperymentowania... Iana Kazimierza (tak po I wojnie swiatowej nazywal sie Uniwersytet Lwowski). jego uczen wypracowania spojnej wewnetrznts teorii i wspolpracownik.zglebial arkana warsztatu precyka. ktory wczesnie wlaczyl si~ wej w uchu).wnuklem" Twardowskiego jest Tadeusz Tomaszewski "(ur.~~~~"<fu... uczniowie Twardowskiego objeli niemal wszystkie katedry psychologii (z wyjatkiem krakowskiej. nastepcy Twardowskiego w Zakladzie Psychologii na Uniwersytecie im. Do pod jego kierownictwem serii wydawniczej obu tych przymiotow swego mistrza nawiaze "Biblioteka Klasykow Psychologii" w Pan- .

zgodnie z ktorym psychika jest sarna w sobie nieswiadoma.9 Podsumowanie Psychologia. nieokreslone. To. Dwa powody zlozyly sie na ten obraz psychologii jako nauki niejednolitej. ile wrecz niemozliwe do przyjecia. pozwala psychologic przeksztalcic w nauke przyrodnlcza. w Krakowie (Stefan Szuman) i w Poznaniu (Stefan Blachowski). materializm i wiele innych. siegnal po neopozytywistyczna rnetode operacyjnego definiowania pojec i wprowadzil kategorie zmiennej posredniczace]. w Toruniu (Andrzej Lewicki) i w Lodzi (Albert Dryjski. jak czlowiek postepuje. zgodnie z etymologia wyrazu. a ta z kolei wplywa na sposob. tak tez roznily one i nadal roznia tworcow teorii psychologicznych. swiadorna psychika. w Lublinie (Tadeusz Tomaszewski). a nie nauki. w jaki chce on zyc. polskich. pojawily sie nowe wydania.zmienne. jej wielowiekowe zwiazki z fllozofia. historia psychologii to dzieje czlowieka usilujacego zrozumiec siebie. a zrozumiec siebie to znalezc zwiazek porniedzy wiedza 0 sobie a swoim postepowaniern. oraz wiele nowych prac polskich psychologow. Watsonowski behawioryzm nie bedzie juz potrzebowal ani swiadomej. jednakze po roku 1948 zaczely siy pojawiac oznaki grozacego temu rozwojowi kryzysu: najpierw przyszla fala marksistowskiej krytyki psychologii i psychologow. bylo powolanie do zycia w tym samym roku w Instytucie Psychologii Uniwersytetu im. choc calkowicie niezalezne. Tak jak fllozofow roznily poglady na nature czlowieka i rzeczywistosc. skladniki nieswiadomoscl zbiorowej. Adama Mickiewicza w Poznaniu pierwszego w Polsce Zakladu Historii Mysli Psychologicznej oraz wydanie szesc lat pozniej pierwszego Sloumika psychologou: HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE HISTORIA PSYCHOLOGII: "Wi@! OD WUNDTA DO CIASC)W 't~ NAJNOWSlYCH ~~""""" . Skoro wiec zarowno wiedza.. analogicznym. 1. chcac przywrocic slownikowi psychologicznemu wyeliminowane przez Watsonowski metafizyczny behawioryzm "sredniowieczne" pojecia subiektywne. utwierdzajq w tym przekonaniu. od czasu Arystotelesowskiego traktatu 0 duszy byla nauka 0 duszy jako bycie substancjalnym. poszukujacej swego przedmiotu. czyli archetypy. Freudowska psycho analiza sprowadzala tresc nieswiadomosci wylqcznie do rnotywow wypartych ze swiadomosci. z drugiej zas.. Nie zatracila sie jednak polska mysl psychologiczna..do czasu pojawienia sie psychologii humanistycznej . Przedmiotem psychologii stanie sie wylacznie zachowanie organizrnow. chce wyjsc psychologia humanistyczna. w tym czlowieka (behawioryzm metodologiczny alba empiryczny). ani tym bardziej nieswiadomej psychiki. ktorzy budowali psychologie. Z drugiej strony Tolman.jako zjawiska historyczne . do prawa powszechnego ciazenia w fizyce. Z jednej strony Skinner jeszcze bardziej go zradykallzowal: stany psychiczne jako kategorie wyjasniajace zachowanie czlowleka sa nie tyle niepotrzebne. na przyklad. Umiejscowiajqc w jej glebi podstawowy konflikt nieswiadomych motywow. sa one przeto . znaczone krotszyrnl i dluzszymi rozstaniami i powrotami. opartej na jakims powszechnym prawie psychologicznym. 65 wojennym. Dlatego poglady na przedmiot i metode psychologii mUSZqpodIegac historycznym zmianom. ze poglad. Jungowska alternatywa . wkrotce potem zaczela sle przebudowa psychologii na zasadach pawlowizmu (Pieter. ktora z jednej strony . co jest pierwotnym procesem i co jest podobne do marzen sennych. Stad bedzie czerpal pozniejszy ruch neopsychoanalityczny.1992). _.Iegla u podstawy polskiej (i nie tylko) psychologii humanistycznej. Freud wierzyl. I taki stan rzeczy jest normalny. Z dwoch zrodel wyplywa polska mysl psychologiczna. Niewatpliwie po mysli Szewczuka.zadziwiajaca [ednomyslnosc w pogladach na psychologie jako nauke. jakkolwiek psychologia zawsze roscila sobie prawo do tego. Rzepa i Stachowski. W roku 1949 powolano Polskie Towarzystwo Psychologiczne z siedziba w Poznaniu.4 stwowym Wydawnictwie Naukowym. nieswiadoma psychika to "wytwor mistycznej metafizyki".. co nieracjonalne. Watsonowski behawioryzm mial stac sie prawdziwa nauka przyrodnicza. ksztaltuje jego wiedze 0 nim samym. U Wundta procesualnie (aktualistycznie) ujmowana dusza staje sie "sumq tresci doswiadczenia bezposredntego".. Wszystkie te rozterki nieobce sa i dziejom polskiej psychologii. Kosnarewicz. Stefan Baley). mityczne. azeby badac to. ktora po "polskim pazdzlerniku" zaczela zyc na nowo. dowartosciowujac udzial czynnika spoleczno-kulturowego w podstawowym konflikcie nieswladomej motywacji. Tym samym nie beda [uz potrzebne pojecia "swiadomosc" oraz "psychika" (beha- Psychologia polska po roku 1945 Po wyzwoleniu wznowily dzialalnosc istniejace przed wojna uniwersyteckie katedry psychologii: w Warszawie (Wladyslaw Witwicki. Drugie . Wprowadzajac do psychologii eksperymentalna metode introspekcji. Poza te ograniczenia psychologll. Na metafizyczny behawioryzm Watsona spolecznosc uczonych odpowiedziala neobehawioryzmem z dwoch skrajnych pozycji. W psychoanalizie. jako nauki nieuwzgledniajacej wartosci i ludzkiej potrzeby samourzeczywistnienia. Iedno to potrzeba poznawcza uczonego. by za nauke wlasnie ja uznawano. I dlatego rowniez wszelkie proby petryfikacji i dogmatyzacji pogladow na przedmiot psychologii sprowadzaja ja do roli pseudoreligii. ze roznorodne systemy filozoficzne... 1976). spelniwszy sie w powolaniu do zycia pracowni psychologii eksperymentalnej przez wundtyste Heinricha.nowego sposobu myslenia i nowego stylu pracy" nie moglo bye miejsca dla psychologii wyroslej z "burzuazyjnego" sposobu myslenia i stylu pracyw okresie miedzy- wioryzm metafizyczny alba radykalny). Liczaca prawie pol wieku polska psychologia 0 lwowskich korzeniach dobiegla kresu. same wymagajq wyjasnienia). gdyz utrudniaja analize zachowania (jako reakcje organizmu.zwie1okrotniona w swoiscie polskim fenomenie psychologicznej szkoly lwowskiej brentanisty Twardowskiego . swiadomosc jest stanem nadzwyczaj nietrwalym. Wundt chcial zapewnic psychologii miejsee wsrod innych nauk przyrodniczych. psychika jest zatem sarna w sobie nieswiadorna. ktorych nigdy nie goscila swiadomosc. na odwrot.. Adlerowska psychologia indywidualna wychodzi poza panseksualne ograniczenia Freudowskiej psychoanalizy. Po drugie. sprawila. Na krotko zostaly wstrzymane przyiecia na studia psychologiczne. W literaturze psychologicznej przewazaly przeklady z jezyka rosyjskiego. realizm. takie jak idealizm.8. ze stal sie on prekursorem behawioryzmu. opartemu na obserwacji gromadzeniu faktow i laczeniu ich w teorie lub hipoteze. musialy ksztaltowac poglady uczonych. miedzy innymi Witwickiego Psychologii (1946). Zrozumiale.__~. ponlewaz nikt nigdy jej nie dotknal ani nie widzial w probowce. Podejmowane dotychczas bez powodzenia pro by stworzenia psychologii w duchu jednosci nauk. Dziekl zas eksperymentalnemu.opuszcza obszar swiadornego: trescia nieswladomosci sa motywy. poetyckie.5 1. Eugeniusz Geblewicz. Katedry psychologii tworzono takze na nowo powstalych uniwersytetach: we Wrodawiu (Mieczyslaw Kreutz i Helena Sloniewska). jak i postepowanlem czlowieka rzadza normy przez tego czlowieka ustanowione. Maria Librachowa i J ozef Pieter) (zob. Po pierwsze.psychologia analityczna . Wznowiono wydawanie Psychologii l/lYchowawczej (1946) i Kwartalnika Psychologicznego (1947). Tej rozbieznosci pogladow na przedmiot psychologii towarzyszyla . W dobie .

kiedy [edna zapalniczke nabyl. a w jakim nie jest psychologia? 4. Kosnarewicz. skierowalo Dawida ku psychologii stosowanej. Ich geneza i rozw6j.przemocy seksualnej.~-m. Raz kupowal skarpety. Rzepa. E.'W. przypominajaca drzewo 0 bujnej koronie.J . '~%%... (red. ale lubi i potrafi grac w brydza. jeszcze innym .].. Warszawa: PWN. (1995).-:W.~''<.66 @.~~~"%''~~~~~~'''fi>. Pawel B. an G. W jakim sensie psychologia widziana przez behawioryste jest.wychodzac z niego.. ~.. 2. jest wprawdzie tylko brydzysta-amatorem.. wchodzac do domu towarowego. W jaki sposob zastapienie pojecia duszy substancjalnej pojeciem swladornosci przyczynilo sie do wyroznienla w psychologii .swojej rozrzutnosci.rneswtadomego'? 6.Prywatne koncepeje natury ludzkiej i ieh funkeje regulacyjne"). prawie zawsze cos sobie sprawial.jak to okreslil . Jak mozna historycznie uzasadnic "metodyzm dogmatyczny" jako warunek unaukowienia 3. Kosnarewicz. lID. Powstaje pytanie: (1) czy te rozne zachowania mozna wyjasnic. •. Warszawa:PWN. raz dlugopisy.zakonczona sukcesem ... spotkanej przypadkowo w pewien ciemny wieczor na przedmiesciach duzego miasta. trzydziestoplecioletni zamozny i atrakcyjny urzednik."~.~~. Dlaczego psychologia funkcjonalna byla blizsza psychologii postaci niz psychologii behawioralnej? 5. '}!''''''$f$.. oraz (2) czy wsrod psychologow istnieje zgodnosc co do mechanizmu lub mechanizmow wyjasniajacych te za- * Material czesciowo finansowany przez Komitet Badari Naukowych (Grant nr IHOIF067 13 .. T. Rosinska. T. Piotr S. Stachowski. ktora wielokrotnie zapraszala J ana na pozna kolacje i nie kryla przy tym ochoty na intymny kontakt.~~~~'%. Rzepa.. . (1992). odwolujac sie do jednego mechanizmu psychologicznego. opisal w swoim pamietniku zmagania z pewnym bardzo skomplikowanym problemem brydzowym.. Z obu tych zrodel wyrosla wspolczesna polska psychologia. Matusewicz.. innym razem plyty kompaktowe.''~'~~%''~ I T_EORIE __ SYCHOLOG_ICZNE P zrodlo: przekonanie. wytrwalego rozwiazywania zadan..*:§''Wi. Szczecin: Wydawnictwo Dictum Sapienti Sat. on jednak sprawial wrazenie osoby niezbyt tym zainteresowanej. napotykal "stoisko dnia".UlmaR~]IiJB1'«i%~A'l!iEfj~ISI~!l\i!I Brett. R. taksowkarz. Podczas przewodu sadowego zeznawala miedzy innymi dwudziestoplecioletnla J olanta Z.~~~'%.. Skrypt z historii mysli psychologicznej.. Z. Z jakich zrodel wyplywa psychologia w Polsce? psychologii? J ak ewoluowala Wundtowska koncepcja psychologii jako nauki eksperymentalnej? Psychologiczne koncepcje cztowieka* Wieslaw Lukaszewski ~. Poza jakie ograniczenia psychoanalitycznej i behawiorystycznej koncepcji czlowieka chelala wyjsc psychologia humanistyczna? 7.~yjTA:ISII~~S~J~!A\l\lf):Z''«J7f{fjeJilf!$ 1.. nauczyciel. Warszawa: PWN. Historia psychologii (wyd. Opisane trzy przypadki (prawdziwe) dotyCZq zachowan bardzo roznych . (1987). ktore nie zawsze sa mu potrzebne.w" '~"..>. skazany zostal przez sad za zgwalcenie czterdziestopiecioletniej kobiety. Kierunki ustotczesne] psychologii. Pawel B. Do psychologa zglosil sie. (1976). C. Ilekroc wchodzil do duzego sklepu. Ostatnia . E. (1969). Poznan: Instytut Psychologii DAM.. Skrupulatnie zapisywal i numerowal kolejne rozgrywki. Historia psychologii.. Piotr S..kosmetyki. Dlaczego znajomosc historycznych korzeni wspolczesne] mysli psychologicznej jest wazna dla rozwoju psychologii? 8.).~. Polega ona na kupowaniu roznych rzeczy.rniala numer 617. druga zas . zglosil sie do psychologa z prosba 0 porade z powodu . G... HISTORIA . Slownik psycholog6w polskich.%.. Pieter. ze znajomosc jezyka polskiego miala stac sie sprawdzianem narodowej tozsamosci Polakow. impulsywnego kupowania.

Z inn ego punktu widzenia ich osad moze bye jednak calkowicie odmienny. (2) postulatem wewnetrzne] spojnosci i zgodno sci. Psychologia naukowa przeciwnie . aby zmienic zachowanie. Koncepcja psychologlczna czlowieka jest wiec zbiorem zalozeri (przyjetych a priori lub wynikajacych z doswiadczenia) na temat tego. czy takze psychologow profesjonalistow . Iak widac. teoretykow. bardziej wyczerpujace lub lepiej uzasadnione. Innymi slowy.rozpoznania. Kimble. czy zlo- zonym? Czy jest staly. Koncepcja psychologiczna czlowieka jest jawna (eJcplicite) lub ukryta (implicit-e) idea pwponowan~ przez dany (na przyklad dominujacy w wybranym okresie) Hurt teoretyczny w psychologil. czy zniewolony przez koniecznosci? Czy dziala racjonalnie. na przyklad.ze zdrowym rozsadkiem CZysto pozostaje w sprzecznosci. jakie sa wymagane standardy poznania. przeswiadczenle. z czego czasem czyni sie jej zarzut (choc z drugiej strony zarzuca siy psychologii ito. zakladajacym. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 69 (1) sprawnosci merytorycznej . 1985. nie zas wartosci faktow. banalne prawdy). Na pytanie "Kim jest czlowiek?" mozna odpowiedziec. (3) psychologle potoczna . co w Iudziach jest uniwersalne i ponadczasowe. postulatem odrzucenia niepodwazalnoscl systemu twierdzen. czy raczej ofiara losu? Rowniez pytanie trzecie zawiera w so bie wiele problernow szczegolowych. ze glosi zdroworozsadkowe. choc 0 tym nie wiemy. psychologia humanistyczna i psychologia potoczna (ta szczegolnie) koncentruja sie natomiast na wartosciach. 1988): (1) jasnoscia przyjmowanych zalozen i bardziej lub mniej zaawansowana tendencia do ich formalizacji. co sluszne. ze jest on jednym z wielu organizmow zywych. ktory zapoczatkowal studia na ten temat i ktory jest autorem prac nalezacych juz do psychologicznej klasyki. co jest dla czlowieka dobre. (3) ukazaniem zaleznosci przyczynowo-skutkowej oraz warunkow. to dotycza one oceny prawdziwosci twierdzen. ktore dotycza regularnosci i zaleznosci. w jakich pozostaja ze so ba zwiazkach itp. na przyklad: jakie rna cechy? Czy jest ukladem prostym. ze twierdzenia naukowejpsychologii w obrebie pewnego systemu zalozen mUSZqbye niesprzeczne. moze zdarzyc sie zawsze i zapewne zdarza sie czesto.stanowiaca mniej lub bardziej powszechne spoleczne przekonania dotyczace ludzkiej natury. (3) Psychologia naukowa podporzadkowana jest idei poznania. Co wiecej . a co indywidualne? Itp. przezycie. jest to psychologia precedensu. slowem. czy raczej wlasnej aktywnosci i uczenia sle? Co w czlowieku jest uniwersalne. na przyklad spoleczne. czy istniejace psychologiczne koncepcje czlowieka bylyby zgodne co do zrodel i co do funkcji tak roznych zachowari. Dowodza tego liczne spory w obrebie psychologii. jakie operacje trzeba wykonac.bedaca zbiorem twierdzen. jaki jest czlowiek oraz Jakie s~ podstawowe mechanizmy jego zachowania. Istnieja takze pewne podobienstwa.obejmujaca ujecia aksjologiczne.ustalenia. (3) sprawnosci pragmatycznych. co warto i dlaczego.68 chowania. a co go zniecheca? Latwo zauwazyc. co nalezy zrobic. i warunkow. aby dany fakt wystapil. (4) Psychologia naukowa poszukuje zaleznosci skutkow od zbioru przyczyn dzialajacych w interakcji. Zdaniem Kimble'a oraz Fletchera. 1988). co zrobic. (2) psychologie humanistyczn<l. Zatoienia wstepne dotyczace koncepcj i psychologicznych Termin "koncepcja psychologiczna czlowieka" w 1976 roku wprowadzil do literatury psychologicznej jozef Kozielecki (1997/1976). Powstaje watpliwosc.. terapeutow. Psychologia potoczna stara siy bye w zgodzie ze zdrowym rozsadkiem. czy nieracjonalnie? Czy jest panem sytuacji. ale takze na procedury zaprzeczaiace hipotezom (falsyflkacja). aby sformulowac twierdzenie lub hipoteze. przy czym miedzy pierwsza a druga odpowiedzia mozliwych jest mnostwo innych ich wariantow. (2) sprawnosci metodologicznej . por. (5) wymogiem podatnosci zbioru twierdzen nie tylko na procedury potwierdzajace hipotezy (weryfikacja). a wiec okreslajaca. roznice sa dose wyraziste i raczej oczywiste.1 lie jest psychologii? Psychologii z pewnoscia jest wiece] niz jedna. w jakich dane zaleznosci obowiazuja. ze odpowiedzi bynajmniej nie sa tu oczywiste i jednoznaczne.wytworem'' czynnikow biologicznych. Furnham. operacyjnych . Psychologia naukowa od potocznej rozni sie takze pod wzgledem metodologicznym (por. to dwie pozostale prezentuja raczej nastawienie indeterministyczne. W szystkie wymienione psychologie zakladaja bowiem koniecznosc osiagnlecia trzech rodzaiow sprawnosci: .badaczy. w jakich przestaia obowiazywac: (4) postulatem rozroznienia miedzy struktura i funkcja danego zjawiska oraz przebiegiem procesow zwiazanych z tym zjawiskiem itp. Furnham. 1989): (1) psychologie naukowa . Istnieje tu ponadto wiele kolejnych waznych problem ow: czy czlowiek jest . Znanych jest wiele roznych ich wersji i niektore z nich moga wydawac sie (z przyjmowanego punktu widzenia.1. podlegajacych tym samym prawom. Wyglada na to. ewenementu i osobliwoscl (jesli cos zdarzylo sie raz. 2. natomiast inne psychologie nad poznanie przedkladaja poczucie. (2) Psychologia naukowa dazy do scislego i skrajnego obiektywizmu. 0 ktorych mowia twierdzenia. pozwalajace dany fakt uznac za pewny itp. oczywiscie) madrzejsze.. inne psychologie zorientowane sa raczej na poszukiwanie przyczyny wystarczajqcej (a wiec najczescie] jednej). (5) Choc psychologia naukowa nie stroni od wartosciowan. podczas gdy pozostale zwracaja uwage raczej na intuicjy. ze prawie kazdy czlowlek rna wlasna odpowiedz na postawione tu pytania. odrebnosci te opisac mozna na kilku wymiarach: (1) 0 ile psychologia naukowa kladzie nacisk na zaleznosci przyczynowe (choc nie tylko) . dotyczy kilku kwestii: kim jest czlowiek. klinicystow. ze mozna wyroznic co najmniej trzy ich rodzaje (Fletcher.. alba ze jest unikatem. Szczegolnie wyrazna jest roznica miedzy psychologia naukowa a humanistyczna i potoczna. (6) gotowoscia do asymilowania nowych informacji i gotowoscia do akomodacji koncepcji pod wplywem nowych danych.ustalenia. mechanizmow ludzkiego zachowania.ze bardzo czesto determinuje ona jego zachowanie. Wydaje sie. jakie sa mechanizmy zachowania. czy zmienny? Czy jest wolny. na przyklad: co decyduje 0 ksztalcie ludzkich zachowan? Jakie potrzeby i w jaki sposob realizuje czlowiek? Dlaczego cos robi alba dlaczego przestaje cos robic? Co go mobilizuje do dziaIania. Pytanie "Jaki jest czlowiek?" zawiera szereg kwestii szczegolowych. Wymienione trzy psychologie roznia sie pod wieloma wzgledami. wiare. zawierajacym opis i wyjasnienie faktow nalezacych do sfery psychiki i stanowiacych podstawe do przewidywania nowych zjawisk. czy ta roznorodnosc odpowiedzi jest domena jedynie "niedzielnych" psychologow.

zasob twierdzen i rodzaj ich uzasadnieri.juz chocby dlatego. Konieczne wydaje sie zatem uzupelnienie charakterystyki koncepcji czlowieka 0 nowsze ujecia szczegolnie socjobiologiczne i postmodernistyczne. uogolnianie faktow i przenoszenie wiedzy dotyczace] jednego czlowieka (czy jednej malej grupy) na innych. ze kazdy czlowiek rna pewne wlasclwosci wspolne dla swojego gatunku. Wsp61ne zalozenla Koncepcje psychologiczne czlowieka odwolywac sie musza w sposob jawny lub ukryty do pewnego zbioru zalozeri. Kryterium wartosci koncepcji stanowi jej wewnetrzna spojnosc. dotyczacych szczegolnie koncepcji czlowieka w psychoanalizie. to nie bedzierny ich wartosciowac jako lepszych lub gorszych. 1994). nizej) .ze czlowiek jest elementem wiekszej caloscl (ekologicznej. co sprawia. na co slusznie zwracaja uwage Hall i Lindzey (1990). inne zas ograniczamy do minimum. (4) Zalozenie. Czynniki te moga miec charakter biologiczny. (2) (3) (4) (5) (6) Oczywiscie. psychoanalityczna. Uwazny Czytelnik dostrzeze. 1963). ze regulacja zachowania jednostki dokonuje sie jako proces interakcyjny "czlowiek . Kryterium wartosci koncepcji nie rnoze bye takze wzglad estetyczny ("jest ladna". ze jest to wciaz Zywy nurt w psychologii. choc te z trudem poddaja sie jakiejkolwiek systematyzacji. Przedmiotem analizy bedzie szesc koncepcji naukowych oraz jeden typ koncepcji nienaukowych: koncepcja czlowieka.nie wlasclwosci jednostki). spolecznej). mechanizmy napedzajace ludzkie dzialanie. ze ich twierdzenia czesto stanowia punkt wyjscia do formulowania waznych hipotez i konstruowania solidnych modeli teoretycznych (por. Roznica miedzy psychologiami jest. Tomaszewski. do asymilowania (przyswajania) nowej informacji i akomodowania (przeksztalcania sie) pod wplywem nowych danych (Malewski. nie moze bye nim rowniez powszechnosc danego ujecia ("przeciez wszyscy tak mysla"). humanistyczna koncepcja czlowieka. wedlug danej koncepcji. "podoba mi sie") lub zgodnosc z osobistymi przekonaniami ("ja przeciez wiem. ze jednostka ludzka jest podmiotem wyodrebnionym (a co najmniej wyodrebnialnym) z otoczenia. ocene materialu dowodowego. na przyklad: psychoanalityczna i behawiorystyczna (Reykowski. (2) Zalozenie. i to nie tylko dlatego. neobehawioryzm. II). a wiec pod pewnymi wzgledami wszyscy ludzie sa do siebie podobni.w pozniejszyrn wydaniu (Kozielecki.jej jezyk.2 (3) Zalozenie. ktore w polskiej literaturze przedmiotu nie byly przedstawiane. 1997/1976. ze na temat koncepcji wczesnlejszych nie warto juz pisac. Zazwyczaj referuje sie je po dwie lub trzy. zob. Zauwazy tez. Cialdini. wedlug danego ujecia. niz mamy do dyspozycji. to psychologie naukowa takie cechy by dyskwalifikowaly. 1983). jest niejasna. kulturowy badz spoleczny.przedkladaniem twierdzen ogolnych nad szczegolowe. Nalezy podkreslic. 1998). Pomijamy w niniejszym zestawieniu transgresyjna koncepcje czlowieka. lub tez psychoanalltyczna.otoczenie" (Lewin. rodzaju stosowanej argumentacji itp. bardziej czy mniej trafnych. ze jednostka dysponuje pewnym zbiorem stalych wlasciwoscl. Warto. 1964).czlowiek? (2) Czy z psychologicznego punktu widzenia jest on ukladem prostym. do przewidywania nowych faktow. w jaki dana koncepcja byla artykulowana . czy raczej zlozonym? (3) Jakie sa. W zasadzie pomija sie koncepcje potoczne. a niekiedy nawet na wszystkich ludzi. Umozliwia to formulowanie przewidywan odwolujacych sie do stwierdzonych wczesniej. Sqdzimy bowiem. Nie oznacza to jednak lekcewazenia psychologii potocznej czy humanistycznej . 2. socjobiologiczna koncepcja czlowieka. 1975). 1. psychologii poznawczej i humanistycznej. np. czesto odwoluje siy do konkretnego faktu jako rozstrzygajacego dowodu. dotyczacych jednostki ludzkiej.). Watkl aksjologiczne zdecydowanie utrudnlaja rekonstruowanie inte1ektualnej warstwy danej koncepcji. Stad tez niektore watki celowo pomijamy (neopsychoanaliza. (7) potoczne koncepcje czlowieka. Podstawa porownan poszczegolnych koncepcji beda odpowiedzi na nastepujace pytania: (1) Kim jest . HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 71 dose odlegle. ktora proponuje w serii swoich prac Kozie1ecki. niespojna i zasadniczo niepodwazalna. a przynajmniej. co zreszta nie moze bye miara ich uznania. ze choc przedstawiane koncepcje poddawac bedziemy roznym krytycznym analizom. jak widac. niektore zas sa wewnetrznie sprzeczne. Umozliwia to generalizacje twierdzeri. 2. a w znacznej mierze takze humanistyczna (zob. a nade wszystko zdolnose do wyjasniania przez nia mozliwie szerokiego zakresu faktow. 1951. ze mozna wyodrebnic zbior takich czynnikow zewnetrznych (podkreslmy . behawiorystyczna i poznawcza oraz dodatkowo humanistyczna .70 (7) koncentrowaniem sie na uogolnieniu. znaczaca. ze nikt lepiej niz sam autor nie potrafi przedstawic jej Czytelnikowi. behawiorystyczna i humanistyczna (Paszkiewicz. 1997/1976).w danym ujeciu .1. Nie sa to wprawdzie koncepcje psychologiczne w scislym tego slowa znaczeniu. gdyby pominac koncepcje potoczne. znajdzie Czytelnik w rozdzialach dotyczacych na przyklad emocji i motywacji lub osobowosci (zob. ze pewne koncepcje sa blizsze codziennemu doswiadczeniu czlowieka. oraz towarzyszqce temu zalozenie kolejne . Musimy takze brae pod uwage mozliwosc porownan. calosciowym zestawieniu. bo 0 prawdzie nie decyduje wiekszosc glosow. Mniej uwagi poswiecimy wiec ujeciom dobrze znanym i czesto opisywanym w pismiennictwie fachowym. ze zmiennosc posiadanych przez ludzi wlasciwoscl nie jest duza. analiza musi uwzgledniac sposob. t. natomiast wiecej tym. inne natomiast wydaja sie . postmodernistyczna koncepcja czlowieka. posluguja sie ludzie podczas realizacji waznych interesow? (1) psychoanalityczna o ile zatem psychologia potoczna. innymi slowy . Szczegolowe omowienie koncepcji psychologicznych i ich udokumentowanie wymaga wiecej miejsca. ze niektore koncepcje pozostaja w sprzecznosci z innymi. choc wydaja sie wazna czescia swiatopogladow psychologicznych. Przeglad bylby takze niepelny. ale pozostaja w zwiazku z psychologicznymi portretami czlowieka. ze bywaly niezbyt sumiennie opisywane. oraz przypisywaniem egzemplifikacjom roli ilustracji lub zapowiedzi pewnego sensu.2 Koncepcje cztowieka w psychologii Rzadko analizuje sie wszystkie koncepcje psychologiczne czlowieka zebrane we wspolnym. strukture pojec. ze jest wlasnie tak"). ktore w sposob staly i powszechny wplywaja na ksztalt ludzkich zachowan. ale tez z tej przyczyny. powtarzalnych faktow. ktorego odsylamy do jego prac (Kozielecki. behawiorystyczna koncepcja czlowieka. Zalozenie to umozliwia wyjasnianie oraz przewidywanie roznorodnych zachowan ludzi. poznawcza koncepcja czlowieka. Szereg danych. jakie interesy realizuje czlowiek? (4) Jakimi strategiami. Mozna wymienic ich kilka: (1) Zalozenie. Nie znaczy to jednak. tez rozdz. behawioryzmie.

Zachowanie jest realizacja nleswiadomego popedu (nieswiadomych popedow). ktore nie zawsze daja sie w ten sposob wyjasnic (por. Sposob realizacji popedow zmienia sie w rozwoju jednostki w sposob fazowy. Najwazniejsze jej zarzuty dotyczyly niesprawdzalnosci. Zdaniem Freuda.jak widac .nie braklo prob psychologizowania i prob tworzenia pewnych propozycji psychologicznych.). Interesujace. ze ten sam czlowiek rnoze bye podmiotem i zarazem przedmiotem badan . 1. Nie znaczy to. ale pod wieloma wzgledami wrecz sie wykluczaja. afektywny.2. osobna kwestie zas stanowi interpretacja wlasnych zachowan.1 Poczatkl Najwazniejsze koncepcje psychologiczne czlowieka sa wytworem xx wieku. Reakcja na introspekcjonizm jako dorninujacy.choe sam byl wybitnym. Szczegolnie wyraznie widac to w pierwszych latach zycia czlowieka. Informacje na temat biografii naukowej Freuda znalezc mozna w trzytomowej monografii ones.I I i 72 [ MLG&££&iW tom j 7 i::lli . swiadomosc celu rodzHa ukierunkowane nan dzialanie.£&&:m (5) Czy natura ludzka. Introspekcjonizm za przedmiot psychologii przyjmowal stany psychiczne. na przyklad na fazie oralnej czy analnej. Czlowiek . Syntetyczne odpowiedzi na te pytania przedstawimy w podsumowaniu niniejszego rozdzialu. koncepcja a 2. ksztaltuje sie faza genitalna (por. Nic dziwnego zatem. Juz pod koniec XIX wieku opracowal pierwsze dane dotyczace psychologicznej metody leczenia histerii.por. (3) w odrzuceniu zasady.jej najwyzszy poziom. Freud wyrainie deklarowal negatywny stosunek zarowno do prac opartych na metodzie introspekcyjnej. choc w odmienny sposob realizowany w roznych okresach rozwojowych czlowleka. Tyszka.i tylko w czesci przelozono je na jezyk polski). Freud dopuszczal jednak mozliwosc zaburzen w rozwoju jednostki. Podkreslic nalezy. po kilkuletniej przerwie.2. 2. ze najlepszym sposobem gromadzenia wiedzy psychologicznej jest samoobserwacja. ale kontrowersyjny punkt widzenia w psychologii staly sie wiec nowe pytania. Punktem wyjscia stalo sie uksztaltowanie pod koniec XIX wieku psychologii introspekcyjnej. Hall i Lindzey. ktory podczas publicznego wykladu rnial powiedziee. jak ludzie swiadomle dorabiaja uzasadnienia do zachowan. narzedziem poznania tresci swladomosci byla sarna swiadornosc (a dokladniej .1 CZysto powtarzana anegdota glosi. wedlug danej koncepcji. W ujeciu Freuda podstawowym regulatorem zachowania jest nieswiadomy poped seksualny (libido). ze punktem wyjscia dla odkrye Freuda bylo zdumienie przejyzyczeniem pewnego uczonego. ten odpowiedzial mu. s~ wiec biologicznie uksztaltowanymi. czy raczej podleganie koniecznosci? (7) Iaka role w danej koncepcji przypisuje sie przeszlosci. ktore powstaly jako wyraz sprzeciwu wobec psychologii introspekcyjnej. co rzadzi jego zachowaniem. obiektywnych metod poznania. ze w rezultacie introspekcja znikla z pola widzenia. Narzedzie poznania stanowila analiza wlasnych stanow psychicznych. ze podstawowe kierunki reakcji na introspekcjonizm zawieraly sie: (1) w poszukiwaniu pozaswiadomych mechanizmow zachowania .powiada Freud .[ako pozytywne doswiadczenle z wlasnym wiac. ze specjalistow z jego dziedziny nauki mozna policzye "na jednym palcu ryki". czy raczej zmienna? (9) Do jakich metafor odwoluja sie poszczegolne koncepcje psychologiczne czlowieka? J akkolwiek czesc pytan ujeta zostala w formie alternatyw. Wreszcie. choc i wczesniej . 1953-1964 . terazniejszosci i przyszlosci? (8) Czy wedlug poszczegolnych koncepcji natura ludzka jest stabilna. determinowana jest przede wszystkim przez czynniki biologiczne. ze w ramach filozoficznych koncepcji czlowieka . czy przez doswladczenie (uczenie sie)? (6) Czy domena natury ludzkiej jest . (2) w dazeniu do obiektywizacji poznania i samopoznania .a wiec poszukiwaniu nowych. ze przeglad psychologicznych koncepcji czlowieka nie rna bye rozumiany jako szczegolna wersja historii myslt psychologicznej (byla 0 tym mowa w rozdz. w: Aronson. 1962.wykrycie tych mechanizmow lepiej niz cokolwiek innego podac rnoglo w watpliwosc koncepcje introspekcjonistyczne. Takie ujecie pociagalo za soba wiele problemow i prowokowalo krytyke. a nawet i dzis nie brak jego zwolennikow (Kreutz. czyli samoswiadomosc). 1953-1957). inteligentnym obserwatorem i badaczem .2 Psychoanalityczna cztowieka Psychoanalityczna koncepcja czlowieka slusznie laczona jest z osoba i dzielem Sigmunda Freuda (1856-1939). faza analna . Strachey. Motywy ludzkich zachowan leza poza swiadomoscla czlowieka. Podstawowe zalozenie psychoanalizy dotyczy relacji miedzy swiadomoscia i zachowaniem czlowieka. Inaczej mo- ~ RAMKA2. gotowymi strukturami uruchamiajacymi okreslone dzialania. 1997).tresci ludzkiej swiadornosci.wolny wybor.z koncentracja na narzadach wydalania. rozumiany jednak szeroko . a dazeniern naszym bedzie przeciez udzielac odpowiedzi rnozliwie [ednoznacznych. ze tresc ludzkiej swladomosci jest zarazem podstawowym wyznacznikiem ludzkiej aktywnosci swladornosc zlosci rodzHa agresjy. w ktorych obrebie Freud wyroznil kilka faz rozwojowych. nowe metody badan i nowe uogolnienla. Prace w obrebie tego nurtu trwaly nadal. 1964). istotne czynniki regulujace zachowanie maja charakter popedowy. 1990). informacja oso bista). instynktowny. przedstawia takze . . 2" PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 73 Wilson i Akert. Kiedy Saul Rosenzweig listownie powiadomH Freuda 0 pomysle zalozenia czasopisma poswiyconego empirycznej weryfikacji twierdzen psychoanalizy. arbitralnosci i subiektywizmu koncepcji (por. jak i . Mowa 0 psycho analizie i behawioryzmie. Reykowski.do prac opartych na metodzie eksperymentalnej.z koncentracja na narzadach plciowych. szczegolnie zas metod eksperymentalnych. ze doskonale zna motywy swych dziaIan.wedle danego pogladu . Faza oralna wiaze sie zatem z aktywnoscia ust. ze dwie czolowe koncepcje. choc czesto sadzi. koncepcja zachowan niedostatecznie uzasadnionych. ze poped jest staly. 1995). choc nader czesto obserwowac mozna. Ten austriacki lekarz poczatkowo zajmowal sie leczeniem zaburzeri nerwowych. to trzeba pamietac 0 dydaktycznym znaczeniu tak kategorycznej prezentacji. oprocz koncepcji czlowieka. ze psycho analiza nie potrzebuje empirycznego potwierdzenia (Stachowski. czyli introspekcja.pewnq koncepcje rozwoju. N alezy podkreslic. Dorobek pisarski Freuda jest lmponujacy (ponad dwadziescia tomow jego prac opublikowano w tak zwanym wydaniu standardowym . Psycho analiza. a scisle] .a wiec odrzuceniu przekonania. polegajacych na fiksacji na jakiejs fazie rozwojowej.z ta roznica. " HISTORIA &1 1 I TEORIE . Towarzyszylo temu przekonanie.zazwyczaj nie zdaje sobie sprawy z tego. Kryterium ich wyroznienia byla koncentracja na okreslone] czesci ciala dziecka. sa nie tylko niepodobne do siebie. faza falliczna .

warunkowane aspiracjami.przez to. ale takze celowe. celami (lung. zwanej przez Freuda kateksja. Ego funkcjonuje. mierzalne za pomoca miar obiektywnych. co wyparte). 1953-1978).. Podobnie jak Jung.. na co otoczenie pozwala. 1986). wyobrazenia przyszlosci. co prawda tylko w pewnym okresie. Badania Pawlowa nad odruchami warunkowymi ujawnily mozliwosc eksperymentalnego badania i opisu w obiektywnych terminach zachowan zwierzat i ludzi. Przykladem jest zablokowanie popedow przez superego lub zaspokajanie popedow wbrew wymaganiom moralnym. Ego pelni wiec funkcje kontrolna i decyzyjna.poczucie winy. szczegolnie te. Jerzego Konorskiego (1903-1973). Alfred Adler (1870-1937). po krotklm okresie intensywnej wspolpracy z Freudem zakwestionowal jego dwie glowne tezy: (1) teze 0 seksualnosci jako najwazniejszym mechanizmie zachowania.najbardziej podstawowa. . Obiekty . stanowiaca zrodlo energii. sprzeciw wobec introspekcyjnej psychologii zaowocowal takze inna niz psychoanaliza koncepcja czlowieka. w odroznieniu od Freuda.tak zwane mechanizmy obronne .~~~Th~~%""""y""~""<. ktore podzielaly pewne zalozenia proponowane przez Freuda. Jest to wazne. planami.. Superego. oraz z dorobkiem polskiego badacza. jeden z najbardziej wplywowych psychologow XX wieku. Zdaniem Freuda. projekcja. szwajcarski psycholog i psychiatra. austriacki psycholog. pragnienia czy fantazje). obok nteswtadomosci osobowej (tego. czy zachowania sa swiadome. Gratyfikowanie popedow dokonuje si~ zazwyczaj w rzeczywistym otoczeniu. na przyklad roznych form uczenia sie. osobowosc ludzka jest konstrukcja zlozona. Ich rola polega na redukowaniu wewnetrznego konfliktu i przykrych napiec. Widae wyraznie. niezbedne jest zatem uwzglednlenie jego wlasciwosci. ze redukuja naptecie zwiazane z aktywnym libido. reaktywnym mechanizmie zachowania. Carl Gustav Jung (1875-1965). Stosunkowo wczesnie. 1955/1926). Wzrost przykrego napiecia energetycznego . Ponadto zachowanie . czyli fakty fizyczne. 1. ze 0 ile teoria Freuda byla teoria deterministyczna (zachowania ludzi przesadzone przez uniwersalne. 0 czym mowa jest w rozdziale 17. Wymienia on trzy odrebne instancje osobowosciowe pelniace funkcje regulacyjne. w drugim natomiast . Widac tu mozliwosc konfliktu mledzy superego a id oraz miedzy superego a ego.. przeksztalca si~ powoli w sumienie. w jakiej superego czesto sie przejawia. struktury jej osobowosci. Pierwsza struktura jest id . istnieje tez nieswiadomosc zbiorowa. ze zjawiska te calkowicle lekcewazono. rosyjskiego fizjologa. Oprocz tego. Co wiecej. bodice i reakcje. Decydujace znaczenie przypisywal motywom 0 charakterze spolecznym. pelniace funkcje samokontroli. idealy. akcentowal unikatowosc jednostki. Niezmiernie waznym elementem nurtu psychoanalitycznego sa takze koncepcje czlowieka zawarte w tak zwanej psychoanalizie kulturowej (zob. psychologow arnerykanskich. W niniejszym opracowaniu pomijamy szereg waznych roznic w obrebie behawioryzmu (zob. to teorie Iunga i Adlera byly takze teoriami teleologicznymi (zachowania ludzi przesadzone sa takze przez. na ktora skladaja sie archetypy.~~~~~~~'%. Niekiedy jednak dochodzi do konfliktu.~~~w.. ponlewaz w innym wypadku (odwolujac sie na przyklad do myslenia zyczeniowego) mogloby dojsc do rozladowania napiecia bez redukcji dzialajacego popedu.nie odwolywal sie do jakichkolwiek stan ow czy przezyc wewnetrznych. z nagrod i kar zewnetrznych.. Wedlug Iunga. Ten ostatni fakt jest dose czesto niedoceniany w analizie teorii psychoanalitycznej. odrzucil on ide~ wszechwladnego seksualizmu i wskazal na inne mechanizmy napedowe ludzi.r.2.to zinternalizowane reguly postepowania i normy moraIne. Druga struktura jest ego. (2) teze 0 instynktownym. czlowleka jak wspornniellsmy. .3 Behawiorystyczna koncepcja Trzecia struktura . duze znaczenie przypisywal takze idealom i wyobrazeniom przyszlosci. to zazwyczaj wspoldzialaja ze soba i wzajemnie sie koordynuja. Forma. na przyklad. jest ideal wlasnego Ia.jak twierdzi psycho analiza w przyszlosci beda z duzym prawdopodobienstwem znow uzywane do gratyfikacji potrzeb. podmiot na ogol nie wie. "Naklania" tez ego do preferowania celow zgodnych z zasadami moralnymi. Trzeba wiedziec. Obiekty te zyskuja tez szczegolna wartosc i . 29. W pierwszym wypadku pojawia sie lek alba bezstlnosc i depresja. Slusznie zauwazaja Cofer i Appley (1972).74 lub cudzym cialem. pojawily sie koncepcje psychoanalityczne. W takich sytuacjach uruchamiaja sie miedzy innymi szczegolne procesy . Struktura ta funkcjonuje wedle zasady przyjemnosci. zapowiadajacego bodziec warunkowy. Wazny byl dokonujacy sie i dajacy sie rnierzyc proces uczenia sie. ale. z dzielem J ohna Watsona (1878-1958) i Burrhusa Skinnera (1904-1990). ale ktore zarazem odrzucaly inne fundamentalne zalozenia tworcy psychoanalizy. Jej rodowod jest bardziej skomplikowany. Opis tego procesu byl 0biektywny . Poczatki behawiorystycznej koncepcji czlowieka laczy sie z dzielem Iwana Pawlowa (1849-1936). wywodzace sie glownie z wymagan rodzicow. nie zas najbardziej dostepnych. mniej obecnie znany i doceniany. przede wszystkim na tak zwane dazenie do mocy oraz na mechanizmy kompensowania poczucia nizszosci. ~~"Tit:. nabieraja funkcji szczegolne].%~'%&.na przyklad wyparcie.. nieswladoma struktura.zdaniem Freuda wymaga natychmiastowego rozladowania i przywrocenia stanu korzystnego. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE W&'%.. dlaczego wybiera dany obiekt. Najbardziej podstawowy element ludzkiej natury kieruje sie wiec regula maksymalizowania doznan hedonistycznych. Wazne byly jednak przede wszystkim warunki. bo w pierwszej cwierci XX wieku. Kieruje sie ona zasada moralnoscl (nazywana czasem zasada slusznosci). racjonalizaeia itd. oraz wywolywanie reakcji bardzo podobnej do reakcji bezwarunkowej lub z nia identycznej (Pawlow.. choc zasadniczo zmienil sposob pojmowania nieswiadomosci. ktore tu pomijamy.nie jest wylacznle reaktywne (na przyklad sterowane popedami). na przyklad stanowisko natywistyczne badz zalozenle o nieswladomych mechanizmach zachowania. (Grzegolowska-Klarkowska. ktore stoja w sprzecznosci z normami moralnymi lub wymaganiami spolecznymi. wywad duzy wplyw na psychologie XX wieku (Adler. co nie znaczy. wie natomiast. Zastosowana metodologia zwalniala z koniecznosci odpowiadania na pytanie.~~~~~'''%-. Zgodnie z zalozeniem 0 nieswiadornym charakterze motywow zachowania. biologicznie uksztaltowane popedy). Mowa 0 koncepcji behawiorystycznej.superego . Przykladem moze bye nabieranie przez bodice obojetne znaczenia sygnalu. Iung akceptowal podstawowe zalozenie psychoanalizy 0 nieswiadomych mechanizmach zachowania. opierajac sie na zasadzie realnosci (funkcjonalnosci).). z czasem jednak z tego zrezygnowal. czy nie. rozdz. Mimo ze trzy opisane skladniki czy systemy regulacyjne sa w znacznym stopniu antagonistyczne wobec siebie. rozdz. ze kontakt z tyro 0biektem jest zrodlem przyjernnosci.~~~~'~%. Superego powsciaga impulsy pochodzace z id.. 1927).). Kazda z tych instancji dziaIa wedlug odmiennej zasady. Poped realizuje sie poprzez kontakt czlowieka z obiektami zewnetrznymi.:~.zdaniem Junga . jej rnotywow itp. Freud postulowal istnienie instynktu przeciwstawnego .~~~ PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CItOWIEKA 75 2.~~''@.. Jest ona wspolnym dzielem uczonych z roznych stron swiata i bardziej niz ktorakolwiek inna koncepcja psychologiczna rna charakter kumulatywny.pop~du smierci. W ujeciu proponowanym przez Pawlowa bylo to bez znaczenia.. czyli dziedziczona pamiec gatunku. ze ego rnoze pozostawac w opozycji do id.czesto przypadkowe . mniej istotnych z perspektywy interesujacych nas zagadnien. pelniace funkcje koordynatora kontaktow z rzeczywistoscia.

nakazujacy koncentrowac uwage na relacji nadawca .nie wyklucza bynajmniej mozliwosci takich zjawisk. ze dozyl dni. HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE cnOWIEKA 77 mniej jedna ze stron ukladu badawczego (a zazwyczaj obie) wnosi swoje doswiadczenia. cech czlowieka nie mozna opisywac obiektywnie. Wydaje si". Zachowanie uruchamiane jest przez poped (podobnie jak w koncepcji psychoanalitycznej).obie sa deterministyczne. W terminach nawykow opisywano nawet ludzka osobowosc (Guthrie. co obserwowalne i mierzalne. nie zas czlowieka (Skinner. aby ich przedmiotem uczynic to.rowniez a priori .2. np. Wiedza o popedzie. organizm zas (czlowiek) jest reaktywny. jak swiadomosc czy ludzkie wlasciwosci. rozdz. W pewnym sensie byl on takze prekursorern nurtu poznawczego w psychologii (Tolman. poniewaz w kazdej sytuacji badawczej ludzie moga przejawiac odmienne wlasciwosci.prawdopodobienstwo pojawienia sie reakcji w okreslonym czasie. ludzka godnosc . jakie sa wymagania (lub ogolniej . Warto zauwa:lye.4 Psychologia humanistyczna i jej koncepcja natury ludzkiej Psychologia humanistyczna powstala. Behawioryzm jest jednym z naiwazniejszych elementow dorobku psychologii w ciagu calych jej dziejow. natezenie szoku elektrycznego i czas jego trwania. ktore poped redukuja (a wiec wzmocnienia). ktorego prace stanowia bodaj najbardziej systematyczny i najbardziej skrajny. (3) wielkosc konsekwencji zachowania (wzmocnienia). reakcja i wzmocnieniem wyobrazenlowym. a postuluje . N awyki traktowane sa w behawioryzmie jako wzglednie stale formy reagowania na okreslone cechy sytuacji. Towarzyszyl jej wieloletni spor miedzy Burrhusem Skinnerem i Carlem Rogersem *. Opis behawiorystycznej koncepcji czlowieka nie moze oddac calej zlozonosci i calego bogactwa tego nurtu teoretycznego (zob. Czynia to takze badacze uwazajacy siy za 0 biektywnych. nie ma wiedzy wolnej od podmiotowosci: co naj- * Pod sam koniec zycla ci dwaj wielcy mezowie psychologii dali wyraz swojemu stosunkowi do recepcji ich dziela. Zdaniem Skinnera. ze niezbedna jest komunikacja nie tylko z osobami badanymi. "pionka" popychanego przez cechy sytuacji. warunkujace popedy. a nawyki sa takie. podtrzymuje jq natomiast wzmocnienie. nie daje sie zaobserwowac (koncepcja tak zwanej czarnej skrzynki). na przyklad miedzy bodzcern i reakcia. a w kazdym razie nie mozna tego uzasadnic ani dowiesc. (6) Postulat odwolania sie do empatii jako najbardziej efektywnego kanahi komunikacyjnego. ale takze z odbiorcami (na przyklad z czytelnikami). Ten punkt widzenia do skrajnosci doprowadzil Skinner (1995/1938). a zarazem najwiekszy wklad do behawiorystycznej koncepcji czlowieka. 17. 1964). Srodowisko jest. J ak zatem przedstawia sie koncepcja czlowieka w psychologii humanistycznej? Psychologia humanistyczna a priori odrzuca przekonanie 0 zewnetrznej sterownosci czlowieka (typowe dla behawioryzmu). czyli [akis obiekt lub stan rzeczy redukujacy poped. Z przypadkowo dobranych reakcji utrwaleniu podlega tylko ta. 1978). Skinner wyrazil zal.1. i29. uzyskuje sie kontrole nad zachowaniem.jest to bowiem warunek efektywnej komunikacji.nawet ta najbardziej ortodoksyjna . Stosunkowo wczesnie pojawily sie tez prace reprezentujace mniej radykalne wersje behawioryzmu. na przyklad: (1) wielkosc popedu. Specjallsci analizujacy psychologie hurnanistyczna (por. a nie manipulacji. jako ze zachowanie wyznaczone jest przez aktualny obraz rzeczywistosci. jaki powinien bye psycholog. Mial on charakter metodologiczny. zatem nie moze bye przedmiotem naukowej analizy i nie wymaga objasnienia. (3) Postulat komunikacji. . Wielokrotne powtarzanie zachowan skutecznych (przynoszacych wzmocnienia pozytywne) prowadzi do uksztaltowania nawyku. zakladajacy. przez wspolwystepowanie bodzcow. reakcji i wzmocnieniach jest koniecznym i wystarczajacym warunkiem zrozumienia zachowania. ale utrwalane i podtrzymywane przez wzmocnienie. oraz te czynniki zewnetrzne. czego przykladem jest chocby psychoterapia. na przyklad Hose pokarmu. a w konsekwencji takze poznania badanego. reakcji i wzmocnien. Podstawowa role w ksztaltowaniu zachowania mala wzmocnienia. Widac wiec. jakie ma nawyki. W ujeciu Skinnera zachowanie czlowieka jest odwzorowaniem (niebezposrednim i niejednoznacznym) struktury i dynarniki srodowiska. mozna efektywnie modyfikowac zachowanie. (2) Postulat dialogu.76 W Stanach Zjednoczonych z systematyczna krytyka psychologii introspekcyjnej wystapil Watson (1990/1925). szczegolnie wzmocnienia pozytywne. ze nie zostal zrozumiany. ze koncepcja psychologiczna czlowieka w behawioryzmie jest w istocie koncepcia sterowania zewnetrznego. jak sie zdaje. slowem . ktora byla wzmacniana. Rogers natomiast wyrazil zachwyt. postulujacy przyjycie nowych standardow naukowej psychologii.).. tyle ze nie przyklada do nich zadnej wagi. ze ta dose uboga w zalozenia idose mechanistyczna koncepcja przyczynila sle do ogromnego postepu badan psychologicznych. ze obaj mocno przesadzili w retrospektywnej ocenie swojej pozycji w swlecie nauki. 1961). Proces badawczy w psychologii jest bowiem procesem komunikacyjnym. (4) Postulat laczenia psychologii jako nauki z psychologia jako praktyka. Powtarzajac wzmocnienie lub wycofujac je. (5) Postulat uwzglednienia perspektywy badanego (a nie tylko badacza). wedlug niego. mierzona Iiczba godzin deprywacji ("glodny" w tym ujeciu oznacza tyle. to koncepcja behawiorystyczna traktuje czlowieka jako istote podporzadkowana wyrokorn losu. zakladaiace mozliwosc istnienia procesow posredniczacych. nie jest przydatne w psychologii (Rogers. 1983) wskazuja. niekontrolowanych impulsowwewnetrznych. ponlewaz z perspektywy analizy zachowania nie ma to zadnego znaczenia. naturalistyczne podejscie do psychologii. wolnose. Czlowiek jest taki. Zdaniem Rogersa (1902-1987). Koncepcja behawiorystyczna . 1995/1949). idiosynkrazje itp. a zatem w ogoIe nie warto ich opisywac. ze psychologia humanistyczna w pierwszym rzedzie postuluje. typowe dla behawioryzmu (zwlaszcza skinnerowskiego). w reakcji na behawioryzm. W jednym koncepcje te sa podobne .komunikat .odbiorca. okreslonych stopniem obiektywizmu badan. o ile koncepcja psychoanalityczna traktowala czlowieka jako oflare biologicznie uksztaltowanych. aktywne.cechy) sytuacji. To. co "od znanej liczby godzin pozbawiony pokarmu"). Operujac wzmocnieniami. Jest ona odtad bardziej prawdopodobna niz inne. ze mozna wyodrebnic jej szesc podstawowych postulatow: (1) Postulat upodmiotowienia sytuacji badawczej (badacz i badany stanowia My) . kiedy jego idee sa powszechnie akceptowane.to cechy sytuacji. Paszkiewicz. Znaczenie maja natomiast obiektywnie mierzalne cechy sytuacji. Mozna powiedzlec. W psychologii bowiem. twierdzil Rogers. Obiektywizm wymaga. modyfikujace wynik badan. Moralnosc.. (2) rodzaj reakcji i Iiczbe powtorzen. Przedstawicielem tego nurtu i wewnetrznym krytykiem behawioryzmu byl Edward Tolman (1886-1959). stad tez wywodzi sie postulat psychologii humanistycznej. do wypracowania nowych technik badan i ustalenia nowych rygorow poprawnosci naukowej w psychologii. Reszta to hipostazy i spekulacje. co jest miedzy reakcja i wzmocnieniem. 2.zalozenie 0 we- Reakcie uruchamia poped (traktowany obiektywnie) .

kt6rych obecnose jest koniecznym warunkiem proces6w regulacyjnych itp. bardziej niz w pozostalych. a nawet oskarzanym 0 . Charakterystyka. Podstawowe pojecie cybernetyki to informacja. zasluzonych dla poznawczej koncepcji czlowieka. 1995). Harold Kelley.w tym wypadku wazne jest to. czy zachowanie sprzyja. Krytycy nie bez racji zauwazaja. uzaleznianie od siebie rzeczywistosci zewnetrznej i uniezaleznianie sie od zewnetrznego sterowania to najwazniejsze sposoby dazenia do samoaktualizacji. Przekonanie to w znacznej mierze podziela z psychoanaliza (zachowanie sterowane przez impulsy wewnetrzne). ale tez poczuciem humoru itp. Podstawowy proces psychiczny. wymuszajacych okreslone zachowania. Skupimy siy tutaj zatem na zrekonstruowaniu najwazniejszych element6w poznawczej koncepcji czlowieka. Prace z zakresu cybernetyki wywarly istotny wplyw . trudno przypisac jednemu autorowi lub niewielkiemu ich gronu. Praca ta stala sie przelomowym wydarzeniem w psychologii lat szescdzlesiatych. Choc prace z zakresu cybernetyki sa niewatpliwym zapleczem psychologii poznawczej. ~)"mw· tu i teraz. Sprzeciw ten w spos6b umiarkowany wyrazal na przyklad Daniel Berlyne. Uwazny Czytelnik znajdzie informacje na ten temat niemal w kazdym rozdziale niniejszego podrecznika. Dlatego ekspansja osobowosci na zewnatrz. 1986/1968). Druga koncepcja zaproponowana przez Maslowa to teo ria samoaktualizacji. Jest to w pelnl uzasadnione rozIegloscia jego koncepcji i jej pionierskim charakterem. Tymczasem widac w niej wyrazna koncentracje na 'no. oraz teorie samoaktualizacji (Maslow. gdy nie rna blokad zewnetrznych. Zewnetrznym kryterium jest natomiast akceptacja . a nade wszystko George Kelly. Nazwiska teoretyk6w i badaczy. a jego zachowanie .alba jakosciowo . uwadze. ze prototypem ludzkich zachowan jest zachowanie badawcze. Kelly przyjal zaloienie. poczawszy od konca lat piecdziesiatych. Nadrzednym interesem czlowiekajestjego rozw6j.2. a wiec procesy przetwarzania informacji na operacje modyfikujace stany danego ukladu.) . Wewnetrznym kryterium jest samoaktualizacja . poniewaz blokuje mozllwosc zaspokojenia najwazniejszych potrzeb. Sarna psychologie poznawcza traktowal jako nauke o mechanizmach funkcjonowania umyslu. Decydujace znaczenie rnialy tu prace Norberta Wienera (1960/1950). nurtem w psychologii wsp6lczesnej. 1980.. Siegajac do sil wewnetrznych oraz do wewnetrznych regulator6w wlasnego postepowania. rozdz. Koncepcja ta zdobyla znaczna popularnose (Obuchowski.jako tresc 0 okreslonym znaczeniu. Takim narzedztem jest przede wszystkim intuicja. rozumiana zreszta rozmaicie: ilosciowo . wpsychologii spolecznej i psychologii osobowosci zas . W tym wypadku bowiem.potrzeby samoaktualizacji..'%. po czym potrzeby przynalezno sci i milo sci. Koncepcje psychologiczna czlowieka. najnizsze w tej hierarchii sa potrzeby fizjologiczne (na przyklad gl6d. ze wiele innych waznych nazwisk z koniecznosci alba z nieuwagi pominelismy. a takze Noam Chomsky (1968).!fo':!'~n'lrn n a. kt6ry realizuje sie tylko wtedy. wywodzaca sie z psychologii poznawczej. ze jest to w znacznej mierze charakterystyka samego autora ijego przyjaci61. 29.wazne jest bowiem. pragnienie. ~~~~~~'-~~~~~ 79 wnetrznym mechanizmie sterowania zachowaniem. Neisser przeciwstawil sie koncepcji czlowieka pasywnego i zaproponowal koncepcje aktywnego umyslu. [wvojefJ. W toku rozwoju pojawiaja sie rozmaite sprzecznosci miedzy wewnetrznymi i zewnetrznymi kryteriami oceny danego zachowania.wielkich psychologii" . Zajonc. Zaproponowal on dwa wazne skladniki podejscia humanistycznego .. Fritz Heider. Zdawaloby sie.psychoanalitycznej i behawiorystycznej (Kozielecki. Czlowiek dysponuje takze narzedzlami rozwoju. Kelly'ego (1955. 1986/1968.~~'». Mozna powiedztec. chocby lakoniczna. w."%. kt6ra stala sie przelomem w sposo bie myslenia 0 mechanizmach ludzkiego zachowania (Neisser. Poddanie sie sterowaniu zewnetrznemu jest stanem. Pod koniec lat szescdziesiatych Ulric Neisser opublikowal prace Cognitive psychology. Koncepcja pierwsza zaklada. to "oficjalnego" rodowodu tej ostatniej upatruje sie w sprzeciwie wobec obu . 1967). 1997/1976). rozwiazywanlu problem6w itd. niezaleznoscia.jako miara redukowania niepewnosci . czyli jako reprezentacja pewnego fragmentu rzeczywistosci.). Waznym wkladem do psychologii humanistycznej sa prace Abrahama Maslowa (1908-1970). przy r6wnoczesnym Iekcewazenlu zar6wno przeszlosci. czlowiek unika ograniczen wolnosci. ze medlwli]Iil:Ejj[A(. A. a dzialania ludzi uwa- .zob.~~""<:".bezposredni alba posredni . wedlug niego. Specyficzne dla psychologii humanistycznej jest natomiast przeswiadczenie 0 istniejacym w kazdym czlowieku potencjale wewnatrzsterowno sci. dystansem wobec zdarzen.teorle potrzeb. cytujemy z cala swiadomoscia. selekcji i przetwarzaniu informacji. Ludwiga von Bertalanffy'ego (1950). to antycypacja. kontroli i korekcji dzialania. podczas kt6rego realizacji czlowiek jest bardziej ludzki niz zwykle (Maslow. poswieconej procesom poznawczym (parnieci. wreszcie . Jest to zatem w [akims sensie teo ria predestynacji.Kurt Lewin.1990). czy zachowanie zapewnia podmiotowi akceptacje spoleczna. potrzeby szacunku.).Jmperlaltzm poznawczy" (Wojciszke. na mechanizmy samoregulacji."'_'_~~~~'m. czyli nauki 0 sterowaniu. na istnienie pewnych standard6w.o przezna- Samoaktualizacja to proces. dose radykalnie natomiast . a silq napedowa rozwoju jest potrzeba samoaktualizacji. Czlowiek chce sie rozwijac i robi wszystko w tym kierunku.~~''-'~'W§J!. J ej opisy odwoluja sie zwykle do prac G. 1980). 2. jednoczesnie nadajac duze znaczenie pro blemom przyszlosci. samourzeczywistnienia czy samoaktualizacji odcinac sie bydzie od przeszlosci. w odroznieniu od czlowieka-przedmio- tu. najwieksze znaczenie osiagnely w latach siedemdziesiatych i nadal sa dorninujacym. 1970).wyrazem tej podmiotowosci. Czlowiek sterowany z zewnatrz jest zdeterminowany.na koniec .na spos6b analizy zjawisk psychicznych poprzez zwr6cenie uwagi na procesy informacyjne. Rossa Ashby'ego (1963). Czlowiek wewnatrzsterowny jest podmiotem. zwana powszechnie piramida Maslowa.przedstawiciele psychologii proces6w poznawczych: wspomniany Ulric N eisser.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA ~~&W:. a szczeg6lnie dana czlowiekowi zdolnosc intuicyjnego rozpoznawania wlasnych wewnetrznych impuls6w.ill!l\ ludzktHili zachowaniami 9<1 ne iJR'l21k i stanowiace hierarchie wstepujaca. kt6ry zaklasyfikowac mozna jako prowadzacy do patologii alba juz patologiczny. u. najwaznleiszych kierunk6w prac nurtu poznawczego w psychologii nie jest tu mozliwa. ponlewaz w prosty spos6b opisuje mechanizm generowania potrzeb i dynamike ich rozwoju (szerzej . czlowiek sterowany od wewnatrz . na przyklad: spontanicznoscia. Czlowiek samoaktualizujacy sle musi odznaczac sie wieloma wlasnosciaml. Przedmiotem prac i badan teoretyk6w cybernetyki byly procesy sterowania. Kierowanie sie kryteriami zewnetrznymi jest czesto (a moze zawsze) destruktywne dla rozwoju. ze koncepcja przywiazujaca wage do samorealizacji.. kt6rego zachowanie jest efektem manipulacji zewnetrzne]. uderza kolektywny charakter dorobku. bliskimi zwiazkami z innymi. Leon Festinger. W pracytej. sen itp. jak i przyszlosci. czy tez nie sprzyja samoaktualizacji.dysponuje swoboda wyboru zachowania. 1964.5 Koncepcja cztowieka w psychologii poznawczej Bezposrednio po zakonczeniu II wojny swiatowej opublikowano szereg prac inicjujqcych ekspansje cybernetyki. nastepnie potrzeby bezpieczenstwa. ze idee poznawcze w psychologii powstawaly i rozpowszechnialy sie lawinowo.

1969). ktory operujac niezbyt wielkim zasobem danych i niezbyt wielkim zbiorem zalozen. (9) Ludzie moga uzywac kolejno wielu konstruktow. Zrod1em zmian w czlowieku jest gromadzenie i nieustanna restrukturyzacja doswladczenia.! przez sposob przewidywania zdarzen.rozbieznosci i dazenie do zgodnosci w systemie poznawczym (Abelson. co wynika z ograniczonej zdolnosci konstruktow do akceptowania niezgodnosci (zalozenie modulacji). W podo bnym kierunku podazaly prace innych psychologow. potrafi rozwiazywac zlozone problemy dotyczace zachowan spolecznych. 1978). Podlega on stalym przeksztalceniom.. to dazenie do rownowagi w systemie poznawczym. moze decydowac i 0 tresci systemu poznawczego.80 runkowane S.). (5) System doswiadczen jest nie tylko zlozonym odwzorowaniem rzeczywistosci. 1995). (10) Iesl! dwie osoby odwoluja siy do podobnego systemu doswiadczen.) odwzorowan rzeczywlstosci. 1968). Rownoczesnie powstala wielka koncepcja psychologii poznawczej . Mechanizmem tym jest dazenle do unikania najogolniej mowiac . postulowany przez Heidera. ich powtarzalnosc (Lukaszewski. odwolujacej sie do indywidualnego lub grupowego kryterium skutecznosci w dzialaniu (Lewicka. gromadzi informacje. rozdz.!C H0 LOG I CZ N E K 0 N CEPCJ EC ZlOWIE ~~. Bandura. sprawdzanie hipotez itp. Odwzorowania maja charakter dynamiczny (przybywa doswiadczenia oraz powieksza §i~ zgodnosc wewnetrzna).teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera. mianowicie jako uczenie sie bez wzmocnien (Hebb. Najczesciej krytykowano (nieslusznie zreszta) koncepcje po- . 1975. przeciwnie . Kontakt z naplywajacymi informacjami jest warunkiem funkcjonowania ukladu poznawczego. 1974. (5) Sposrod dychotomicznych konstruktow ludzie wybieraja te mozliwosc. zob. 1974). ale podlega ciaglemu procesowi integrowania. Wprawdzie Kelly niejasno wyraza sie na temat zwiazku (przyczynowego? korelacyjnego?) miedzy konstruktami i zachowaniem. stanowily one bowiem teoretyczny punkt wyjscia dla wielu kolejnych prac. (6) Konstrukt osobisty nadaje sie do przewidywania tylko okreslonego zakresu zdarzen (zalozenie zakresu zastosowania) . znaczenie poszczegolnych elementow jest modyfikowane przez kontekst. idealy itp.. ze ludzkie dzialania i decyzje spelniaja wymogi formalnych. __ .wesole itd. 1969). najwazniejsze jest przekonanie. (3) Kazdy czlowiek na swo] sposob ksztaltuje procesy antycypacyjne. nurt poznawczy w psychologii traktuje ludzi jak badaczy.doswiadczenie wyznacza zachowanie. Ewoluowalo od przekonania. _ __ 8_1"'" wanie spolecznych zachowan u tej drugiej oso by (zalozenie uspolecznienia). do przekonania 0 indywidualnym charakterze ludzkiej racjonalnosci. Z tresci tych odwzorowan (konstruktow) wynikaja takze zachowania. ale taki zwiazek wyraznie zaklada . i 0 sposobie jego zorganizowania (Rosch.). ktory formuluje hipotezy. (11) jesli jedna osoba wplywa na tworzenie systemu poznawczego innej osoby. 1975. Abelson. 1977). Iak widac. Daniel Berlyne (1969). a zycie ludzkie jako ciagle eksperymentowanie. samodzielnie i czynnie poszukujacym informacji. przyczynowemu wyjasnianiu zdarzen. natomiast jego system poznawczy zawiera uporzadkowane relacje miedzy konstruktami (zalozenie organizacji). to ich zachowania powinny bye podobne (zalozenie podzielania). (Lukaszewski.. choc z czasem zmienialo sie sarno pojecie racjonalnosci. konstruowaniu oczekiwan. 1968). DeCharms. (4) System poznawczy czlowieka sklada sie ze skoriczone] liczby dychotomicznych konstruktow (zalozenie dychotomii). (7) System poznawczy zmienia sle w rniare. zob. 18. nie tylko zreszta poznawczymi. wreszcie . Przytoczylismy ten szereg zalozen przyjmowanych przez Kelly'ego.uczenie sie przez instrukcje slowne (Dembo. ze konstruuia repliki zdarzen. Dazenie do rownowagi miedzy tlumieniem roznorodnosci i powiekszaniern zasobow informacyjnych jest podstawowym wyznacznikiem schematowej struktury ludzkiego doswiadczenia.). 1957. gromadzacym doswladczenie. duze . a donioslosc opisywanych zdarzen. (3) Doswtadczenie czlowieka jest narzedziem poznawczej kontroli nad otoczeniem i nad soba samym. W opisywanym okresie powstalo zreszta wiele koncepcji odwolujacych sie do rownowagi i dysonansu (por. Jest konstruowany na wiele sposob6w. 30. w jakim sie one znajduja (Nosal. 1997. 1990). ze gromadzenie doswiadczenia polega na tworzeniu dychotomicznych (czarne . cele. naiwnego badacza i rnysliciela (Meadows. Mozna powiedziec. 1968. wskazywal na ciekawosc poznawcza jako na potezny mechanizm uruchamiajacy i sterujacy zachowaniami. ich obrazy lub odzwierciedlenia (zalozenie konstruowania). (7) Ludzkie dzialanla mala charakter racjonalny. Jest to koncepcja naiwnego teoretyka. 1993). (2) Ludzie roznla sie posiadanymi konstruktami zdarzen (zalozenie roznic indywidualnych). J ak wldac. planow dzialania. ale tez dazenie do eliminowania zbedne] (nadmiernej) roznorodnosct (Lukaszewski. wbudowujacym to doswiadczenie w system poznawczy. potwierdza lub odrzuca swoje oczekiwania. ich kolejnosc itd. Malewski. dotyczacych tego samego stanu rzeczy. 29. "niedzielnego" badacza. formu1owaniu aspiracji.male. W szystkie wspomniane tu koncepcje (mimo zrozumialych roznlc co do szczegolow) laczy szereg wspolnych zalozen: constructs) . sluzy przewidywaniu.biale. ktore sa nieprzystawalne do siebie (zalozenie fragmentacji). ktora w sprzecznosci upatruje wyznacznika bardzo zlozonych zachowan ludzi (Fe stinger. ale zadna pojedyncza inforrnacja nie organizuje zachowania. N urt poznawczy w psychologii jednych fascynowal i zachwyca1. (2) Doswiadczenle nie stanowi zbioru Izolowanych danych. rozdz. (8) Zmiennosc w systemie poznawczym jest ograniczona. procesy modelowania (Bandura. 1980). ze czlowiek jest tu aktywnym badaczem. normatywnych modeli opartych na klasycznej Iogice (zob. replikacje te nazwane zostaly konstruktami osobistymi (personal HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICZNE !~. Podstawowy mechanizm zachowania. ktorych wynikiem sa wyobrazenia innych niz znane stan ow rzeczy: projekty. wizje.co rzadko bywa podejmowane . zob. to tym samym moze powodowac wystepo- (1) Czlowiek nie jest ukladem reaktywnym.jest ukladem aktywnym. rozumieniu wlasnych i cudzych zachowan (por. jak ludzie sukcesywnie tworza kolejne obrazy zdarzeri (zalozenie doswiadczania). Uczenie sie jest jednak w koncepcjach poznawczych znacznie szerzej rozumiane niz w behawioryzmie. Grzelak. (6) W systemie poznawczym istnieje immanentny mechanizm afektywno-motywacyjny uruchamiajacy zachowanie. Reykowski i Kochanska. drugich zas oburzal i prowokowal do krytyki. Zalozenie to lezy u podstaw szeregu tak zwanych wnioskow lub zalozen szczegolowych (corollaries): (1) Ludzie przewiduja zdarzenia dzieki temu. smutne . tez rozdz. ktora zapewnia (a co najmniej pozwala domniemac) wieksza uzytecznosc calego systemu poznawczego (zalozenie wyboru). a wiec uczenie sie. (4) System doswiadczen nie jest struktura scisle Iogiczna. 1969. behawiorysta. uogolnianla. 1984). poniewaz konieczne jest do tego zestawienie z soba co najmniej dwoch informacji. W tym samym czasie Fritz Heider (1958) przedstawil koncepcje naiwnego psychologa. (8) Stanem normalnym (typowym) u kazdego czlowieka jest dazenie do stalego wzbogacania struktury doswladczenia.

gdy (a) jednostki sa blizej spokrewnione. Socjobiologowie zaprzeczaja temu. Socjobiologia proponuje kilka takich kryteriow (Buss. Sporo uwagi poswieca sie w socjobiologii roznym formom altruizmu.automatyzmy jej wystepowania. po stuluje bowiem trzy podstawowe zalozenia (por.podtrzymuje solidarnosc wewnatrzgrupowa . strukturalnym analizy i [akoscia procesow biologicznych (Gould.ale tez ksenofobia i terytorializm. Barash wykazuje. agresji oraz strategiom doboru seksualnego. Cunningham. choc zazwyczaj bywaja wybierane i zwykle sa efektywne. Z perspektywy koncepcji ludzkiej natury znacznie bardziej interesujacy wydaje sie problem altruizmu.oraz (2) ze- Poczatki socjobiologii wiaze sie zwykle z nazwiskiem Edwarda Wilsona. ze role sie odwroca. Socjobiologowie przyjmuja. sukces rozrodczy jako jej konsekwencja itp. Cunningham. ze zachowania ludzkie wykraczac moga poza ten schemat. iz czlowiek jest typowym ssakiem. na przyciagniecie go i utrzymanie przy sobie. Drugi rodzaj altruizmu to altruizm odwzajemniony. Odrzucil on teze. co mozna poznac po tym. nawiazujac do Darwinowskich analiz egoizmu. podstawowa role przypisujac genom (Dawkins. Tradycja Darwinowska odwoluje sie do zalozenia. prestizu. ktore nastawione sa na pozyskanie (a scisle] . Z tej perspektywy przyjmowano. Dotyczy to przede wszystkim gwarancji szans przetrwania i szans reprodukcji. choc pewnie sluszniej byloby je laczyc z nazwiskiem Williama Hamiltona. (2) mlodsi osobnicy sa bardziej agresywni niz starsi. (2) organizmy podlegaja doborowi naturalnemu. 1985): (1) powszechnosc wystepowania danej cechy . jakoby zachowanie ludzkie bylo rezultatem uczenia sie. ze: (1) geny podlegaja mutacji. Interesujaca jest takze analiza zachowan agresywnych. niz gdy nie rna zdolnosci ich rozpoznawania. o ile zapewniaja sukces reprodukcyjny. scislych zwiazkach: (4) dominujacym rysem zachowania jest egoizm . a takze (w tym wypadku slusznie) za lekcewazenie biologicznych wyznacznikow zachowania oraz w pewnej mierze rowniez za lekcewazenie roznic indywidualnych i za tendencje do zawlaszczanla przesadnie szerokiego zakresu zagadnien i proby wyjasniania wszystkiego. 1981): trycznie (tezy tej nie podzielaja inni psychologowie). to znaczy donator zostanie beneficjentem. ze "jednostkq analizy" w procesie ewolucji jest gatunek. (3) agresja wobec obcych jest silniejsza niz agresja wobec swoich I bliskich (por. prezenty czesciej pojawiaja sie w kregu rodzicow i ich dzieci badz wsrod rodzenstwa. ze pomoc. 1985.dzialania w interesie wlasnym i naiblizszych . (d) ofiarodawca i beneficjent potrafia rozpoznac sie w przyszlosci. spontaniczne pojawianie sie. Socjobiologia przyjmuje. a nawet szerzej . 1996).na porzucenie partnera (Buss. Strategie te bynajmniej nie mUSZq bye uswiadamiane. Kobiety dqiq do pozyskiwania zasobow. Oznaczalo to. a w wypadku gdyby wybor okazal sie nietrafny . jest on bardziej prawdopodobny wtedy. przezywalnose. dotyczy to szczegolnie przemocy seksualnej. 1993). poznaniu itp. jednak ukrytym lub jawnym zalozenlem socjobiologii jest przekonanie 0 ponadgatunkowej powszechnosci opisywanych zaleznosci. ze: (1) mezczyzni dominuja nad kobietami. Tradycyjny (czy ortodoksyjny) darwinizm zakladal zwlazek mledzy poziomem . Socjobiologia. ktora explicite zmierza do opisania koncepcji czlowieka. motywacjach.2. Okazuje sie jednak. beneficjent zas donatorem. Wazne sa ksztalty ciala. David Buss zauwaza. ze istnieje zroznicowanle osobnikow co do ich wartosci biologicznej.na przyklad pro cent populacji. W ujeciu socjobiologii rowniez ten altruizm traktowany jest jako przejaw egoizmu. czystosc i ozdoby. agresji oraz innych zachowan spolecznych. (2) Genetycznie uksztaltowane zachowania sa "przechowywane" w populacji 0 tyle. ciotek lub innych dalszych krewnych. (c) gdy gatunek dysponuje duza zdolnoscia roznicowanta krewnych. (2) potomstwo wymaga dlugotrwalej opieki. 1991). a sam czlowiek . Z perspektywy koncepcji czlowieka istotne znaczenie rnaja zatem kryteria okreslania cech typowych dla danego gatunku (uniwersaliow). ze podstawowe pytanie koncepcji natury ludzkiej dotyczy cech wlasciwych dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku (tu: czlowieka) i wystepujacych w dzialaniach. Pierwszym z nich jest altruizm krewniaczy. W wielu kulturach pierwotnych rnagia milo sci i zwiazana z nia tak zwana magi a pieknosct zawsze zaczynaja si~ od zabiegow higienicznych (kapiel.natury ludzkiej (Buss. pracowitosci itp. niz gdy jest rozproszony.znawcze za lekcewazenie problematyki emocjonalnosci. Wilson dopuszcza jednak. nieuleczalnosc itp. Wyroznla sie jednak dwa jego rodzaje. Jak wykazal Barash (1977). 1988/1978). gdy (a) pociaga za soba male ryzyko dla donatora. uzycie pachnidel i srodkow upiekszajacych) w wypadku kobiet oraz od zabiegow podkreslajacych zasobnosc w wypadku mezczyzn (Malinowski. Z tej perspektywy rozpatruje sie takze wojny. (c) istnieje wysokie prawdopodobienstwo.) .na zainteresowanie soba) war tosciowego partnera. (b) przynosi duzy pozytek beneficjentowi. Wprawdzie tu i owdzie pojawiaja sie uwagi na temat swoistosci ludzkich zachowan.tworem srodowiska naturalnego i kulturowego. jakimi dysponuja mezczyznl (ekonomicznych. (3) gatunki podlegaja ewolucji. nlz gdy sa spokrewnione dalej. a ponadto spelnia dwie funkcje: (1) wewnetrzna . (b) gdy gatunek jest bardziej skupiony terytorialnie. 1996. (1) Znaczna (0 ile nie wszystkie) liczba zachowan determinowana jest genetycznie. Wilson. Socjobiologia jest zatem nauka obejmujaca wszystkie gatunki. a nawet Charlesa Darwina. altruizmu. podzial prac czy nawiazywanie roznych form kooperacji. takze czlowieka. pozyczkt. ze: (1) mezczyzni z natury Sq bardziej agresywni niz kobiety. a znacznie rzadziej wsrod kuzynostwa czy wujow. ze altruizm motywowany jest zawsze egocen- lych. zmywanie ciala. ze strategie te sa zdeterminowane przez plec. [esli obejmuje ona wiecej niz jedno pokolenie) zdolnosci do przetrwania i reprodukcji u jednostek przejawiajqcych to zachowanie. Wilson (1991) na przyklad twierdzi. w ktorej ona wystepuje: (2) niemodyflkowalnosc danej cechy w skali gatunku . wojna redukuje nadwyzki populacyjne. 1996). Wedle socjobiologii. 1981). 1986). czego przykladern moze bye tak zwany altruizm odwzajemniony. Barash wykazuje bowiem. Agresja jest wiec traktowana jako praktyczny sposob zapewnienia sobie sukcesu ewolucyjnego. (3) Ewolucyjny sens zachowania poznac mozna przez obserwacje (najlepiej. (3) rodzice dziecka pozostaja w dlugotrwa- 2.6 Koncepcja czfowieka w socjobiologii Socjobiologia jest bodaj jedyna koncepcja. (5) powszechne jest zamilowanie do zabaw i gier zrecznosciowych. mezczyzni natomiast poszukuja raczej kobiecej mlodosci i urody (Buss. ze ta forma altruizmu pojawia sie najczescie] wtedy. Wojciszke. gladka skora. (3) uzytecznosc adaptacyjna danej cechy radzenie sobie z problemami. Stad tez w socjobiologii duzo uwagi poswieca sie tym zachowaniom.

wktorej. uzasadnia dominacje mezczyzn. akt osobowych.rownosc. ze socjobiologia stala sie zapleczem i wsparciem dla skrajnego konserwatyzmu . Koncepcje socjobiologiczne maja liczne grono zwolennikow. nacjonalizmy itp. Trese tego ostatniego pOjycia zaV{. ze postmodernizm nie tyle postuluje wzglednosc rozmaitych regul postepowania czy kodeksow etycznych. ze sam postmodernizm nie powinien oferowac zadnego wzorca postepowania. socjocentryczna .prawda jest przelotna iwarunkowa. i zlej) sa nie tylko sprzeczne ze soba.Podobnylos spotyka wpostmodernizmie szereg innych poj~e~. 1977. ZdaniemFoucauIta. Rekonstruuje on . copodkresla Foucault . 1996). ksenofobie. (7) jazn zbiorowa. Wyroznia on trzy sposoby dyscyp1inowania. wartosciowan.poniewaz calanowoczesna tradycja kulturowatraktuje jqjako cos absolutnego.pragmatyczne decyzje (Kwieciriski. dok\1mentowanie. Bauman zauwaza.ryzyko. Tymczasemreakcjq okazal si~ nieoczekiwanie wzrost popularnosct . choc kontrowersyjne alternatywy wobec roznych koncepcji czlowieka. ksztaltowania. Termin "postmodernizm" pojawil sie podobno juz w roku 1964 (Thorne. ani pragmatyczne. 1995). z Jakim boryka sie czlowiek. Oscylacja ta rozgrywa sie na kilkunastu waznych wymiarach: (1) zamkniecie (zrytualizowanie) . ze z ogromnego repertuaru funkcjonalnie rownowaznych zachowan osobnik wybiera jedno? Wielu badaczy zglasza zastrzezeniaetyczne. (2) Postepowanle moraIne nie jest w swej istocie ani racjonalne.~n~go. ale najdobitniej przedstawil je Singer. Podstawowe znaczenie dla rekonstrukcji ponowoczesnej koncepcji czlowieka rnaja prace dotyczace etyki i postulowanych wzorcow postepowania. na tworzeniu. ktore najczesciej V{sposob skryty standaryzujq zachowanie si~ ludzi. Melosik. Podstawowy problem. Przedstawiona lista wymiarow.. sprawdzanie (examination) poprzez konstruowanie dokumentacjiindywidualnych przypadkow. list grzechOw i przewinieB~rangClwe .podmiot autonomiczny. ze socjobiologia zaniechala odpowiedzi na podstawowe pytanie: co sprawia. jest wieleprawd dotyczqcych tego samego. wskazujac. Gould zauwaza. wolnosc. ale takze wielu krytykow. co jest wlasciwe. zalecanej przez grupyfinstytucje odwolujace sie do "technologiiwladzy". Najwazniejsze z nich Sq dzielem Zygmunta Baumana (1993. 2."kondycj~ moralna czlowieka" i przedstawia jq w kilku tezach.wybor (refleksyjnose). zatem reguly postepowania nie moga bye powszechne. rniedzy innymi: (1) Twierdzenia dotyczace natury ludzkiej (i dobrej. Konflikt ten musi sie ujawniac chocby w procedurach socjalizacyjnych. (4) Nie rna zadne] formy etycznego uniwersalizmu.jest mechanizmem stabilizacji rownowagi sit Dazenie do agresji i wojny jest traktowane jako skladnik ludzkiej natury. RAMKA2. (10) wartosci tkwiace u podloza cech (dyspozycji) . niewzruszonegoiniepodzielnego. Pokazal mianowiCie. (6) kultura zorganizowana . aby mozliwabyla ciqgl~ 0 bs~rwacja wszystkich uczestnikow oraz eliminacja przestrzeni. Reakcjana tenowdczesnesposobydyscyplinowanUl polegac must.preferencje i kompetencje. (11) sakralnosc .Podobny punktwidzenia przedstawtlIbhr. Slowem. W pierwszym wskazuje sie na brak dostatecznych dowodow dla wielu twierdzen. ale takze (a moze przede wszystkim) falszywe.otwarcie (eksperymentowanie.okreslajq. (2) Testowanie. Stanowisko to spotyka si~ z surowa krytyka (Dawson. zwlaszcza ze ponowoczesnosc oferuje interesujace.niepewna i nietrwala.wi~ksze"prawo" do obserwacjiinnych majqosobywyzej postawionew hierarchii. zgodnie zreszta z wieloma jego zalozenlami.wnetrzna . takich jaksprawledliwosc. jest ciagle w trakcie tworzenia sie.m()zn~si~ukryeprzedokiem kontrolerarzecz jasna. (5) bezpieczenstwo . co raczej wzglednosc tych regul demaskuje. zmienial sie wraz ze zmiana warunkow ekonomicznych czy politycznych.ldas)'fikaSj~)~dzi~e'Yzgl~du na arbitralnie zalozon~kryteria itp.usprawiedliwia bowiem egoizm.~l}aobse~'Yacja. Natura ludzka jest przegmiotem ciqglego deflnlowania iredefihiowania.2. Wszystko w tym nurcie. ~.polegajqce na roznorodnychpraktykach.2 J eden znajbardziejwplyw()wychliderow nurtu ponowoczesnosci. a co nie.niepewnosc. a inna dla ko biet .jak to nazywa . to doswiadczenie oscylacji miedzy nawrotami do przeszlosci (retradycjonalizacja) a odrzuceniem tradycji (detradycjonalizacja).inna dla mezczyzn. . (3) koniecznosc . (3) Wiekszosc wyborow moralnych zawiera w sobie nleusuwalne sprzecznosci i jest przesycona niepewnoscia i rozterkami. zdaniem Foucaulta. 1996). czlowieczenstwo. (4) pewnosc .racjonalnosc. (8) stabilnosc . kwestionowanie). (9) zewnetrzne umiejscowienie kontroli wewnetrzne umiejscowienie kontroli. prawdyjesf jeszczebardziej zlozony. Iakkolwiek psychologia okazuje sie dose odporna na wplywy postmodernizmu. n~Btzyklad rasizmu. jak'sposob rozumienianiekt6rych zjawisk. zanajwazniejszedlasocjalizacji w epocenowoczesnosci uznaje stosunek dodyscyplinyi stosunekdo.uznajaca wielose rownowartych i rownowaznych zjawisk. (12) autorytet.Tymczasem-.kultura zdezorganizowana.roznychfundamentalizl1low.usprawiedliwia wojny. kontrola i godnosc indywidualna. Krytyka obiera dwa kierunki: metodologiczny i etyczno-ideologiczny. na cdrzucanlu stabilne] tozsamosct.sze uzaleznlona jestod stosowanych praktyk spolecznych. sankcjonuje nierownoscl spoleczne. Do tych ostatnich. Problem. nak nalezy sie spodziewac jego dose szybkiej . Wynika z tego.niestabilnosc. W mlare uplywu czasu zaczeto go stosowac do coraz wieksze] liczby zjawisk tworzacych tak zwanq hiperrzeczywistosc . osadzona w tradycji.b~dqce procedurami dyskretnegowymuszania konformizmu: (1) HierarShic. a wreszcie.dyscyplirtowanie jest sposobemwymuszania tozsamoscl. rna oczywisty zwiazek z szeregiem podstawowych problemow psychologicznych. (2) los (przeznaczenie) .Inwazji". doraznych •.7 Postmodernistyczna (ponowoczesna) koncepcja czlowleka Postmodernizm jest zjawiskiem in statu nascendi. filozof-Michel' Fow cault. szczegolnie energicznie polemizujacych z socjobiologla. a ponowoczesnoscia. (3) N ormalizujqce o~qdzanie. conajwazniejsze'niejedlla. to jed- . Duckitt (1992). na ktorych rozgrywa sie konflikt miedzy nowoczesnoscia. naleza: Jay Gould (1991) oraz Peter Singer (1991). 1995).prawdy(Foucault. usprawiedliwia dwoista moralnosc seksualna . zmiany. czyIi takie organizowaniezycia spo}e<.przypadkowosc.1997).

Przede wszystkim d1atego. teraz jednak przeszly z marginesu do centrum zycia spolecznego.egoizm. Sadzimy. (2) glebia . ze jest to warte przytoczenia. Nowak. Doktrynalna cecha nowoczesnosci bylo to. Okazuje sie. (7) zlozonosc .. badz tez wewnetrznych sprzecznosci postmodernizmu jest fakt. (3) Turysta -ko1ekcjoner wrazen i opowlesci. a takze wspolpraca .naruszanie norm (czy ludzie postepuia zgodnie z normami moralnymi i/Iub prawnymi?). Gra. Nigdzie nie zatrzymuje Si~ na dluze]. Furnham. zmienia trasy swojej wloczegi.traktujacy zycie jak kolekcie. 1974): (1) zaufanie . 1997) niekonsekwencji. co stale. zadna gra nlema swojej historii.kt6re szybko sie.ga . . Unika przywiazywania sie doczegoko1wiek i kogoko1wiek.zlo (czy ludzie z natury swojej sa dobrzy.slaba wola (czy ludzie motywowani sa wewnetrznier): (3) racjonalnosc . co obrazy w ka1ejdoskopie" Ponowoczesna koncepcie czlowieka trudno zrozumiec bez zanaIizowania podstawowych opozycji miedzy nowoczesnoscia i ponowoczesnoscia. N ajbardziej eksploatowanym wymiarem potocznych koncepcji czlowieka jest wymiar ostatni (Lukaszewski. Pragnienie wrazen i opowiesei realizuje wtedy.opuszcza. ale bez litoscl i bez sympatii. gdy sam przegrywa. unika silniejszych uczuc. Urzeczywlstniato na marginesie"prawdziwego"Zycia. indywidualne.w odroznleniu od powierzchownosci._IW\1. czy osobistym?). innosc. Ce1elll gracza jest wygrywanie: zgodnie z regulami. 1971)..".w odroznlenlu od zlu- Latwo zauwazyc. Doktrynalna cecha ponowoczesnosci jest przelotnosc. ale na ogol nie w zakresie cechy. . Jest to deficyt bodzcow. poszukuje odmiany.""". ze najczescie] skladaia sie z niewie1kiej Iiczby zalozen 1ub twierdzen. "nigdy". (1993.'.bezradnosc (czy ludzie sa sprawcami. poszukiwanie nowosci. deptaki. sa niezbyt liczne (Lukaszewski. ze rekonstruuje on swoista koncepcie (a scisle] . ciag] handlowe. Bauman pisze: "Osobowose iscie ponowoczesna wyroznia sie brakiem tozsamosci. Tymczasem jedna z Iicznych (zob.w odroznleniu od kaprysu i zachcianki itp. ze stroni od trwalych i bIiskich kontakt6w z ludzmi.dla innych. zanik trwalych zwiazkow. Explicite wywi6dl to Bauman (1993). Roznice w sposobach redukowania wspomnianego deficytu rowniez nie sa zbyt duze. traktowane jako wazne wymiary koncepcji ludzkiej natury. (4) powtarzalnosc . wzory te wspolwystepuja u tych samych 1udzi. unika zdarzen rozciagnietych-w czasie. Tomasz Maruszewski (1983) trafnie zauwazyl. Jest to takze przelotnose. na przyklad: (1) rzeczywistosc dzenia.nieufnosc (czy ludzie sa godni zaufania?) . kt6rej dotycza. kr6tki zakladany czas kontaktu z obiektem.3 wzorc6w postepowania. praworzadnosc) . przyjemnoscl upatruje w zmianie. Powodowany ciaglym deficytem bodzcow. nowosc. rozgrywka jest tu epizodem. Lukaszewski. potrzeba wrazen. ze podstawowe wlasclwosci. 1997). gdyby poznawcze koncepcje traktowac jako nieco u1epszone wersje koncepcji potocznych. poszukiwanie przyjernnosci. kt6ry je podziela (Furnham. Iego kontakty z innymi sa co naiwyze] powierzchowne. 2. 1988). ze koncepcje te majq instrumentalny charakter wobec doraznych potrzeb i interes6w podmiotu. ze twierdzenia te nie stanowia systemu logicznie sp6jnego. (10) dobra .8 Koncepcje potoczne cztowieka Koncepcje potoczne odegraly znaczaca role w ksztaltowaniu sie psychologii.koncepcje) natury 1udzkiej. ze podstawowy mechanizm zachowania jest wsp61ny d1a czterech opisanych w ramce 2. Z drugiej strony jednak obowiazuje go regula niechowania urazy do wygrywajacego wtedy.-milosnik zycia w swiecie ryzyka. zarnknieta caloscia. 1997. a takze rywalizacja (czy ludzie kieruja sie w swoim dzialaniu interesem wsp6lnym.irracionalnosc (czy ludzie kieruja sie regulami logicznymi. Najwazniejsza z tych opozycji dotyczy stalosci i zmiennosci. wybiegi pokazow mody.zawsze". """ 87 wzorca osobowego czy koncepcji natury 1udzkiej. 1994).Iudzie juz tacy sa") dotyczacego 1udzi i zalozenie. (5) stabllnosc .prostota (czy ludzi mozna zrozumiec. Koncepcje potoczne Sq niezbyt wyrafinowane metodologicznie. s. przystank6w. wszystkie te wzory postepowania istnialy wczesniei. (3) istota rzeczy . Koncepcje potoczne trudno jest opisywac od strony merytorycznej. (5) nlezaleznosc . 1988.2. Wrighstman. (2) silna wola . Tendencje typowed1a ponowoczesnej koncepcji czlowieka realizuja sie na cztery sposoby i uosabiane sa w czterech wzorcach postepowania.~!. 14). ze szczegolnie psychologia poznawcza nobilitowala teorie potoczne. Jest to poszukiwacz 'iblyskotek" dajacych zadowo1enie.podobienstwo (czy ludzie sa podobni do innych i czy zmieniajq sie w czasie?). poniewaz w znacznym stopniu kloci sie z dotychczaso- wa wiedza psychologiczna 0 czlowieku. (6) r6znorodnose . czy zlii'). zanikjednego postulowanego ldealu czlowieka. ze sa silnie nasycone wartosciowaniem. Jest to tez koncentracja na przyjemnosci i roznorodnych formach jej ostagania. tymczasowosc. czy raczej zalezni od innych?). Koncepcje te wprawdzie dopuszczaja roznice . d1a kt6rych Bauman proponuje metaforyczne nazwy: (1) Spacerowicz . czy pionkami?). Ulubiona przestrzenia spacerowicza sa arkady.w odroznieniu od losowosci i epizodycznoscl.w odroznleniu od zmiennoscl. mieszaja sie wzajemnie i przenikaja. (8) kompetencja . (4) altruizm. Podstawowa wlasciwosc tych koncepcji to generaIizacja okreslonego przekonania (na przyklad . zazwyczaj odwoluja sie do dose powierzchownych wyjasnien najczescie] do reguly przyczyny wystarczajacej (Kelley. czy sa racze] impulsywni?). (9) uczciwosc (takze sprawiedliwosc. ze rozpatrywane cechy sa wspolne dla wszystkich (por. Co wiecej. Byloby [ednak grubym uproszczeniem.".gdy tymczasowo opuszcza dom. (6) trwale dazenia . Zdaniem Baumana. (4) Gracz. Najbardziej przezen poszukiwana jest odmiennosc. niczego nie musi zapamietywac.~YCHOLOGICZ~KONCEPCJE CztOWI~. a ich twierdzenia skrajne i rozstrzygaiace (cos jest a1bo nie jest: . a nade wszystko dlatego. J ej ko1ejne wcie1enia zmieniaja sie townie szybko i gruntownie.dqzqcy do wolnosci i unikajacy ograniczen przez to.w odroznieniu od objaw6w. czy sa raczej niezrozumiali?). Wegner i Vallacher (1977) oraz Lukaszewski (1997) opisaIi najwazniejsze wlasnosci tych teorii: (1) Potoczne koncepcje sa kategoryczne.konformizm (czy ludzie sa w swych dzialaniach autonomiczni. (2) Wl6czt.

zly) . Sadzlmy. a po czesci wreszcie . bo .maja charakter samoimitacji. rnoze bye efektywnym sposobem zdobywania grupowego wsparcia. Opisane przez Weinera dwie metafory nie wyczerpuja.powtarzalne. ze jest to opis funkcjonalny.to typowe okreslenia). ze psychologowie najchetniej odwoluja sie do metafor dwojakiego rodzaju: metafory boga i metafory maszyny. byly to uklady elektryczne. 1996. bo . tyle ze szybki. a nawet wszechwiedzacy. Znana jest wprawdzie uwaga wielkiego matematyka. bezcielesny. dobry. sa to uklady elektronlczne. ze Jan jest dobry. ktore wywoluja silne emocje. poszukiwania bliskosci. Informacje potwierdza[ace wchodza w sklad koncepcji. Dotyczy to zarowno usprawiedliwiania samego siebie. w jakim opisuje to na przyklad Heider (1958). odwolujac sie zarazem do relacji przyczynowo-skutkowej. W analizie koncepcji potocznych podstawowe znaczenie rna pytanie "po co?". . moze . Wszystko wskazuje jednak na to. bezwolna. a wiec dochodzi do przerwania przyczynowo-skutkowej zaleznosci (koniec nie rna nic wspolnego z poczatkiern).z braku jakiejkolwiek dyscypliny metodologicznej w przyjmowaniu roznych dodatkowych zalozen.na przyklad z ogolnego przekonania.2. aby przytaczac jq tu w calosci.jak wszyscy . ale za to obdarzony znacznym wplywem na wszystko. a nawet calych duzych systemow spolecznych ost i Banaji. ze kolejne generacje programow. Lukaszewski. . (5) Nie obowiazuje w nich zasada wynikania . jak sie wydaje. Sqdzimy bowiem.Iudzie juz tacy sa" itp. potwierdzenia faktu i kontrfaktu (na przyklad "on jest nieuprzejmy wobec mnie. Rokeach. 1994). moga bye zupelnie nowa rnetafora psychicznego funkcjonowania czlowieka (Hillis. czyli cale oprogramowanie. To czlowiek. Domanska. ze zachowania ludzkie sa rutynowa odpowiedzia na bodice: bezmyslna. Wynika to po czesci z ogolnlkowosci koncepcji. informacje zaprzeczajace nie maja z nia nic wspolnego. (2) Ujawnianie potocznych koncepcji czlowieka moze bye narzedziern dokumentowania spolecznej przynaleznosci i uzyskiwania w ten sposob spolecznej aprobaty. przy ktorych dominowaly problemy przewodzenia. Lista funkcji spelnianych przez potoczne koncepcje psychologiczne jest dose dluga (Furnham. (5) Koncepcje potoczne sluza usprawledllwianiu. czylijakajest funkcja takich koncepcji oraz jaki wplyw wywieraja one na zachowania ludzi. termostatow itd. Czlowiek. jak jest zbudowana) oraz przedstawia zasade wspoldzialania cze- . ze ludzie podejmuja dzialania.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE CZlOWIEKA 89 sci.ferujacy ostateczne wyroki. a zatern nie musi to bye zgodnosc logiczna.zwlaszcza w wypadku opisu poznawczego aspektu koncepcji czlowieka . (3) Potoczne koncepcje czlowieka sa skutecznym sposobem odreagowywania wlasnych emocji. jednak po ich wykonaniu rnaja potrzebe wyjasnienia wlasnego zachowania czy usprawiedliwienia konsekwencji. Inaczej mowiac. (4) Koncepcje potoczne sa podatne na weryflkacje (potwierdzanie).jest nikczemny i na pewno cos knuje" itp. potrzeba afiliacji. Wystarczy poprzestac na kilku najwazniejszych: (1) Koncepcje psychologiczne sa narzedziem (ale takze wynikiem) oddzielania przyczyn i skutkow.rnaja charakter wymiarow (na przyklad dobry . (6) Koncepcje potoczne cechuje niczym nieograniczona stosowalnosc. 1988. w ktorym nie obowiazuje zasada przyczyny i skutku ("swiatjuz takjest urzadzony''.jest metafora nowoczesnego komputera.wynikac". po czesci zas z braku regul operowania twierdzeniami. Sa to cechy charakterystyczne dla funkcjonowania struktur dogmatycznych i zamknietych (Malewski. elementy struktury (okresla sie. Dotyczy to szczegolnie wsparcia w trudnej sytuacji. od lat szescdziesiatych. ktory wie i bezstronnie rozstrzyga. (7) Potoczne koncepcje czlowieka sa aprzyczynowe w tym sensie.ponad wszelka watpliwosc" . niz je rekonstruuje. (2) Skladowe kategorie koncepcji potocznych . ktorych nie potrafia uzasadnic. Zupelnie inaczej wyglada sytuacja w wypadku stosowania metafory maszyny.wszechmocny. ze wszyscy sa nikczemni.to typowe przejawy tej funkcji). Dotyczy to szczegolnie silnych emocji negatywnych. Metafora maszyny akcentuje wiec fakt. niepewnosc itp. opornosci. ale dotyczyla ona komputerow pracu[acych algorytmicznie. jako sprawiedliwy sedzia . (3) Koncepcje potoczne sa wewnetrznie zrownowazone w takim sensie. dokonujace szybkich i precyzyjnych obliczen. Bye moze skrajnosc sadow bierze si~ z silnego nasycenia tych koncepcji emocjami. a 2. bez proby wnikania w jakiekolwiek aspekty strukturalne. rutynowe . Maszyna sarna z siebie nie moze wykonywac zadnych dzialan. Ale komputer to tez software. U podloza takich tendencji moze tkwic lek. jakie stanowily punkt odniesienia w opisywaniu koncepcji ludzkiej natury: na poczatku wieku byla to maszyna parowa i zwiazane z tym problemy cisnienla.nadaje sie" przyczy- ny. ktory nadaje rzeczywistosci pozadany ksztalt. zapewniaja mozliwosc wsparcia udzielanego innym ludziom. co zapewnia rnozliwosc konstruowania takiego obrazu danego fragmentu swiata. 1997). Niezgodnosc z nimi nie wywoluje dysonansu poznawczego (Festinger. jak i swojej grupy. jakie ono spowodowalo. polaczen..). ukladow zabezpiecza[acych przed zwarciami. najpierw zazwyczaj wyszczegolnia sie czesci. wreszcie. a szczegolnie tak zwana maszyna polaczen Hillisa. . ze kornputer to idiota. (4) Koncepcje potoczne pelnia funkcje ekspresji solidarnosci z innymi. Ta sarna koncepcja moze bye stosowana do wyjasnianiatwierdzenia i do jego zaprzeczenia. spostrzegany jest jako wiedzacy wiele. kochajacy i litosciwy. ze obecnie dominujacym modelem . Latwo zauwazyc. dzialajace wedle zasady znanej jako rnaszyna Turinga (Barrow. hydrauliki. potem.jest nikczemny" oraz "on jest uprzejmy wobec mnie. psychicznej opresji. 1997) i nie rna powodu. Same zachowania . Oczywiscie. 1975. Wiadomo. ze (podobnie jak to jest chocby w wypadku przesadow) zdarzeniom raczej . Bernard Weiner (1991) zauwaza. zagadnienia. Opisujac za jej pornoca czlowieka.przy czym najczescie] sa to dwubiegunowe alternatywy czyniace obraz rzeczywistosci czarno-bialym. a zwlaszcza w sytuacji 0 nieodwracalnych konsekwencjach. zatem nlezbedny jest impuls zewnetrzny (zachowania maszyny sa sterowane przez czynniki zewnetrzne i odbywaja sie bez udzialu swiadomosci). w latach trzydziestych i czterdziestych. 1957). dopiero potem zas wskazuje sie funkcje maszyny (po co jest zbudowana). ze w koncepcjach potocznych dochodzi do niezaIeznego objasniania przyczyn i skutkow.jak wszyscy . ktorej reguly funkcjonowania nie sa juz algorytmiczne.9 Metafory stosowane do opisu ludzkiej natury Najwazniejsze elementy koncepcji psychologicznych czlowieka rnozna dostrzec takze w stosowanych metaforach. Komputer jest maszyna i w czesci dotyczacej tak zwanego hardware opisany zostal juz poprzednio. ale nie na obalanie (falsyflkacje). J ohna von Neumanna. 1996).a Sq to najczesciej cechy . zmniejszania dystansu spolecznego. bezrefleksyjna: ze czlowiek sterowany jest zewnetrznie itd. w ciagu dziejow zmienial sie rodzaj maszyn. Koncepcja ta zawiera bowiem proste i rozstrzygajace wyjasnlenia zrodel pewnych zachowan (takze wlasnych). 1960). "tak to juz jest". rzec mozna . opisywany za pomoca metafory boga.

ktora decydujace znaczenie w regulacji zachowania przypisuje procesom gromadzenia i przetwarzania doswiadczenia. Maszyna Maszyna Maszyna B6g Wf!fl!4a!l1.w odroznieniu od wszystkich pozostalych .$. ryzykowanie Biologia ezy doswladczenle? Wolnose ezy Koneentraeja na ezasie Biologia Uczenie si~ Biologia (marginalnie i sill) Wolnose Uczenie si~ Uczenie si~ Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy kilka psychologicznych koncepcji czlowieka. JeSli wziqc pod uwage caly zespol kryteriow. ze podstawowym regulatorem ludzkiego zachowania jest deficyt bodzcow. Reakcja na te koncepcie byla psychoanaliza. Stosowane slralegie Samoaktualizacja Dob6r.~~~~~~~ I TEORIE PSYCHOLOGICZNE TABELA2. rownowaqa poznawcza Gromadzenie i przetwarzanie informacji Reprodukcja Potrzeba wrazen to.1 Psychologiczne koncepcje czlowieka (pomini.to koncepcje potoczne ze. wowczas koncepcje staja sie wlasciwie nieporownywalne.to brak asymilacji wiedzy wczesnlejszej w koncepcjach powstalych pozniej. aby chronologia ich powstawania w jakis wyrazny sposob decydowala 0 intelektualnej przewadze kt6rejkolwiek z nich. a przypisujaca dominujace znaczenie regulatorom wewnetrznym i wewnetrznemu sterowaniu zachowania (podmiotowosc. mozna znalezc pewne wzajemne podobieristwa. altruizm krewniaczy i odwzajemniony.rj!N'~%. Jakie sa najwaznieisze metodologiczne wymagania kierowane pod adresem psychologii naukowej? 3. bodzcorn. Odpowledzia na behawioryzm byla z kolei psychologia humanistyczna. Ponowoczesna koncepcja czlowieka . ograniczanym przez kulturll Prosty ezy zloiony? Realizowane interesy Zloiony sterowanym przez cechy sytuacji (wzmocnlenia) Prosty Zloiony Zlozony Prosty Zlozony Libido Redukcja popedow Kateksja. upatrujaca regulator6w zachowania w niedostepnych swladomoscl impulsach 0 biologicznym rodowodzie. Pierwsza . ZwaZywszy.a. ze ujawnia opisane rozbieznosci i zmusza do odpowiedzi na pytania 0 mozliwosc ich przezwyciezenia oraz do integracji wiedzy na ten temat. Konlecznosc Konlecznosc Wolnose Koniecznosc Wolnose Przsszlosc Przsszlosc Tsraznlejszosc Przsszlosc. Jakie argumenty przemawiaja na rzecz koncepcji socjobiologicznej. wielosc koncepcji. Co wydaje sie najwazniejsze w tym zestawieniu? jesli wziac pod uwage poszczegolne kryteria. Druga .to koncentracja poszczeg6lnych koncepcji na roznych aspektach funkcjonowania czlowieka.1. Wydaje sie. iz koncepcje psychologiczne czlowieka pelnia funkcje raczej . Nie rna tez dowodow na 1. Inna reakcja na introspekcjonizm byl behawioryzm.T 90 HISTORIA :Wii&~'-~%.naroinorodnosc i dowolnosc odpowiedzi) stsrowanym przez biolbgi~. Punktem wyjscia naszych rozwazan byla koncepcja introspekcjonistyczna. reakcjom. mechanizmy obronne Zachowanie skuteczne Rozw6j osobisty Poznanie.R'AWJ. scleranie sie pogladow . ze jest to obraz intelektualnego potencjalu psychologii wspolczesne].2. jak psychoanaliza i behawioryzm? 5. Co jest lstota koncepcji humanistycznej i w czymjest ona podobna do koncepcji poznawczej? 6.)/~~J~Q~ 2. ze rekonstruowanie psychologicznych koncepcji czlowieka jest 0 tyle wazne. nie zas przez inne teorie psychologiczne. aby byla to porazka. na przyklad wtekszosc koncepcji traktuje czlowieka jako system zlozony alba odwoluje sie do metafory maszyny. Co rozni psychologic naukowa od innych psychologii? 2. ze ukazuje ona najwazniejsze aspekty poszczegolnych koncepcji. ze proces kumulacji wiedzy we wsp6lczesnej psychologii jest dose zaawansowany. Nie sadzimy. Analiza koncepcji psychologicznych czlowieka kaze zwrocic uwage na dwie kwestie. agresja Biologia Zmiana pola psychologicznego.zaklada. Wydaje sie. samoaktualizacja). __ I . mozna przypuszczac.Jdeologtczne" niz funkcje uog6lniania (na najwyzszym poziomie ogolnosci) dotychczasowej wiedzy psychologicznej 0 czlowieku. wzmocnieniom.du . wzgl.poszukiwanie wrazen i zmiany. odrzucajaca teze 0 zewnetrznym sterowaniu zachowania. Nie rna wiec powodu obawiac sie sprzecznosci. i Terainiejszose przyszlose Teraznielszosc Stabilnose ezy zmlennosc natury ludzkiej? Metafora Stabilnose Zmiennosc Zmienrosc Stabllnosc Zrnlernosc odrzucajacy wsze1kie wewnetrzne mechanizmy zachowania jako niepoddajace sie obiektywnemu pomiarowi.10 Wnioski Wnioski wynikajace z przedstawionych tu wywodow najlepiej zobrazowac porownawczo. a w konsekwencji . Jakie zalozenia zawarte sa we wszystkich koncepcjach psychologicznych czlowieka? 4. natomiast regulacyjne znaczenie przypisujacy popedom.to najwazniejsze czynniki rozwoju dyscypliny naukowej. N urtem inspirowanym przez teorie informacji i cybernetyke. Czym wyjasnic tak odmienne od siebie reakcje na introspekcjonizm. Sadzimy. ze roznorodnosc pomyslow. Prosze wskazac najwazniejsze aspekty potocznych koncepcji naturyludzkiej. Wiadomo bowiem. byla psychologia poznawcza. Uwazamy raczej. Prezentuje to tabela 2. jakie zas na rzecz koncepcji ponowoczesnej? 7. ze obecnie mozliwosci takiej nadal nie rna. ktora wszechwladna role w regulacji zachowania przypisywala swiadomosci..

8-31. Warszawa: Wydawnictwo Maslow.~'WffJ:i. Struktura teorii psychologicznych. Wilson. (1993).rs. (1997). S.. Warszawa: PAX. "iak". W sirone psychologii istnienia. Studia Socjologiczne.~~~~"{.'t. (1982). (1986). VIID.0 naturze ludzkiej. psychoanaliza. E. Warszawa: PWN. Poza uolnoiciq i godnosciq: Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy. (1978). Kozielecki. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA Tytus Sosnowski (redakcja) . Warszawa: PWN. Warszawa: Panstwowy Instytut Wydawniczy.Wb.. lID. Ponowoczesne wzory osobowe. Z. B. Freud. A. H. E. Behawioryzm. Wst?p do psychoanalizy (wyd. psychologia humanistyczna. (1988). Skinner. 2. (1983).~~~><"'~~~"'Wlli. J.. Koncepcje psychologiczne czlowieka (wyd.WlNl!~~.l& 92 HISTORIA I TEORIE PSYCHOLOGICINE : Bauman. O. Paszkiewicz. F.~~'%-:.

pozostaje przede wszystkim nauka 0 zachowaniu. ktore zazwyczaj prezentuje sie w opaslych tomach. W ciagu kilkudziesleciu lat swojego istnienia psychologia fizjologiczna zdolala zgromadzic olbrzymia ilosc danych dotyczacych wzajemnych zwiazkow miedzy czynnosciami ukladu nerwowego a zachowaniem. Kazda z wymienionych dziedzin wnosi wlasny wklad w rozw6j psychologii fizjologicznej. Badacze uprawiajacy te gal. a nawet z elektronikami. laczy elementy fizjologii (badanie czynnosci biologicznych organizm6w) z elementami psychologii (badanie zachowania) . poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami.! co do jednego. u kt6rych podstaw Ieza te czynnosci. a mianowicie. Psychologia fizjologiczna. Ten material empiryczny pozwala obecnie w coraz wiekszym stopniu wypelniac konkretna trescia takie pojecia hipotetyczne.!z psychologii zgodni S. a tresci psychologiczne !: . oparty na wlasciwosciach ukladu nerwowego. rozszerzajac zakres techniki i technologii eksperymentalnej oraz sluzac wiedza nagromadzona w obrebie tych dziedzin. Prowadzenie badan w tej interdyscyplinarnej dziedzinie nauki wymaga od psycholog6w szerokiej wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego. Sluzy to miedzy innymi wyjasnianiu zachowania w terminach fizjologicznych. jak rowniez wspolpracy z endokrynologami. jak wskazuje nazwa. zajmujaC'! sie badaniem mechanizmow fizjologicznych. ale psycholog szuka przede wszystkim zwiazku miedzy tymi procesami a zachowaniem. ze u podstaw kazdego zachowania lezy proces fizyczny. N a ostateczny ksztalt tego rozdzialu wplynely dwa powazne ograniczenia: z jednej strony byla to swiadomosc bardzo zroznicowanego poziomu wiedzy biologicznej Czytelnik6w. z drugiej zas . ktore leza u podstaw zachowania. histologami. Znalazly sie tu wiec podstawowe wiadornosci o budowie i czynnosciach ukladu nerwowego oraz 0 metodach badan stosowanych w omawianej dziedzinie.skromna objetosc przeznaczona na przedstawienie zagadnien. biochemikami. jak procesy wewnetrzne czy procesy posredniczace. Neurofizjolog rownlez interesuje sie procesami fizjologicznymi ukladu nerwowego. mimo swojego zainteresowania innymi galeziami wiedzy. Psychologia fizjologiczna. by przedstawic Czytelnikowi stosunkowo mloda galaz psychologii.-- Psychologia fizjologiczna Jan Matysiak ozdzial ten zostal napisany z mysla 0 tym.

- MECHANIZMY "m= .w odroznleniu od oscyloskopu . Zidentyfikowano wiele polaczen nerwowych miedzy roznymi strukturami ukladu nerwowego i rozpoznano szereg ich funkcji.. Wszystkie wymienione wczesniej metody eksperyrnentalne wymagaja bardzo dokladnej lokalizacji wybranych struktur.. wzbogacone metodami biochemicznymi i histologicznymi.~ . Zamiast pojedynczych elektrod stosuje sie czesto multielektrody..komorki nerwowej . Zlokalizowano obszary w rnozgu. P. do kosci czaszki specjalnej obsady z zatopionymi w niej gornymi zakonczeniami elektrod. Cialo komorki... Zamiast elektrod mozna wkluwac do mozgu rownie cienkie kaniule. doprowadzaja do realizacji obserwowanego przez nas zachowania.dzisiaj. wyrozniajaca go sposrod innych kornorek organizmu..1. oprocz metod behawioralnych. Niemal kazdy eksperyment neurofizjologiczny konczy sle weryfikacja histologlczna w celu dokladnego okreslenia polo zenia konca elektrody lub miejsca uszkodzenia tkanki.~~~~%!£.. Uzywa sie go do pomiaru i obserwacji aktywno sci elektrycznej ukladu nerwowego. Wymaga to trwalego umocowania Podstawowe wladomoscl o uktadzie nerwowym Wiedza 0 ukladzie nerwowym. zwiazane z okreslonymi funkcjami organizmu.: . S. jak chyba nigdy przedtern. rejestrowac jego aktywnosc lub uszkadzac wybrana strukture (zob.. Metody elektrofizjologiczne mozna podziellc na dwie kategorie: techniki draznienia i techniki rejestracji aktywnosci bioelektrycznej tkanki nerwowej. Pozwala on eksperymentatorowi umiescic elektrode w scisle przewidzianym miejscu i draznic...motywacji.. --~ -.'W. Opisane uprzednio techniki.. H. -. przez ktore wprowadza sie substancje chemiczne lub termody do oddzialywan temperaturowych na tkanke nerwowa.'%. aktywacji oraz uczenia sie i pamieci. Eksperymentator moze wiec utrzymywac lacznosc z mozgiem swobodnie poruszajacego sie zwlerzecia. ZACHOWANIA ~'~~"t:~~ PSYCHOLOGIA -. w jaki sposob kornorki nerwowe. ryc. CZyseta stalego wyposazenia pracowni psychologii fizjologicznej jest oscyloskop katodowy. aparatury i wyrafinowanych metod eksperymentu. Niezwykle waznym wydarzeniem dla postepu metod neurofizjologicznych bylo skonstruowanie przez V. .-. jak osiagniecla psychologii fizjologicznej. Cecha charakterystyczna neuronu. podobnie jak inne kom6rki organizmu. Dokonajmy przegladu tych metod. Mniej radykalny charakter maja techniki czasowo obnizaiace badz blokujace czynnosci tkanki nerwowej..a moze wlasnie dzieki nim .-wz-.. ~ FIZJOLOGICZNA zgrupowane zostaly wokol trzech wybranych pro blemow . Czesto jednak badacze interesuja sie gleboko zlokalizowanymi strukturami i tu wlasnie niezastapiony jest aparat stereotaktyczny. w polaczeniu z testami behawioralnymi tworza warsztat eksperymentalny psychologii fizjologicznej. Uszkodzenia natomiast moga polegac na usuwaniu wybranych czesci lub calych struktur rnozgowia oraz na przecinaniu polaczen nerwowych. Mimo tych osiagniec . czesto rozgalezlone iwystepujace w wieksze] Ilosci dendryty.. Mozliwajest jednak rejestracja fotograficzna z ekranu oscyloskopu. gdy chodzi 0 polozona na powierzchni mozgu kore. BIOLOGICZNE »: . dzialajac wspolnie. Inna. co przy wlasciwym kacie nachylenia czaszki pozwala na precyzyjne umiejscowienie elektrody w mozgu. ~~'%:~&. Na podstawie atlasu stereotaktycznego eksperymentator wierci otwor w czaszce unieruchomionego w aparacie zwierzecia i pograza elektrode w mozgu na odpowiedniej glebokosci. [aka dzls dysponujemy dziekibadanlom prowadzonym od dzlesiatkow lat przez neuroanatomow. Do jej rejestracji natomiast stosuje sie poligrafy. czym dysponowaly na poczatku naszego stulecia tak znaczace dla psychologii fizjologicznej postacie. Wypustki wyrastaiace z ciala komorki mozerny podzielic na dwa rodzaje: pojedyncze i na ogol dlugie aksony (neuryty) oraz krotsze. Akson moze sie rozgaleziac. zdajemy sobie sprawe z tego. Lashley."%. Sprawa jest prosta. jak daleka jest jeszcze droga do zrozumienia.. W badaniach zwiazanych z zachowaniem elektrody implantuje sie najczesciej na dluzszy czas. jak i do uszkadzania wybranych struktur mozgowych. jest jego "wypustkowata" budowa. jak I. neurofizjologow i biochemikow. Niewiele jest dziedzin nauki. 3. 96 .~~~"'W. ktorych osiagniecia sa tak nierozerwalnie zwiazane z postepem technologii i techniki eksperymentalnej. 3-1). Precyzyjne badania nad mozgiem wymagaja zaawansowanej technologicznie Apurut stereotuktyezny ~ RYCINA3·1 Technika trwalej implantacji elektrod otworzyla przed badaczami olbrzymie rnozliwosci eksperymentalne. Pawlow czy pozniej K. jest nieporownanie wleksza od tego. metodami elektrofizjologicznymi oraz technikami uszkodzen tkanki nerwowej. W ostatnim trzydziestoleciu technika implantacji osiagnela wysoki poziom doskonalosci. . Horsely'ego i R....nie reaguja na bardzo szybkie zmiany aktywnosci elektrycznej ukladu nerwowego. Te same elektrody rnoga sluzyc zarowno do rejestracji i draznienia.'Wif&. Rozdzial ten stanowi zatem raczej wprowadzenie do psychologii fizjologicznej niz systematyczny przeglad. coraz wiecej tez wiadomo 0 funkcjonowaniu zespolu komorek. Atlas podaje wspolrzedne w trzech umownych plaszczyznach. a w szczegolnosci o wlasciwosciach i funkcjach stykow pomiedzy nimi. tworzac tak zwane kolaterale.. Dzieki skonstruowaniu szczegolnie cienkich mikroelektrod bada sie obecnie aktywnosc pojedynczych komorek nerwowych... obok aparatu stereotaktycznego. ktore . pozwalajace na rejestracje aktywnosci struktur polozonych na roznych glebokosciach. Stosuje sie nawet rejestracje i draznienie bezprzewodowe. . Clarke'a aparatu stereotaktycznego. Typowy neuron przedstawiony jest na rycinie 3-2.1 Metody i techniki badari W poszukiwaniach zwiazku mledzy zachowaniem a czynnosciami ukladu nerwowego psychologia fizjologiczna dysponuje.wiemy juz duzo.'?'<&. zawiera jadro sterujace procesami zyciowyml kornorki oraz inne komponenty odpowiedzialne za realizacje metabolizmu kom6rkowego... 0 wlasciwosciach podstawowej jednostki ukladu nerwowego .."%. Kom6rka nerwowa Komorki tworzace tkanke nerwowa nazywane sa neuronami..~~~~~">'<~~:~.

ze jedna z koncowek czulego woltomierza umiescimy na zewnetrzne] powierzchni wycinka wl6kna. P6lprzepuszczalna blona kom6rki nerwowej dzleki specjalnym mechanizmom fizjologicznym utrzymuje specyficzny rozklad niekt6rych jon6w wewnatrz i na zewnatrz kom6rki. natomiast w nastepnym punkcie nastepuje taka sarna depolaryzacja z odwr6ceniem znaku. Neuron w stanie spoczynku musi wydatkowac energie w celu utrzymania takich koncentracji. kt6re zaczynaja wnikac do wnetrza kom6rki. Jezeli bodziec drazniacy jest wystarczajaco silny. depolaryzacja osiaga wartosc progowa (okolo -50 my) i nastepu]e prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia.powstanie potencjalu czynnosciowego. Dzieki posteporn w technice pomiarowej udalo sie te wlasciwosci wykryc i zarejestrowac. Zanim zdepolaryzowana blona wr6ci do stanu wyjsciowego. ryc. W czasie Tl widzimy. W tym czasie ponowne podraznienie nie powoduje powstania potencjalu czynnosciowego. to znaczy zanim odtworzy sw6j potencjal spoczynkowy. tentials). a jony sodu (Nat) wystepuja w srodowisku zewnatrzkomorkowym w stezeniu dziesieciokrotnie wyzszym niz w srodowisku wewnatrzkomorkowym. wedrujac wzdluz wl6kna. Wplyw na spoczynkowy potencjal neuronu rnaja rowniez stezenia jon6w chloru (CI-) . magnezu (Mg+) oraz naladowanych ujemnie wielkoczasteczkowych bialek. W kr6tkich odstepach w rnielinie otaczajacej wl6kno tworza sie przewezenia. Zmiana ta powoduje depolaryzacje sasiedniego punktu blony. Mamy wiec do czynienia z kolejna specyflczna wlasciwoscia kom6rki nerwowej .98 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FlZJOLOGICZNA 99 Ciaio kom6rkl Akson Neuron ~ RYCINA3·2 Niekt6re aksony pokryte sa izolujaca otoczka mielinowa. Po zainstalowaniu obu elektrod okaze sie. Powiedzmy. a druga. 3-3). i podaza w kierunku innej kom6rki nerwowej.5 do 2 ms. W chwile pozniej (T2) w poprzednim punkcie ladunki wracaja do stanu wyisciowego. zakonczona mikroelektroda. Wlasciwosci neuron6w rnaja decydujace znaczenie dla funkcjonowania tkanki nerwowej. Mozna zatem powiedziec. Akson wyrasta z ciala kom6rki. ze po zadzialaniu bodzca nastepu]e opisane wczesniej . ktora jednak nie okrywa wl6kna na calej jego dlugosci. Podraznienle blony aksonu wywoluje zrniane w przepuszczalnosci draznionego punktu blony wzgledem jon6w sodu.synapsy. wklujemy do wnetrza (zob. W ten spos6b powstaja przesuwajace sie wzdluz wl6kna czynnosciowe potencjaly blonowe (membrane action po- zjawisko odwr6cenia znaku . W czasie T3 proces ten przenosi sie jeszcze dalej. Na przyklad stezenie jon6w potasu (K+) wewnatrz kom6rki jest trzydziesci razy wyzsze niz w srodowisku zewnetrznym. przy czym wnetrze kom6rki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. uplywa od 0. ze pomiedzy srodowiskiem wewnetrznym i zewnetrznym istnieje roznica potencjal6w wynoszaca w wtekszosci kom6- rek nerwowych okolo 70 my.z przewodzeniem potencjalu czynnosciowego (conduction of the action po- tential) . ze spoczynkowy potencjal blonowy jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia wymienionych jon6w po obu stronach blony. miesniowej lub gruczolowej. ornawiana roznice potencjal6w okresla sie jako spoczynkowy potencjal blonowy (membrane resting potential). Poniewaz blona kom6rkowa stanowi naturalna grantee rniedzy tymi srodowiskami. tworzac z nimi polaczenia . Ten okres nlepobudllwosci wl6kna nerwowego nazywany jest okresem refrakcji (refractory period) bezwzgledne]. z miejsca zwanego wzg6rkiem aksonalnym. w kt6rych wl6kno jest nagie. wapnia (Ca+). Przed zadzialaniem bodzca (I'o) cala powierzchnia blony wykazuje taki sam ladunek e1ektryczny. powodujac miejSCOWq depolaryzacje blony (depolarization of membrane). wywolujac tam identyczny proces odwr6cenia polaryzacji. Ten sam odcinek wl6kna nerwowego przedstawiony zostal w kilku kolejnych odcinkach czasowych. Fragment aksonu Pomiar potencialu spoczynkowego ~ RYCINA3·3 Sp6jrzmy teraz na rycine 3-4. Neuron zatem w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone.

mogq sie sumowac. We wloknach okrytych mielina przewodzenie potencjalu czynnosciowego odbywa sie na nieco innej zasadzie. Dzieki nim. Sumacja EPSP moze zachodzic rowniez wtedy. w miare jak do blony postsynaptycznej docieraja nowe porcje mediatora. Wl6kno raz pobudzone przez bodziec. I. (4) mediator dociera do blony postsynaptycznej. Na rycinie 3-7 przedstawiony zostal zwiazek porniedzy EPSP a powstawaniem potencjalu czynnosciowego. gdy do blony postsynaptycznej dociera [ednoczesnie wiele pobudzen z roznych akson6w tworzacych z nia synapsy. jest okresem refrakcji bezwzgledne] . Przewodnictwo skokowe jest szybsze niz przewodnictwo we wloknach niezmielinizowanych. doprowadzajac do naglej. okolo 1 ms. zwanego rowniez mediatorem . kiedy wl6kno moze zostac pobudzone. lecz "skacze" od przewezenia do przewezenia. W pierwszej fazie powstawania potencjalu czynnosclowego jony sodu wnikaja do wnetrza komorki. moze sie stopniowo powiekszac.okres refrakcji wzgledne].neuroprzekainika (neurotransmitter). W tym momencie rozpoczyna sie wedrowka jon6w potasu z komorki na zewnatrz.wlokno jest wtedy calkowicie niepobudliwe. Oznacza to. M6wi sie zatem. Potencial czynnosciowy powstaje wylacznie w przewezeniach. . Faza ta jest wynikiem czasowej zmiany przepuszczalnosci blony wzgledern jon6w potasu. pomimo przerw anatomicznych pomiedzy wymienionymi elementami. Ze wzgledu na czynnoscl synaps nalezy w nich wyroznic trzy podstawowe elementy: blone presynaptyczna.Po okresie refrakcji bezwzgledne] nastepuje . lokalnej zmiany znaku polaryzacji. Synapsy. a po chwili blona wl6kna odzyskuje wlasciwosc wybi6rczej przepuszczalnosci i doplyw jon6w sodu do wnetrza kom6rki zostaje zatrzymany. ale wymaga to juz bodzca silniejszego niz poprzednio. powodujac jej depolaryzacje. (3) mediator przenika przez szczeline synaptyczna. Natomiast okres.7 substancji chemicznej . Widzimy wiec.misia synaptyczna ~ RYCINA3·6 potencial czynnosclowy w innej komorce: (1) potencial czynnosciowy przesuwajacy sie wzdluz aksonu dociera do zakonczenia presynaptycznego. w kt6rym odbywa sie proces repolaryzacji. Dopiero po okresie refrakcji wzglednej wl6kno w pelni odzyskuje swoje wlasclwosci. przewodzi potencjal czynnosciowy bez ubytku. Taka podprogowa depolaryzacja blony postsynaptycznej. Wedrowka tych jonow z wnetrza kom6rki do srodowiska zewnatrzkomorkowego doprowadza wartosc potencjalu blonowego od + 40 do -75 my.wszystko albo nic" (all-or-none law). Na rycinie 3-6 przedstawione zostaly kolejne fazy przenoszenia synaptycznego. nawet gdy nie wyzwalaja potencjalu czynnosciowego. ze nastapilo zwiekszenie (w kie- £ o 50 ~ ~ Potencjal czynnosclowy o Depolaryzacja Hiperpolaryzacja -70 Bodziec t 2 3 Milisekundy Potencial czynnosciowy runku ujemnym) wyjsciowego potencjalu spoczynkowego blony. Nie przesuwa sie on zatem wzdluz wlokna. Skutki dzialania mediatora. okreslane jako hiperpolaryzacja. (2) powoduje to wydzielenie sie 50 o Sumacja czasowa rnoze miec miejsce. Potencial czynnosciowy w neuronie postsynaptycznym nie podlega prawu . z kt6rymi tworza one polaczenia synaptyczne. kt6ry osiagnal wartosc progowa (threshold value). sa bardzo waznymi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerwowego. Na rycinie 3-5 fazie tej odpowiada zstepujaca czesc krzywej wykreslajacei przebieg potencjalu czynnosciowego. Omowione mechanizmy pozwalaja neuronom przenosic aksonami inforrnacje do mniej lub bardziej odleglych struktur. Okres utrzymywania sie zwiekszonego potencjalu spoczynkowego jest wlasnie okresem wzglednej refrakcji. (5) mediator ulega rozkladowi i jest reabsorbowany przez neuron presynaptyczny.zmagazynowanej w pecherzykach synaptycznych.wszystko alba nic". zwana postsynaptycznym potencjalem pobudzeniowym (excitatory postsynaptic potential EPSP) . ze wedrujacy wzdluz wlokna potencial czynnosciowy przez caly czas utrzymuje wielkosc wyjsciowej amplitudy. szczeline synaptyczna i blone postsynaptyczna. dzieki kt6remu moze powstac P~cherzykisynaptyczne Szczelina synaptyczna Blona presynaplyczna Slona postsynaptyczna Trans. Sumacia czasowa ~ RYCINA3. W ten spos6b zaczyna sie proces repolaryzacji. kiedy uzyskanie wartosci progowej depolaryzacji wymaga zastosowania silniejszego bodzca. gdy podprogowedepolaryzacje (EPSP) nastepujapo soble w szybklm tempie. ze potencial czynnosciowy we wloknie nerwowym podlega prawu . bedace miejscem styku pomiedzy aksonem doprowadzajacym pobudzenie a inna komorka nerwowa.trwajacy kilka milisekund . Proces ten trwa jednak bardzo kr6tko. gdzie wystepuje nagi odcinek wl6kna. zachowana jest ciaglosc funkcjonalna ukladu nerwowego.

Przyjrzyjmy sie teraz niektorym substancjom neuroprzekainikowym. i : Organizacja strukturalna ukladu nerwowego ~ RYCINA3·9 . parnieci i wzbudzenia emocjonalnego. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Dopamina. rye. tworzy z nimi tkanke nerwowa 0 olbrzymich mozllwosctach funkcjonalnych.102 50 50 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 103 mi. ktora laCZqCsie poprzez synapsy z innymi komorka- Organizacja ukladu nerwowego Uklad nerwowy sklada sie z wielu struktur wzajemnie ze soba powiazanych. gdy na tej samej blonie postsynaptycznej powstaja zarowno potencjaly pobudzeniowe. 1993). 1994. Zlokalizowana wwielu synapsach osrodkowego i obwodowego ukladu nerwowego oraz w autonomicznym ukladzie nerwowym. Odrebna klase stanowia niedawno odkryte gazy rozpuszczalne (Madison. procesow uczenia sie.jako sumacja przestrzenna (spatial summation). ze wiele krotkich peptydow zlokalizowanych w mozgu bierze udzial w procesach neurotransmisji. Pelni funkcje hamujace. jak i hamujacy. Organizacje strukturalna ukladu nerwowego ilustruje rycina 3-9. . serotonine. Hirsch. kt6ra normalnie wywoluje potencja! czynnosciowy. o o -701----. dopamine. jak i hamulcowe . Pelni funkcje zarowno hormonalne. kontrolujacych procesy zwiazane ze wzbudzeniem. ale niektore z nich moga dzialac zarowno pobudzajaco. Serotonina. Wiekszosc przekaznikow chemicznych dziala pobudzajaco lub hamujaco. Dzieje sie tak wowczas. Ronnett i Snyder. Mozliwosci te stwarza kombinacja wlasciwosci neuronow i tworzonych przez nie synaps. Podsumowujac podstawowe wladomosci o kornorkach nerwowych. GABA. tt Depolaryzacja. noradrenaline. Oto krotkie charakterystyki niektorych neuroprzekaznikow: Acetylocholina. pelni funkcje przekainika pobudzeniowego . W innych synapsach natomiast acetylocholina jest przekainikiem hamulcowym. stanem czuwania. jak i hamujacy. Obwodowy uklad nerwowy sklada sie z nerwow laczacych osrodkowy uklad nerwowy z pozostalymi czesciami organizmu oraz ze zwojow zawierajacych liczne polaczenia synaptyczne. jak i przekainikowe. obwodowy uklad nerwowy podzielony jest na dwie czesci: somatyczna i autonomiczna. Prawdopodobnie glowny przekainik pobudzajacy w mozgu.Pelni funkcje hamujace. histamine i liczne aminokwasy. Pojawienie sie potencjalu czynnosciowego uzaleznione jest zatem od konfiguracji pobudzeniowych i hamulcowych potencjalow postsynaptycznych na blonie postsynapiycznej. na przyklad. bierze udzial w procesach snu i wzbudzenia emocjonalnego. Pod wplywem docierajacych do blony postsynaptycznej pobudzen . jak i hamujaco.mogq rowniez powstawac postsynaptyczne potencjaly hamulcowe (inhibitory postsynaptic potential ~ IPSP). Postsynaptyczny potencial hamulcowy ~ RYCINA3·8 Pierwszy z opisanych mechanizmow okreslany jest jako sumacja czasowa (temporal summation). Glatt. nalezy zwrocic uwage na fakt. a drugi .oddalaiace ow potencial od wartosci progowej. dziala hamujaco w czesci synaps ukladu autonomicznego. gdy mediator wywoluje na blonie postsynaptycznej stan hiperpolaryzacji (zob. Verma. Kontroluje czynnosci ruchowe. Zgodnie z podanym na rycinie 3-9 schematem. Pelni funkcje zarowno hormonalne. jak i przekainikowe.wytwarza EPSP. a inaczej cal a kornorka. Syntetyzowana w osrodkowym ukladzie nerwowym. 3-8). Adrenalina. W okreslonych synapsach acetylocholina.w zaleznosci od rodzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerwowym .. w zaleznosci od rodzaju wychwytujacych je receptorow. Dotychczas zidentyfikowano szereg neuroprzekaznfkow: acetylocholine. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych. ktore przyblizaja potencjal blony do wartosci progowej depolaryzacji. Zlokalizowana w obwodach neuronalnych uczestniczacych w realizacji dowolnych czynnosci ruchowych. Noradrenalina. jak i hamujacy Pobudza wlekszosc receptorow pobudzanych przez noradrenaline. mote bye zahamowana przez uprzednio wytworzonij hiperpolaryzacj~. Mozna sobie latwo wyobrazic sytuacje. Kwas glutaminowy. wlacznie z kwasem y-aminomaslowym (GABA) i kwasem glutaminowym. Moze wywierac wplyw zarowno pobudzajacy. Osrodkowy uklad nerwowy zawiera wszystkie neurony mozgowia i rdzenia kregowego oraz wiekszosc cial neuronow tworzacych uklad obwodowy. Ponadto uwaza sie. adrenaline. Zlokalizowana rowniez we wloknach pozazwojowych czesci wspolczulnej ukladu autonomicznego. ze inaczej funkcjonuje wlokno nerwowe. uczenia sie i pamieci. Dziala pobudzajaco w wiekszoscl synaps osrodkowych i w czesci synaps ukladu autonomicznego.

przekazujacy pobudzenie z rdzenia kregowego do efektora. Kiedy pobudzenie receptora. W zaleznosci od rodzaju czucia neurony czuciowe przekazuja pobudzenie do neuronow drugorzedowych.2 M6zgowie Mozgowie to CZySC osrodkowego ukladu nerwowego zawarta w puszce mozgowej czaszki. istote biaIq zas tworza zmielinizowane wlokna.3. Dzieje sie to w trzech etapach. 3-11) widac dwa roznlace sie od siebie 0 bszary . ukrytego w kanale rdzeniowym kregoslupa. Neurony drugorzedowe pobudzaja z kolei neurony trzeciorzedowe. powstale w wyniku dzialania bodzca. chronionego przez kosci czaszki. 3.5% wagi ciala. 1 a R6g tylny Istota szara Kanal srodkowy Drogi _.104 ~~~~~~~~~~~~~~~. Stanowi ono zaledwie 2-2.a) monosynaptyczny. Obrazuja to na rycinie 3-10 dwukierunkowe polaczenia osrodkowego ukladu nerwowego z obwodem. Jest to odruch kolanowy .1 Rdzen kregowy Rdzen kregowy przebiega w kanale kregowym od podstawy czaszki do poziomu pierwszych kregow ledzwiowych. Wiekszosc to 3.mrn~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 105 . Receptory sa wrazliwe na wszelkie zmiany warunkow zewnetrznych i wewnetrznych. Widzimy.neuron czuciowy. i rdzenia kregowego. Oznacza to.3. do osrodkowego ukladu nerwowego informacje 0 swiecie zewnetrznym (a takze 0 stanie samego organizmu) oraz przekazuje zwrotnie "rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do narzadow wykonawczych. W rzeczywistosci uklad nerwowy dziala w sposob zintegrowany. rye.3. jaka przebywa impuls nerwowy od pobudzonego receptora do wykonujacego reakcje efektora.1 Osrodkowy uktad nerwowy Osrodkowy uklad nerwowy sklada sie z dwoch podstawowych czesci: mozgowia. __ aferentne ___ Drogi eferentne lstota blala R6g przednl Autonomlczny uklad nerwow Neuron czuciowy b Neuron czuciowy --I-~~~ Neuron posrednlczacy Organizacja funkcjonalna ukladu nerwowego ~ RYCINA 3·10 Przekroj rdzenia kr.istote szara (gray matter) i otaczaiaca jq istote biala (white matter). ! . Impulsy nerwowe poprzez wlokna czuciowe (sensoryfibers) obwodowego ukladu nerwowego dochodza do osrodkowego ukladu nerwowego. tworzac jeden zlozony system funkcjonalny. osiaga wartosc progowa. ze na wydarzenia zachodzace w jednych strukturach wplywajq procesy przebiegajace w innych. w ktorym nastepuje integracja informacji. 3-12b). Wszystkie czesci ukladu nerwowego wspoldzialaja ze so ba tak. odruchy oparte na polisynaptycznych Iukach odruchowych. zstepujacym.. a takze poprzecznym.1. Na rycinie 3-12a przedstawiona jest droga. zwanych efektorami. N eurany posredniczace moga tworzyc cale lancuchy i sieci neuronalne 0 niezwykle skomplikowanej konfiguracji. RYCINA 3·12 b). Mamy tu do czynienia z monosynaptycznym lukiem odruchowym. rye. Dzieki tym impulsom organizm otrzymuje informacle 0 srodowisku i podejmuje odpowiednie dzialania. Neurony posrednlczace urnozliwiaja rowniez wplyw wyzszych struktur ukladu nerwowego na procesy zachodzace w rdzeniu kregowym i na obwodzie. N a przekroju poprzecznym rdzenia kregowego (zob.gowego ~ RYCINA 3·11 ~ luk· odruchowy:.jeden z najprostszych odruchow rdzeniowych. droga ta okreslana jest jako luk odruchowy (reflex arc). znajdujacych sie w rdzeniu kregowym lub w rdzeniu przedluzonym. to jest receptorow. Istota szara sklada sie w przewazajacej czesci z cial komorek nerwowych. Dwanascie par nerwow czaszkowych i trzydziesci jeden par nerwow rdzeniowych stale dostarcza z narzadow odbiorczych. a przede wszystkim do kory mozgowej. Aksony neuronow trzeciorzedowych podazaja do specyficznych dla danego czucia obszarow kory mozgowej. Nie wszystkie odruchy rdzeniowe sa tak proste jak odruch kolanowy. W sposob bardzo uproszczony regulacie zachowania przedstawia rycina 3-10. ale . Uderzenie w sciegno ponizej rzepki kolanowej powoduje zazwyczajwyprostowanie zgietej nogi. gdyz zawiera on tylko jedno polaczenie synaptyczne.neurony posrednic74ce (interneurons) (zob. Nastepnie wloknami ruchowymi (motor fibers) impulsy nerwowe podazaja do rniesni i gruczolow (efektorow). i neuron ruchowy. zlokalizowane w strukturze mozgowia zwanej wzgorzem.1. Pod wplywem oddzialywania bodzcow aktywizowane sa receptory. do osrodkowego ukladu nerwowego dochodza impulsy nerwowe. doprowadzajacy pobudzenie z receptora do rdzenia kregowego. 3. ze w realizacji tego odruchu uczestnicza zaledwie dwa neurany . przenoszace impulsy nerwowe w kierunku wstepujacym. Dzieki nim informacja z komorek czuciowych dociera do rnozgowia. Rdzen kregowy pelni dwie bardzo wazne funkcje: posredniczy w wymianie informacji porniedzy obwodem a mozgowlem oraz kontroluje i odpowiada za realizacje odruchow rdzeniowych (spinal reflexes).polisynaptyczny Wspomniane podzialy maja przede wszystkim znaczenie opisowe. ze pomiedzy neuronem czuciowym i ruchowym znajduja sie inne komorki nerwowe .

neurofizjologiczne lub morfologlczne. Ponadto przez podwzgorze przechodzi wiele wstepujacych i zstepujacych ukladow wlokien. Uwaza sie. (basal ganglia). Srodmozgowie jest czescia mozgowia. miedzy innymi przysrodkowy peczek przodomozgowia. Tylomozgowie (hindbran). proste reakcje Kresomozgowie } Mi~dzymozgowie MoidZek (cerebellum). Niektorzy badacze do ukladu limbieznego zallczaja rowniez podwzgorze i nakrywke. po jego stronie grzbietowej. most i mozdzek). Mechanizmy regulacji czynnosci ruchowych przez jqdra podstawy nie sa jeszcze dokladnie poznane. Te ostatnie z kolei wysylajq zwrotnie wlokna do innych obszarow kory mozgowe]. Obie pary wzgorkow czworaczych odgrywaja wazna role w lokalizacji obiektu wzrokowego badz zrodla diwiyku w srodowisku. Niektore z nieh przekazuja inforrnacie sensoryczna do kory mozgowej. gdzie wplywy z wielu ukladow sensorycznych lqczq sie z inforrnacja z przodomozgowia. Cala aktywnosc komorek grzbietowej czesci wzgorza jest scisle zwlazana z powierzchnia korowa mozgu. W strukturach tych znajduja sie liczne skupiska cial komorkowych . ze tyiomozgowie i srodmozgr» wie tworza pieri mozgu. J adra podstawy obejmuja przede wszystkim trzy glowne skupiska komorek nerwowych znajdujacych sie przed mtedzymozgowiem i wokol niego. inne zas odbieraja impulsy nerwowe dochodzace z kory. . W grzbietowej CZysci srodmozgowia znajduja sie wzgorki czworacze gorne i dolne.cialo migdalowate. Czynnosci podwzgorza omawiane sa w podrozdziale dotyczacym motywacji. Dokonamy teraz skrotowego przegladu wybranych struktur mozgowia. Swiadczyc to moze 0 intensywnosci procesow fizjologicznych zachodzacych w tym narzadzie. Iadra te mogq bye zatem traktowane jako "stacje przelacznikowe" dla informacji sensorycznej podazajacej do mozgu. otrzymuja informacje wzrokowa. lezace blizej miedzymozgowla. W zgorki czworacze dolne otrzymuja informacje z ukladu sluchowego. Pomimo pewnych roznic anatomieznych u roznych zwierzat rola mozdzku w regulacji zachowania polega zawsze na organizacji i koordynacji czynnosci motorycznych. srodmozgowie i przodornozgowie (miedzymozgowje i kresornozgowie). W sklad mledzyrnozgowia wchodzi podwzgorze (hypothalamus) i wzgorze (thalamus). [adra migdalowate i [adra przegrody. a takze z pnia mozgu. jadro ogoniaste i skorupa). Uklad limbiezny jest niezbyt wyraznie ograniczona czescia mozgowia. Podwzgorze rozciaga sie wzdluz podstawy mozgu. Czesc brzuszna zawiera [adra biorace udzial w regulacji czynnoscl motorycznych. Podobnie jak w rdzeniu kregowym. zawiera jednak liczne grupy jader. brzuszna czesc rdzenia przedluzonego i mostu zawiera aksony zstepujace. ze uklad limbiezny uczestniczy w regulacji poziomu aktywacji oraz w procesach emocjonalnych. Czesc grzbietowa zawiera grupy kornorek otrzymujacych Informacie z ukladow sensorycznych (oprocz Wychowego) i wysylajacych swoje aksony do okreslonych obszarow kory mozgowej. Na szczycie rdzenia kregowego znajduje sie rdzen przedluzony. Neuroanatomowie zwykle dziela rnozgowie na trzy czesci: tylomozgowie (rdzen przedluzony. takie jak hipokamp.[adra. w scislyrn powiazaniu z aktywnoscia jader podstawy. do ktorej zalicza sie struktury podkorowe. Srodmozgowie (midbrain). uzaleznionych od aktualnej pozycji ciala w srodowisku. Miedzymozgowie. Rycina 3-13 przedstawia schemat mozgowia ludzkiego w przekroju w plaszczyznie strzalkowej. uwzgledniajace kryteria neurologiczne. N a rycinie widoczne sa dwie odmiennie uksztaltowane czesci mozgowia . Podzial ten oparty jest na kryterium ontogenetycznym. wydluzony pieri mozgu (brain stem) i otaczajace go polkule mozgowe (cerebral hemispheres). oraz niektore czesci kory. omawlajac jednoczesnie podstawowe funkcje przez nie pelnione. most i rnozdzek. ktora laczy pien mozgu z miedzymozgowlem. Jest to miejsce. a grzbietowa czesc tych obszarow . przede wszystkim wewnetrzny obszar jej CZysci brzusznej. J adra podstawy otrzymuja bardzo duza Ilosc informacji z kory mozgowe].funkcjonalnie nalezace do ukladu limbieznego . W tej okolicy znajduja sie rowniez grupy neu- Uklad limbiczny. Mozdzek sklada sie z tkanki nerwowej osadzonej ponad mostem. Brzuszna czesc srodmozgowia zawiera wiele wstepujacych i zstepujacych wlokien nerwowych oraz liczne jqdra nerwow czaszkowych. Wiekszosc tych struktur bierze udzial w regulacji czynnosci motorycznych. ronow regulujacych ryczne. ktore realizuja funkcje czuciowe i ruchowe w obrebie glowy. z niektorych czesci brzusznego wzgorza. motywacyjnych i pamieciowych. przedmurze i . Pieli mozgu Tylomozgowie Rdzeli przedluiony ------f- J adra podstawy i Przekroi strzalkowy mozgowia ~ RYCINA 3-13 ( pochlania az 20% zaopatrzenia organizmu w tlen i glukoze. Podwzgorze bierze bezposredni udzial w regulacji czynnosci narzadow wewnetrznych i gruczolow Regulacja ta odbywa sie za posrednictwem autonomicznego ukladu nerwowego.wstepujace. do ktorych dochodza aksony neuron ow czuciowych. Nie jest ono rozlegla struktura. natomiast mozg skl ada siy ze struktur miedzymozgowla i kresomozgowia. W uproszczeniu mozna powiedztec. docierajaca poprzez most. natomiast wzgorkl czworacze gorne._. Istnieja rowniez inne podzialy. od srodmozgowia do platow czolowych mozgu.cylindryczny._---I 106 BIOLOGICZNE Srodmozgowie MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 107 motoW zgorze rozpatrywane jest czesto jako struktura skladajaca sie z dwoch czesci grzbietowej i brzusznej. Sa to: cialo prazkowane (galka blada.

zaliczanajest do obszarow kojarzeniowych. obwodowy uklad nerwowy pelni przede wszystkim funkcje transrnisyjna.. Natomiast ciala neuronow czuciowych zlokalizowane S. Biologiczne podstawy motywacji J ednym z podstawowych celow nauki jest przewidywanie zdarzen na podstawie zgromadzonej wiedzy w danej dziedzinie.~~~L~. Ze wzgledu na swoja funkcie omowione tu czesci kory okresla sie jako obszary projekcyjne kory. 1981). Ciala somatycznych neuronow ruchowych znajduja sie w rdzeniu kregowym i wysylaja swoje aksony nawet do najodleglej- szych czesci organizmu. Ocenia sie.czuciowe i ruchowe. Platy ciemieniowe poprzez grzbietowa CZySC wzgorza otrzyrnuja informacje sensoryczna z receptorow skory. Przenosza one informacie z tych receptorow do osrodkowego ukladu nerwowego. natomiast unerwienie pozostalych czesci organizmu poprzez nerwy rdzeniowe (spinal nerves) polaczone jest z osrodkowyrn ukladem nerwowym na roznych poziomach rdzenia kregowego.2 Obwodowy uktad nerwowy J ak juz wspominalismy. Problem polega jednak na tym. rye. Nerwy czaszkowe (cranial nerves) lacza sie bezposrednio z mozgowlem. ryc. Powierzchnia korowa mozgu podzielonajest naplaty: czolowe. tworza polaczenia synaptyczne z kornorkami miesniowymi. Aksony kornorek czuciowych i ruchowych lacza sie w peczki otoczone wspolna blona.~~~~~~~~ru~~~~. Obszary te nie otrzymuja bezposredniej informacji ze swiata zewnetrznego. ciemieniowe. a wlokna ruchowe . platy czolowe uczestnicza przede wszystkim w regulacji aktywnosci ruchowej.mozgoweinaplaty .!: nosnikami informacji z osrodkowego ukladu nerwowego. Do pewnego stopnia rozne funkcje behawioralne zaleza od aktywnosci tych platow. ornijajac rdzen kregowy. Wedlug psychologow (Kleinginna i Kleinginna. 3-15). Nerwy rdzeniowe zawieraja rowniez wlokna ukladu autonomicznego.!: zachowania ludzi i zwierzat.~ RYCINA 3·14 Kora mozgowa. ani tez nie kontaktuja sie bezposrednlo z narzadami wykonawczymi. ze cab kora rnozgowa zaangazowana jest w bardzo zlozona aktywnosc poznawcza. tworzac w ten sposob nerw. a w wypadku ukladu autonomicznego . Nerwy utworzone sa zatem z mieszaniny wlokien czuciowych i ruchowych. poniewaz aksony wielu komorek nerwowych lezacych w tym obszarze podazaja do rdzenia kregowego i tworza synapsy z neuronami regulujacymi skurcze rniesni. ze kora mozgowa (cerebral cortex) zawiera okolo 70% wszystkich neuronow osrodkowego ukladu nerwowego (Nauta i Feirtag. Aktywnosc neuron ow w tych obszarach nie ogranicza sie jednak do posredniczenia w przekazywaniu informacji.korzonki brzuszne (ventral roots. Wydaje sie jasne. ze zachowanie jest zjawiskiem zmiennym.m~. miesnl i sciegien ciala.!: w zwojach rdzeniowych na przebiegu korzonkow grzbietowych. Wyr6Zniamy tu dwie kategorie neuronow .JM 10 8 . S. Wlokna czuciowe tworza wowczas korzonki grzbietowe (dorsal roots). ~~~~ffi~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY z ZACHOWANIA Nerw rdzeniowy Podzial kor)'. posredniczac w wymianie informacji pomiedzy osrodkowym ukladem nerwowym a receptorami. Skladaja sie one wylacznle z neuronow posredniczacych. W wypadku nerwow rdzeniowych jednak przed polaczeniem z rdzeniem kregowym nastepuje rozdzielenie owych wloklen.. Tymi zdarzeniami. 3-14). jednym ze zrodel tej zmiennosci jest I .. 1979).. N eurony ruchowe natomiast S. ktore stara sie badac i przewidywac psychologia. stanowiaca ponad 3/4 calej powierzchni kory.rownlez z tkanka gruczolowa. Organizacja tego ukladu zostanie omowiona w nastepnym podrozdziale. Pozostala CZySC kory mozgowej. stawach i miesniach.!: z receptorami zlokalizowanymi w skorze. Obszary wzdluz gornych czesci platow skroniowych stanowia projekcje ukladu sluchowego. Do platow potylicznych dochodza wlokna nerwowe przenoszace informacje z ukladu wzrokowego. potyliczne i skroniowe (zob. Na przyklad.3. narzadach wewnetrznych oraz narzadach zmy- slow. zob. miesniarni i gruczolami organizmu. 3. a wiec poza osrodkowyrn ukladem nerwowym. Neurony czuciowe polaczone S.

Iezeli temperatura ulega podwyzszeniu. jaka jest motywacja. w jego stanie fizjologicznym nastapily zmiany. jej nadmiar wydalany jest wraz z moczem. 1943). ze wywieraja one przeciwstawny wplyw na unerwiane narzady. noradrenalina) i cholinergiczna (neuroprzekaznik . Nastepnle wraz z obiegiem krwi hormony dostaia siy do poszczeg6lnych narzadow i tkanek. natomiast gdy jest za niska. Zdrowy organizm utrzymuje temperature ciala w obrebie stosunkowo waskiego przedzialu kilku dzieslatych stopnia. W sytuacjach alarmowych dla organizmu uklad ten niemal jednoczesnie powoduje przyspieszenle akcji serca oraz rozszerzenie naczyn miesni szkieletowych i serca.1. 3-16). Steruje on procesami zachodzacymi w miesnlach gladkich. zmienila sie motywacja zwierzecia.poprzez obszary kojarzeniowe. Ze wzgle- 3. gdy temperatura ciala nieco sie obniza. Po obu stronach rdzenia przebiegaja dwa Iancuchy zwoj6w wsp6lczulnych. Wl6kna wychodzace ze zwoj6w podazaja bezposrednio do unerwianego narzadu badz tworza kolejne synapsy wubrebte tak zwanych splot6w wsp6lczulnych z neuronami. Wiekszosc mechanizm6w homeostatycznych. kt6rych wl6kna biegna do narzadow. wchodzacych w sklad pnia wsp6lczulnego (zob. 3. co Hull okresla jako redukcie popedu.1. 30-31).z naszego punktu widzenia . w gruczolach i w miesniu sercowym. nastepuje rozszerzenie naczyn sk6ry oraz uaktywnienie gruczolow potowych.1 Autonomiczny uklad nerwowy i hormony Bezposrednia kontrole nad czynnosciaml narzadow wewnetrznych sprawuje autonomiczny uldad nerwowy (autonomic nervous system). zeby moe przewidziec zachowanie. Nalezy zatem wiedzlec. gdy zawartosc wody w tkankach jest zbyt wysoka. William McDougall (1871-1938) motywacja (zob. Przekazywane sa one zazwyczaj poprzez zlozone i wielopolaczeniowe szlaki nerwowe. Wedlug teorii redukcji popedu (Hull. Przywraca to stan hom eostazy. Podobnie. Z osrodkow wspolczulnych rdzenia kregowego. wychodza wl6kna. Generalnie rnozna przyjac. U podstaw teorii redukcji popedu. ze czynnosci poszczeg6lnych narzadow.2 Uktad hormonalny Gruczoly wydzielania wewnetrznego (endocrine glands). biologicznie pierwotnych motywacji. pozbawienie zwierzecia pokarmu powoduje powstanie potrzeby pokarmu. Spr6bujmy teraz na podstawie tych rozwazan zdefinlowac . Potrzeba ta wzbudza poped. stopniowo wracaja do normalnego poziomu. Uklad przywsp6lczulny natomiast wywiera najczescie] lokalny wplyw na poszczeg6lne narzady. przestanie reagowac prawidlowo na sytuacje eksperymentalna. Najog6lniej rzecz ujmu[ac. Osrodki przywspolczulne zlokalizowane sa w pniu m6zgu oraz w czesci krzyzowej rdzenia kregowego. Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. motywacje mozna okreslic jako htpotetyczny stan organizmu. Innymi slowy. Poped jest slla motywujaca do dzialania. Z kolei potrzeba wzbudza poped (drive). Uklad wspolczulny wykazuje tendencje do dzialania zgeneralizowanego. pobudzajacy i ukierunkowujacy [ego aktywnosc. M6wimy w6wczas. najpelniej przedstawionej przez Clarka Hulla (1943). wspoldzialaja ze soba oraz z ukladem autonomicznym w procesie regulacji wielu funkcji fizjologicznych. naczynia krwionosne skory kurcza sie. Te [ednak zlokalizowane sa na ogol w poblizu unerwianych narzadow. ryc.z osrodkami rdzenia kregowego. jakiekolwiek odchylenie od stanu homeostatycznej r6wnowagi stwarza potrzebe tneed). zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowana biologicznie. gwaltownie pobudzonych przez uklad wsp6lczulny. 3. wysylaja swoje wl6kna poza osrodkowy uklad nerwowy . Na przyklad. kt6re niemal natychmiast tworza synapsy w obrebie jednego ze zwoj6w wsp6lczulnych. Na przyklad. ktore przywracaja stan optymalny. tworzace Itlldad hormonalny. Nieznaczne nawet odchylenie od normalnej temperatury uruchamia mechanizmy. wspomniana wczesniej reakcja ukladu wsp6lczulnego na sytuacie stresowa realizowana jest za posrednictwem szlaku Iaczacego czuciowa czesc kory . uklad limbiczny. jest sterowana i kontrolowana przez autonomiczny uklad nerwowy oraz przez uklad hormonalny.4.4.acetylocholina). stosuje sie rowniez podzial autonomicznego ukladu nerwowego na CZySC adrenerglczna (neuroprzekaznik . Glodne zwierze. N a przyklad. zapoznajmy sie z og6lnymi zasadamiorganizacji i funkcjonowania tych dw6ch uklad6w. W tym samym czasie pod wplywem ukladu wsp6lczulnego aktywizuje sie rowniez uklad hormonalny. Stopniowo jednak miejsce koncepcji instynkt6w zaczela zaimowac teoria popedow.1 10 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 111 du na rodzaj neuroprzekaznlka. kt6ry przekazuje pobudzenie z wl6kien pozazwojowych do unerwianego narzadu. podobnie jak dzieje sie to w ukladzie wsp6lczulnym. na poziomie czesci piersiowej i ledzwiowej. jak i proces utrzymywania tej r6wnowagi. kt6re modyfikuja zachowanie. wzg6rze.4. 29-32). Pojeciem motywacji zaczeto sie poslugiwac dopiero na poczatku XX wieku. Wedlug Cannona (1960). Pojecie homeostazy okresla zatern zar6wno stan optymalnej r6wnowagi.pojecie motywacji (0 motywacji traktujq rozdz. sa bezprzewodowe i swoje wydzieliny (hormony) przekazuja bezposrednio do krwiobiegu. lezala koncepcja homeostazy. Gruczolywydzielania wewnetrznego. kt6ra szczyt rozwoju i popularnosci osiagnela w latach dwudziestych naszego stulecia. kt6ry motywuje zwierze do poszukiwaniapokarmu oraz do innych czynnosci prowadzacych do jego zdobycia i spozywania. Neurony zgrupowane w tych osrodkach. podwzg6rze i uklad slatkowaty .do zwoj6w. zaproponowana przez slynnego fizjologa Waltera Cannona. Z opisanymi roznicaml anatomicznymi zwiazany jest odmienny dla obu czesci ukladu autonomicznego "styl dzialania". W wiekszosci oddzialywania te nie sa jednak bezposrednie. W tym okresie w psychologii dominowala koncepcja instynkt6w McDougalla (1908). w tym wypadku popedern jest glod. co zapobiega szybkiej utracie ciepla. Z kolei przeciwstawny wplyw ukladu przywsp6kzulnego powoduje. kt6re na przyklad wielokrotnie wykonywalo nagradzana pokarmem reakcje.1 Autonomiczny uklad nerwowy Autonomiczny uklad nerwowy dzieli sie na dwie czesci: wspolczulna (sympathetic) i przywspolczulna (parasympathetic). jezeli zostanie przedtem nakarmione. organizm pod wplywern pragnienia zaczyna pobierac zwiekszone dawki plyn6w. Na uklad autonorniczny wplywa wiele obszar6w osrodkowego ukladu nerwowego. rozdz. ze zwierze nie jest "motywowane" do wykonania wyuczonej reakcji. zwezajac przy tym naczynia sk6ry i narzadow ukladu pokarmowego. Zanim wiec om6wimy niektore z podstawowych motywacji. pojecie homeostazy okresla dazenie organizmu do utrzymania stalosci srodowiska wewnetrznego. w odroznieniu od innych gruczolow organizmu. regulujac ich .

wainieisze RyelNA 3·17 hormony i ich dzialanie Pobudza Hamuje qp_!~~~~a ____ Nerwy wsp61czulne Nerwy przywsp61czulne P~cherz Wstrzymuje opr6inianie Autonomiczny uklad nerwowy. W!!i£.. Hormonalna reakcja na stres rozpoczyna sie w chwili.. pobudza produkcie ACTH Rozw6j narzacow rozrodezyeh i druqorzednych eech pleiowyeh Utrzymywanie ciqzy Rozw6j narzqd6w rozrodezyeh Podwzg6rze Przysadka Przyspiesza Adrenalina Noradrenalina Jajniki Estrogeny Progesteron Testosteron Jadra Pobudza Harnuje Uklad hormonalny. procesy przemiany materii i gospodarke wodno-elektrolitowa. Hormon dociera do kory nadnerczy.. Na rycinie 3-17 przedstawione zostaly gruczoly wydzielania wewnetrznego i wazniejsze hormony przez nie wydzielane.~"% ..~~rn .. Hormony te uzupelniaja dzialanie wspolczulnego ukladu nerwowego. dzialajacy na kore nadner- czy. Wydzielanie ACTH podlega kontroli zarowno ukladu nerwowego (poprzez podwzgorze).. przyklady· unerwienianarzqdow organizmu czynnosci.&fJim"Jl·WJmi FIZJOLOGICZNA ='-. Oprocz hormonow regulujacych czynnosci roznych narzadow wydziela ona tak zwane hormony tropowe. owulaeja Produkcia mleka • . podnoSZqC miedzy innymi poziom glukozy we krwi oraz podwyzszajac clsnienie krwi.• -::~~~§%h~ 1 13 ~=--.= ~.. zwanych kortykosterydami.. zaalarmowane sygnalami z kory mozgowej. Niektore hormony mega rowniez w pewnych wypadkach regulowac czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. --~~~~"i<'&. Wspoldzialajac z ukladern nerwowym. pobudza rdzenna cz~sc nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny.-•... za posrednictwem ukladu wspolczulnego..~ Hormony Dzialanle Rozszerza Plat tylny ACTH Wzrostowy Tyreotropowy Gonadotropowe Luteinizujqcy Prolaktyna Oksytoeyna Wazopresyna Tyroksyna Insulina Glukagon Steroidy Tarezyea Trzustka Nadnereza Kora Pobudza kore nadnerczy do produkeji steroldow Stymuluje wzrost orqanizrnu Pobudza tarczyce do produkeji tyroksyny Rozw6j. w skrocie nazywany ACTH.jajai spermy Dojrzewanie jajai spermy. Hormony sa zlozonymi substancjami chemicznymi pochodzenia bialkowego. co wywoluje sekrecje grupy horrnonow. Skureze maciey. poziom glukozy we krwi i przyspiesza rytm serca. podwyzsza poziom glukozy we krwi Podwyzsza cisniene krwi. moga one modyfikowac reakcje organizmu i sterowac jego czynnosciami przystosowawczymi. ACTH odgrywa wazna role we wspomnianej wczesniej reakcji na stres. .~~"<fu. Szczegolne miejsce wsrod gruczolow wewnatrzwydzielniczych zajmuje przysadka mozgowa (pituitary gland). regulujacych poziom glukozy we krwi. pobudza produkcj~ ACTH Podwyzsza cisnlenie krwi. gdy podwzgorze. Iednoczesnie podwzgorze. ktore wplywaja na czynnosci innych gruczolow dokrewnych. PSYCHOLOGIA Gruezoly Przysadka Plat przedni . jak i autokontroli hormonalnej. zwalnia rytm serca. uwalnianiemleka Zapobiega nadrnieme] utraeie wody IiItrakeie diurezy Wzmaga metabolizm Obnizapozlorn glukozYWe krwi Podwyzszapdziomglukozy wekrwi Utrzymywanie poziomu zawartosol mineral6w i metabolizmu. J ednym z nich jest hormon adrenokortykotropowy. ..f. . ~~~~rnrn~~~~~~~~~~~OOW~~~"~ 1 12 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA m. ze wskazaniem glownych efektow ich dzlalania.. przesyla do przedniego plata przysadki "chemiczny rozkaz" uwolnienia do krwiobiegu ACTH..

Przypuszcza siy. ktory reguluje doplyw odpowiednich skladnikow. poswiecala na czynnosc jedzenia tylko pewna czesc doby. ktorego uszkodzenie prowadzi do dokladnie przeciwstawnych skutkow. sterujacego narzadami wewnetrznymi.za posrednictwem przysadki . jest temperatura. wskutek czego zwierzeta zaczynaly spozywac pokarm. z drugiej stro- ny zas jego wplywom . Smith i Campfield (1993) przy pomocy Iekow wywolywali spadek poziomu glukozy we krwi badanych szczurow. 1 iii: 1 1 15 Badania neurofizjologiczne (Teitelbaum. Novin i Russek. Wiadomo. lecz rowniez w watrobie i w zoladku. Prawdopodobnie glukoreceptory zlokalizowane sa nie tylko w podwzgorzu. niektore motywacje maja charakter czysto biologiczny. Podobne mechanizmy autoregulacyjne. niezbednych do prawidlowego wzrostu i funkcjonowania organizmu. Obszar w bocznej czesci podwzgorza otrzymal nazwe osrodka glodu. Spadek poziomu glukozy nie oznacza jednak natychmiastowego pojawienia sie uczucia glodu.forme integracji czynnosci roznych czesci organizmu. natomiast obszar polozony w jego czesci brzuszno-przysrodkowe] to osrodek sytosci. drugi natomiast odpowiada za uruchomienie mechanizmow. Wirtshafter. ze wyspecjalizowane glukoreceptory dokonuja pomiaru glukozy we krwi i przekazuja te informacje do wyzszych osrodkow mozgowych. 3. J edna z takich substancji jest glukoza. Podwzgorze z jednej strony mozna porownac do nadrzednego zwoju autonomicznego ukladu nerwowego. bydaca podstawowym ira dlem energii dla organizmu. ze mechanizmy kontrolujace zachowania motywowane biologicznie sa w duzej mierze mechanizmami wrodzonymi. 1981). Musza zatem istniec czynniki i mechanizmy regulujace te okresowosc. Z kolei podwyzszanie poziomu glukozy we krwi bezposrednio przed jedzeniem obnizalo Hose pobieranego pokarrnu (Davis.zdobyciu pokarmu. ze w wymienionych osrodkach znajduja sie specyficzne chemoreceptory kontrolujace poziom substancji odzywczych we krwi. ktore jq podwyzszaja. Osrodek. rnaja one .1 GlOd Uczucie glodu znane jest kazdemu. Ieza u podstaw czynnosci innych gruczolow wydzielania wewnetrznego. decydujace 0 tym.4.4. Od dawna znane sa skutki. pcdlegajacych kontroli podwzgorza. Dwa obszary w podwzgorzu steruja mechanizmami regulacji temperatury. majace staly i nieograniczony dostep do pokarmu. 1962) pozwolily zlokaltzowac w podwzgorzu dwa obszary bezposrednio zwiazane z regulacia funkcji odzywiania. ze homeostatyczny mechanizm oparty jest ra- 3. 1982). a kiedy przerwac czynnosc pobierania pokarmu. Dzialanie ukladu hormonalnego dzieki mozliwosci przekazywania "przesylek" chemicznych przez uklad krazenia stanowi zatem dodatkowa . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA m5!. Mozliwe wiec. Zdobywanie pokarmu i czynnosc jedzenia jest behawioralnym komponentem zlozonego mechanizmu homeostatycznego. Jeden z nich wlacza mechanizmy obnizajace temperature organizmu. do jakich prowadzi uszkodzenie bocznej okolicy podwzgorza. Draznienie tej samej okolicy pradem elektrycznym prowadzi natomiast do pobierania pokarrnu przez uprzednio nakarmione zwierze. Przypuszcza siy. Iednym z parametrow fizjologicznych organizmu. Oznacza to miedzy innymi.1 14 Wykazano bowiem hamujacy wplyw kortykosterydow na czynnosc wydzielnicza przysadki (Carlson.4. Podobnie jak ludzie. miesci sie w brzuszno-przysrodkowej okolicy podwzgorza. Tordoff. 1981.3 Fizjologiczne podstawy motywacji biologicznej Jak juz wspomnlelismy na wstepie tego podrozdzialu. 1955. Zwierzeta laboratoryjne. a jego wartosc utrzymywana jest stale w poblizu okreslone].wyraznie odgraniczone od innych form aktywnosci .2 Podwzg6rzowe mechanizmy regulacyjne W niewielkim podwzgorzu miesci sie nerwowe centrum kontroli srodowiska wewnetrznego organizmu. Polegaia one na zahamowaniu pobierania pokarmu. oparte na ujemnym sprzezeniu zwrotnym.3.pory posilkow. ktore inicjuja lub harnuja czynnose pobierania pokarrnu.0bok funkcji ukladu nerwowego . Teitelbaum i Epstein. Asin i Brief.w duzym stopniu podlega uklad hormonalny. Pod jego wplywem zachowanie organizmu zostaje podporzadkowane jednemu celowi . kiedy nalezy podjac. optymalnej wielkosci. . ze poziom glukozy we krwi jest parametrem sctsle kontrolowanym. 3. podobnie jak wysokiemu poziomowi glukozy we krwi nie musi towarzyszyc uczucie sytosci. Na przykladzie motywacji lezace] u podstaw pobierania pokarmu przez organizm sprobujrny przyjrzec sie tym mechanizmom.

ktore sprowadzilyby aktywacie do normalnego (optymalnego) poziomu. odkrywca tego zjawiska byl w 1953 roku]. w ktor ych uboga w witaminy. ze przetoczenie krwi sytego szczura do ukladu krazenia szczura glodnego prowadzi do tego.'_ w"""'®i'"®i'"IWu·& . Swoiste drogi czuciowe przenosza pobudzenia z receptorow nie tylko do projekcyjnych obszarow kory mozgowej. moga odgrywac role wzmocnienia. Odkrycie to bylo tym bardziej zaskakujace. mimo latwego i atrakcyjnego . mozna powiedziec. ale rownlez wiele innych peptydow moze pelnic funkcje sygnalow nasycenia (Leibovitz. Abstrahujac od wszechobecnych roznic indywidualnych. Iedna z nich jest informacja 0 stopniu wypelnienia zoladka trescia pokarmowa. wykazaly idenszczurow do doboru i uzupelniania brakujacych w dotychczasowej diecie skladnikow.~t:~~s:n::~. 3. gdy zoladek jest pusty. iz szczury sa zwierzetami raczej unikajacymi swiatla.. O.~.'®i""U®i. 1990). ze wyglodzone zwierze pobiera mniejsza ilosc pokarmu.ukladu aktywacyjnego. wydzielany w jelicie cienkim wkrotce po pobraniu pokarmu. ze informacja docierajaca z rozciagnietego zoladka do neuronow przysrodkowe] czesci podwzgorza hamuje dalsze pobieranie pokarmu (Geliebter. w" ®i'UU_. gotowe sa przebiegac wielokrotnie przez odcinek podlogi pod napieciem. poprzez receptory smakowe. ktory stwierdzil.n~~'._uA!M1~. lecz w ogole do jakiejkolwiek aktywnosci. W podwzgorzowej regulacji glodu i sytosci wazna role odgrywaja informacje doplywajace z zoladka i jamy ustnej. 1 16 33" . Stricker (1976) zwr6cil uwage na fakt. ktore uczestnicza w regulacji czynnosci pobierania pokarmu.~~~~"%>. na przyklad. wegloczy bialka. Natomiast do bocznej okolicy podwzgorza naplywaja sygnaly powstajace w wyniku tak zwanych glodowych skurczow zoladka. nie osrodek glodu ulegl zniszczeniu. pobudza kore mozgowa.. ~'" u. dostarczaja inforrnacje 0 objetosci i skladzie poiywienia. Harlow.. Obecnie dysponujemy danymi wspierajacymi hipoteze. Hashim i Gage. H..4.. Eksperymenty sugeruja. Substancja wywolujaca ten jednostronny efekt moze bye hormon cholecystokinina (CCK) .. Po dlugim okresie dominacji teoria dwoch osrodkow coraz czescie] poddawana jest krytyce. doprowadzily do powstania koncepcji zakladajacej.2 _--~W!J"'it~.""o/< _. 1953).i~~~~~. Autorzy ci wykazali. niektore bodice (czy zmiany bodzcow).jak si~ wydawalo .glodu i nasycenia. poprzez bocznice. natomiast zmiana warunkow w kamerze prowadzi do powstawania wyraznych roznic w aktywnosci miedzy grupa eksperymentalna a kontrolna. Bextona. W. Szczury. Niweczy to zatem motywacje nie do pobierania pokarmu. D. jezeli wynikiem tej reakcji jest wlaczenie swiatla. ze u ludzi i u zwierzat istnieje motywacja do podtrzymywania optymalnego .l@. Young i Smith. rezygnowali z dluz~~~~~:!:~ib~~l~~. Jak sie okazuje.-."" ~. N. pojawiajacych sie wtedy. Rola stymulacji sensorycznej. Uklad aktywacyjny (activating system).~~"~ FIZJOLOGICZNA . wytwarzajac w niej stan gotowosci do odpowiedniego reagowania na bodice sygnalowe. Oprocz glukozy istnieja rowniez inne substancje.~~~~~ BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ~r' ZACHOWANIA ~'. McClearn (1956) w badaniach nad rnalparnl wykazali. W spomniane wczesniej wyniki badan nad wplywem uszkodzen bocznego i brzuszno-przysrodkowego obszaru podwzgorza na czynnosc po bierania pokarmu legly u podstaw teorii dwoch osrodkow . jak sie wydaje._ . pojawia sie w nas motywacja do podjecia dzialan. 1965). W efekcie pojawia sie uczucie glodu i zwierze zaczyna jese. Wstrzykniecie tego hormonu glodnym zwlerzetorn powoduje czasowe zahamowanie czynnosci jedzenia (Gibbs.. Kisha (1966). 1987). ze sarna mozliwosc rozwiazywania lamiglowek wymagajacych manipulowania jest wystarczajacym wzmocnieniem tych zachowan... ze deprywacja pokarmowa nie zwieksza aktywnosci szczurow w niezmiennych warunkach otoczenia. '~~~ PSYCHOLOGIA ~"%-. prawdopodobnie malo istotne w warunkach naturalnych. wechowe oraz receptory zlokalizowane w miesniach uczestniczacych w procesie przezuwania i polykania pokarmu. J ama ustna i przelyk.~""""..---~---'.~""'J: ""-.prawdopodobnie umiarkowanego poziomu stymulacji (Leuba. Herona iT. 1954).~ --:.. po to aby dostac sie do labiryntu. czesto nazywany aktywacyjnym ukladem siatkowatym (ze wzgledu na wchodzaca w jego sklad czesc ukladu siatkowatego). ale pozbawiony soli (Rowland. Badacze ci placili studentom do 25 dolarow dziennie za udzial w eksperymencie. ze zwierzeta z uszkodzeniem bocznej czesci podwzgorza wykazuja ogolna apatie i sennosc. przeprowadzone przez W H. 1973). Kora mozgowa moze pobudzac uklad aktywacyjny. doswiadczenia.fi. zupelnie ignorujac pokarm smaczniejszy.1 __ '" ~." . E.3.: wy- ~~~~~:~ . Mamy zatem do czynienia z wyraznie homeostatycznym typem regulacji: jezeli [estesmy przestymulowani lub niedostymulowani. ze szczury UCZqsle reakcji naciskania na dzwignie. ze nie tylko CCK. 0 niektorych takich sygnalach juz mowilismy. Od badanych wymagano jedynie jak najdluzszego pozostawania w wygodnym pokoju. Transfuzja w odwrotnym kierunku nie wywoluje jednak zadnego efektu. H. Girdner... Wplyw stymulacji zewnetrznej na aktywnose bardzo wyraznie przejawia sie w zachowaniu eksploracyjnym (exploratory behavior). 1992). I ~ RAMKA 3.Z~~. Okazuje sie. W"". Wedlug G. nie ogranicza sie jedynie do jej znaczenia sygnalowego. Wszyscy studenci jednak. M. Wedlug tego autora. Badania takie jak te. Informacja ta jest. ~:~~~:lis:~~~.. Blazek i G. Doswiadczenia na szczurach wykazaly. Westreich. tluszcze tyczna zdolnosc nose roznorodnych przedmiotow. szczegolnie istotna w regulacji skladu pobieranego pokarmu. Polaczenia ukladu aktywacyjnego z kora sa rozlegle i dwukierunkowe. ktore zostaly tutaj przywolane.. Scotta (1954).. lecz przechodzace tamtedy wlokna tak zwanego ukladu aktywacyjnego.2 Gt6d stymulacji Wiele badan wskazuje na to.. w ktorym [edyna nagroda jest obec- do .. aby zredukowae do minimum doplyw stymulacji sensorycznej.J ~:u L~~~ Szczegolnle spektakularne sa doswiadczenia dotyczqce deprywacji sensorycznej.wspomnianego w poprzednim podrozdziale . Oba te wzajemnie hamujace sie osrodki sa na przemian aktywizowane w zaleznosci od wewnetrznych i zewnetrznych sygnalow docierajacych do podwzgorza (Stellar. wedlug tych danych. ze skadinad wiadomo. Hebb (1969) cdwolal sie do danych z zakresu anatomii i fizjologii ukladu nerwowego.zarobku. ze poziom aktywacji w kazdym dowolnie wybranym momencie jest bezposrednia funkcja og6lnego poziomu stymulacji (wewnetrznej i zewnetrznej) doplywajacej do ukladu aktywacyjnego organizmu. Wszelkie odchylenie od optymalnego poziomu aktywacji (optimum level of activation) bedzie motywowalo organizm do podejmowania zachowan korygujacych takie odchylenie. ze wzrost aktywnosci wywolanej deprywacja w zakresie podstawowych popedow w duze] mierze zalezy od stymulacji zewnetrznej (Campbell i Scheffield.~. lecz rowniez. Intensywny proces myslowy moze wiec wywolac silna aktywacje nawet przy bardzo slabym doplywie stymulacji sensorycznej. Aby wylasnic mechanizmy neurofizjologiczne lezace u podstaw takiej motywacji.&&' 1 17 ~ czej na pomiarze roznicy miedzy zawartoscia glukozy we krwi tetniczej i zylne]. w ktorym uczyniono wszystko. Podobne stosowano diete wodany. ze zwierzeta utrzymywane na diecie pozbawionej soli wybieraja pokarm zawierajacy sol. ktory nastepnie jeszcze pelniej aktywizuje kore.. Na rycinie 3-18 schematycznie przedstawiono uklad aktywacyjny i mechanizm jego dzialania..

Nie znaczy to jednak. To prawda. 1908).plywania. D. W wyniku takiej aktywacji uklad nerwowy pozostaje w jednym z dwoch podstawowych stanow funkcjonalnych . a wiec w stanie czuwania.1 Sen W podrozdziale 3. pisania na maszynie i podnoszenia ciezarow. przebiega przy odpowiednio wysokiej aktywacji. Matysiak. Jakkolwiek teo ria redukcji popedu Hulla dowodzi. Okazalo sie. co sklania badaczy do poszukiwania tak zwanego zegara biologicznego w tej wlasnie strukturze badz w jej pobllzu.w stanie czuwania i snu. Badania te doprowadzily do sformulowania prawa Yerkesa-Dodsona (Yerkes i Dodson. tym nizszy optymalny poziom motywacji. 1962). Bindra (1959) przedstawil wykresy trzech krzywych 0 ksztalcie U. gdy zwierzeta (szczury) pozbawiano regularnych zmian swiatlo . ktore glosi. Yerkes (1876-1956) godziny. Nalezy jednak pamietac. ze organizm zawsze dazy do redukcji poziomu aktywacji. Optymalny poziom aktywacji zalezy od indywidualnych wlasciwosci jednostki oraz od typu aktualnie podejmowanej przez nia dzialalnosci. ze celem organizmu jest zredukowanie aktywacji do poziomu zerowego. ilustrujace hipotetyczna zaleznosc miedzy poziomem aktywacji a poziomem wykonania trzech roznych zadan . II Robert M. Stan snu od stanu czuwania stosunkowo latwo odroznic na podstawie zwyklej obserwacji zachowania. Mechanizmy aktywacji Wiemy juz z poprzedniego podrozdzialu. J edynie uszkodzenie podwzgorza zaburza rytm okolodobowy. a przede wszystkim kory mozgowe] (zob.4 mowilismy wiele 0 procesach i zachowaniach przebiegajacych w okresie czuwania organizmu. 1992. ze staramy sie zredukowac poziom akiywacji. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 3. Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. ze istnieje optymalny poziom motywacji dla dowolnego zadania i ze im trudniejsze zadanie.ciernnosc. natomiast pisanie na maszynie przebiega najsprawniej przy srednim poziomie aktywacji.5. Cala aktywnosc behawioraIna. Z kolei w czasie snu aktywnosc organizmu spada niemal we wszystkich jej przejawach. Uszkadzanie naiprzerozniejszych struktur mozgowych rowntez nie wywoluje wyraznych zaburzen tego rytmu. Wiele danych empirycznych wskazuje na to. ze motywacja jest tylko jednym ze zrodel aktywacji. ryc. a poziom aktywacji to nie to samo co poziom motywacji. ze funkcja siatkowatego ukladu aktywacyjnego jest utrzymywanie w stanie aktywacji mozgu. rye. I Slymulacja sen~J Styrnulaela specyficzna Uklad aktywacyjny ~ RYCINA3·18 Teoria Hebba wywarla inspirujacy wplyw na rozwoj badan nad zachowantem motywowanym potrzeba stymulacji oraz na kierunek rozwoju mysli teoretycznej w tej dziedzinie (por. gdy pod wplywem silnego glodu jest on bardzo wysoki. 3-18). Zuckerman 1969). zwiazana z zaspokajaniem potrzeb biologicznych. 3-19). to w swietle przytoczonych danych twierdzenie to wymaga pewnej modyfikacji.Uklad sialkowaly Slymulacja niespecyficzna --. Zjawisko snu nato- . Ten biologiczny rytm okolodobowy utrzymywal sie takze wtedy. Zwiazek pomledzy poziomem aktywacji a efektywnoscia zachowania mozna przedstawic na wykresie w postaci odwroconej litery U (zob. Na dlugo przed powstaniem teorii aktywacji eksperymentatorzy stwierdzili istnienie podobnej zaleznosci pomiedzy optymalnym poziomem motywacji a stopniem trudnosci zadania. ze optymalny poziom aktywacji moze sie zrnieniac u tej samej jednostki w zaleznosci od rodzaju stojacego przed nia zadania (Duffy. ze plywaniu i podnoszeniu ciezarow sprzyja odpowiednio najnizszy i najwyzszy poziom aktywacji.

L. chociaz jak dotad nie rna zadnych dowodow na to. Jouveta. gdy sen poprzedzony jest intensywna praca umyslowa lub stresem emocjonalnym. To sprzezenle miedzy aktywnoscia neuron ow tworu siatkowatego i miejsca sinawego wydaje sie wynikiem wzajemnego i bezposredniego wplywu hamujacego tych osrodkow. 1993). powstalo tez wiele interesujacych koncepcji na temat snu. Bremera.w stosunku do umyslu. przeprowadzone rowniez na kotach.5. rozdz. w ktorym pojawiajq sie typowe raczej dla stanu czuwania okresy desynchronizacji EEG (por. a sadzac po zrelaksowanej pozycji. ze oba typy snu sluZq funkcji odnowy organizmu. W doswiadczeniu Lindsleya stosowano dwa blyski swietlne.EEG).5. wazna role w mechanizmie snu paradoksalnego. nadal jednak nie rnamy odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego spirny? . 3-20b). Badania G.1. ktorych aktywnosc wzrasta i utrzymuje sie przez caly okres trwania snu paradoksalnego. oczy zamkniete. McCarleya. ktory w 1935 roku opisal efekty przeclecia pnia mozgu na roznych poziomach. ze jego oddech jest zwolniony. ze aktywacja neuron ow miejsca sinawego wywoluje . ze wlasnie uszkodzenie tworu siatkowatego w preparacie Bremera powoduje pojawienie sie objawow permanentnego snu. Czesc autorow uwaza. Przypuszcza sie. 3.za posrednictwem noradrenaliny . 1949). zwanej miejscem sinawym. Hartmana (1973). wykazaly. a sen paradoksalny . ryc. z tym ze sen wolnofalowy pelni te funkcie w stosunku do ciala. Reakcja wzbudzenia w warunkach eksperymentalnych pojawia sie w odpowiedzi na nowy bodziec lub na bodziec warunkowy. oraz lnformacyjna (sygnalowa). Iouvet sugeruje. Fakt jednak pozostaje faktem wszyscy ludzie spia i poswiecaja temu procesowi okolo 1/3 okresu swojego zycia. ze srodki farmakologiczne hamujace synteze medlatorow z grupy katecholamin powoduja zwlekszenie lloscl snu paradoksalnego. podczas gdy aktywacja srodkowego obszaru wzgorza wywoluje wolnofalowa aktywnosc kory mozgowej i organizm zasypia.2). rozdz. ze wzrostowi aktywnosci tych neuron ow towarzyszy spadek aktywnosci neuronow miejsca sinawego. na przyklad. przez twor siatkowaty. ktory wykazal. Brak tu miejsca na bardziej szczegolowy przeglad literatury dotyczacej problematyki mechanizmow snu. ZWierzyta po treningu zawierajacym elementy uczenia siy wykazuja wieksze zapotrzebowanie na sen paradoksalny (Hobson.2 Wzbudzenie i uwaga jak juz wspominalismy (zob. Zwraca uwage rozproszenie polaczen idacych z tworu siatkowatego do kory mozgowe]. L. Na ogol w czasie nocnego snu wystepuje piec do szesciu okresow snu paradoksalnego na przemian ze snem wolnofalowym. Preparat powstaly w wyniku ciecia dokonanego na poziomie srodmozgowia (mozg izolowany) wykazuje oznaki perman entnego snu. rye. polegajaca na przygotowaniu czynnosciowym rnozgu. Okresy snu paradoksalnego maja wiec sluzyc resyntezie tych substancji. Danych jest bardzo duzo. ze informacja sensoryczna dociera do kory mozgowe] dwiema drogami: bezposrednia. ze niezaleznie od modalnosci bodzca. Po bezposrednim podraznienlu tworu siatkowatego nawet bardzo szybko nastepujace po sobie blyski wy- 3. za inicjacje snu paradoksalnego odpowiedzialne sa komorki mostu. W. Rycina 3-18 przedstawia schemat podloza anatomicznego. i posrednia. a w EEG stale wystepuja wrzeciona charakterystyczne dla snu wolnofalowego. Wraz z F. Podobne objawy towarzysza stanowi snu u wiekszosci zwierzat.5. W zapisie elektroencefalograficznym w czasie reakcji wzbudzenia pojawiaja sie fale beta (zob. tak zwane fazy non-REM. 1972). W zasadzie schemat ten nie zostal dotad obalony. przez wzgorze. ze twor siatkowaty bierze udzial w aktywowaniu kory mozgowe]. mierzonej przy pomocy elektrod umocowanych na powierzchni czaszki osoby badanej (wynik tego pomiaru to tak zwany elektroencefalogram . ze w tworze siatkowatym znajduja sie neurony. Lindsley. Wedlug Hobsona (1992) iWinsona (1993). 3-20a) podczas gdy w stanie spoczynku dominuja fale alfa (zob. Poczatkowo interpretowano te wyniki jako efekt odciecia niemal calego doplywu sensorycznego. ze draznienle tworu siatkowatego w preparacie Bremera wywoluje natychmiastowa i dlugotrwala reakcje wzbudzenia w EEG. Kiedy jednak blyski swietlne dzielil bardzo maly odstep czasu. W stanie snu nastepuja rowniez charakterystyczne zmiany w aktywnosci bioelektrycznej.sen wolnofalowy (slowwave sleep). Wybiorcza deprywacja w zakresie snu paradoksalnego u kotow prowadzi do wzrostu jego udzialu w calym okresie snu (Cohen. sygnal wedrujacy z drogi czuciowej do tworu siatkowatego wywola w korze zgeneralizowany efekt aktywacji. niezbednych w przebiegu procesow umyslowych. Przypisuje on miedzy innymi strukturze przedniej czesci tylomozgowia. Ilosc snu paradoksalnego wzrasta rowniez. To rozproszenie oznacza w zasadzie. D.120 miast rozpatrywane jest na ogol jako problem uboczny i wiaze sie je potocznie z potrzeba odpoczynku organizmu.2 Fizjologiczne mechanizmy snu Badania nad mechanizmami fizjologicznymi snu biora swoj poczatek z klasycznych obserwacji F. wiekszosc miesni rozluzniona. dzieki ktoremu te funkcje sa realizowane. Magoun (1950) wykazali. Podobnie jest ze zwierzetami. Ze wzgledu na charakterystyczne cechy EEG mozna wyroznic dwa typy snu . ze tego rodzaju obciazenia ukladu nerwowego wyczerpuja zasoby okreslonych neuroprzekaznikow chemicznych. oraz sen paradoksalny (paradoxical sleep). Dalsze doswiadczenia Magouna i jego wspolpracownikow. odpowiedzia byl tylko jeden potencjal wywolany. 4. Draznienie ukladu siatkowatego pradem rowniez wywoluje reakcje wzbudzenia (Moruzzi i Magoun. pojawiajacych sie pod wplywem dzialania bodzcow sensorycznych. Moruzziego i H. Magouna (1949) podwazyly jednak ty interpretacje.1. Poparcie dla tej teorii stanowia wyniki badan E.sen paradoksalny. Schreiner.1 Fizjologiczna charakterystyka snu Obserwacja spiacego czlowieka pozwala stwierdzic. u noworodkow sen paradoksalny stanowi w przybllzeniu polowe calego snu dobowego. W swoim badaniu stosowali oni technike potencialow wywolanych. W Knowles i H. Pivika i Freedmana (1974) wykazaly. Michelem w 1958 roku stwierdzil on wystepowanie fazy snu paradoksalnego u kotow. ktore gina. ktora polega na rejestracji zmian w aktywnosci bioelektrycznej roznych struktur mozgowych. Niemal czwarta CZySC snu dobowego dorosly organizm poswieca na sen paradoksalny. posluzyly Iouvetowi (1967) do sformulowania hipotez na temat mechanizmow fizjologicznych snu.). Widzimy. ktory mozna podzielic na cztery fazy. ze tak jest rzeczywiscie. 1992). ulegljednak wzbogaceniu i mocno sie skomplikowal. Mozna tez wyczuc zwolnienie rytmu pracy serca i stwierdzic ogolne obnizenie wrazliwosct na bodice zewnetrzne. nastepujace po sobie w niewielkim odstepie czasuo W odpowiedzi w korze wzrokowej pojawialy siy kolejno dwa potencjaly wywolane. 3. polegajace na porownaniu efektow uszkodzeri w obrebie tworu siatkowatego i klasycznych szlakow czuciowych. Wstrzykniecie substancji stymulu[ace] synapsy cholinergiczne w moscie szybko wywoluje faze snu paradoksalnego (Baghdoyan. Wykazali oni. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICZNA 12 1 3. zwany tez faza snu REM (rapid eye movement). Poczatkowe poglady na mechanizmy snu byly dosyc proste: wzbudzenie siatkowatego ukladu aktywacyjnego powoduje wzbudzenie kory i organizm pozostaje w stanie czuwania. Ponadto pojawiaja sie w nich lokalne wyladowania poprzedzajace szybkie ruchy galek ocznych. Dalsze badania. wydzielajace neuroprzekaznik acetylocholine. Duzy wplyw na rozwoj wiedzy 0 mechanlzmach snu wywarly prace M. Spotts i Snyder. gdy zostajq calkowicie pozbawione snu. Hobson stwierdzil. wszystkie bodice docierajace do mozgu pelnia dwie funkcje: aktywacyjna. Badania Hobsona. Proporcje te zmieniaja sie w zaleznosci od wieku i.

ze nowe polaczenie powstaje pomledzy korowymi obszarami reprezentacji dzwiekowej i pokarmowej w wyniku wielokrotnego kojarzenia (iest to tak zwana stycznosc czasowa) tych dwoch procesow. ].gdy tak dlugo powtarza sit. to niszczenie roznych obszarow kory u zwierzat doswiadczalnych powinno uniemozliwic proces uczenia sie. a nie fizjologiczny. Sa one oczywiscle genetycznie wyposazone w cechy. tworzac swoja teorie. a w niektorych wypadkach . uczema Sl~ b i pamlecl Zapis EEG:a) desynchronizacjn. mUSZq znajdowac sit. otwiera oczy. ze badani 0 wiele lepiej odtwarzali to. rzeczywiscie zalezy od tworzenia sit. i procesy pamieci sa ze soba powiazane. a pobudzenie spowodowane przez pokarm przenoszone jest do odpowiedniego obszaru projekcyjnego kory i wywoluje bezwarunkowy odruch slinowy. progu roznicowania bodzcow sensorycznych w korze pod wplywem aktywacji ze strony tworu siatkowatego. nowego odruchu.plastycznosci. J. lecz mimo to nie wahal sit. Rycina 3-21 przedstawia schematycznie koncepcje Pawlowa dotyczaca mechanizmu powstawania odruchu warunkowego. Badania te prowadza do wniosku. lz badani utrzymywali w pamieci rowniez te elementy informacji. nastawia uszy i rozglada sle. ktore wplywaja na ich zachowanie. Wedlug B. Uwaga (zob. Andersen i Motter. [aka obserwujemy u organizrnow zywych. rozwiazywania zadan w labiryncie. Instrukcja nakazywala skupienie uwagi na tre- sci doplywajacej do ucha wskazanego przez eksperymentatora. Lashleya. Oczywiste jest.mm: . B. Poczatkowo przypuszczano. ktorych aktywnosc dramatycznie wzrasta podczas sledzenia przez malpe znaczacego dla niej obiektu (Mountcastle. ze nieuszkodzone obszary . ktore z jakichs powodow uznali za wazne. w ktorych draznlono twor siatkowaty zwierzat w czasie spoczynku lub snu.1 Fizjologiczne podstawy ) uczenia sle Wiekszosc badan Pawlowa rnlala charakter behawioralny. na poziomie pierwotnych ukladow czuciowych. nowych polaczeri funkcjonalnych w korze. w trakcie ktorego do kazdego ucha osoby badanej dostarczano przez sluchawki inna inforrnacje. okazalo sie. "uwagq (attention) nazywamy stan zwiekszone] czujnosci w stosunku do okreslonych bodzcow (sygnalow)". Zachowuje sit. W spolczesna psychologia wiele zawdziecza pracom i pomyslom teoretycznym takich badaczy tego problemu. Pawlow. Wedlug Pawlowa. Szczury Lashleya mimo roznorodnych uszkodzen kory mozgowej radzily sobie jednak calkiem dobrze z uczeniem sit. nie uwzglednil jednej z podstawowych wlasciwosci ukladu nerwowego . 16.. 122 TIT BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA 3. kojarzenie bodzca obojetnego z pokarmem. Zwierze podnosi glowe. ze nie jestesmy w stanie reagowac na wszystkie bodice stale dzialajace na nasze receptory.calkowita jej utrate. mimo ze podawane byly do . Rozlegle uszkodzenia ukladusiatkowatego powoduja zaburzenia uwagi. b) synchronizncjn Plnl ll!1! __ RYCINA 3·20 PI mIT!% ! film wolywaly dwa potencjaly. Anne Treisman (1964) przeprowadzila eksperyment. zdefiniowane jako proces selekcji bodzcow. Watson czy B. w przystosowywaniu sit. Zdolnosc uczenia sit.. Wskazuje to na obnizenie sit. Rowniez wspolczesne osiagnlecia psychologii fizjologicznej sa mocno osadzone w klasycznej wiedzy 0 uczeniu sie.pobudzenie wywolane przez bodziec obojetny (na przyklad dzwiek) wedruje do kory sluchowej. Wnioskowac 0 nich i mierzyc je mozna jedynie poprzez analize zmian w zachowaniu organizmu. jak 1. ze Lashley. Jest oczywiste.. ze mechanizmy nerwowe odpowiedzialne za uwage.. co docieralo do "sluchajqcego" ucha. rozdz. Wefekcie Lashley sforrnulowal teorie 0 dyfuzyjnej dystrybucji w calym mozgu obwodow neuronalnych lezacych u podstaw procesow asocjacyjnych. proces selekcji. Z kolei w korze ciemieniowej stwierdzono obecnosc neuron ow. Wlasnie to polaczenie stanowi fizjologiczna baze uczenia sit. ze selekcja bodzcow odbywa sit.zwroceniem uwagi" na zmiane w otoczeniu. do zmtennosci srodowiska. Teoria ta dominowala w psychologii fizjologicznej przez wiele lat.nlesluchajacego" ucha. podczas gdy w korze przypuszczalnie odbywa sit. Fuster (1958) przeprowadzil eksperyment. Skinner. 251). w ktorym wykazal. Na pomiary dotyczace uczenia sit. 1957). on przed teoretyzowaniern na temat mozgu i jego udzlalu w procesie uczenia sie. poza pierwotnymi ukladami sensorycznymi. dokonywane przede wszystkim przez K. Przez prawie trzy nastepne dekady trwaly pro by empirycznego wsparcia teorii Pawlowa.6 a Biologiczne podstawy . Lashley (1950) oparl swoje badania naprostym rozumowaniu: jezeli hipoteza Pawlowa jest trafna i uczenie sit. Sadowskiego (1973. autorzy zwracaja uwage na towarzyszace desynchronizacji EEG zmiany behawioralne (French. oczywiste. jest [edna z najwazniejszych wlasciwosci organizrnow majacych uklad nerwowy. ktora polegala na tym. ze procesy uczenia sit. Potocznie nazywamy to . s.6. P. F. Z kolei na pomiary dotyczace pamieci wplyw wywieraja uprzednie procesy uczenia sie. Nagromadzone dotychczas dane sklaniajq badaczy do przypisywania ukladowi siatkowatemu zgeneralizowanej funkcji wobec bodzcow sensorycznych wszystkich modalnosci. ale bez procesu uczenia sit. wplywaja procesy pamieciowe posredniczace miedzy zmianami w ukladzie nerwowym a zmianami w zachowaniu. zatem w sposob przypominajqcy reakcje orientacyjna na nowy bodziec. od dawna przyciaga uwage psychologow. Pawlow (1955/1926) uwazal. Problem uczenia sit. ze draznienie tworu siatkowatego malp poprawia rozwiazywanie przez nie zadan wymagajacych selektywnej uwagi. 1981). na odbiorze jednych bodzcow i jednoczesnie ignorowac inne. W sprawozdaniach z badan. Zgodnie z oczekiwaniami.) pelni zatem funkcje selekcyjna. pozwalajqcq nam sku pic sit. Organizm przychodzi na swiat wyposazony w gotowe 0 bwody neuronalne odpowiedzialne za realizacje obu tych rownoleglych procesow. 3. Dzisiaj wydaje sit. nie byloby tej ogromnej plastycznosci. w trakcie warunkowania klasycznego . W eksperymencie tym stwierdzono jednak. dopoki bodziec obojetny sam nie zacznie wywolywac reakcji slinowej .

a jakich nalezy sie pozbyc. 1976. Dlatego coraz wiecej badaczy w poszukiwaniu neuronalnych obwodow kojarzeniowych rezygnuje z metody uszkodzen. starajac sie raczej rejestrowac aktywnosc neuronow w trakcie procesu uczenia sie. 19. jaka jest warunkowanie odruchu mrugania. ze neuronalne obszary kojarzeniowe zlokalizowane sa rownlez poza hipokampem. ktory decyduje 0 tym. stwierdzil. Przeprowadzil on badania na krolikach (Thompson i in. podczas gdy 0 innych zapominamy niemal natychmiast. Ilosc uwalnianego przekaznika zwieksza sie natomiast. aby mogly sie one zmieniac pod wplywem zmian srodowiskowych. Weisz. ze przynajmniej jeden z tych elementow . Pojawily sie prace. Pewne wydarzenia.2 Fizjologiczne podstawy pamlecl Zapamietywanie to proces. przechowywania ich oraz . Wyniki badari Thompsona (Thompson i in. za ktorego posrednictwem organizm jest w stanie wykorzystac uprzednio nabyte informacje do modyfikacji swojego zachowania (zob. z ktorego rejestrowano te aktywnosc. 1981) na podstawie swoich badan. w hipokampie . Hebb (1949) jako pierwszy zwrocil uwage na synapsy.' 1 24 BIOLOGICZNE '-u. jakie informacje i doswiadczenla nalezy zachowac i przeniesc z pamieci swieze] do dlugotrwalej. lecz po- . ze przeniesienie zapamietanej informacji z pamieci swieze] do pamleci dlugotrwalej jest procesem stopniowym. jak i reakcji warunkowej. ze nawet przy tak prostej formie uczenia sie. ze zwierzeta z uszkodzonym hipokampem nie byly w stanie nauczyc sie trudniejszego wariantu warunkowania. Takie sarno uszkodzenie hipokampa nie wplywalo natomiast na uczenie sie prostszego zadania.). Podczas pierwszych prob kojarzenia bodzca obojetnego (dzwiek) z bezwarunkowym (dmuchniecle w oko) brak jest zarowno aktywnosci hipokampalnej. w jakim stopniu odkrycia dokonane na tak prostym organiz- mie i dotyczace tak nieskomplikowanych form uczenia si~ rnoga bye uniwersalne. Nowsze dane (Krupa. Teoria ta zaklada. Solomon i Thompson. 1993.wydo bywania z miejsea. autorzy ci uzyskali z mozdzku zapis aktywnosci bioelektrycznej skorelowany z procesem uczenia sie. Okazuje sie jednak.). rozdz. 3. Trudno na razie ocenic.przechowywanie informacji .wymaga strukturalnych zmian w ukladzie nerwowym . Iezacej pod platem skroniowym kory). Thompson i in. E.swieza (krotkotrwalq) i dlugotrwala (zob. Zrozumienie samego mechanizmu fizjologicznego lezacego u podstaw procesu uczenia sie wymaga znalezienia w tkance nerwowej elernentow na tyle plastycznych.. Mozna wiec sobie wyobrazic.~. Zaproponowana przez Hebba (1949) teoria konsolidacji pamieci stala si~ inspiracja do wielu badan dotyczacych pamieci.w razie potrzeby . sugerujac w swojej teorii synaptycznej. Jest to oczywiscie mocny dowod udzialu hipokampa w procesie kojarzeniowym. imiona. rejestrujac w trakcie warunkowania odruchu mrugania aktywnosc neuronow hipokampa (pierwotnej struktury korowej. Badania te wykazaly rowniez.. uniemozliwialo uczenie sie latwiejszego wariantu warunkowania. Kandel (1979.fWarunkowa mrugania w odpowiedzi na dmuchniecie.. Nawet potoczna obserwacja pozwala na dokonanie podstawowej klasyfikacji dzielacej pamiec na dwa rodzaje . Poszukiwanie fizjologicznych podstaw pamieci musi wiec uwzgledniac wszystkie trzy wymienione elementy.pojawia sie aktywnosc bioelektryczna. Thompsonowi. Znaczace osiagniecia w dziedzinie badan dotyczacych fizjologicznych podstaw uczenia si~ nalezy przypisac R. Uklad nerwowy slimaka morskiego od ukladu nerwowego czlowieka oddziela przepasc. 1976). prowadzonych na stosunkowo prostym ukladzie nerwowym duzego sllmaka morskiego. 1980) wykazaly. Mozna przypuszczac. gdzie sa przechowywane. Znaczenie omowionych wynikow polega nie tylko na wskazaniu neuronalnego podloza warunkowania klasycznego. jak skomplikowana musi bye organizacja neuronalna dla bardziej zlozonych form uczenia sie. W tym czasie wystepuje jedynie reakcja be. Mechanizm tej zmiany polega na zmniejszaniu Ilosci neuroprzekaznika uwalnianego z zakonczenia presynaptycznego. ze procesowi habituacji (prostej formy uczenia sie.. 1983) wskazuja. potwierdzaja pochodzace sprzed piecdziesleciu lat hipotezy Hebba. Tymczasem uszkodzenie obszaru. Gdy jednak reakcja mrugania zaczyna pojawiac sie w odpowiedzi na dzwiek. Uklad nerwowy musi zatem miec zdolnosc nabywania informacji.. powodujac wzrost aktywnosci synaptycznej.tF&""~W$h~~~~ MECHANIZMY ZACHOWANIA Mechanixm powstawania klasycznego odruchu warunkowego wedlug Pawlowa kory przejmuja funkcje obszarow usunietych.rowniez w odpowiedzi na dzwiek . jak sie wydaje. rozdz. I ~"%. ktore. ktory przeksztalcil sie w bodziec warunkowy. czesto na cale zycle. ze proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych. ze wiedza zdobyta przy badaniu prostych organizmow pozwala lepiej zrozumiec zasady funkcjonowania organizmow zlozonych. W poczatkowym okresie konsolidacji pamiec ulega wplywom zaklocajacym ten proces. spowodowanym uprzednia ekspozycja intensywnej stymulacji). Stosu- jac ten sam model doswiadczalny. lecz raczej zmienia wrazllwosc polaczen juz istniejacych.fizycznych sladow pamieciowych. Niejednokrotnie mozna sie bylo jednak przekonac.6. polegajace] na coraz slabszym reagowaniu na powtarzajacy sie bodziec) towarzyszy obnizenie aktywnoscl synaptycznej. Thompson i Thompson.~~~~. gdy mamy do czynienia z sensytyzacja (wzrostem reakcji na bodziec. lokalizacja obszarow kojarzeniowych moze bye rozna w zaleznosci od stopnia trudnosci zadania. Dziala wiec jakis mechanizm selekcji. ze stopien zaangazowania hipokampa w proces uczenia sie jest zroznlcowany i zalezy od stopnia trudnosci zadania w procedurze warunkowania odruchu mrugania. twarze zapamietujerny na dlugo. zwanych czesto engramami. 19.

Hennevin i Leconte. R. ze wkrotce wiedze mozna bedzie lykac w pigulkach. jak bialka i kwas rybonukleinowy (RNA). Wiele wniosly do tej problematyki badania psychologiczne.srodkow farmakologicznych podwyzszajacych poziom aktywacji (McGaugh. Bledem byloby jednak traktowanie wynikow Chorovera i Schillera jako dokladnego ustalenia okresu pelnej konsolidacji.datnosc ta maleje wraz z uplywem czasu. tym wieksze byly zaklocenia pamieci. Horn. ze wzrost poziomu RNA. czy obszary te uczestnicza jedynie w procesie konsolidacji. Galvan i Clark. w ktorych probowano dokonac transferu pamieci z jednego organizmu na drugi poprzez przeniesienie substancji chemicznej bedacej nosnikiem sladu pamieciowego. ze deprywacja w zakresie snu w jego fazie paradoksalnej powoduje zaburzenia w procesie konsolidacji parniecl. pozostaje bez odpowiedzi. Subtelniejsza odmiana tego rodzaju eksperymentow sa badania (Goddard. wykorzystujace material kliniczny . gdy szok elektryczny stosowano po uplywie 0. Efekt transferu wystqpil jedynie w tej grupie "biorcow". 1968. a drugim . Zastosowanie szoku po 10 sekundach powodowalo czesciowa amnezje. ze skoro wstepny okres konsolidacji jest najbardziej podatny na czynniki ja zaklocaiace. Ungar. Wystapfly jednak duze wahania czasu niezbednego do pelnej konsolidacji pamieci. jak i inne zabiegi przerywaiace aktywnosc neuronalna. ktorych schemat jest czesto powielany w badaniach nad pamiecia. w ktorych odbywal sif( trening "dawcow" RNA. Literatura dotyczaca fizjologicznych podstaw pamieci jest dzisiaj olbrzymia i stale rosnie. Okazuje sie bowiem. by nastf(pnie wydobyte z ich mozgow RNA wstrzyknqc dootrzewnowo szczurom. co przy niklej powtarzalnosci ich wynikow oslabia nadzieje na to. 1973) wskazuja. Szczury. ze wyplawki (robaki plaskie) nakarmione cialami innych wyplawkow. Dane te. Babich. S.pacjentow z uszkodzeniami mozgu. cialo migdalowate i uklad siatkowaty. czy tez sa miejscem przechowywania sladow parnieciowych. Szczegolnie wiele uwagi poswieca sie w tym zakresie takim substancjom. swiadczace 0 podwyzszonej aktywacji. 0 ktorych byla mowa w tym podrozdziale. ze mozg w fazie snu paradoksalnego jest bardzo aktywny.ktore wprawdzie wykazuja pozytywny wplyw takich zabiegow na pamiec . Sposrod wielu struktur. . Z kolei A L. Opierajac sie na zalozeniach teorii konsolidacji. w ktorych amnezje po treningu wywoluje sie poprzez draznienie pradem dostarczanym przez elektrody implantowane do roznych 0bszarow mozgu. ktorych draznienie powoduje amnezje.stwierdza sie rowniez zwlekszone wydzielanie noradrenaliny. u ktorych podstaw leza te czynnoscl. ze transfer pamif(ci zakodowanej w sUbstancji chemicznej mozliwy jest rowniez u ssakow. swiadczy 0 powstaniu sladu parnieciowego zlokalizowanego w tej substancji. Pelna amnezja nastepowala. Jednq grupf( testowano w warunkach identycznych jak te. F. by z chwila osiagniecia pelnej konsolidacji ustapic calkowicie miejsca odpornosci na czynniki ingerujace. J ednym z powodow zainteresowania tymi substancjami jest ich udzial w syntezie neuroprzekaznikow synaptycznych. co wedlug Jacobsona rna swiadczyc 0 wysokiej specyficznosci informacji zakodowanej w RNA Zblizone wyniki otrzymali G. ze na stle procesu konsolidacji wplywa poziom aktywacji towarzyszacy temu procesowi. poszukujac zwiazkow przyczynowo-skutkowych pomiedzy czynnosciami struktur anatomicznych a zachowaniami. Zastosowanie nizszych Intensywnosci pradu przy draznieniu tych struktur . 1967). a drugq badano przy jednej tylko roznicy . Wyniki badan na ogol potwierdzaja teorie chemicznego podloza pamieci dlugotrwalej. Szczegolna kategorie badan stanowia eksperymenty. warto szczegolna uwage zwrocic na hipokamp. w ktorych stosowano zarowno elektrowstrzasy.znanych skadinad z udzialu w procesach aktywacyjnych . swiadczace na korzysc stopniowego charakteru konsolidacji. by zapamietywana informacja mogla zostac przeniesiona z pamieci swiezej do pamieci dlugotrwalej.bezposrednio po treningu . Wiadomo. z tym ze badali oni rolf( bialek jako chemicznych nosnikow sladow pamif(ciowych.ich zdolnosc do ulegania trwalym zmianom. Wilson i Glassman. natomiast okres 30 sekund zapoblegal jej calkowicie. ~ RAMKA3. Ungar i jego wspolpracownicy (Ungar. Te niezwykle pobudzajace wyobraznie badania wywoluja jednak duze zastrzezenia natury metodologicznej. 1972). Ho. podzielono na dwie grupy. uzyskano generalnie podobne wyniki. [aka te substancje odgrywaja w powstawaniu pamieci trwalej (Gaito. Chorover i P.5 sekundy. ktore nie uczestniczyly w treningu. towarzyszacy nauczeniu sie przez szczury reakcji unikania (Zemp. jak rowniez wyniki badan z uzyciem . Podsumowanie Psychologia fizjologiczna . Metoda ta stwarza w zamysle mozliwosc lokalizacji w mozgu struktur zwiazanych z procesami konsolidacji pamieci. 1979). Galvan i DeSiderio. ktory stwierdzil. Rowniez badania polegajace na intensyfikacji syntezy RNA i bialek . 1964). 1966.3 Duzq sensacjf( w swoim czasie wzbudzily wyniki badan J. ktorq testowano bodzcami swietlnymi. Stwarzaja jednak okreslone trudnosci interpretacyjne. Jacobson. to przerywanie aktywnosci neuronalnej w roznych okresach po poddaniu zwierzat treningowi powinno pozwolic na ustalenie czasu niezbednego. 1985). W spomniane wyniki pozostaja w zgodzie z danymi dotyczacymi wplywu snu paradoksalnego na proces konsolidacji (Bloch. ze proces konsolidacji nigdy nie jest calkowity i odpornosc pamieci na czynniki wywolujace amnezje mozna przelamac. Mimo to wciaz jeszcze sporo pytan dotyczacych zagadnieri. ze wyjasnianie tych wynikow ria podstawie aktywacyjnej hipotezy konsolidacji pamieci ma charakter wysoce spekulatywny. Niektorzy badacze doszli nawet do wniosku.zamieniono swietlny bodziec warunkowy na diwif(kowy. S.jak wskazuje nazwa -lqczy elementy fizjologii (badania czynno sci biologicznych organizmow) z elementami psychologii (czyli z badaniem zachowania). poddanych uprzednio treningowi warunkowania. Trudno bowiem 0 pewnosc. Bubash i A Jacobson (1965) wykazali. W setkach innych badan przeprowadzonych wedlug podobnego schematu.prowadzilo do polepszenia konsolidacji pamieci. W poszukiwaniu fizjologicznego substratu pamieci dlugotrwalej badacze skupili swoje wysHki na weryfikacji teorii postulujacej istnienie chemicznego podloza mechanizmow powstawania trwalych sladow pamleciowych.nie daja jednoznacznej odpowiedzi na temat roli. Wyniki omawianych eksperymentow potwierdzily teoretyczne przewidywania teorii konsolidacji: im krotszy byl okres pomiedzy treningiem a elektrowstrzasem. Czynnikiem przerywaiacym aktywnosc neuronalna byly elektrowstrzasy. McConnella (1962). Doszli oni do wniosku. Uczyli oni szczury reakcji warunkowej wymagajqcej roznicowania. Schiller (1965) przeprowadzili na szczurach eksperymenty. przejmowaly wraz z pokarmem wyuczonq reakcjf(. lecz wyniki owych eksperymentow nie rozstrZ)(gajq. Trzeba jednak podkreslic. ktoryrri wstrzyknif(to RNA. zwiekszajac intensywnosc tych czynnikow.

proces uczenia sie nie tworzy nowych polaczen nerwowych.-~~~ PSYCHOLOGIA FIZJOLOGICINA 129 Jest oczywiste. ne synaptyczna do blony postsynaptycznej. przenoszqcej . pobudzaiacy i ukierunkowulacy jego aktywnosc. Wiykszosc mechanizm6w homeostatycznych. Jest to proces lawinowy: gdy depolaryzacja osiaga poziom progowy.}. z ktorym laczy sie wyrazna okrenikami. (2) osrodkowei. W jaki spos6b uklad siatkowaty realizuje funkcje aktywowania m6zgu? 6. Zachowania eksploracyjne leznione jest od konfiguracji pobudzeniopojawiaja siy w duzyrn natezeniu w sytuawych i hamulcowych potencjal6w postsynacjach dla organizmu nowych.~~ 12 8 _"" BIOLOGICINE . nastepuje prawie natychmiastowe odwr6cenie polaryzacji z ujemnej na dodatnia. 1. lecz raczej zmienia wrazltwosc polaczeri juz istniejacych. zwana spoczynkowym potencjalem blonowym. jak czuwanie i sen.szerzej w wyniku czego na tej blonie powstaje postsy_ bodicoposzukujqce motywowane Sq ponaptyczny potencial po budzeniowy (EPSP). Fizjologiczne dane ekspemi jednostkami funkcjonalnymi ukladu nerrymentalne umozliwiaja wglad wwiele mechawowego. wspiera te hipoteze. biologicznie pierwotnych motywacji. Wspomniana roznica potencjal6w. jest wynikiem nier6wnomiernego rozmieszczenia jonow po obu stronach blony. tworzac cykl powtarzajacy sie co 24 godziny. Hipotezy sugerujace chemiczne podloze powstawania sladow pamieciowych szczegolna role przypisuja bialkom i RNA. Pod wplywem pobudzenia blona ulega depolaryzacji. W zaleznosci od rosie jako ciekawosc. pisuje sie im. Te motywacje . Jakie fakty empiryczne wspieraja koncepcie chemicznego podloza pamiecl? Sadowski.podstawowa jednostka funkcjonalna ukladu nerwowego w stanie spoczynku rna spolaryzowana blone. 0 czym swiadczy charakterystyczne EEG.. Zachowanie jest zjawiskiem zmiennym. ze organizm podzy aksonem doprowadzajqcym pobudzenie dejmuje (lub nie) zachowania nakierowane na a inna komorka nerwowa. funkcie doCzynnosciowa organizacja ukladu nerwostarczania organizmowi informacji 0 nieznawego pozwala. Zlokalizowano tam ny refrakcja. Pobudzenie jedSynapsy. przetwarzajacej otrzymana informacie.rozkazy" z osrodkowego ukladu nerwowego do efektor6w.wszystko alba nic". Przyjmuje sie istnienie kilku podstawowych. Kom6rka nerwowa . uwaga i wzbudzenie. Sen mozna podzielic na dwa podstawowe typy: wolnofalowy. Iaka role odgrywa podwzg6rze w regulacji czynnosci pobierania pokarmu? 5. na wyodrebnym srodowisku. w jakim pujacej (czuciowej). a w szczegolnosci badania nad slimakiem morskim APlysiq. wowym podlega prawu . w uproszczeniu. Biologiczne podstawy zachowania. przenosza pobudzenie przez szczelisowosc w zachowaniach pokarmowych. bedace miejscem styku pomienego z nich decyduje 0 tym.w stanie czuwania czy snu. B. wskutek czego powstaje potencial czynnosciowy. Zwraca uwage aktywujaca rola ukladu siatkowatego w mechanizmach takich proces6w i zjawisk. ny presynaptycznej pobudzenia specjalne skladaiacych sie na proces regulacji stanu glosubstancje chemiczne. przede wszystkim jawienie sie potencjalu czynnosciowego uzakory m6zgowej. ir6dlo tej zmlennosci stanowi motywacja . Jakie mozliwoscl eksperymentalne stwarza stereotaksja? 2.. ze procesy uczenia sie i procesy parnleci sa ze soba powiazane. przy czym wnetrze kornorki rna ladunek ujemny w stosunku do srodowiska zewnetrznego. Warszawa: PWN."-''''''-~~'"'' 'iii!IimJi ""-~~~~~'" MECHANIZMY . ktore wspieraja teorie konsolidacji. Kt6re czesci ukladu nerwowego zaliczamy do obwodowego ukladu nerwowego a ktore do osrodkowego ukladu nerwowego? ' 4. i paradoksalny . przenoszqcej inforrnacie z dw6ch podstawowych stan6w funkcjonalz receptor6w do osrodkowego ukladu nerwo- nych pozostaje organizm . nienie trzech podstawowych czesci: (1) wsteOd poziomu aktywacji zalezy to. Wedlug teorii synaptycznej. Pobudzenia struktur m6zgu. Pod wplywem docierajqcego do blonizm6w neurofizjologicznych i humoralnych. (1989). Zebrano takze liczne dane eksperymentalne.hipotetyczny stan organizmu. i (3) zstepujacej (ruchowej). . Chmurzynski. W sensie anatomicznym uklad nerwowy podzielony jest na czesc osrodkowa i obwodowa Do CZysci osrodkowej zalicza sie rdzen kregowy i m6zgowie. Jakie wlasciwosci wl6kna nerwowego. 'Th~~~~~~'%. dwa osrodki: glodu i sytosci. biologicznie wazna. Wiele danych eksperymentalnych. Istnieje wiele koncepcji na temat fizjologicznych podstaw snu i znaczenia jego poszczeg6lnych faz. Podwzg6rze bierze aktywny udzial w reguW trakcie odtwarzania potencjalu spoczynkolacji czynnosci fizjologicznych zwiazanych wego nastepuje okres niepobudliwosci. a do czesci obwodowej nerwy rdzeniowe i nerwy czaszkowe. trzeba stymulacji. Zachowania eksploracyjne lub . Sen i czuwanie nastepuja po sobie regularnie. na i kontrolowana przez autonomiczny uklad Potencial czynnosciowy we wl6knie nernerwowy oraz przez uklad hormonalny. zwaz pobieraniem pokarmu. dotyczaca mechanizmu utrwalania w pamieci nawyk6w nabytych w wyniku uczenia sie. Wedlug psycholog6w.nazwany tak ze wzgledu na zapis EEG typowy raczej dla stanu czuwania.~. ze u poddzaju mediatora i lokalizacji w ukladzie nerstaw takich zachowan lezy homeostatyczny wowym moga rowniez powstawac postsymechanizm utrzymywania optymalnego ponaptyczne potencjaly hamulcowe (IPSP). zwiazanych z aktywnoscia organizmu motywowanq biologicznie. zwane neuroprzekaidu i sytosci. jest sterowasciowy. co z kolei indukuje ten sam proces w sqsiednim punkcie blony i powstaje kolejny potencial czynno- wego.czesto okresla tencjalu czynnosciowego. ZACHOWANIA -.rowniez EPSP moga sie sumowac. opartych na wielkiej ilosci danych eksperymentalnych. sa bardzo waznyzdobycie pokarmu. Przyjmuje sie. kt6ry przebiega w czterech fazach. az do powstania pozaliczana do podstawowych . Dlatego przyptycznych na blonie postsynaptycznej. kom6rki nerwowej i synaps decyduja 0 funkcjonalnych mozliwosciach tkanki nerwowej? 3.

Po pierwsze. Przykladowo. co zwykle trudno osiagnac innymi sposobami. "z sekundy na sekunde". technika potencialow wywolanych pozwala rejestrowac odpowiedzi mozgu pojawiajace sit. procesow 0 bardzo szybkim przebiegu. 3. metody psychofizjologiczne daja mozllwosc monitorowania zachowania w sposob ciagly.Psychofizjologia Tytus Sosnowski sychofizjologia (psychophysiology) jest jedna z dyscyplin naukowych zajmujacych sit. 1967). przelomu XIX i XX wieku. kilkadzleslat. rowniez tych. w jaki sposob wplywa to na szybkosc rytmu serca lub aktywnosc elektryczna mozgu. Pod koniec lat szescdziestatych ukazaly sit. Poczatki badan psychofizjologicznych siegaja. ktorzy sami takich badan nie prowadza. co ma zwiazek z postepern w zakresie rozwoju technik pomiarowych. Z najnowszych opracowan tego typu mozna polecic Czytelnikowi przystepna prace J. W tym kontekscie okreslenie aktywnosc psychofizjologiczna (psychophysiological activity) nalezy rozumiec jako zmiany procesow fizjologicznych wywolane czynnikami psychologicznymi. Cecha badan psychofizjologicznych jest rowniez to. w wypadku wiekszoscl metod. rowniez pierwsze podrecznlki psychofizjologii . ze sa one prowadzone na ludziach i maja charakter nieinwazyjny. relacjami miedzy procesami psychicznymi i fizjologicznymi. L. Po drugie. Andreassiego (1989) oraz nieco bardziej zaawansowany podrecznik pod redakcja Cacioppo i Tassinary'ego (1990). Wst~p Badania psychofizjologiczne budza zainteresowanie wielu badaczy. procesami fizjologicznymi. aby okreslic ich wplyw na zachowanie. Ma to wiele przyczyn. dajq one mozliwosc pomiaru. Badacz moze na przyklad poprosic badanego o wykonanie zadania arytmetycznego i obserwowac. Podstawowy schemat badawczy psychofizjologii polega na manipulowaniu czynnikami psychologicznymi oraz na obserwacji efektow takich dzialan na procesy fizjologiczne. i to w czasie realnym. a nawet kilkanascle milisekund po ekspo- . w ktore] manipuluje sit. ale szczegolnie szybki ich rozwo] przypada na ostatnich trzydziesci lat.). rozdz.amerykanski (Brown. Odroznia to psychoflzjologie od psychologii fizjologicznej (por. 1967b) i europejski (Venables i Martin.

W kazde] z tych dziedzin pojawiaja sie specyficzne dla niej problemy metodologiczne i teoretyczne. Dla psychofizjologii kluczowe znaczenie ma jednak niewatpliwie pierwsze podejscie. mierzone sa zawsze w odniesieniu do jakiegos poziomu wy- . czy tez. 4. Po trzecie. bedaca efektem chwilowego wzrostu aktywnosci gruczolow potowych.OR).LIV). Nie ma jednego wspolnego mechanizmu fizjologicznego. sen i wiele innych. wykonywanych aktualnie czynnosci.introwersja moze natomiast porzucic badania elektrodermalne i poszukiwac innych procesow fizjologicznych. Po czwarte. Oprocz tego lst- 4. lecz krotkotrwale (czesto s~ to po prostu reakcje na pojedyncze. zmiany toniczne z kolei to zmiany powolne. W takim wypadku badacz zainteresowany aktywnoscia elektryczna skory moze porzucic koncepcje ekstrawersji . Bardzo czesto jednak mamy tu do czynienia rowniez z odmiennym mechanizmem i odmiennym znaczeniem funkcjonalnym obu rodzajow zmian.osrodkowy uklad nerwowy. Zalozmy hipotetycznie. Nie sposob podac rowniez jaktejs okreslone] wielkosci Iiczbowej charakteryzujacej sHy zwiazku miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscia zmian . ze podstawowa funkcja OR jest ulatwienie odbioru bodzca.3 Odruch orientacyjny. Efekt sufitowy pojawia sie wtedy. w wypadku aktywnoscl elektrycznej skory zmiana fazowa to pojedyncza reakcja na bodziec.efekt podlogowy" (floor effect).2 Prawo wartoscl poczatkowe] Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. w jaki odpowiada on na sygnaly docieraiace z narzadow zmyslow oraz steruje praca efektorow. ze spadek ten jest tym glebszy. rzetelnosc i oblektywnosc pomiaru psychofizjologicznego.2. obronny i zaskoczenia Odruch orientacyjny (orienting reflex . nazywany tez reakcja orientacyjna. Poniewaz jednak jest to uklad niezmiernie skompllkowany. Jesli celem nauki jest poszuklwanie teorii najlepiej tlumaczacych fakty empiryczne. lepiej wyjasniajacych zmiany elektrodermalne. zaawansowane podreczniki psychofizjologii sa bez wyjatku pracami zbiorowymi. Gray. metody psychofizjologiczne daja mozliwosc badania zjawisk nieswiadomych lub slabo uswiadamianych. Ograniczono w nim do minimum zagadnienia zwlazane z technika pomiaru i analiza danych. Badacz zainteresowany ekstrawersja .przy innych czynnikach stalych . W literaturze bez trudu rnozna znalezc przyklady obu opisanych podejsc i kazde z nich ma swo] wazny wklad w rozwo] wiedzy psychologicznej. aby poszukiwac innych teorii. Poziom toniczny natomiast w duzyrn stopniu zalezy od nawilzenla naskorka. ze badacz zajmuje sie relacja miedzy ekstrawersia . rejestracja zmiennych psychofizjologicznych odbywa sie zazwyczaj w sposob niezauwazalny dla badanego i nie zakloca przebiegu wykonywanych przez niego czynnosci. ze charakterystyka ta odnosi sie tylko do samego pomiaru zmiennych fizjologicznych. Przykladowo. Wildera (1931). poznanie mechanizmow przetwarzania informacji przez "centralny komputer" . ze . dyskretne bodice). i polega na tym. W wypadku rytmu serca za zmianami fazowymi i tonicznymi kryje sie z kolei inny mechanizm neuronalny: wzbudzenie ukladu parasympatycznego powoduje zazwyczaj szybkie zmiany fazowe (z charakterystycznym zwolnieniem rytmu serca). i polega na tym. zajmujacych sie poszczegolnymi rodzajami aktywnosci psychofizjologicznej.introwersja a aktywnoscia elektryczna skory (aktywnoscia elektrodermalna) i ze badania te (czego oczywiscie w tym miejscu nie przesadzamy) nie prowadza do pozytywnych wynikow.wzrost ten jest tym wiekszy. pisanymi przez autorow roznych specjalnosci. ze opracowanie to ulatwi Czytelnikowi lekture prac bardziej specjaIistycznych. to celem psychofizjologii jest przede wszystkim poszukiwanie teorii tlurnaczacych zmiany aktywnosci fizjologicznej wywolane czynnikami psychologicznymi. jedynie formalna charakterystyke mierzonej aktywnosci. a bye moze zacheci go rowniez do podjecia samodzielnych badan psychofizjologicznych. starano sie natomiast przedstawic wybrane. tonlcznego wzrostu rytmu serca. Nalezy jednak pamietac. kiedy obserwujemy spadek aktywnosci efektora. Uwaza sie (POl'. im nizszy byl poziom wyjsciowy.tpozostajacych w relacji z interesujaca go zmlenna lndywidualna. gdy nastepuje wzrost aktywnosci fizjologicznej.132 BIOLOGICZNE i -n--2J1&it dL1M:§!k '] ]& MECHANIZMY £2iiiilm ZACHOWANIA 2m~i1i PSYCH 0 F IZJO LOGIA 133 jsciowego. odnosi sie wlasnie do relacji miedzy poziomem wyjsciowym a wielkoscla obserwowanych zmian.introwersji. Bardzo czesto podkresla sie rownlez dokladnosc. Dlatego tez rozdzial ten stanowi jedynie wprowadzenie w problematyke badan psychofizjologicznych. sformulowane prawie siedemdzieslat lat temu przez J. w jakich sie pojawia. Klasyczne. jak pewnie powiedzialoby dzisiaj wielu badaczy.moze bye ona rozna zaleznie od rodzaju reakcji i warunkow. Trudno byloby jednak podac jedno ogolne sformulowanie tego prawa. w sensie scislym. Prawo wartosci poczatkowe] (law of initial value . badz na drugim rodzaju procesow. natomiast wzbudzenie ukladu sympatycznego prowadzi do wolnego. Najczesciej wskazuje sie na dwa specyficzne efekty bedace jego egzemplifikacjq: tak zwany "efekt sufitowy" (ceiling effect) i . takich jak uwaga mimowolna.2. ze mierzac zmiany aktywnosci psychofizjologicznej. mowa bezglosna. jesli pominac sama obecnosc aparatury pomiarowej. vv Podstawowe pojecia i koncepcje psychofizjologii Psychofizjologia w sposob naturalny dzieIi sie na wiele dziedzin badan. Efekt podlogowy z kolei odnosi sie do sytuacji. Zasieg badan wspolczesne] psychofizjologii jest tak duty. Uzywa sie rownlez terminu "poziom toniczny" na okreslenie wzglednie stalego poziomu danej zmiennej. Poniewaz badania psychofizjologiczne dotycza relacji miedzy zmiennymi psychologicznymi i fizjologicznymi. Zmiany fazowe to zmiany szybkie.2. im wyzszy byl poziom wyjsciowy. a [ednoczesnie . ze przedstawienie go w sposob wyczerpujacy przekracza mozliwosci jednego autora. Ostatecznym celem tych poszukiwan jest poznanie mechanizmow regulacji zachowania. jak i toniczne. 1975). staramy siy poznac jego dzialanie posrednio.1 Zmiany fazowe i toniczne Zmiany aktywnosci psychofizjologicznej dzleIi sie tradycyjnie na fazowe (phasic) i toniczne (tonic). tej sytuacji naiwlasciwsze wydaje sie potraktowanie LIV jako czynnika stanowiacego uzasadnienie dyrektywy metodologicznej mowiace]. ktorym mozna by bylo wytlumaczyc prawo wartosci poczatkowe]. Okreslenia .fazowy" i "toniczny" oznaczaja. analizujac sposob. zarowno fazowe. nieja rowniez zagadnienia wspolne dla wszystkich lub dla bardzo wielu dziedzin psychofizjologii.zahamowanie innych. Omowieniu takich problernow poswiecony jest niniejszy podrozdzial. lecz dlugotrwale. mogacych 4. jest odpowiedzla ukladu nerwowego na nowosc lub zmiane bodzca (sytuacji). reprezentatywne wyniki badan oraz specyficzny dla psychofizjologii aparat pojeciowy Mamy nadzieje. bedacego funkcja wczesniejszych reakcji. Wnioskowanie na ich podstawie 0 procesach psychicznych jest [uz sprawa znacznie bardziej zlozona. zainteresowanie badacza moze sie koncentrowac badz na jednym. nalezy starannie kontrolowac poziom wyjsciowy zycji bodzca.

wagotonii sprawily. Wojtaszek. lm wieksza redukuje niepewnosc. nie podlega habituacji. ze koncepcja rownowagi autonomicznej cieszy sie dzls niezbyt duzym zainteresowaniem badaczy. od lac. jak i wiele cech zewnetrznego zachowania. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z syrnpatykotonia (sympatheticotonia).Zatrzymaj sie i zorientuj w sytuacji". 1969). N ajciekawszym wynikiem uzyskanym w badaniach nad rownowaga autonomiczna bylo odkrycie. tyrn wiekszy odruch orientacyjny powinien wywolywac. ze komparator moze sam pobudzac uklad wzmacniajacy do pracy. ze bodziec orientacyjny odbierany jest przez nas jako komunikat 0 nastepujacej tresci. Prawldlo- wosc ty ilustruja dane w tabeli 4. wartoscl nizsze od 70 sa wskainikiem sympatykotonii. czy istnieja choroby lub zaburzenia idace w parze z wagotonia. badz tez na dominacji ukladu Rak (szybko postC?pujqcy) Rak (wolno postC?pujqcy) Gruzllca Nerwica Schizofrenia paranoidalna Katatonia 64. nervus vagus . oznaczany symbolem A. Bodice zewnetrzne lub aktywnosc wlasna prowadza zwykle do wiekszego pobudzenia jednej badz drugiej czesci ukladu autonomicznego. Wlelokmma ekspozycja bodzca W niezmienionej postaci prowadzi do zmniejszanla si~. Mierzac w standardowych warunkach na wielu roznych probach (dzieci i doroslych) rozne zmienne psychofizjologiczne (ich liczba w niektorych badaniach dochodzila do dwudziestu). lub nawet calkowitego zaniku OR. Odruch orientacyjny nalezy odrozniac od odruchu obronnego (defence reflex).nerw bledny). Wenger opracowala wskaznlk rownowagi auto nomicznej. Reakcji orientacyjnej towarzysza zarowno zmiany zewnetrznego zachowania (zahamowanie wykonywanych wczesniej dzialan. parasympatycznego. 1972). lub nawet niebezpieczne dla jednostki. co w efekcie prowadzi do wystapienia reakcji orientacyjnej. Habituacie reakcji orientacyjnej uwaza sie za [edna z najbardziej podstawowych form uczenia. czyli jego habituacjl (habituation). Poniewaz OR moze sie pojawic w odpowiedzi na brak bodzca. W innym ujeciu. zmienionej sytuacji mogloby zreszta okazac sie nieefektywne. 1969). Nie jest natomiast jasne. Do jej powstania przyczynily siy przede wszystkim prace przedstawicieli tak zwanej "szkoly energetycznej" (Duffy. Wenger i Cullen. Ieslt odbierany bodziec okaze sie zgodny (match) z modelem. N.wagotonii sformulowana zostala po raz pierwszy przez H. Sokolov. . ma wiec cechy reakcji bezwarunkowej. jesli byl on oczekiwany (a wiec pod nieobecnose sygnalow docierajacych z receptorow).74 . Oprocz takich zmian 0 charakterze doraznym obserwuje sie rowniez wzglednie stale (konstytucjonalne) roznice indywidualne. czyli jego dyshabituacje (dyshabituation). ze reakcja obronna. skierowanie narzadow zmyslu w kierunku bodzca) jak i wiele zmian wegetatywnych. ze wiekszosc osob cierpiacych na choroby somatyczne oraz choroby i zaburzenia psychiczne charakteryzuje sie wyraznie zaznaczona sympatykotonia. rozszerzenie irenic. Klasyczna koncepcja odruchu orientacyjnego zostala sformulowana przez E. ze dany bodziec lub sytuacja nie ma znaczenia dla jednostki. odpowiedzialny za tworzenie modeli (reprezentacji poznawczych) bodzcow oraz ich porownywanie (komparacie) z odbieranymi aktualnie bodzcami. 1993).5 Teoria aktywacji Koncepcja aktywacji w swej klasycznej postaci stanowila probe znalezienia jednego ogolnego mechanizmu wyjasniajacego zarowno zmiany psychofizjologiczne.). ktory rnozna by utozsamic z rownowaga autonomiczna (por.1. jakie stwarza koncepcja rownowagi autonomicznej. J ezeli zas nie rna takiej zgodnosci (mismatch). Wspolczesna wersja tej koncepcji jest przede wszystkim zasluga Marion Wenger i jej wspolpracownfkow. Kontynuowanie wczesniej rozpoczete] czynnosci w nowej. odpowiedzialny bezposrednio za generowanie reakcji orientacyjnych. wielkosc reakcji orientacyjnej traktowana jest jako miara wartoscl informacyjnej komunikatu (por. a ich srednia i odchylenie standardowe wynosza (dla populacji) odpowiednio 70 i 6. 4. Pierwszy z nich to uklad modelujacy. to znaczy uczenia sie tego. okreslane mianem rownowagi autonomiczne] (autonomic balance). rozumianego jako reakcja na nagle pojawiajace siy bodice (w warunkach laboratoryjnych reakcje zaskoczenia wywoluje sie najczesciej. zmiany postawy. Eppingera i L. rozumlanego jako reakcja na bodice silne lub szkodliwe.4 R6wnowaga autonomiczna Wiekszosc narzadow wewnetrznych rna tak zwane podwojne unerwienie autonomiczne: sympatyczne i parasympatyczne (zob. mowiac inaczej. w modelu Sokolova przyjmuje sie.37 58. Uwaza sie. sa niskie wartosci korelacji miedzy jej wskaznikami.99 61. oraz od odruchu zaskoczenia (startle reflex). 1972). Bernstein i Taylor. na przyklad chwilowy spadek rytmu serca. badania nad zgeneralizowanym popedem (Hull) oraz 4.z wagotenia (vagotonia. Iednym z problernow. wzrost napiecia miesnl szkieletowych czy wzrost aktywnosci elektrycznej skory. Koncepcja ta postuluje istnienie dwoch podstawowych mechanizmow. Wartosct A wyrazane sa w jednostkach umownych.10. Zmiana parametrow bodzca Iub jakiegos innego elementu sytuacji powoduje przywrocenie OR. wejscie do ukladu wzrnacnlajacego zostaje odblokowane. Sokolova (1963. inspirowanym teoria informacji. 1979. w drugim . Ten fakt oraz ogromna pracochlonnosc szacowania wskaznlkow sympatykotonii . stosujac bodice o szybkim czasie narastania). Hessa w roku 1910 (por.2. rozdz. lub tez. Wenger i Cullen. 3.30 63. Traktujac rzecz w pewnym uproszczeniu.I I ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ 13 4 BIOLOGICZNE MECHANIZMY mmww ~ ZACHOWANIA dzialac zaklocajaco (dystrakcyjnie) na procesy percepcyjne. Drugi to uklad wzrnacniajacy. w przeciwienstwie do orientacyjnej. Im wiecej informacji zawiera komunikat. polegaiace badz na dominacji ukladu sympatycznego. nieprzekraczajace na ogol 0. Wartosci wyzsze od 70 wskazuja na wagotonie. Koncepcja sympatykotonii . Sam odruch orientacyjny natomiast nie wymaga uczenia sie. ktorych badania siegaja poczatku lat czterdziestych (por. komparator blokuje wejscie do ukladu wzmacniajacego.2. Jednoczesnie nastepuje zmiana (aktualizacja) samego modelu bodzca.7. Rowniez analiza czynnikowa zmiennych psychofizjologicznych nie wskazuje na istnienie jednego silnego czynnika. Freeman). mozna wiec powiedziec.

ale do wydatkowania energii w roznych systemach fizjologicznych. Argumenty przedstawione uswiadomily badaczom. (2) Stosujac srodki farmakologiczne. Specyflka motywacyjna (motivational sJ)ecif/city . Niektorzy autorzy postuluja w zwiazku z tym traktowanie aktywacji jako konstruktu wielowymiarowego.S5) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla danego bodzca. (1) Obserwowane intrakorelacje i interkorelacje zmiennych psychofizjologicznych sa zbyt niskie w stosunku do tego. Przykladowo. Opisany stan rzeczy spowodowal.6 Specyfika reakcji o ile koncepcja aktywacji sugerowala istnlenie jednego kontinuum zmian psychofizjologicznych. Iesli aktywacja bylaby rzeczywiscie konstruktem jednowymiarowym. ze w miare wzrostu lub spadku poziomu aktywacji jednostki poziom wszystkich jej (lub przynajmniej wiekszosci) procesow psychofizjologicznych powinien sie zmienlac w tym samym kierunku. aktywnose psychofizjologiczna zalezy nie tylko od intensywnosci. badania Laceya prowadza do wniosku. (3) Analiza wielu badan pokazuje. by traktowac zmienne psychofizjologiczne jako wskainiki jednego i tego samego konstruktu teoretycznego. Status koncepcji aktywacji jako ogolne] koncepcji psychofizjologicznej zostal zakwestionowany pod koniec lat szescdziesiatych. ale i od kierunku zachowania. faktycznie jest ona konstruktem teoretycznym. co od nastawienia jednostki na aktywne badz bierne radzenie sobie z sytuacja. budzi zasadnicze watpliwosci. ze ten sam bodziec moze rniec rozne znaczenie dla roz- . Sam Lacey proponowal na przyklad rozroznianie aktywacji korowej. (2) Choc zazwyczaj przedstawia sie aktywacje jako kontinuum obserwowalnych stanow organizmu. czego mozna by oczekiwac na podstawie teorii aktywacji. dane ernpiryczne nie daja podstaw do tego.2. 4. Poniewaz koncepcja aktywacji byla rozwijana przez wielu autorow. te druga okresla sie czesto mianem wzhudzenia (arousa{). lub tez jako wymiar opisujacy roznlce mledzy osobnikami (czyli roznice interindywidualne). ktory jest charakterystyczny dla dane] osoby w dane] sytuacji. powtarzaiacy sie u wiekszosci osob. Ponize] przedstawiamy najwazniejsze punkty jego krytyki. "aktywacja nie odnosi sie do zewnetrznego zachowania organizmu. zabiegi chirurgiczne lub manipulacje zmiennymi psychologicznymi. powinnismy obserwowac wysokie korelacje (interkore1acje i intrakorelacje) miedzy zmiennymi psychofizjologicznymi.IS) oznacza sposob reagowania charakterystyczny dla dane] osoby. Specyflka sytuacyjna (stimulus specificity . zawarte miedzy glebokim relaksem a skrajnym podnieceniem. Pojawily si~ rowniez propozycje pomiaru tej zmiennej z pominieciem wskaznikow psychofizjologicznych. trudno byloby wskazac jakies jedno klasyczne jej sformulowanie. s.MS) odnosi si~ do sposobu reagowania. mozna wywolac dysocjacje (dissociation) rzekomych wskaznikow aktywacji. byl John Lacey (1967). Malmo. (4) Aktywacja jest konstruktem jednowymiarowym. zaczna sie zmieniac w sposob niezalezny od siebie.136 BIOLOGICZNE limtmi [ MECHANIZMY ZACHOWANIA ""E"" PSYC HOFIZJ OLOGIA 1 31 przez Laceya Mackay. N a poziomie operacyjnym konstrukt ten moze bye definiowany dwojako: jako wymiar opisujacy zmiany stanu jednostki (czyli roznlce lntraindywidualne). Duffy i inni. Iesli odroznia sie aktywacje osrodkowego i autonomicznego ukladu nerwowego. Takie okreslenia nie maja oczywiscie wiele wspolnego z sarna teoria aktywacji. autonomicznej i behawioralnej. ze wielkosc tonicznych zmian rytmu serca badz cisnienia skurczowego krwi zalezy nie tyle od sily samego stresora. Inaczej mowiac. Badania Obrista (1976) z kolei wskazuja. odkrycie funkcji ukladu siatkowatego pnia mozgu (Moruzzi i Magoun).aktywacji elektrodermalnej" itp. ktore wczesniej zmienialy si~ w sposob wzajemnie skorelowany. Istnienie specyfiki rnotywacyjnej znajduje swe uzasadnienie w tym. Okres najwiekszego rozkwitu teorii aktywacji przypada na lata piecdzieslate i szescdziesiate i wiaze sie z pracami takich badaczy.578). . Niekiedy mozna spotkac sie rowniez z traktowaniem aktywacji lub wzbudzenia w sposob czysto opisowy. Ujecia takie pozostaja jednak zasadniczo poza obszarem zainteresowania psychofizjologii. indywidualna i motywacyjna oraz tak zwana specyfike syndromu. Lindsley. po pro stu jako synonimu aktywnosci fizjologicznej. przygotowujacego organizm do zewnetrznego zachowania" (1972.aktywad! strtiktur czolowych mozgu". powtarzajacy sie w roznych sytuacjach. jest nlemozliwe do utrzymania. Nie przesadza to oczywiscie o przydatnosci koncepcji aktywacji dla innych dziedzin psychologii. (3) N ajlepszymi wskainikami aktywacji sa zmienne psychofizjologiczne. Najwazniejsze punkty tego ujecia mozna przedstawic nastepujaco: (1) W analizie zachowania nalezy rozrozniac jego kierunek i intensywnosc: aktywacja odnosi sie do mtensywnosciowego aspektu zachowania. a osoba. ze pojecie aktywacji stalo sie niejasne i wieloznaczne. Specyflka indywidualna (individual specificity . 1980). ze wbrew pierwotnej tezie teorii aktywacji. a jego funkcja wyjasniajaca. jak Hebb. to znaczy sprawic. Wedlug definicji Duffy. J ednowymiarowosc w ujeciu interindywidualnym oznacza z kolei. wyjasniajacego calosc zmian psychofizjologicznych. ktora przyczynila sie do tego w najwiekszym stopniu. 0 tyle koncepcja specyfiki reakcji (response specificity) kladzie nacisk na istnlenie wielu jakosciowo roznych reakcji. Z tezy 0 jednowyrniarowosci aktywacji w ujeciu intraindywidualnym wynika. ze zmienne. Engel. ze traktowanie aktywacji jako konstruktu jednowymiarowego. Ponizej omawiamy zasadnicze tezy tej koncepcji w ujeciu Elizabeth Duffy (1962). ze osoby o wysokiej aktywacji powinny miec wy- zszy poziom zmiennych psychofizjologicznych niz osoby 0 niskiej aktywacji. 1972) rozroznia sie specyflke bodzcowa. W literaturze (por. przynajmniej na terenie psychofizjologii. na przyklad za pornoca kwestionariuszy (por. ze kierunek zmian rytmu serca jest zwiazany z kierunkiem uwagi (Lacey. Mowi sie na przyklad o . 1967).

rozumianych jako zlozone zespoly (syndromy) reakcji. ze czlowiek rna mozllwosc swladornego oddzialywania na wlasne procesy fizjologiczne. Opisany proces uczenia mozliwy jest dzi~ki temu. W latach szescdziesiatych zaczely sie jednak pojawiac badania. PVA . 1978).. Dlatego tez obecnie m6wi sie zwykle 0 wzorcach reakcji (response pattern). Rycina 4-1 przedstawia cztery przykladowe sytuacyjne wzorce reagowania. czyli reakcji narzadow wewnetrznych (por.bezradnosc. MOT . Widac z niej na przyklad. 1978).7 Biofeedback Slowo biofeedback oznacza doslownie inforrnacje zwrotna 0 wlasnych procesach biologlcznych. W szczegolnosci zebrane przez Fahrenberga dane pokazuja. HR . Korygujemy nasze ruchy w nast~pnym rzucie.napiE/cie miE/sniezola. _ . odmienne jakosciowo od innych wzorcow. Wykorzystujac aparature pomiarowa. a wzorce sytuacyjne . wzorce motywacyjne . ze publiczne zabieranie glosu wywoluje szczeg6lnie duzy wzrost rytmu serca. §pecyfHm syndromu (symjJtom specificity) oznacza wreszcie sposob reagowania ehaJr<llkten'ystycZ1l1Yla okreslonego d svndromu zaburzen psychosomatyczli. lecz pilka pada na lewo od celu. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. EBF . kt6re bynajmniej nie mUSZqbye ze soba zgodne co do kierunku i nasilenia.reakcja konduktancji sk6ry. TEN .cZE/sloscoddeehu. ANG . za zgodij autora i wydawcy. Badania te. Z czasem badany moze nauczyc sie kontrolowac swoje procesy fizjologiczne bez "protezy" w postaci aparatury pomiarowej. czestosc rytrnu serca. Trudno byloby jednak rozstrzygnac.2. Rozlegle studia nad wzorcami reakcji psychofizjologicznych prowadzil ].amplituda tE/tnakrwi. w kt6ryms z kolejnych rzut6w. lecz tym razem pilka pada zbyt blisko.dostarczaia wielu spektakularnych danych potwlerdzaiacych istnienie indywidualnych. Miller. W praktyce przez biofeedback rozumie sie metode umozliwiajaca swiadoma modyfikacje wlasnej aktywno- WVPOWIEDZ USTNA POBIERANIE KRWI ANG MOT ANG MOT HR EEG PHR HR EEG skanych rowej. ze osoba moze obserwowac skutki wlasnych dzialari.cZE/slosc mrugania. planowane w ukladzie tr6jczynnikowej lub cztero- ZADANIE ARVTMETVCZNE TEST ZIMNA ANG MOT EEG EMG RA EBF PHR HR ANG MOT EEG PHR HR PVA SCR PVA RA SCR EBF EMG czynnikowej analizy wariancji .5-19%. ktora sytuacja wzbudza wyzszy poziom aktywacji. izolowanej zmiennej. sd fizjologiczne] 4.molywaeja. ze reakcje te nie podlegaja warunkowaniu instrumentalnemu.ych lub ]psychkznych (przykladowo. EMG . mozerny dostarczyc badanemu precyzyjnych i latwo czytelnych informacji 0 przebiegu jego proces6w fizjologicznych i nauczyc go dzieki temu swiadornego oddzialywania na ich przebieg. uwaza sie.gniew. SCR . ze indywidualne wzorce reakcji tlumacza srednio okolo 28-40% calkowitej wariancji mierzonych zmiennych psychofizjologicznych. Podstawy teoretyczne biofeedbacku wywodza sie z badan nad warunkowaniem reakcji wisceralnych. Dokonujemy kolejnych poprawek i wreszcie. E. sugerujace mozliwosc instrumentalnego warunkowania takich czynnosci. dziekl wykorzystaniu ino jej przebiegu.subiek~ Iywna oeena szybkosci rylmu serca. s: 53). Patrzac na te wyniki.. RY·CINA 4-1 ~_!l1III\1! !l1II'!l1II. U podstaw teorii biofeedbacku lezy zalozenie. Millera (1989). Reakcja organizmu rzadko kiedy ograniczonajestjednak do jednej. trafiamy do celu. Tym. wydzie1anie sliny i wiele innych (por.17-21%... 17. copyright Elsevier Science.m!I:IJ!IIIJ! Istote biofeedbacku dobrze ilustruje przyklad podany przez N. czyli uzyskuje odpowiednie informacje zwrotne. rozdz. motywacyjnych i sytuacyjnych wzorc6w reakcji. natomiast pobieranie krwi wplywa najsilniej na wzrost konduktancji sk6ry. jak i na ludziach. cisnienle krwi._1~i~i!:_i!l1ll:!. ze kazda z czterech sytuacji wywoluje inny (iakosciowo) rodzaj reakcji. uzyza lPomoc<}aparatury pomia- PVA RA SCR EBF EMG RA EBF EMG SCR Wzorce aktywacii zaobserwowane w czterech sytuaciach eksperymentalnych Skr61y oznaezajij mierzone zmienne psyehologiezne (piE/Cpierwszych zmiennyeh) i psycholizjologiczne: PHR .bodice (zadania) x osoby badane x reakcje (zmienne psychofizjologiczne) x replikacje tych samych plan6w badawczych . Miller.). Powiedzmy.napiE/cie. Zazwyczaj obserwuje sie r6wnoczesne BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA zmiany wielu zmiennych.szybkosc rytmu serca. RES . co unlernozllwta (lub przynajmniej bardzo utrudnia) takie oddzialywanie. EEG . jest brak odpowiednich informacji zwrotnych lub tez zbyt mala ich dokladnosc. HEL . mozna latwo stwlerdzic.energia rytmu alIa. jak aktywnosc elektrodermalna. . ze osoby neurotyczne charakteryzuja sie czesto podwyzszonyrn napieciem rniesniowym).1 138 nych os6b. Wedlug: Fahrenberg (1986. Kimmel. Fahrenberg wraz ze swoim zespolem (Fahrenberg. ze uczymy si~ rzucac pilkq do kosza. prowadzone zar6wno na zwierzetach. Wykonujemy rzut. Bez takich informacji uczenie byloby niemozliwe (wystarczy wyobrazic sobie nauk~ rzucania do kosza przez osob~ niewidomq). 1973. lecz jedynie warunkowaniu klasycznernu (zob. 1986).

niezaleznie od Catona. nalezy je najpierw wyodrebnic z czynnosci spontanicznej. nadclsnienle tetnicze. czyli badanie (doslownie: zapis) aktywnosci elektrycznej mozgu rna dluga. P (parietal) .przedczolowa. RYCINA4·2 ~ruiJ! ruiJ!ii __ !iruiJiruiJiiruiJ' ruiJ!ruiJ~i!! . migrena. parzyste . Wkrotce potem. (Miller. Basmajian.Beck i Cybulski. Tradycyjnie rozroznia sie dwie podstawowe dziedziny elektroencefalografii: badanie spontanicznej aktywnosci elektrycznej mozgu (spontaneous electrical activity of the brain) oraz badanie potencjal6w wywolanych (evoked potentials . Wiqzq sie one glownie z problemem wlasciwej kontroli (skadinad bardzo trudnej) zmiennych ubocznych i zaklocajacych.centralna. Liczby identyfikujq elektrody umieszczone w tej samej okolicy.ciemieniowa. jak napieciowy bol glowy. takirni jak ekspozycja bodzca czy rozwiazywanie zadania. Catonowi udalo sie dokonac rejestracji potencjalu elektrycznego mozgu psa. czy tez obserwowane zmiany tych reakcji sa pochodna innych procesow. ktore stanowia po pro stu regresje do sredniej (Miller. Po pierwsze. nastawienia itp. ktory w roku 1929 dokonal pierwszej rejestracji aktywnosci elektrycznej mozgu czlowieka. oczekiwania. lek i wiele innych (por. ku aktywnosci spontanicznej przedmiotem analizy sa zmiany potencjalu elektrycznego w takiej postaci. ze te bardzo obiecujace wyniki trudno jest powtorzyc. mozemy Aktywnosc elektryczna rnozgu Elektroencefalografia (electroencephalography). Wymaga to specjalnej analizy. W wielu wypadkach rehabilitacja taka pozwala odzyskac utracona wczesniej kontrole nad aparatern rniesniowym (por. takie jak wizualizacja (imaging) wykonywanych czynnosci. Doniesienia na temat skutecznosci biofeedbacku budza jednak czesto wiele watpliwosci. Cooper. Obecnie podkresla sie czesto. Dose szybko okazalo sie jednak..skronio· wa. W wypadku EP analizowane sa zmiany potencjalu pozostajace w scislym zwiazku czasowym z okreslonymi zdarzeniami. i _I i I'. aktywnoscl rnozgu Ocenia siy. obserwowane zmiany moga bye efektern spontanicznej fluktuacji stanu zdrowia chorego lub naturalnych mechanizmow obronnych organizmu. Basmajian.moze angazowac rozne procesy poznawcze. wypadkow lub zabiegow operacyjnych. A1 i A2 (preauricular). a w literaturze mozna znalezc liczne doniesienia na temat jego skutecznosci w leczeniu takich zaburzen. W wypad- Rozmieszczenie elektrod do pomiaru EEGwed'ug systemu 10-20 Symbole literawe oznaczajq okolice m6zgu: 0 (occipita~ .3. w jakiej sa one generowane przez duze populacje kornorek rnozgu. efekty przypisywane biofeedbackowi moga bye niespecyficznym skutkiem innych elementow procedury terapeutycznej. Fp (prefronta~. 1989). czy mamy tu do czynienia z instrumentalnym warunkowaniem reakcji wisceralnych.platki uszne (elektrody odniesienia). zaburzenia gastryczne. bo ponadstuletnia historie (por. Zasygnalizowane problemy zmienily sposob patrzenia na biofeedback.EP). 1989). Liczby nieparzyste oznaczajq lewq p61kUIIl. ze mozg czlowieka sklada sie z okolo dziesieclu mlliardow neuronow polaczonych ze soba w bardzo skomplikowany sposob. powstalych w nastepstwie chorob. przede wszystkim . 1978. 0 ktore] bedzie mowa nize] (por. ze oddzialywanie blofeedbacku na procesy fizjologiczne moze opierac sie na roznych mechanizmach. Po drugie. 1993). . biofeedback zaczyna bye rowniez stosowany w praktyce jako metoda terapeutyczna. T (tempora~. Przykladajac dwie elektrody do powierzchni czaszki. W efekcie od polowy lat siedemdziesiatych zauwaza sie wyrazne zmniejszenie zainteresowania podstawowymi badaniami nad biofeedbackiem.140 Iednoczesnte jednak pozostawalo nierozstrzygniete pytanie. C (centra~. Przy braku dobrze dobranych grup kontrolnych za efekt biofeedbacku moga bye uznane takie zmiany stanu fizjologicznego. Poczawszy od lat sledemdziesiatych. badz tez relaksacja (biofeedback stosowany jest czesto w polaczeniu z relaksacja). podobne osiagniecie zanotowali dwaj polscy uczeni .prawa p61kulll m6zgu.potyliczna. luz w roku 1879 brytyjski emu fizjologowi R. 1989). W skazuje sie zwlaszcza na dwie kategorie BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OF IZJOLOGIA 14 1 4.1 Generowanie elektrycznej czynnikow utrudniajacych ocene efektywnosci biofeedbacku. a w szczegolno sci . Oddzialywania ukierunkowane na zmiane napiecia miesni szkieletowych (EMG-biofeedback) stosowane sa rownlez w rehabilitacji niektorych zaburzeri nerwowo-miesniowych. F (fronta~. Poczatkowe badania wskazywaly na mozliwosc instrumentalnej kontroli reakcji autonomicznych nawet u osobnikow. epilepsja. takich jak zachowanie terapeuty i stosowane przez niego instrukcje slowne (efekt placebo). Schmitt. Osselton i Shaw. Aby zaobserwowac tak specy£iczne zmiany.czolowa. 1980). 1978). ktorych miesnie szkieletowe zostaly sparalizowane kurara.zmian aktywnosci rniesni szkieletowych. Bergera (1929). Za ojca wspolczesne] elektroencefalografii uwaza sle jednak niemieckiego badacza H. Zachodzace w neuronach procesy czynnosclowe zwiazane sa z generowaniem potencjalu elektrycznego oraz (bardzo slabego) pola magnetycznego.

w odleglosciach stanowiacych 10 lub 20% ich calkowitej dlugosci (stad nazwa systemu). sumajego wartosci surowych bedzie dazyla do zera. czyli na pomiarze jego wartosci w ustalonych odstepach czasowych. W systemie tym elektrody rozmieszczone sa wzdluz linii poprowadzonych po powierzchni czaszki. obecnie w coraz wiekszym stopniu stosuje sie analize llosciowa. Poniewaz sygnal EEG rna postac dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej.za pornoca przetwornika analogowo-cyfrowego . RYCINA4-3 Aby wyniki pomiar6w elektroencefalograficznych prowadzonych w roznych laboratoriach byly por6wnywalne. copyright Panstwowy Zaklad Wydawnictw Lekarskich. Niekt6re z nich. iglica (spike). kt6rej wielkosc zmienia sie bezustannie w czasie. W niekt6rych badaniach. znany jako "system 10-20".nazwa pochodzi od ksztaltu fali) . czyli przeplyw pradu rniedzy dworna biegunami tdi-pol znaczy doslownie dwa bieguny). a nawet 256. okreslenie "indeks alfa = 50%"oznacza. zwana elektroencefalogramem. co bardzo utrudnia ich 10- H. Charakterystyke podstawowych rytm6w EEG przedstawia tabela 4. o ile tradycyjna analiza sygnalu EEG rna glownie charakter [akosciowy i oparta jest na wzrokowej ocenie elektroencefalogramu. 128. nawet rejestrowany z jednego odprowadzenia. ze w wybranym odcinku zapisu 50%czasu zajmuja fale alfa. ktore latwo mozna poddac analizie Ilosciowej. zwlaszcza nastawionych na obrazowanie aktywnosci e1ektrycznej m6zgu. za zgodq wydawcy.2 i rycina 4-3.142 JJffiffiffl1mOOiK_ BIOlOGICINE Jill MECHANIZMY Uk Ud ~-%m ZACHOWANIA Jm J PSYCHOFIZJOlOGIA 143 1 LEi ill b~_-. czyli obliczyc tak zwany indeks fali. < 20 < 10 <30 100-200 klad K-complex . Dlatego tez [ako mlare amplitudy sygnalu przyjmuje sie jego wariancje. Powstawanie dipoli mozliwe jest dzieki specyficznej budowie kory. wykorzystujaca technike komputerowa. Od roku 1958 obowiazuje standard zaproponowany przez Sygnal EEG. Z drugiej strony sa badania. zwana tez moca (power) lub energia sygnalu. Zrodlem sygnalu rejestrowanego na powierzchni czaszki moze bye jednak kilka dipoli. prostopadle do powierzchni czaszki. beda wspomniane w dalszej czesci rozdzialu. rejestracja sygnalu EEG musi odbywac sie w ustalony. na przy- delta Uwaga. stosowanajest znacznie wieksza liczba elektrod: 32. Zakres CZ'i'stotliwosci 8-12 (8-13) 13-30 (14-30) 30-50 4-7 <4 rytmu alta i beta podawany jest roznie w roznych zrodlach.m'M1 1& zarejestrowac wystepujaca miedzy nimi roznice potencjalu. w kt6rych sygnal EEG rejestrowany jest tylko z kilku wybranych odprowadzeri. 4-2). interesujacych badacza. b d -----' 50llV 1s Przykfadowe zapisy podstawowych rytmow EEG 4. rna bardzo zlozona strukture. Zgodnie z nia zjawiska elektryczne powstajace w poszczeg6lnych neuronach mega bye traktowane w skali makro jako dipol. czyli fala ostra. Charakterystyk~ sygnalu EEG generowanego przez duze populacje neuron6w oraz jego rozklad przestrzenny wyjasnia teoria dipolowa. (b) zapis z udzialem fal beta. przykladowo. Przykladowo. Poklasyfikowanie krzywej EEG na rozne fale pozwala ocenic wzgledny udzial kazde] z nich w analizowanym fragmencie zapisu.3 Analiza sygnatu EEG ~ kalizacie.2 Rejestracja sygnatu EEG (a) regularne fale alfa w ukladzie wrzecionowym. Opr6cz rytm6w wymienionych w tabeli wyroznia sie wiele innych rodzaj6w fal. daiac w efekcie charakterystyczna krzywa. to z kazde] sekundy zapisu analogowego otrzymamy 1000 dyskretnych wartosci liczbowych. usredniona dla wybranego przedzialu czasowego..fala zlozona z kornponentu wolnego i szybkiego. kt6rej pewne warstwy ulozone sa kolumnowo. 'rye. Umiejscowienie kazde] elektrody oznaczone jest kodem literowo-liczbowym (por. Dzialanie przetwornika polega na pr6bkowaniu sygnalu. Innym sposobem analizy sygnalu EEG jest analiza spektralna. oraz wrzeciono (spindle . 64. standardowy spos6b (por. Pozwala ona przedstawic zlozona fale jako sume prostych fal sinusoidal- . Pivik i in. po lewej stronie zaznaczono umiejscowienie elektrod. 1993). W badaniach klinicznych standardem jest 19 elektrod czynnych (tak zwanych odprowadzen). (d) zapis z dobrze widocznymi falami delta. Pole elektryczne generowane przez dipol rozprzestrzenia sie w otaczajacych tkankach z-sila malejaca wraz z odlegloscia i moze bye rejestrowane na powierzchni czaszki. 4. Zrekonstruowano na podstawie: Majkowski (1975).3.rejestrowanego sygnalu ciaglego (analogowe- go) na dyskretne wartosci liczbowe. Iaspera (1958). H. usytuowanych zgodnie z systemem 10-20.t&ill!ill MiT Htti illi1l!1m!H1rn!GmlH1!iiOO . Jedna z podstawowych miar sygnalu EEG jestjego amplituda. Rejestracja dwubiegunowa. Najstarsza metoda jego analizy (zapoczatkowana jeszcze przez Bergera) jest poklasyfikowanie go na fale (rytmy) 0 roznei czestotliwosci i amplitudzie.3. sygnal pr6bkowany jest z czestotliwoscia 1000 Hz. (c) zapis z udzialem fal theta. dotyczacy sposobu umiejscowienia elektrod. Podstawowym krokiem analizy ilosciowej jest zamiana . J esli.

144 nych. 1993). Efekty takiej analizy prezentowane sa najczescie] w postaci mapy. przedstawione zostaly w tabeli 4. 1995. badz tez poszczegol- nych jego rytm6w (por. Zmiana taka. rozdz.1989).6-11. 1995). przestrzennyrozklad pola elektrycznego mozgu (por.). prowadzonych od lat piecdziesiatych (por.7-7. przede wszystkim ruch6w oczu pod zamknietymi powiekami (rejestrowanych metoda elektrookulograficzna) oraz zmian napiecia miesni szkieletowych (por.9 Hz). Dopiero oko10 dwunastego roku zycia dziecka rytm alfa staje sie podobny do zapisu charakterystycznego dla os6b doroslych. Majkowski. Analiza spontanicznej aktywnosci EEG jest szeroko wykorzystywana w elektroencefalografii klinicznej (por. 1994.8 8. Choc wyniki badari empirycznych wskazuja na istnienie asymetrii p61kulowej w zakresie wymienionych funkcji.6-3. 1990). cyklicznie powtarzajace sie fazy. alIa (8. uwazana jest za wskaznik wzbudzenia kom6rek kory. Od czasu klasycznych badan R. Majkowski. Krzysztola Owczarka. W wieku zaawansowanym (po szescdzlesiatym piatym roku iycia) czestotliwosc fal alfa zmniejsza sie. jak i towarzyszace] zdarzeniom. Mozliwe jest tez oszacowanie prawdopodobnej lokalizacji i orientacji (w przestrzeni tr6jwymiarowej) generator6w analizowanego pola elektrycznego (dipoli). podczas gdy polkula prawa . ryc. 1953).6-11. :3 aktywnoscl spontanicznej Rytrn alfa jest podstawowym rytmem EEG. Urbanski. theta (4.5-36. Zgodnie z tradycyjnym pogladern polkula lewa rna odpowiadac g16wnie za przetwarzanie informacji jezykowych. okreslana jako desynchronizacja rytmu EEG. Poczatkowo rna on niska amplitude i jest slabo ustrukturalizowany. Sperry'ego (1982) jednym z dorninujacych problem6w w badaniach nad m6zgiem stala sie 1.. 4. Rytmy theta i delta zasadniczo nie wystepuja w stanie czuwania u os6b doroslych (ich obecnosc moze wskazywac na patologie). RyelNA 4·4 . charakterystycznym dla czlowieka w stanie relaksu.7 Hz) i beta (12. 1994). Rytm EEG wykazuje wyraznie zmiany rozwojowe. J edna z podstawowych metod stosowanych w badaniach nad asymetria polkulowa jest analiza aktywnosci elektrycznej m6zgu. Juz z najwczesniejszych donieslen wynikalo. jak sie potocznie sadzi (por. wystepuja w nim okresy wysokiej aktywnosci. myslenie syntetyczne i emocje pozytywne. Mapy udostE1pnionedziE1kiuprzejmosci dr. 3. Najwazniejsze cechy aktywnosci fizjologicznej.7 Mapowanie spontanicznej aktywnosci EEG Mapy przedstawiajq rozklad przestrzenny wzglE1dnejmocy sygnalu delta (1.za przetwarzanie informacji wizualno-przestrzennych (takich jak na przyklad rozpoznawanie twarzy ludzkich). nie jest ona tak prosta i jednoznaczna. Dzieki duze] szybkosci przetwarzania informacji i pojemnosci pamieci komputera mozliwe jest uzyskanie wielu map obrazujacych stan czynnosciowy m6zgu w kr6tkich odstepach czasu (na przyklad co kilka milisekund).7 Hz). U os6b mlodych charakterystyka sygna1u EEG moze bye wskaznikiem stopnia dojrzalosci osrodkowego ukladu nerwowego. Fazy te moga bye rozrozniane na podstawie zapisu EEG oraz innych wskaznikow psychofizjologicznych. ze sen nie jest zjawiskiem jednolitym.szybkie ruchy oczu) i cztery fazy non-REM. Zauwazono tez. myslenie analityczne oraz emocje negatywne. Sanders i Hartshorne. Ray. Budohoska i Grabowska. Aserinsky i Kleitman. . Umozliwia to ilosciowa analize poszczeg6lnych rytmow EEG (por. choc zazwyczaj nie spada ponizej 8 Hz. Otwarcie oczu powoduje zanikanie rytmu alia i pojawianie sie w to miejsce rytmu beta.4 Charakterystyka Uiew:Top Bee. Rozroznia sie faze snu REM (rapid eye movement . na podstawie analizy sygnalow odbieranych jednoczesnie z wielu odprowadzen (z roznych okolic mo- BIOLOGICZNE MEeHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJOLOGIA 145 funkcjonalna asymetria polkulowa. Lewine. 1995). sa natomiast typowe dla snu. charakterystyczne dla poszczeg6lnych faz snu. Lewine i Orrison.3.6-3. na kt6rej roznymi kolorami lub odcieniami szarosci zaznaczona jest amplituda sygnalu EEG. ze sen nie jest po pro stu okresem obnizonej aktywnosci m6zgu. Pivik. Przeciwnie. Komputerowe techniki mapowania (mapping) aktywnosci elektroencefalograficznej pozwalaja oszacowac. 1986).' 4. F He fE :FOANEC cer. 4-4). Lewine i Orrison. Szczeg6lne zainteresowanie zgu) . choc jest ona inna niz ta obserwowana na jawie.8 Hz).3.7-1. z zamknietymi 'oczarni. a takze sluzyc do diagnozy zaburzen rozwojowych (por. Mimo d1ugotrwalych badan mechanizm fizjologiczny snu oraz jego znaczenie biologiczne w dalszym clagu budza wiele pytan (POl'. zar6wno spontanicznej. Orrison. lecz mozna w nim wyroznic charakterystyczne. w trakcie wykonywania roznych zadan lub w roznych grupach badanych (por. Analiza spontanicznej aktywnosci elektrycznej rnozgu stanowi rowniez podstawowa metode w badaniach nad snem.

4. dlatego tez proponujemy tlumaczyc go jako potencjaly towarzyszace zdarzeniom. Potencjaly egzogenne dostarczaja informacji 0 stanie funkcjonalnym ukladu nerwowego i z tego powodu sa czesto wykorzystywane w diagnostyce medycznej (por. dwa bodice (S1 i S2) pozostajace we wzajemnej relacji (contingency).AEP). jak i endogenny. Przy prezentacji potencja16w na rycinach przyjmuje sie zazwyczaj zasade. na przyklad. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H OFIZJ OLOGIA 147 cjaly.3) nie przekracza 10 mV. W rzeczywistoscl wiele potencjal6w rna zar6wno komponent egzogenny. McCallum i Winter. (3) potencjaly somatosensoryczne (somatosensory evoked potentials . Lewine i Orrison. par. ktorych cechy zaleza glownie od fizycznych wlasciwoscl bodzca. Zmiany takie sa na ogol niewielkie i trudno je odroznic od spontanicznej aktywnosci m6zgu. 4. odkryta zostala w roku 1964 przez W. G. a amplituda kr6tkolatencyjnych potencjal6w pnia m6zgu siega ledwie 2 m V.SEP). w badaniach potencjalu P300 moze to bye odcinek EEG zawarty miedzy 100 ms przed ekspozycja bodzca i 800 ms po jego ekspozycji. (2) potencjaly wzrokowe (visual evoked potentials . to dla kazdego z 1000 punkt6w czasowych otrzymamy srednia wartosc potencjalu z 300 pomiar6w. w odstepie okolo 1 sekundy. Przykladowo.7. Parametry potencjal6w mozna czesto odczytac z ich symbolicznych oznaczen. Ponize] przedstawiamy niekt6re z nich. Technika usredniania potencjal6w opiera sie na kilku podstawowych zalozeniach: (1) spontaniczna aktywnosc EEG (czyli szum) rna charakter losowy. aktywnosci£! motoryczna lub aktywnoscia poznawcza osoby badane]. wielokrotnie replikowanego w niezmienionej postaci.3. scisle zlokalizowana w czasie odpowiedzia mozgu. ale jeden z nich wyraznie dominuje nad drugim. Technika usredniania wymaga rejestracji wielu odcink6w elektroencefalogramu. to amplituda potencjalu P300 (por. Dla podkreslenia. natomiast symbol P300 . CNV pojawia sie w6wczas. Zazwyczaj jest to bodziec ostrzegawczy i imperatywny (nakazujacy jakies dzialanie). odkryto wiele potencjal6w 0 specyficznym znaczeniu psychologicznym. co z aktywnoscia wlasna podrniotu.3. zarejestrujemy 300 reakcji na bodziec. a sygnal bedzie pr6bkowany z czestoscia 1000 pr6bek na sekunde.5 Potencjaly wywolane mozgu Aktywnosc elektryczna m6zgu jest wypadkowa dzialania wielu roznych czynnik6w. 4. na przyklad z ekspozycja bodzca sensorycznego. a dodatnie w dol. Najczesciej jest to technika usrednlania.7 Potencjaly endogenne Badanie potencjal6w endogennych zajmuje bardzo eksponowane miejsce we wspolczesnej psychofizjologii. Role taka przypisuje sie potencjalom wywolanym m6zgu. J esli. w przeciwieristwie do egzogennych. amplitudy i czasu utajenia (latencji). 1964).146 badaczy skupia na sobie faza snu REM. J ednym z najzywie] dyskutowanych problem6w jest relacja miedzy snem a przebiegiem proces6w poznawczych na jawie. Cooper. 4.1 Negatywna tala oczekiwania Negatywna fala oczekiwania.3. kt6ra ujawnia siy w zmianie aktywnosci korowej. Poczynajac od lat szescdziesiatych. symbol Nl oznacza pierwszy (dlugolatencyjny) potencial negatywny. to w mlare wzro- stu liczby pr6b srednia wartosc szumu bedzie dazyla do zera. w literaturze anglojezycznej okresla siy je terminem event-related potentials (ERP). Potencjaly wywolane charakteryzuje sie najczesciej za pornoca trzech podstawowych parametr6w: polarnosci (pozytywnej lub negatywnej). osiagajace swoje maksimum w momencie . podczas gdy srednia wartosc sygnalu pozostanie bez zmian. nie sa wywolywane (evoked) przez same bodice. Uwaza siy. Przykladowo.potencial pozytywny o latencji 300 ms.2). Badacze poszukuja wiec takich wskaznikow tej aktywnosci. ze w czasie tej fazy nastepuje najwieksze nasilenie marzen sennych. 4. Waltera i wsp6lpracownik6w (Walter. Iedna z najbardziej podstawowych klasyfikacji opiera sie na modalnosci bodzca. a nastepnie jego wartosc w kazdym punkcie czasowym jest usredniana. tab. Do potencjalow egzogennych zaliczamy te potencjaly. Aldridge. takich jak jego modalnosc.3.w psychofizjologii poznawczej. (2) wartosc sygnalu (potencjalu wywolanego) jest we wszystkich pr6bach taka sarna. pojawiajaca sie w zwiazku z jaklms zdarzeniem. Jesli zalozenia te zostana spelnione. W opisanych warunkach mozna zaobserwowac wychylenie (shift) potencjalu w kierunku negatywnym. (3) sygnal i szum sa nieskorelowane ze soba (sa addytywne). Termin ten nie rna jak dotad odpowiednika w jezyku polskim. lecz jedynie towarzysza pewnym zdarzeniom (na przyklad ekspozycji zadania) pobudzajacym aktywnosc podmiotu. czestotliwosc czy amplituda. kt6rej oryginalna nazwa brzmi contingent negative variation (CNV).3.VEP). zachodzi potrzeba ich klasyfikacji. Z punktu widzenia psychologii najwazniejszy jest podzial na potencjaly egzogenne i endogenne. zwlaszcza zas . kt6re mozna by traktowac jako specyficzna odpowiedz na okreslone zdarzenie. Na podstawie tego kryterium wyroznia sie: (1) potencjaly sluchowe (acoustic lub auditory evoked potentials . Do zaobserwowania tak malych zmian potrzebna jest wiec specjalna analiza sygnalu EEG. 1995). cieszace sie szczeg6lnym zainteresowaniem badaczy. iz potencjaly endogenne. ze wartosci ujemne narastaja ku g6rze. kiedy osobie badanej eksponuje sie. Zarejestrowany sygnal jest pr6bkowany (mierzony) w stalych odstepach czasowych. Potencialy endogenne definiuje §i~ jako poten- 4. Przykladowo.7.6 Klasyfikacja potencjarow wywolanych Ponlewaz liczba analizowanych potencjal6w m6zgowych jest bardzo duza. o ile fale alfa maja amplitude okolo 30-50 V (por. pozostajacych w scisle] relacji czasowej (time-locked) do wybranego zdarzenia. ktorych cechy zwiazane s<!nie tyle z charakterystyka flzyczna bodzca. Potencial wywolany jest specyficzna.

3.20) -linia cienka.3. nie jest ono natomiast zwiazane bezposrednio z selekcja i wy- v [mV] -0. rye.bodice znaczace wywoluja wieksza reakcje niz bodice nieznaczace. 4). Hillyard. Eksponuje sie w nim badanemu dwa wyraznie rozniace sie od siebie bodice dzwiekowe.4 Negatywna fala uwagi Odkrycie potencjalu processing negativity (PN).042 O. Uwaza sie. Zgodnie z koncepcja rewizji modelu poznawczego bodzca (context updating). 1985). 1965). bodziec kontrolny (p = 0. H. ze w pierwszych badaniach mial on postac wychylenia pozytywnego 0 latencji okolo 300 ms (por. jak oczekiwanie. H. 4. osiagajacego wartosc maksyrnalna (mogaca przekraczac 15 m V) w momencie wykonania reakcji. za zgodq wydawcy. Amplituda P300 zalezy glownie od dwoch cech bodzca: jego znaczenia i prawdopodobienstwa .. motywacja oraz intencja dzialania. 4. zwiazane jest z badaniami nad mechanizmem uwagi selektywnej (por. zwlazany z gotowoscia do dzialania. potencial P300 jest wskaznikiem procesu zachodzacego w pamieci operacyjnej. Braren. Liczba ekspozycji bodzc6w n = 200.3 Potencja+ P300 Potencial P300 (P300 potential).:::2i~3!i03ra-~~::::~::::tromo- Potencial P300 zarejestrowany z odprowadzenia tzw. nie wywoluje go natomiast mimowolna reakcja motoryczna.7. kontekst zostaje poddany rewizji. gdy osobajest swiadomie nastawiona na wykonanie ruchu.166 -0. nazywanego w [ezyku polskim negatywna fala uwagl. a aktywnosc taka manifestuje sie w postaci potencjalu P300. Schwendt i Picton. ze przy bardziej zlozonych zadaniach latencja P300 moze siygac nawet 800 ms. zostal opisany po raz pierwszy przez S. copyright American Medical Association. Naatanen. J esli eksponowany bodziec nie zgadza sie z oczekiwaniami. 1965).083 0. liczaca na przyklad 100 lub wiecej ekspozycji. Bereitschaftspoten- tial). 4-5). Wyniki badan pokazuja. niem.2 Potencja+ gotowoscl W roku 1965 dwaj niemieccy badacze.3. 4. ze przy ekspozycji bodzcow dzwiekowych do obojga uszu 25'vL t bodziec swietlny potencjal szybko narastaj~cy sygnal diwl~kowy )l 1 sekunda nacisni~cie klucza t fala oczekiwania bodziec swiellny sygnal diwi~kowy )l nacisni~cie klucza potencjal wolno narastaj~cy Negatywna «(NV) Potencjal typu A (po lewej) i typu B (po prawej). ~ RYCINA4·5 ekspozycji bodzca S2 (por. Wedlug: J. 1977). Bodice eksponowane sa z rozna CZystoscia (na przyklad 20%i 80%)w kr6tkich odstepach czasu (okolo 1 sekundy lub mniej). ryc. ze amplituda CNV zmniejsza sie przy braku ekspozycji bodzca bezwarunkowego (efekt po dobny do wygaszania reakcji warunkowej). ~ RyelNA 4·6 !il177!il1' lIl@]t@JEt@lrrlrrl !il1li!il1[lfrrmrrJrrlrr: rrlillliOO_1rr! _rrrrrKW!Warr: . utworzonego na podstawie wczesniejszych doswiadczen. Badania Hillyarda i wspolpracownik6w (1973) wykazaly. Potencjal gotowosci rna postac powolnego. oznaczany tez symbolem P3. stopniowo narastajacego wychylenia w kierunku negatywnym. Zubin i John. Do interpretacji takiej sklanial Waltera fakt. 1977. sforrnulowana przez E.04~ 0.80) -linia gruba. W przeciwienstwie do CNV wystapienie RP nie wymaga bodzca ostrzegawczego. Niektorzy badacze uwazaja. ze generowanie P300 wiaze sie z kontrolowanym przetwarzaniem informacji i wymaga identyfikacji bodzca oraz zaklasyfikowania go do jednej z kilku kategorii. 1973. Sam Walter interpretowal CNV jako wskaznik oczekiwania wywolanego przez bodziec sygnalowy (warunkowy). historycznej nazwy. ze bodziec kluczowy wywoluje wyraznie wiekszy potencial P300 niz bodziec kontrolny. ze wczesniejsze ekspozycje bodzca tworza kontekst.7. ile razy 6w bodziec jest eksponowany. zwiazany z odbiorem bodzca ostrzegawczego. ze CNV rna dwa komponenty: wczesny. Deecke (Deecke i Kornhuber. Zazwyczaj badany rna reagowac na jeden z bodzcow lub Iiczyc. jaki daje wzmocnienie czesciowe).166 0. odkryli inny potencjal dlugolatencyjny (wolny). Kornhuber i Deecke. Nazwa potencjalu pochodzi stad.208 -0.125 -0. Poznie] okazalo sle.208 Amplituda Odprowadzenie: PZ FH!Ioo. oddball task PI w czasie wykonywania Bodziec kluczowy (p = 0. Donchina (1981). (1971. Typowym schematem umozliwiajacym otrzymanie P300 jest tak zwany oddball task.148 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HOFIZJ OLOGIA 149 konywaniem reakcji. Dose powszechnie przyjmuje sie. kt6ry polega na rewizji modelu bodzca. ze RP jest wskaznikiem wolicjonalnej gotowosci do reagowania motorycznego . Mowlac w pewnym uproszczeniu. 4-6). natomiast bodice rzadsze (mniej prawdopodobne) . Tecce.RP.--~~~f-16c~~o2b. na kt6rego podstawie generowane sa oczekiwania dotyczace jego nastepnych ekspozycji. s. przyjmuje sie tu.083 -0. zapowladaiacy ekspozycie innego (znaczacego) bodzca. a mianowicie potencial gotowosci (readiness potential . i pozny. Mimo to nie zmieniono pierwotnej. Wyrozniony bodziec okreslany jest mianem bodzca kluczowego (target). Suttona i wspolpracownik6w (Sutton. W spolczesnie CNV bywa interpretowana jako wskaznik takich procesow.125 0.pojawia sie on wowczas.wieksza reakcje niz bodice czestsze (bardziej prawdopodobne) (Duncan-Johnson i Donchin. ulozone (w spos6b pseudolosowy) w dluga serie.7. Hink. a takze przy zmniejszaniu sie prawdnpodobienstwa jego ekspozycji (efekt podobny do tego. Kornhuber i L. uwaga.

w tym w szczegolnosci tak zwanych metod obrazowania (imaging) (pOI'. Show (pOI'. ze poszczegolne cechy bodzca mega bye dostepne analizie na roznych etapach procesu przetwarzania informacji (por. ze mierza one wprost czynnosc komorek mozgu. Cacioppo. ktore pracuja w temperaturze bliskiej zera absolutnego (su- cechuja sie doskonala rozdzielczoscia czaSOWq (temporal resolution).MMN) jest R. 1995). proces ten zachodzi nlezaleznie od uwagi badanego i znaczenia bodzca. 1986).. Tiitinen. Poczatki nowoczesnych.3.MEG) jest metoda badania pola magnetycznego generowanego przez komorki nerwowe. Elektromiografta (elect'romyograjJhy. ale szczegolnie interesujace efekty daje zastosowanie tego schematu w tak zwanej wersji pasywnej. Ich praca zalezy wylacznie od ukladu nerwowego. Obie r Aktywnosc elektryczna mlesni Czlowiek rna trzy rodzaje miesni: poprzecznie prazkowane (szkieletowe). Metody obrazowania funkcjonalnego dzielimy na dwie zasadnicze grupy (por. Mediatorem przenoszacym pobudzenie z neuronu na wlokno miesniowe jest acetylocholina. Wyniki pokazuja. odkryl aktywnosc elektryczna miesni i przewodnictwo nerwowo-miesniowe.jego kurczenie. Kazdy motoneuron unerwia grupe w16kien mlesnlowych.5 Potencjal nlezgodnoscl Odkrywca potencjalu nlezgodnoscl (mismatch negativity . ze mozemy zaobserwowac MMN w pasywnej wersji oddball task. Pierwsza grupa metod obejmuje obrazowanie aktywnosci elektrycznej mozgu (brain electric activity mapping . a rejestrowane zmiany sygnalu pojawiaja sie z minimalnym opoznlenlem w stosunku do procesow neuronalnych odpowiedzialnych za ich generowanie. Paavilainen. iz mamy tu do czynienia z automatycznym wykrywaniem roznicy (mismatch) miedzy bodzcami na podstawie ich wlasclwosci fizycznych. Jacobson. Pole to jest niezwykle slabe. psychofizjologicznych badan elektromiograficznych przypadaja na lata trzydzieste naszego wieku i wiqzq sie miedzy innymi z nazwiskami takich badaczy. na ktore badany ma swiadomie zwracac uwage. W badaniach zmian neuromagnetycznych towarzyszacych zdarzeniom stosuje sie podobne metody analizy sygnalu jak w analizie potencjal6w elektrycznych (lacznie z technika usredniania). jak i sygnaly magnetyczne towarzyszace zdarzeniom (event-related magnetic signals).Naatanen. miesien sercowy i miesnie gladkie (na przyklad w scianach . Niektore z nich. ktory nazwano negatywna fala uwagi. W badaniach elektromiograficznych (Cacioppo i in. ze relacja miedzy intensywnoscia tych zmian a intensywnoscia czynnosci neuronalnej jest duzo bardziej zlozona. pozwalaja natomiast na stosunkowo dokladna lokalizacjy badanych procesow mozgowych. Do tych metod zalicza sie pozytronowa tomografle emisyjna (positron emission tomography . Ich poczatkow mozna siy dopatrywac juz w pracach L.). a nastepstwem tego jest praca mechaniczna miesnia . ze mimo zaabsorbowania uwagi zadaniem bad ani roznicuja bodice w drugim kanale: bodice rzadsze (tak zwane dewiacyjne) wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu niz bodice czestsze (standardowe).3. Dalsze badania doprowadzily do wniosku. R. w drugim zas serie zlozona z dwoch roznych bodzcow dzwiekowych eksponowanych z rozna czestoscia.8 Niektore nowe metody badania czynnosci mozgu Ostatnie trzy dekady przyniosly niezwykle szybki rozwoj nowych metod badania mozgu. pozwalaja badac lokalizacje i dynamike (zmiany w czasie) czynnosci mozgu. choc [ednoczesnle nie wykluczaja tego. Galvaniego. W poczatkach XIX wieku dokonano pierwszej rejestracji potencjalu elektrycznego miesni (wykorzystujac w tym celu skonstruowany wlasnie wowczas galwanometr). Pobudzenie kornorki miesniowej wywoluje zmiane jej potencjalu elektrycznego (ktory mozemy zarejestrowac technika elektromiograficzna). tworzac wraz z nimi tak zwana jednostke ruchowa (motor unit). C.PET) oraz czynnosciowy rezonans magnetyczny (junctional magnetic resonance imaging .7. Uzyskane wyniki potwierdzaja istnienie mechanizmu wczesnej selekcji bodzcow. 1990. Hillyard i Hansen. Rowniez ksztalt i parametry czasowe sygnalow magnetycznych sa podobne do charakterystyki potencjalow elektrycznych.fMRl). 0 ktorym byla juz mowa wczesniej. ze zmiany przeplywu krwi i zuzycia glukozy sa tylko posrednia miara aktywnosci mozgu. niz sie wczesnie] spodziewano (pOI'. Hose wychwytywanej glukozy moze bye miara intensywnosci procesow naczyn krwlonosnych). Lewine. Metody PET i fMRl nie zapewniaja tak dobrej rozdzielczosci czasowej jak EEG czy MEG. Bada sie zarowno spontaniczna aktywnosc neuromagnetyczna. jeszcze pod koniec XVIII wieku. 4. wskazuje. par. 1986) moga bye stosowane elektrody wklu- perconduciing quantum interference devices . Glukoza jest jedynym materialem energetycznym wykorzystywanym przez komorki mozgu.SQUIDs). Wykorzystuje sie w nim dwa kanaly sluchowe. co stawia technice pomiarowej bardzo wysokie wymagania. Naatanen i jego wspolpracownicy (POl'. 4. Klasycznym schematem umozliwiaiacym otrzymanie MMN jest opisany juz wczesnie] oddball task (zob. wywoluja wieksza negatywizacje potencjalu korowego niz bodice w drugim kanale. a takze zaobserwowano aktywnosc elektryczna miesni w czasie wykonywania ruchow wolicjonalnych. materialy nadprzewodzace.BEAM). jak na przyklad tomogratia komputerowa (computerized axial tomography . 4. Wykorzystuje sie w niej. miliardy razy slabsze od pola ziemskiego. Metabolizm komorek mozgu ocenia sie glownie na podstawie zuzycia glukozy. jak E. Orrison i in. 1995). Hausmanowa-Petrusewicz.. Jiang i Alho. Druga grupa metod obejmuje obrazowanie przeplywu krwi w naczyniach mozgowych oraz obrazowanie metabolizmu komorek mozgu. Naatanen. oraz obrazowanie aktywnosci magnetycznej mozgu. Ograniczenia PET i fMRl wynikaja przede wszystkim z faktu. MEG zapewnia lepsza rozdzielczosc przestrzenna i pozwala na znacznie precyzyjniejsze lokalizowanie generatorow mierzonych sygnalow (lokalizacje dipoli) niz BEAM. Zdaniem Naatanena. 1990).3. dostarczaja informacji 0 strukturze mozgu i jej zmianach (a zwlaszcza 0 odchyleniach od normy) podczas gdy inne. ze zrodlem opisanej roznicy jest odrebny (to znaczy majacy wlasny generator) potencjal korowy. Badania elektromiograficzne maja dluga historle.7. Tassinary i Fridlund. 1990. 1995). ktory jako pierwszy. Waznq zaleta obu metod jest to.4. czynnosciowych.EM G) zajmuje S1? pomiarem i analiza czynnosci elektrycznej miesni szkleletowych.1 Podstawy fizjologiczne i pomiar Neuron ruchowy (motoneuron) laczy siy z kornorka (wloknern) miesniowa za pornoca synapsy nerwowo-miesniowej (plytki koncowej). Hartshorne. A. zwane metodami obrazowania czynnosciowego (junctional imaging). 1993). W jednym z nich prezentuje sie material zadaniowy absorbujacy uwagy badanego. Davis i W. zwiazanego z ukierunkowana uwaga. Magnetoencefalografia (magnetoencephalography .r 150 (czyli w dwoch kanalach jednoczesnie) bodice. miedzy innymi. Co wiecej. badania pokazuja.CAT lub CT).3. Fakt. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. a poniewaz nie magazynuja one tej substancji. Miesnie nie maja stalego napiecla tonicznego ani wlasnych automatyzmow czynnosciowych.

2 Zastosowanie EMG w psychologii Psychologiczne znaczenie miesni szkieletowych laczy sie przede wszystkim z faktem. Goldstein.2. (3) w wypadku trudnych tekstow w porownaniu z tekstami latwyrni. Choc niekt6re efekty aktywnosci miesniowej mozna latwo zaobserwowac w postaci molarnego zachowania (zmiany postawy. Wyniki wspomnianych badan pokazuja.1 EMG a reakcje sensomotoryczne 4. zeby wyobrazaly sobie lub przypominaly wykonywanie roznych czynnosci motorycznych. 1981) potwierdzaja istnienie gradientu w pomiarach napiecia rniesni i czestosci oddechu. dajq sie natomiast rejestrowac za pomoca EMG. dose czesto. pompowanie opony czy pisanie listu. w ktorych badani wyobrazali sobie czynnosci o charakterze jezykowym (liczenie. ze napiecie miesniowe w czasie oczekiwania na sygnalizowany bodziec imperatywny (ale nie w trakcie wykonywania samej reakcji) jest pozytywnie skorelowane z szybkoscia reagowania. proszono. Tak wysoka czestotliwosc sprawia. W szyst- . Wyniki uzyskane przez S. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonanie zadania (task-relevant) idzie w parze ze spadkiem napiecia miesni nieuczestnlczacych bezposrednio w czynnosci zadaniowej. jak i w por6wnaniu do wykonywania zadan niejezykowych (na przyklad rysowania ksztaltow geometrycznych. subte1ne stany emocjonalne) moga nie ujawniac sie w obserwowalnym zachowaniu. 4.zamiast duze] liczby pojedynczych pik6w uzyskuje sie wtedy gladka linie (kontur). takich jak unoszenie ciezarow. w tym rowniez wzrost napiecia miesniowego. zarowno w por6wnaniu do stanu spoczynkowego. angazujacych procesy jezykowe. (2) u osob zle piszacych w por6wnaniu z dobrze piszacymi.. Sygnal wyprostowany rnoze bye nastepnie poddany wygladzeniu (smoothing) . sformulowana jeszcze w latach piecdziesiatych. potwierdzone pozniej przez innych badaczy (por. (2) Niekt6re procesy psychiczne (na przyklad mowa wewnetrzna. czyli obliczanie jego zsumowanej war to sci (integrated EMG . co moze niekiedy obnizac trafnosc wniosk6w wyciaganych z zapis6w EMG. kt6re trudno byloby uchwycic innymi metodami. Poniewaz jednak najwieksza energia sygnalu EMG rniesci sie w przyblizeniu w przedziale 10-200 Hz. Osoby badane. Napiecie miesni mowy wzrasta wraz ze wzrostem trudnosci zadania.IEMG) dla wybranego przedzlalu czasowego.2. stwierdzono wzrost napiecia mlesni jezyka i warg. Jacobson (1932) jeszcze w latach 1925-1932. McGuigan (1970) przedstawil przeglad dwudziestu siemiu badan poswieconych temu zjawisku. Poczatkowo aktywnosc aparatu mowy analizowano w spos6b mechaniczny. Najczesciej stosowana metoda analizy jest integracja sygnalu. a takze pozwala rejestrowac zmiany 0 szybkim przebiegu i niewielkiej amplitudzie. pozniej. sluchania rnuzyki). wystapienie gradientu moze bye wskaznikiem wysilku lub zaangazowania w wykonywane zadanie. jest ono wleksze: (1) u os6b zle czytajacych wpor6wnaniu z dobrze czytajacymi. Zgodnie z inna hipoteza. obserwuje sie czesto. rozwiazy- Pionierskie badania nad aktywnoscia miesniowa towarzyszaca wyobrazeniom (imaging) prowadzil E. ze wierne zarejestrowanie surowego sygnahi EMG jest bardzo trudne. Dalen i Storfjell. ze w zasadzie sa one jedynym efektorem. wiec proste sumowanie jego wartosci dawaloby wynik bliski zeru. Zdaniem Malmo (1965).4. 1972). gardla. M. Svebaka i wspolpracownik6w (Svebak. a czestotliwosc . Elektrody wkluwane pozwalaja na rejestracje potencjalow czynnosciowych z pojedynczych wlokien miesniowych lub poszczeg6lnych jednostek motorycznych. daje mozliwosc jej monitorowania w spos6b clagly. a pozniej z jego spadkiem.2 EMG a mowa bezglosna W czasie wykonywania roznych czynnosci poznawczych. w czasie nieprzerwanego wykonywania zadan umyslowych lub sensomotorycznych nastepuje ciagly wzrost aktywnosci fizjologicznej. wywolanego trudnoscia zadania lub dzialanlem czynnik6w stresowych (Cacioppo i in. Uwaza sie. Sygnal EMG rejestrowany powierzchniowo jest niezwykle zlozony. (1) Pomiar EMG umozliwia precyzyjna. pisanie. ilosciowa ocene aktywnosci miesni. za ktorego pomoca mozemy bezposrednio oddziaIywac na otoczenie.rowniez na inne uklady). postulowana przez teorie aktywacji. F. J ego amplituda moze stegac kilku miliwolt6w. (4) w wypadku tekst6w slabo czytelnych w por6wnaniu z dobrze czytelnymi. ze napiecie niektorych miesni. 1971). 4. zaczeto stosowac rnetode elektromiograflczna. recytowanie wiersza). W pr6bach. ze wzrost napiecia rniesni zaangazowanych w wykonywane zadanie moze bye wskaznikiem nastawienia (set) badz przygotowania do wykonania reakcji motorycznej (motor preparation). Wzrost taki nazwano gradientem (gradient). elektromiograficzny dostarcza wielu lnformacji 0 procesach. Taki ksztalt zaleznosci przypomina krzywa w ksztalcie odwr6conej litery V. lub tez ujawniac sie w spos6b trudno zauwazalny. Jesli reakcja wymagana od badanego jest dobrze wycwiczona. Malmo (1957) zaobserwowal na przyklad. obserwuje sie wzrost aktywnosci aparatu mowy mimo braku mowy glosne]. podbrodka). Istnieja dane sugerujace.. Podwyzszone] aktywnosci miesni mowy moze tez towarzyszyc wzrost czestosci oddechu oraz napiecia miesni reki dominuiace] (ale nie miesni innych konczyn). N alezy jednak pamietac. warg.152 wane bezposrednio w miesieri lub elektrody powierzchniowe. pomiar Wyniki wczesnych badan Davisa (1938). natomiast wyobrazaniu sobie obiekt6w przestrzennych towarzyszyly odpowiednie ruchy galek ocznych (przykladowo. Andreassi.2. ze przy dlugotrwalym rozwiazywaniu zadan sensomotorycznych napiecie miesni poczatkowo idzie w parze ze wzrostem poziomu wykonania.4. Badania tego zjawiska maja dluga histone. pokazuja. W badaniach psychofizjologicznych stosuje sie jednak z reguly elektrody powierzchniowe. ze czlowiek rna moz-Iiwosc swiadomego wplywania na napiecie swoich miesni szkieletowych (a za ich posrednictwem . ze podczas bezglosnego wykonywania czynnosci umyslowych angazuiacych procesy jezykowe. wyobrazanie sobie wiezy Eiffla szlo w parze z pionowymi ruchami oczu). Dlatego tez pierwszym etapem analizy Ilosclowe] jest zazwyczaj wyprostowanie sygnalu (na przyklad zamiana wszystkich wartosci ujemnych na dodatnie). zapamietywanie tresci jezykowych.3 EMG a wyobrazenla 4.10 000 Hz. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHO F IZJOLOGIA 153 wanie zadan arytmetycznych itp. moze bye wskaznlklem wysilku badz og6lnego poziomu aktywacji. mimika twarzy) . Zaobserwowano wzrost napiecia miesni odpowiedzialnych za wykonywanie wyobrazonych lub przypominanych ruch6w. zwlaszcza miesni karku.4. dla ulatwienia rejestracji. nastepuje wzrost aktywnosci miesni zwiazanych z mowa (jezyka. Eason i White. poczynajac od lat trzydziestych. Sygnal EMG rna charakter dwukierunkowych wychylen wzgledem linii zerowej. przeprowadzonych w latach 1900-1966. przy jednoczesnym braku zmian napiecia innych rniesni. takich jak ciche czytanie. nie zaobserwowano natomiast podobnej prawldiowosci w zmianach szybkosci rytmu serca i konduktancji sk6ry. 1989. 1990.4. sluchanie tekst6w. po wstepnym okresie relaksacji. odfiltrowuje sie najwyzsze czestotliwosci sygnalu. Iak pokazuje Linda Garrity (1977). pozwalajaca latwo ocenic wartosc sygnalu w wybranych punktach czasowych.

aby sadzic.fEMG) szczegolnie dobrze roznicuje emocje pozytywne i negatywne.PSVC H OF IZJ 0 LOGIA 155 razne roznice miedzyplciowe . testy czujnosci) prowadzi do wzrostu napiecia miesni szkieletowych mimo braku obserwowalnych reakcji zewnetrznych.4. zmianami szerokosci zrenicy oraz reakcja mrugania. Schwartz wraz ze wspolpracownikami (Schwartz. Uzyskane przez niego wyniki okazaly sie niezwykle spojne.reaguja tylko w dobrym swietle (lest to tak zwane widzenie fotopowe). ze EMG twarzy (facial EMG . nieco mniejszy . 1976). problemowych) i sensomotorycznych (czas reakcji. Salt. Czynnosciorn wyobrazonym moga tez towarzyszyc inne zmiany fizjologiczne. ze wymienione wczesniej rnies- Aktywnosc oka W podrozdziale tym przedstawimy dziedziny badan psychofizjologieznych zajmujace sie roznymi aspektami aktywnosci oka. semantycznych. natomiast napiecie miesni karku obnizalo sie w stosunku do poziomu wyjsclowego. stwierdzono wy- I I 4. Po trzecie wreszcie. nie dobrze roznicuja roznego typu bodice o pozytywnej i negatywnej walencji emocjonalnej (na przyklad szczesliwe badz zagniewane twarze. Emocjom pozytywnym towarzyszy podwyzszone napiecle mlesniajarzmowego (lac. Miedzy innymi Shaw (1940. ze napiecie miesni ust wzrasta bardziej przy rozwiazywaniu zadan semantycznych niz przy rozwiazywaniu zadan ortograficznych. Siatkowka oka zawiera dwa rodzaje elementow swiatloczulych (fotoreceptorow): czopki i preciki.mlesni ust i gardla. Fair. dan. slegajaca 150 000/mm2. Dalsze badania pokazaly. podczas gdy napiecie miesni przedramienia nie roznicu]e obu tych za- Badania nad zaleznoscia miedzy EMG twarzy a ekspresia emocji zainspirowane zostaly praca Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zunerzqt (1988/1872). Jedne z pierwszych badan elektromiograficznych nad ekspresja emocjonalna twarzy przeprowadzil G. ale maja wysoki prog wrazliwosci . Lang. 4.2. takie jak szczescie. ze elektromiogram pozwala efektywnie roznicowac podstawowe emocje. nie rna ieh natomiast zupelnie w dolku centralnym. Choc koncepcja Darwina oparta byla na wyrywkowych obserwacjach. ze latwosc generowania reakcji fizjologieznych zalezy w duzym stopniu od charakteru wyobrazeri (rodzaju skryptow): wyobrazenia zawierajace opisy reakcji sa bardziej efektywne niz wyobrazenia zawieraiace wylacznie opisy sytuacji.1 Ruchy oczu Ruchy oczu stanowia integralny element procesu percepcji wzrokowej. tym mniejsze powinny bye zmiany EMG. ze rozwiazywanie zadan umyslowych (percepcyjnych. Dolek centra1ny charakteryzuje sit. Im wiekszy dystans dzieli miejsce rejestracji od ogniska aktywnosci miesniowej. za: Cacioppo i Tassinary. Ekman. musculus zigomaticus). E. Najwieksza gestosc precikow przypada na czesc siatkowkl znajdujacej sie w odleglosci okolo 20 stopni katowych od osi optycznej oka. Uzyskane przez nieh wyniki wskazuja. ze roznice miedzy emocjami byly znacznie mniejsze u osob depresyjnych niz u osob niedepresyjnych. Dla procesu widzenia istotne znaczenie rna rozmieszczenie obu rodzaiow fotoreceptorow. gdy zapoznamy sle z ogolna budowa oka. Systematyczne badania nad tym zagadnieniem prowadzil miedzy innymi U. Preciki odpowiadaja za widzenie w slabym swietle (widzenie skotopowe). Badania jacobsona zostaly potwierdzone pozniej przez innych badaczy.4. musculus corrugator). ze w trakcie wyobrazanego podnoszenia ciezarow wzrost napiecia miesni jest proporcjonalny do wlelkosci ciezaru. podczas gdy w pozostalej czesci slatkowkl jest ich nie- . i kie te zmiany ustepowaly na polecenie zrelaksowania sie. ]. wykazano. Dimberg (1990). Langa prowadza do wniosku. Prawie piecdziesiat lat temu Davis (1939) sformulowal tak zwana zasade ogniska reakcji rniesniowych. awersyjne badz nieawersyjne bodice sensoryczne). Po pierwsze. 1990) stwierdzil. Istnieja pewne podstawy. 1979). Po drugie.5. stwierdzono. W innym eksperymencie prezentowano badanym argumenty niezgodne z ich wlasnymi postawami. ze zmiany takie moga miec charakter specyficzny i wskazywac na okreslony rodzaj aktywnosci umyslowej. Badania P.2. leh znaczenie staje sie jasne. Uzyskane przez nieh wyniki pokazaly. Mandel i Klerman. ze zmiany EMG roznicuja ludzi 0 roznym poziomie leku. lubiane badz nielubiane pejzaze. Sformulowana przez Davisa zasada stala sle podstawa programu badan podjetych przez J. Czopki odpowiadaja za widzenie ostre (widzenie detali) i widzenie barw. na przyklad zmiany rytmu serca (por.5 EMG twarzy a ekspresja emocji 4. ze myslowa analiza takich problernow wywoluje najwlekszy wzrost napiecia miesnl podbrodka. W siatkowce czlowieka znajduje sit. Iednoczesnie jednak stwierdzono bardzo duze roznice indywidualne w wyrazistosci ekspresji emocjonalnej. z kolei bardzo duza gestoscia czopkow. Zgodnie z nia procesy umyslowe uzewnetrzniaja sie w sposob mimowolny (acting out) za posrednictwem wybranej grupy miesni.choc przedstawiciele obu plci wykazuja podobny wzorzec ekspresji emocjonalnej. Zaobserwowano tez.4 EMG a przetwarzanie informacji Wyniki wielu badan wykazuja. E. zmiany elektromiograficzne u kobiet sa wieksze i lepiej roznicuja emocje pozytywne i negatywne. Stwierdzono. smutek i gniew. ponadkulturowych wzorcow ekspresji emocjonalnej. Autor przedstawil w niej teze 0 istnieniu uniwersalnych. a mianowicie ruchami oczu. Petty'(1981). T Cacioppo i R. okolo 120 milionow precikow i 6 milionow czopkow. natomiast emocjom negatywnym .podwyzszone napiecie miesnia marszczacego brwi (lac. systematyczne badania prowadzone w latach poznlejszych przyniosly wiele danych potwierdzajacych jej trafnosc (por. 1973).

aby utrzymac analizowany obraz w centrum siatkowki. . spelna 10 000/mm2• Dolek centralny pozwala objac obraz rowny okolo 1. mozemy rejestrowac ruchy oka w plaszczyznie pionowej Iub poziomej.. Poniewaz pole ostrego widzenia oka jest relatywnie male. jak i mimowolne. na ktory patrzy badany.. ryc..·········_······E . w czasie ktore] oko jest skierowane w jeden punkt obrazu. 4-7). W momencie gdy ruch skokowy zostanie zainicjowany. Widac to wyraznie.ruchy wsteczne. choc niezbyt dokladna metoda badania ruchow oczu jest elektrookulografia (electrooculography .. Ruchy zbiezne wiqzq sie z widzeniem trojwymiarowym i sa one zasadniczo mimowolne. B . Dla odbioru informacji wzrokowych najwleksze znaczenie mala cztery rodzaje ruchow oczu (por. Metode te wykorzystuje sie miedzy innymi do badania ruchow oczu w czasie snu... ·E .~ .. 1979. zwiazane z dowolna zmiana fiksacji (fixation) wzroku. E ... copyright University of Minnesota Press.. .-. najwazniejszych punktach obrazu.. "'...poczCjtekwiersza.••• . RYCINA 4·8 ~ !IllII ~ RYCINA4·7 . Dowolne ruchy podazania pojawiaja sie podczas sledzenia wolno porusza[acych sie obiektow. Niektore z nich (metoda lusterkowo-fotograficzna) pozwalaja na rejestracje ruch6w oka z dokladnoscia wieksza niz jedna minuta katowa.. jego parametry (zakres.. Stosunkowo latwa. ale koncentruja na wybranych.. R . ryc.. 4-8). - " R .. zarowno dowolne.. W warunkach wymagajacych dokladnej percepcji niezbedne sa zatem szybkie i precyzyjne ruchy oczu.... Kazda kropka oznacza 1/50 sekundy... . nie dluze] niz 100 milisekund..: ~. nawet jesli oko zasloniete jest powieka.. ze tylna CZySegalki ma potencial bardziej ujemny niz jej CZySeprzednia). ze ich glowna funkcja jest stabilizacja obrazu na siatkowce.. Szybkosc ruchu skokowego moze siegac 800 stopni katowych na sekunde.. 4. . .koniec wiersza.. za zgodCjwydawcy.5 stopnia katowego.156 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC HO F IZJ OlOGIA 157 Polega ona na rejestracji zmian potencjalu elektrycznego generowanego przez galke oczna (wykorzystuje sie tu fakt. Szczechura i Terelak. Iesli jednak szybkosc katowa obiektu przekroczy pewna grantee..:::::::::::::::.. Odpowiada to w norrnalnych warunkach trzem. czterem znakorn standard owego druku (por. Mlodkowski i Mlodkowski....1. lnne (fotookulografia) umozliwiaja rejestrowanie ruchow oczu na tle obrazu. analizy obrazu dokonuje sle poprzez jego przeczesywanie (scanning) punkt po punkcie.. (2) ruchy mimowolne kompensujace ruch glowy Iub ruch poruszaiacego sleoblektu: (3) dowolne ruchy podazania (pursuit).. .5. ····. . ... dzieki czemu nawet obszerne ruchy trwaja relatywnie krotko.3 Ruchy oczu w czasie percepcji wzrokowej lstnieje bardzo wiele metod badania ruch6w oczu (por. co stanowi 1/10000 pola widzenia. 1993): (1) ruchy zbiezne (obu galek ocznych). gdy rejestruje sie na przyklad punkty fiksacji wzroku w czasie ogladania zlozonych obrazow (por. w czasie ruchu skokowego zas oko jest funkcjonal- 4. (4) ruchy skokowe (saccadic)... Odbior informacji nastepuje w czasie fiksacji. R I linia ruchu gtowy .... 1993)..::::·:::~-::~::::::::::.. Ruchy skokowe s~ najszybszym i na]bardziej zlozonym rodzajern ruchow oka. szybkosc) nie moga juz ulec zmianie. Niezalezne od naszej woli sa tez ruchy oczu kompensujace ruch glowy (tak zwane odruchy przedsionkowo-wzrokowe) i ruchy kompensujace ruch postrzeganego obiektu (tak zwany oczoplas optokinetyczny).. Punkty fiksacji nie rozkladaia sie przy tym losowo.. 1993).EOG)...... Wadaptacji wg: Tinker (1965).1.:::···· .. Uwaza sie... Wiele metod pomiarowych rnoze bye stosowanych w warunkach naturalnych... Szczechura i Terelak.. Modelowa sytuacja pozwalajaca obserwowac ruchy skokowe oczu jest czytanie tekstu (por. ze ruchy skokowe maja charakter balistyczny lub wstepnie zaprogramowany (po zainicjowaniu zachowuja sie podobnie jak kula wystrzelona z karabinu).. linia ruchu gtowy _. Dlatego tez mowi siy.··8·..1 Charakterystyka ruch6w oczu 4. zwiazane z widzeniem trojwyrniarowym.1. ··. Przykladaiac pare elektrod w pobllzu oczodolu (powyzej i ponizej oka lubz lewej i prawej jego strony).2 Rejestracja ruch6w oczu Oko jest w stanie wykonywac roznorodne ruchy.5. 0 ••••••••••••••••• .' .5. oko zaczyna wykonywac szybkie ruchy skokowe. Skladaja sie na nie dwa elementy: szybka zmiana polozenia galki oczne] oraz pauza fiksacyjna.. nie slepe. W czasie gdy przesuwamy •••••••••••••••••• B· ... ... Szczechura i Terelak. ·. E 2 Ruchy oczu osoby czytajqcej biegle (1) i czytajqcej slabo (2) Oznaczenia: B .

pozwala az szesnastokrotnie zwiekszyc ilosc swiatla wpadaiacego do wnetrza oka. Podobne wyniki uzyskano. w ktorych stosowano miedzy innymi tak drastyczne bodzce. Kahneman.). Powiekszenie srednicy zrenicy od jej wartosci minimalnej. ze zaleznosc rniedzy trudnoscia zadania a wlelkoscia reakcji zrenicy nie jest w pelni liniowa .-'"" 158 (w sposob zamierzony) wzrok wzdluz linii tekstu. i miesnia promienistego. stwierdzono. Najwiekszy postep obserwuje siy w poczatkowei fazie nauki. po czym szerokosc zrenicy wracala do normy.2. zmeczenie (psychiczne lub fizyczne).5. Czas trwania przerwy fiksacyjnej maleje w rnlare nabywania wprawy w czytaniu. wy[sciowa szerokosc zrenicy. W wypadku trudniejszych fragmentow tekstu oko wykonuje niekiedy ruch powrotny do poprzedniego punktu fiksacji. 1996). jak [asnosc i barwa swiatla. systematyczne badania nad tym problemem datuja sie dopiero od lat szescdzteslatych. ze reakcja zrenicy wzrasta wraz ze wzrostem motywacji badanych. habituacja. Reakcja zrenicy na czynniki psychologiczne jest relatywnie mala. BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA 4. matke z dzieckiem lub atrakcyjnego mezczyzne. jest niezwykle dluga i obejmuje miedzy innymi takie czynniki. rozroznianle bodzcow dzwiekowych. stosujac wiele innych rodzajow zadan umyslowych. Asarnow. Sarkin i Dykes. ktory jq rozszerza. Zmiany szerokosci zrenicy zaleza od dwoch miesni gladkich: miesnia okreznego.nieliczne dane wskazujace na reakcjy w odwrotnym kierunku traktowane sa jako kontrowersyjne. dotyczy zmian szerokosci zrenicy jako wskaznlka emocji i zainteresowan. W klasycznych badaniach Hessa (1965) badani wykonywali mnozenie 0 rosnace] trudnosci: 8 x 13. Nie potwierdzaja jej rowniez wyniki otrzymane przez innych badaczy (por. rowniez zapoczatkowanych przez Hessa. ze efektem dzialania czynnikow psychologicznych jest zawsze rozszerzenie zrenlcy . regulujqcym Ilosc swiatla padajacego na elementy swiatloczule slatkowki.zadania 0 bardzo duzej trudnosci powoduja mniejsza reakcje niz zadania srednio trudne (Granholm. Hess sforrnulowal hipoteze. ze wykonywaniu zadan umyslowych towarzyszy rozszerzenie zrenicy. Aby wiec mozna jq bylo rzetelnie zaobserwowac. operatorow komputerow itp. jak E.5. Mimo podjecia kilku prob. Znacznie szerszy zakres maja zmiany zachodzace w siatkowce. Ianisse. 1974). Hess. w wyniku pelnej adaptacji do ciemnosct (mogacej trwac do 40 minut). 1965) autor ten zaobserwowal. od lac. 13 x 14 i 16 x 23. 1965). nie przekracza na ogol 0. wynoszacei w przyblizeniu 8 mtlimetrow. zwlaszcza tam. wplyw bodzcow sensorycznych modalnosci niewzrokowych (por. Badania Zimmera (1993) pokazuja. 1993). Stwierdzono przy tym. Kiedy ekspozycje zadania umyslowego poprzedzano bodzcem ostrzegawczym. reakcja wywolywana pobudzeniem ukladu parasympatycznego (zwezenie zrenicy) jest znacznie szybsza niz reakcja wywolana pobudzeniem ukladu sympatycznego (rozszerzenie zrenicy). to material 0 negatywnym nacechowaniu emocjonalnym powinien prowadzic do zwezenia zrenlcy. drugi . miedzy innymi. Pierwszy z nich unerwiony jest przez uklad parasympatyczny. to jest miedzy klasa pierwsza a czwarta. stwierdzono.2. ze reakcja zrenicy jest doskonale zsynchronizowana z przebiegiem czynnoscl poznawczych: maksimum reakcji obserwowano dokladnie w momencie rozwiazania zadania. ze szerokosc zrenicy stanowi najlepszy fizjologiczny wskaznik wysilku poznawczego (mental effort) badz uwagi (obu tych terminow Kahneman uzywal zamiennie). ze dlugosc przerwy fiksacyjnej zalezy tez od cech samego tekstu.5 milimetra. do wartosci maksymalnej. Takie dane sklonily Kahnemana do sformulowania hipotezy. natomiast mezczyzni reaguja silniej na zdjecia atrakcyjnych kobiet. ze przy zadaniach 0 tej samej trudnosci rozszerzenie zrenicy jest wieksze u osob o nizszym ilorazie inteligencji niz u osob o wyzszym ilorazie inteligencji. a zmiany te maja charakter wyraznie antycypacyjny. H. Podobnie jak w wypadku innych efektorow.2 Szerokosc irenicy a atrakcylnose bodica 4. Kahneman uwazal. ze kobiety reaguja wiekszym rozszerzeniem zrenicy niz mezczyzni na zdjecia przedstawiajace dziecko. Kahneman. Rozszerzenie zrenicy wzrastalo w miare mnozenia coraz wiekszych liczb. Przeglad niektorych badan dotyczacych tego problemu mozna znalezc w pracy Szczechury i Terelaka (1993). Tak wiec nie rna przekonywajacych dowodow na to. gdy wypadaja na slowach rzadkich. mogacych wplywac na szerokosc zrenicy w badaniach pupilometrycznych. Lista zmiennych ubocznych i zakloca[acych. ktory najlepiej roznicuje wzbudzenie wywolane wysilkiem umyslowym i wzbudzenie wywolane czynnikami stresowymi. 4. Fiksacje staja sie dluzsze. Sa rowniez dluzsze na poczatku i na koncu niz w srodku wiersza. moze wzrosnac az 100 000 razy. ze stopien rozszerzenia zrenicy pozwala roznicowac lubianych i nielubianych polltykow.zrenica). W innych badaniach Hess uzyskal dane wskazujace. gdzie szczegolne znaczenie rna korzystanie z informacji wzrokowej (badanie pilotow. Badania pokazuja. 1986. ze reakcja zrenicy jest wskaznikiem. maszynistow kolejowych. Pojedyncza fiksacja trwa u doroslego czlowieka okolo 200 milisekund. zawierajacych bledy lub maiacych duze znaczenie. ani tez naiwazniejszym mechanizmem przystosowania oka do warunkow oswietlenia. wynoszacej w przyblizeniu 2 milimetry. ze reakcja taka zalezy od stopnia zaangazowania w zadanie. ze wywolane zadaniem (task-evoked) rozszerzenie zrenicy jest funkcia nie tylko czynnikow poznawczych. Po pierwsze. tych badan wymienic nalezy takich badaczy. koncentracie uwagi. ze skoro atrakcyjny material percepcyjny powoduje rozszerzenie zrenicy. J uz wczesne prace Hessa wskazywaly. obserwowano dwa maksima reakcji. Problemem tym zajmuje sie dziedzina psychofizjologii zwana pupilometria (pupillometry. Beatty i D. Reakcja zrenicy nie jest jednak ani jedynym. Wiele wynikow uzyskanych w tym wczesnym okresie zachowalo SWqaktualnosc do dzls. ruch spostrzeganego obiektu. Wsrod prekursorow Drugi wazny nurt badan. Po drugie. oko wykonuje (w sposob przez nas niekontrolowany oraz nieuswiadamlany) ruchy skokowe z jednego do drugiego punktu fiksacji. gdy zapowiadal on zadanie latwe. W wypadku gdy rozwiazanie zadania nie pokrywalo sie w czasie z udzieleniem odpowiedzi. kierowcow.przez uklad sympatyczny. a wielkosc tej reakcji wzrasta ze wzrostem trudnosci zadania. badajacych. Oprocz warunkow oswletlenia na szerokosc zrenicy wplywa wiele czynnikow psychologicznych. jak emocjonalnych. prezentacja bodzca rowniez wywolywala rozszerzenie zrenicy. pupilla . W sytuacji gdy bodziec zapowiadal trudne zadanie. Badanie ruchow oczu jest szeroko wykorzystywane w psychologii pracy. jak zdjecia pomordowanych gangsterow lezacych w kaluzy krwi. reakcja ta byla wieksza niz wtedy. trudnych. Badania z lat siedemdzlesiatych i pozniejszych wykazaly. Uwaza sie. Analizujac tego typu dane. 1973). czyli tak zwany ruch regresyjny. niezrozumialych. nie udalo siy uzyskac potwierdzenia tej hipotezy (Hess. konieczna jest staranna kontrola warunkow badania. Jej wrazliwosc.2 Zmiany szerokoscl irenicy Zrenica jest okraglym otworem w teczowce. ze bodzce psychologiczne moga powo- . J. a nawet preferencje heteroseksualne i homoseksualne. zarowno poznawczych. pamlec krotkotrwala. W jednym ze swych pierwszych eksperymentow (Hess.1 Szerokosc irenicy a wysilek umysfowy Choc doniesienia na temat wplywu procesow umyslowych na szerokosc zrenicy slegaja poczatku naszego wieku. zwierajqcego zrenice.5. Beatty. Wiadomo tez. akomodacja oka. rozumienie tekstow oraz uczenie sie metoda skojarzen parami (por. Zimmer. Scislej rzecz ujmujac.

ze cala krew zylna. ze starozytne kobiety stosowaly substancje rozszerzajaca zrenice . P. selektywne hamowanie reakcji mrugania. ze rozszerzona zrenica dziala jako swoisty bodziec kluczowy. a takze mniejsza w trakcie plynnego czytania niz podczas zmiany wiersza lub strony. rysunki twarzy. dzialajqce niezalezne od kontroli neuronalnej i humoralnej. Dzialanie ukladu sympatycznego jest przy tym wolne i dlugotrwale. pobudzenie nerwu blednego moze 4. 1984). Stern. w sposob podobny do . by zwracano na niego uwager). ladniejsze. janisse (1974) uwaza nawet. Zachodzi ono z pewna regularnoscia. schizofrenicy) zdaja siy cechowac wieksza czestoscia mrugania niz populacja normalna. 1992. wplyw emocji rnoze polegac nie tylko na ogolnym wzroscie czestosci mrugania. stanowi ono [ednoczesnte przeszkode w odbiorze bodzcow wzrokowych. w ktorym mozna wyroznic cztery zasadnicze pietra: automatyzm serca. a nawet schematyczne rysunki samych irenic (por.A. czas trwania. Hess przywoluje fakt. Dzieki temu nastypuje nawilzanie galki ocznej oraz usuwanie z jej powierzchni substancji szkodliwych. ze silne emocje (lyk. Rozroznia sie odruch zaskoczenia. ze rozszerzenie zrenicy wskazuje na sile reakcji emocjonalnej. rna niezwykle zlozony system regulacji. czesto dyskutowanym problemem jest relacja miedzy czestoscia mrugania a procesami emocjonalnymi.3 szerokos« irenicy jako bodziec emocjonalny W jednym ze swoich wczesnych badan Hess (1965) pokazywal grupie mezczyzn dwa zdjecia tej samej kobiety. 1993. Przykladowo. jak znieczulenie rogowki. powracaiaca do serca. w ktorych jako material percepcyjny stosowano zdjecia. Funkcja ta nie tlumaczy jednak zadowalajaco wahan czestosci mrugania. 1973). utrata wzroku czy sila oswietlenla. bardziej szczesliwe i bardziej zyczliwe. (2) mruganie odruchowe (reflex blink) oraz (3) mruganie spontaniczne (spontaneous blink) (por. przy czym na jednym z nich miala ona zrenice normalnej wielkosci. Regulacja miejscowa umozliwla dostosowanie przeplywu krwi przez poszczegolne narzady (czyli przeplywu obwodowego) do ich potrzeb metabolicznych. Wystepuja tu rowniez duze roznice indywidualne. Zdaniem I.jako srodek upiekszajacy. Choc mniej lub bardziej regularne mruganie wydaje sie koniecznez punktu widzenia fizjologii oka. (2) odroczeniu mrugnlecia. Nie stwierdza siy na przyklad zwiazku mledzy czestoscia mrugania a wilgotnoscia powietrza.piekna dama") . Podo bnie. (4) zwiekszeniu czestosci mrugania po zakonczeniu zadania. ze zarowno czestosc. W szczegolnosci modyfikacje te moga polegac na: (1) skroceniu fazy zaslonlecia oka przez powieke w bliskosci ekspozycji bodzca. Uklad sercowy pozostaje pod silnym wplywem autonomicznego ukladu nerwowego: zarowno sympatycznego.160 dowac zwezenie zrenicy ani ze reakcja zrenicy pozwala roznlcowac emocje pozytywne i negatywne. choc jego czestotliwosc moze sie wahac w bardzo szerokich granicach.3 Reakcja rnruganla W literaturze psychologicznej rozroznla sie trzy rodzaje mrugania (eye blink): (1) mruganie dowolne. wzbudzenie ukladu sympatycznego powoduje wzrost sily i szybkosci skurczow serca. Mozna sadzic.belladonne (bella donna znaczy doslownie . Ogolnie rzecz biorae. zwane inaczej wolicjonalnym (voluntary blink) lub sterowanym instrukcja. Innym. ze glowna funkcja fizjologiczna mrugania spontanicznego polega na rozprowadzaniu wydzieliny gruczolow lzowych po powierzchni galki ocznej. ze czestosc tej reakcji jest mniejsza w trakcie fiksacji niz w czasie ruchu skokowego oka. mechanizmy autoregulacji. Jednym z przejawow autoregulacji pracy serca jest prawo Starlinga. ale tez na ich zsynchronizowaniu (time-locked) z odbiorem informacji. Komentuiac te dane. Odruch obronny latwo warunkuje siy klasycznie i dlatego jest czesto wykorzystywany w badaniach laboratoryjnych. twarze 0 duzych zrenlcach postrzegane byly jako mlodsze.radz! sobie" z tym problemerri poprzez odpowiednie. Tak wiec zmiany wywolane zadaniem (task-evoked) polegaja nie tylko na ogolnym zmniejszeniu czestosci mrugania. Pewne dane wskazuja. M. natomiast efekty dzialania ukladu parasyrnpatycznego sa szybkie. Nastepuje ona poprzez zmiane srednicy naczyri pod wplywem produktow przemiany materii wytwarzanych w danej tkance. Generalnie rzecz biorac. ale tez na trudnoscl zsynchronizowania tej reakcji z wymaganiami stawianymi przez zadanie. dzieki specjalnemu ukladowi pobudzajacemu je do pracy. obserwacja mrugania w czasie czytania wskazuje. Postac z rozszerzonymi zrenlcami byla postrzegana jako bardziej atrakcyjna niz postac ze zrentcami normalnymi. badani nie byli swiadomi. wywolywany przez bodice awersyjne i szkodliwe (w warunkach laboratoryjnych wywoluje sie go zazwyczaj przez podmuch powietrza kierowany w aka). oraz odruch obronny. Jest tez mozliwe. zwanemu ukladem bodicoprzewodzacym Club popularnie .wyniki uzyskano w kilku innych badaniach. gniew) moga prowadzic do wzrostu czestosci mrugania. Innym przykladem autoregulacji jest utrzymywanie stalego przeplywu krwi przez naczynia mimo wahan cisnienia tetniczego. 1990). aby zapewnic jak najlepsze warunki do odbioru informacji wzrokowych.rozrusznikiem serca). Zdaniem Sterna (1992). jak i parasympatycznego (w sposob podobny do ukladu sympatycznego dziala tez adrenalina wydzielana przez rdzeri nadnerczy). zgodnie z ktorym 0 b[etosc wyrzutowa serca jest proporcjonalna do stopnia wypelnienia komor krwia zylna (co gwarantuje. Hess i Goodwin. Nie zaobserwowano tez wplywu takich czynnikow. Mietkiewskj. podczas gdy wzbudzenie ukladu parasympatycznego (przekazywane za pornoca nerwu blednego) powoduje zmiany w klerunku przeciwnym. Uwaza sie.wzorca dzieciecosci" (notabene. nie zas najej znak. dzieci maja wieksze zrenice niz dorosli). Stern i Dunham. Przez autoregulacje rozumie sie mechanizmy utrzyrnuiace stalosr' okreslonych parametrow ukladu krazenia. Mruganie odruchowe stanowi mimowolna odpowiedz (odruch) na bodziec. oko . Mruganie niemajace charakteru wolicjonalnego ani odruchowego nazywane jest spontanicznym. Automatyzm serca przejawia sie w tym. Przykladowo. zostanie przepornpowana). oso by mniej stabilne emocjonalnie (osoby lekowe. Impulsy plynace z ukladu bodicoprzewodzacego wywoluja zmiany elektryczne w miesniu sercowym. Co ciekawe. wywolywany przez bodice nagle i nieoczekiwane. zwany tez ukladem krazenia. Sterna (1992). jaka cecha ogladanej fotografii wplywa na ich ocene. Aktywnosc ukladu sercowo-naczyniowego Uklad sercowo-naczynlowy. na drugim zas . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYC H 0 F IZJO LOGIA 16 1 oraz regulacja neurohormonalna (por. Berne i Levy. 4.powiekszone poprzez retusz.2. ze rozszerzona zrenica postrzegana jest jako wskaznik zainteresowania druga osoba (kto nie chce. Badania pokazuja. regulacja miejscowa . jesli mialoby ono kolidowac z odbiorem informacji. ze jest ono w stanie kurczyc sie rytmicznie nawet po odlaczeniu go od ukladu nerwowego. (3) ogolnyrn zmniejszeniu czestoscl mrugania w czasie wykonywania zadania. lecz krotkotrwale.5.5. od kilku do dwudziestu kilku mrugniec na minute. co z kolei prowadzi do jego mechanicznych skurczow. Podobne . jak i moment wystapienia mrugniec modyfikowane sa tak.

Mechanizm ten moze bye jednak blokowany w stanach silnego pobudzenia emocjonalnego (na przykladpodczas reakcji typu walka/ /ucieczka). oraz rozdzielajace je odcinki (intervals).2 0. por.6. U zdrowego doroslego czlowieka wartosci spoczynkowe cisnienia skurczowego i rozkurczowego wynOSZq w przyblizeniu 120 i 70 mm Hg. Najwiekszy wplyw na szerokosc naczyti wywiera uklad sympatyczny. decydujaca role odgrywa regulacja miejscowa. bedacych najwiekszym konsumentem energii metabolicznej. odpowiadajacy szybkiej depolaryzacji komor. 1988). Rozrozniamy dwa podstawowe parametry cisnienia tetniczego: cisnienie skurczowe (systolic blood pressure . 4. ze ocena jego funkcjonowania wymaga stosowania wielu roznych wskaznikow. czyli maksymalne cisnienle pojawiajace si~ w momencie zakoriczenia skurczu komor..1 Podstawowe wskainiki ~ RYCINA 4·9 . ~~~ BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA powodowac obserwowalne zmiany w pracy serca juz po 200 milisekundach. czyli zmiana przeplywu obwodowego.SBP). ktory razem z sasiednimi. Somsen. 4-10). Zapis kardiotachometru bardzo dobrze uwidacznia zmiennosc rytmu serca (por. co prowadzi (za posrednictwem nerwu blednego) do hamowania pracy serca. W innych.6. Objetosc wyrzutowa serca (stroke volume) to objetosc krwi wtlaczanej do tetnic w czasie pojedynczego skurczu jednej komory serca. Przykladowo.HR) oraz dlugosc cyklu pracy serca (heart period lub interbeat interval IEI). takich jak mozg i serce. o [mV] 200 400 600 800 1000 1200 [ms] 1. pluc. W niektorych tkankach. Efekty jego dzialania zaleza w duzym stopniu od rodzaju receptorow adrenergicznych (receptorow wrazliwych na dzialanie noradrenaliny). Pogladowy obraz pracy serca daje kardiotachometr (cardiotachometer). U osob 0 silnym miesnlu sercowym wzrost objetosci minutowej nastepuje przede wszystkim dzieki wzrostowi sily skurczow serca (objetosci wyrzutowej). W wypadku naglego wzrostu cisnienia krwi nastepuje pobudzenie baroreceptor ow usytuowanych w duzych naczyniach tetniczych.objetosc mlnutowa serca (cardiac output). u osob 0 slabszym miesnlu .6 0.1. Najlepiej widoczny jest zalamek .dzieki wzrostowi czestosci skurczow serca. Jennings ivan der Molen. ujernnymi zalamkami Q i S tworzy tak zwany zespol komorowy QRS. 1977).2 clsnlenle krwi Krew plynaca w naczyniach wywiera na ich sci any cisnienie. Przy jednoczesnym pobudzeniu obu czesci ukladu autonomicznego dominuje wplyw ukladu parasymatycznego. Mechanizm zmian przeplywu obwodowego jest bardzo zlozony. rye. natomiast zmiany obserwowane w czasie stresu psychicznego (na przyklad podczas reakcji aktywnego radzenia sobie ze stresem) regulowane sa przez czynniki neurogenne.6. uklad sympatyczny powoduje ich rozszerzenie. czyli zmiany potencjalu elektrycznego w stosunku do linii zerowej (izoelektrycznej). W miesniach dzialaja oba mechanizmy: wzrost przeplywu krwi podczas wysilku fizycznego jest funkcja czynnikow lokalnych (procesow metabolicznych zachodzacych w samych miesniach). im wieksze jest pobudzenie ukladu sympatycznego. 4. Umozliwia to dlugotrwale utrzymywanie sie wysokiego cisnienia krwi w sytuacjach wymagaiacych szczegolnej rnobilizacji organizmu. Levy. czyli dlugosc odstepu miedzy kolejnymi uderzeniami serca.0 4. dodatni R. Urzadzenie to zamienia dlugosc kolejnych cyklow pracy serca (w milisekundach) na szybkosc rytmu serca (w uderzeniach na'rninute) i prezentuje tak przetworzone dane w postaci charakterystycznej krzywej schodkowej. Ponlze] przedstawiono najbardziej podstawowe z nich. dzialaiac na receptory typu beta w naczyniach miesnl szkieletowych i w naczyniach wiencowych (naczyniach zaopatrujqcych serce). nerek i skory. powoduje ich zw~zenie. W efekcie nastepuie przemieszczanie sie krwi do wybranych narzadow kosztem jej przeplywu przez inne.~~ Elektrokardiogram (schemat) m aktywnoscl sercowo-naczyniowej Zlozonosc pracy ukladu sercowo-naczyniowego sprawia. rye. N a elektrokardiogram skladaja sie zalamki (waves). mierzona w rnilisekundach. 4-9).8 0. zmieniajace sie w obrebie kazdego cyklu pracy serca. Najwieksze (liczone w wartosciach bezwzgl~dnych) zmiany przeplywu obwodowego obserwuje sie w rniesniach szkieletowych. czego efektern jest krotkotrwale zwolnienie rytmu serca. Szybkosc pracy serca oceniana jest na]czesciei na podstawie elektrokardiogramu (electrocardiogram . natomiast dzialaiac na receptory typu alfa naczyn mozgu. oraz cisnienie rozkurczowe (diastolic bloodpressure ~ DBP) . gdy tymczasem stymulacja nerwow sympatycznych daje zauwazalne efekty dopiero po 2-3 sekundach (por. Wielkosc tej reakcjijestjednak modyfikowana przez uklad sympatyczny: efekt dzialania ukladu parasympatycznego (zwolnienie rytmu serca) jest tym wiekszy. Mnozac objetosc wyrzutowa przez czestosc skurczow serca. Zaleznosc ta znana jest jako prawo akcentowanego antagonizmu (accentuated antagonism.4 0. takich na przyklad jak skora. czyli zapisu aktywnosci elektrycznej serca (por.~~~mw~~~~-~~'~' 16 2 ~~. Najlepsza ocene cisnienia tetniczego daje jego pomiar dokonywany wewnatrz naczynia.0 0. W badaniach psychologicznych mierzy sie zazwyczaj cisnienie tetnicze.ECG lub EKG) .1. Wzmozonej pracy serca towarzyszy zazwyczaj wzrost cisnienia krwi (zwlaszcza cisnienia skurczowego) i zmiana szerokosci naczyn krwionosnych._minirnalne cisuienne pojawiajace sie bezposrednio przed nastepnym skurczem komor.1 Praca serca Istnieja dwie zasadnicze miary szybkosci pracy serca: czestosc skurcz6w serca na minute (heart rate . otrzymujemy kolejny wskaznik . podlega on glownie kontroli neuronalnej.

takich jak b61. Poniewaz czestosc tych zmian odpowiada czestoscl skurcz6w serca. 1976). ale podlega ciaglym zmianom. miaru moze bye czas potrzebny na przejscie fali tetna miedzy dwoma wybranymi punktami tetnlcy lub czas uplywaiacy miedzy skurczem kom6r a dotarciem fali tetna do wybranego punktu tetnicy. a zmiany przeplywu krwi przez zewnytrzne narzady plciowe .beat by beat).6. Rzeczywiscie.transport substancji energetycznych. Geer i Head. polegajaca na przyspieszenlu (acceleration) rytmu serca w czasie wdechu i jego spowolnieniu (deceleration) w czasie wydechu. Kaiser.1..3 Szybkosc przeplywu krwi Nalezy odrozniac szybkosc strumienia krwi w naczyniach i szybkosc przesuwania sie fali tetna (pulse wave velocity). Ponlze] przedstawiamy niekt6re koncepcje teoretyczne wyjasniajace rnechanizm tego typu oddzialywan.1.15-0. na pobudzenie ukladu . strach czy wscieklosc. zadna z nich nie jest w pelni doskonala (Shapiro i in.'"""' 1 64 .1 Aktywne-bierne radzenie sobie z sytuacj" Wplyw silnych emocji. ~~ RyelNA 4-10 W badaniach psychofizjologicznych wykorzystuje sie jednak najczesciej metody nieinwazyjne (por. polegajaca na pomiarze swlatla przechodzacego przez tkanki (wykorzystuje sie tu fakt.. .. 4-11). ze obciazenie poznawcze prowadzi do redukcji zmiennosci rytmu serca. rye. zmiany przeplywu krwi przez naczynia czola i palca wykorzystuje sie jako wskaznik reakcji orientacyjnej i obronnej (por. nieinwazyjny pomiar ctsnienia. 1996).-~"". dlatego tez nalezaloby wlasciwie mowic 0 nadwyzce aktywnosci sercowo-naczyniowe].6.2. poniewaz moze ona stanowic posredni wskaznik cisnienia skurczowego krwi: im wyzsze clsnienie skurczowe.. Stromme i Ursin. to jest 0. mozna oczekiwac silnej zalezno sci miedzy praca miesni i wydatkami energetycznymi ustroju z jednej strony a intensywnoscia pracy ukladu sercowo-naczyniowego z drugiej strony..:. 1996). liniowej zaleznosci od wydatk6w energetycznych ustroju (jako miare tych wydatk6w przyjmuje sie poziom konsumpcji tlenu).6. Nadwyzka taka stanowi wymierny wskaznik wplywu czynnik6w psychologicznych na prace ukladu sercowo-naczyniowego. Niekt6re dane zdaja siy wskazywac.HRV)_ Najsilniejszym zrodlem okresowej zmiennosci pracy serca jest zatokowa arytmia oddechowa (respiratory sinus arrythmia . Podobna nadwyzke wykazuja rownlez inne wskazniki aktywnosci sercowo-naczyniowej. W warunkach stresu psychologicznego sytuacja ta ulega jednak zasadniczej zmianie (por.. czyli toniczny wzrost rytmu serca powyzej poziomu. Mulder. zar6wno okresowym. Obrist.a Zmiennosc aktywnoscl sercowo-naczyniowej G6rna cZ\lSCrycihy przedstawia krzywq EKG. ze krew przepuszcza swiatlo gorzej niz inne. Wynikiem pomiaru pletysmograficznego jest krzywa obrazujaca wzgledne zmiany objetosci przeplywajacej krwi.. Ciarkowska. W psychofizjologii szczeg6lne znaczenie rna ta druga miara. J edna z najczesciej stosowanych technik pletysmograficznych jest fotopletysmografia (photoplethysmography). Efekt ten jest skutkiem wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego (betaadrenergicznego) (por.cz\lscdolna. jak i 0 charakterze doraznym. ze miara taka moze potencjalnie stanowic wskaznik Intensywnosct proces6w fizjologicznych zachodzacych wwybranych narzadach lub okolicach ciala. Przykladowo. aby wyeliminowac wplyw zatokowej arytmii oddechowej (por. W badaniach dotyczacych szybkich.2 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy emocjonalno-motywacyjne Poniewaz glowna funkcia ukladu sercowo-naczyniowego jest transport substancji do tkanek i z tkanek.40 Hz (3-9 cykli na sekunde) (por. pletysmograf wykorzystuje sie nieraz jako prosta metode pomiaru szybkosci pracy serca. zwlaszcza w zakresie niskiej czestotliwosci. a najwiekszym konsumentem energii metabolicznej sa miesnie szkieletowe. Bezposrednim przedmiotern po- Znaczenie zmian przyplywu obwodowego krwi dla psychologii wyplywa z faktu.erc. 4.wskaznik lntensywnosci proces6w psychicznych.6. 4.5 Pl'zykladowy tapis zmi. w czasie prostego wysilku fizycznego 0 submaksymalnej intensywnosci szybkosc rytmu serca pozostaje w bardzo scisle]. 0 bserwujemy w6wczas tak zwana nadwyzke rytmu serca (additional heart rate). 1988).~ ~. Najwiecej badan dotyczy zmlennosci rytmu serca (heart rate variability .jako wskaznik Rytm pracy ukladu sercowo-naczyniowego nie jest staly. 1974). 1990)_ Pletysmografia (plethysmography) jest metoda pomiaru zmian przeplywu krwi przez naczynia obwodowe polozone blisko powierzchni ciala.. """"----""""--_.. Wielkim wyzwaniem dla techniki medycznej jest ciagly ("z uderzenia na uderzenie" . tym wieksza szybkosc fali tetna. 4.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA pobuclzenia seksualnego (por. w szczegolnosci zas . 1992.RSA). Shapiro i in.. takie jak objetosc wyrzutowa serca czy cisnienie skurczowe krwi. a posrednio .~. W ostatnich latach wiele uwagi poswieca sie badaniu wplywu czynnik6w poznawczych na zmlennosc rytmu serca. Czestotliwosc tych wahan rniesci sie zazwyczaj w granicach 9-24 cykli na minute. Z prawej strony ryciny widoczny znacznik czasu (najmniejsza podzlalka -1s).4 Przeplyw obwodowy 4.1.. jaki rnozna by przewidywac na podstawie wydatk6w energetycznych ustroju (Blix. 1993). gl6d. fazowych zmian rytmu serca dokonuje sie niekiedy korekty danych surowych.zapis elektrokardiotachometru (prosz\lzwr6ci6uwag\lrla wyrazna zatokoWq arytmi\l oddechowa).6. Choc istnieje wiele metod takiego pomiaru. 4.an rytmu S. 1996). otaczajace jq tkanki). Beauvale i Bener.

1980). ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa moze miec pewien komponent dziedziczny. Brener. gdy jednostka podejmuje probe aktywnego radzenia sobie z sytuacja (na przyklad wykonuje reakcie.obciazenia ukladu krazenia (por. Obrista.3 Niepewnosc behawioralna Przez niepewnosc behawioralna (behavioral uncertainty) rozumie sie niepewnosc dotyczaca samego zachowania Iub Jeso nastepstw.6. Brener iRing. ze bodziec skojarzony z nagroda moze powodowac wzrost rytmu serca nawet wtedy. Uklad sercowo-naczyniowy bardzo mocno reaguje na rozne formy niepewnosci behawioralnej.~~~~~ 40 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA . Dobrym przykla- .ldzyszybkosciq pracy serca a poziomem konsumpcji tlenu w czasie spoczynku i prostego wysilku fizycznego (bieg na ruchomej bieini). Blizsze sprecyzowanie mechanizmu tej reakcji jest zasluga P. co sposobu radzenia sobie z nim (Obrist. niz wtedy.l. Stromme i Ursin (1974. a nawet WYZSZq reaktywnoscia ukladu sympatycznego niz osoby z przeciwnego kranca kontinuum. gdy biernie reaguje na bodziec stresowy. 1987. Badania Fowlesa (1987) i jego wspolpracownikow pokazuja.6.ls6B przedstawia relacj!. Niepewnosc zwiazana z selekcja ruch6w. 4. Czynniki sytuacyjne nie przesadzaja jednak w pelni 0 sposobie zachowania sie jednostki.' A 30 20 10 80 100 120 [u/min] 140 160 180 Szybkos6 rytmuserea B 40 'E co. '" s Q) '2 30 S . ale jako czynnika intensyfikujacego zachowanie. gdy wykonanie nagradzanej reakcji nie jest mozliwe. choc sarna informacja zwrotna 0 wyniku nie wywoluje takiego efektu. Wyniki badan psychofizjologicznych potwierdzaja istnienie takiej zaleznosci. 1976). Myrtek i Greenlee. Dowodzi to. aby uniknac kary) . Brener. Wedlug: Blix. status tej hipotezy pozostaje sprawa wielce sporna (por.ldzy rzeczywistq szybkoSClq rytmu serca (srednia .102 u/min i maksymalna .. adrenergicznego.lzwr6ci6 uwag!. za zgodq wydawcy. zwane osobami 0 wzorze zachowania B. Paski poziome ilustrujq r6inic!. 1221). a w nastepstwie . wyniki Obrista i jego wspolpracownikow pokazuja.l prostq (regresja liniowa). Toniczne zmiany pracy serca i cisnienia skurczowego krwi sa znacznie wieksze wowczas. CZ!.2. Chodzi przy tym nie 0 dzialanie nagrody jako wzmocnienia (czynnika prowadzacego do nabywania reakcji). jak to zrobic". ze osoby 0 wzorze zachowania A (zob.l mi!. Badania prowadzone na zwierzetachwskazuja. Niektore badania sugeruja tez. ze w sytuacji aktywnego unikania szoku elektrycznego sredni rytm serca u osob najbardziej reaktywnych (gornych 25%proby) osiaga 120 u/min. 1989.l mi!. s. 1984). Przykladowo. Od wielu lat prowadzone sa badania inspirowane hipoteza. A. opisany zostal szczegolowo juz na poczatku naszego wieku przez Waltera B.zaledwie 76 u/rnin i jest porownywalny z wynikami osob z farmakologicznie zablokowanym ukladem beta-adrenergicznym (Obrist i Light. Iak dotad. Pewne dane sugeruja nawet. Istnieja tu bowiem rowniez duze roznice indywidualne. copyright Aerospace Medical Association. podczas gdy u osob najmniej reaktywnych (dolnych 25%proby) . ze reaktywnosc sercowo-naczyniowa jest zdeterminowana reaktywnoscia ukladu sympatycznego.2 Wpfyw bodic6w przynetowych Bodzcami przynetowymi (incentives) nazywa sie bodice warunkowe sygnalizujace nagrode.2. Requin. ze stosujac nagrode za dobre wykonanie zadan.na aktywnose: sercowo-naczyniowa. ze nabywanie wprawy w wykonywaniu czynnosci motorycznych powinno prowadzic do wzrostu poziomu wykonania przy jednoczesnym zmniejszaniu sie wydatkow energetycznych ustroju. .ls6A przedstawia relacj!.s "" '13 . 1988). a w konsekwencji . Juz w roku 1948 Freeman sformulowal hipoteze.l mi!. czyli: "Nie wiem. ie wartosci empiryczne (zaznaczone kropkami) tworZq idealnq lini!. ~ PSYC H OFIZJ OLOGIA 167 4.~ N 20 '" 10 60 80 Szybkosc rytmu serea [u/min] Nadwyika rytmu serea CZ!. 57) charakteryzuja sie WYZSZq reaktywnoscia sercowo-naczyniowa. Cannona (1915). 1987). Zgodnie z jego teoria aktywnego-biernego radzenia sobie ze stresem (active-passive coping) wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej jest nie tyle funkcia samego stresora. ze efekty motywacji przynetowe] rnoga bye lepiej widoczne w zmianach aktywnoscl sercowo-naczyniowej niz w zewnetrznym zachowaniu (Fowles.132 u/min) a szybkosciq rytmu serca przewidywanq na podstawie poziomu konsumpcji tlenu (68 u/min). rnozna wywolac istotny wzrost rytmu serca. Harbin. rozdz. Prosz!. Ponize] przedstawiamy trzy podstawowe rodzaje tej niepewnosci i ich zwiazek z aktywnoscia sercowo-naczyniowa (por..ldzy szybkosciq pracy serca a konsumpcjq t1~nu w czasie stresu (pilotowanie samolotu wojskowego). okreslane mianem reaktywnosci sercowo-naczyniowej (cardiovascular reactivity). 1991).

reakcja orientacyjna .L.z procesami uwagi. W miare zmniejszania sie niepewnosci nastepule rowniez obnizanie sie aktywnosci sercowo-naczyniowej. . 4-12). Efekt ten mozna wyjasnic w kategoriach selekcji ruch6w. dlaczego taki nadmierny wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej pojawia sie zar6wno wtedy. Barry (1982. mogacych dzialac jak dystraktory. Mozna doszukiwac sie pewnego podobienstwa miedzy reakcja orientacyjna a opisanym przez Laceya (patrz nizej) nastawieniem na wchlanianie bodzcow (por.-16 8 rf. W kazde] nowej sytuacji zadaniowej obserwuje sie wzrost aktywnosci sercowo-naczyniowej.. jakim bedzie musial sprostac. Zlozony model przedstawiajacy zaleznosc miedzy fazowymi zmianami rytmu serca a roznymi komponentami reakcji orientacyjnej przedstawil R. aby otrzymac pokarm. . a tym samym . 1992). jak i wtedy.. Turner i Hellawell. takie jak wielkosc przynety. ze nasilenie 4..131 wchlantanla-odrzucania srodowiska (inir!lted'l'ejection). Jest wiec zrozumiale.nadwyzka aktywnosci sercowo-naczyniowej"). Carroll. ~~ 169 dem moga tu bye badania]. Jennings (1986b. s.IT .4 Zmiany toniczne jako wskainik napiecla motywacyjnego Fakt.odroczonym w czasie przyspieszeniem rytmu serca.6.".3 Aktywnosc sercowo-naczyniowa a procesy poznawcze Drugi wazny nurt badan podstawowych nad aktywnoscia sercowo-naczyniowa dotyczy jej zwiazku z procesami poznawczymi (por.. Nlepewnosc co do wyniku dzialania. nastepuje przyspieszenie pracy serca. Zaleznosc miedzy aktywnoscia poznawcza a przyspieszeniem rytmu serca jest natomiast problemem bardzo zlozonym. w sytuacjach dobrze znanych (takich jak rutynowy marsz lub bieg) . Autorka klasycznych ba- Badaczem. ze mimo wzrostu wykonywanej pracy wydatki energetyczne nie ulegaly zmianie. Obrist.. iz zmienna ta moze stanowic dobry wskaznik napiecia motywacyjnego (Fowles. kt6ry wywarl najwiekszy wplyw na wsp6lczesne badania nad zwiazkiem miedzy aktywnoscia sercowo-naczyniowa a procesami poznawczymi. 1986. Reakcja zaskoczenia charakteryzuje sie szybkim. [esli uswiadomimy sobie. Oczywiscie trudno byloby oczeklwac korelacji zmian sercowo-naczyniowych z rnotywacja ukierunkowana na odlegle cele. BIOLOGICZNE ".6. gdy dotyczy antycypowanej kary. musi on zmobilizowac swoje mozliwosci z odpowiednim wyprzedzeniem i z odpowiednim nadmiarem (mamy tu do czynienia z omawiana wczesniej . glom'. do jakiego stopnia jest to efekt proces6w poznawczych. aby wre-szcle. MECHANIZMY '. Chodzi tu przede wszystkim 0 rnotywacie przynetowa. 1984). R. ze wlasnie w takiej sytuacji wymagana jest najwieksza rno bilizacja organizmu. Wyniki pokazaly.:~ . 4. rye. 1992). . zasadnicza funkcja reakcji orientacyjnej jest ulatwienie (facylitacja) odbioru bodzcow eksteroreceptywnych. 4. 1986a)..."."""""""£jW. ukierunkowana na wykrywanie zmian w otoczeniu.zwolnieniem rytmu serca trwaiacym dluze] niz przy reakcji zaskoczenia... okazaly sie nieskuteczne". Ciarkowska. natomiast w sytuacjach. 1976). 1979).zwiazane z ich wykonywaniem wydatki energetyczne. ze nasze struktury emocjonalno-motywacyjne nie sa w stanie roznlcowac starszych ewolucyjnie i bardziej kosztownych energetycznie (mo- toryka) oraz mlodszych ewolucyjnie i mniej kosztownych energetycznie (aktywnosc umyslowa) form radzenia sobie ze stresem i w obu wypadkach wywoluja podobna mobilizacje ukladu krazenia..... Nie jest rowniez jasne. Nie jest jednak jasne. jakim wymaganiom trzeba b~dzie sprostac". ze reakcja taka rna bezposredni zwiazek z procesami poznawczymi. czyli prawdopodobienstwa sukcesu.~~"".~ zwolnienie rytmu serca.2 Koncepcja wchlaniania-odrzucania bodzcow 4. jezeli jest ekstremalnie trudne . reakcja 0 bronna . Iesli zadanie jest bardzo latwe.wysilki majace na celu ustalenie relacji miedzy przyspieszeniem rytmu serca a jakirns specyficznym procesem poznawczym.. Iak pisze J. """". Szczegolna role odegrala sformulowana przezen (por. pokazuje. wzrost rytmu serca. jednostka moze bye pewna sukcesu.. motywacji jest prostoliniowa funkcja wartosci gratyfikacyjnej celu i krzywoliniowa funkcja prawdopodobienstwa jego uzyskania (por.". Reykowski. Adaptacyine znaczenie takiej reakcji staje siy oczywiste.. dan nad reakcja serca na bodice orientacyjne jest Frances Graham (1973.6. a nastepnie jej stopniowe 0 bnizanie sie. kiedy organizm nie jest w stanie oszacowac wymagan. gdy laczy sie z oczekiwaniem nagrody.. J. w ktorych aktywnosc umyslowa [ednostkl wymaga odwrocenia uwagi orl bodzcow zewnetrznych (reieclimt) . Szczeg6lnie wiele uwagi poswieca sie w tym kontekscie fazowemu spadkowi (deceleracji) rytmu serca (por.3. Wyniki badan nad aktywnoscia sercowo-naczyniowq wykazuja szczeg6lnie duza zbieznosc z teza mowiaca. W przeprowadzonym przezen eksperymencie szczury naciskaly na dzwignie. Zdaniem Graham. Nlepewnosc zwiazana z nowoscia sytuacji.50 (bye moze inne czynniki. gdy antycypowane zachowanie wiaze sie z duzym wysilkiem fizycznym. niepewnych..2. J ennings. natomiast przyumiarkowanej trudnosci wynik staje sie najbardziej niepewny. do jakiego zas . W miare uczenia sie [akiejs czynnosci eliminujemy ruchy niecelowe.talle) obserwuje §i.. . 1967) koncepC. kr6tkotrwalym zwolnieniem rytmu serca.gdy prawdopodobienstwo sukcesu wynosi 0. wzbudzana bezposrednio przez bodice sygnalizujace mozliwosc zdo bycia nagrody lub unikniecla kary.. Wyniki wielu badan wskazuja (por.. ze wszelka aktywnosc motoryczna powoduje natychmiastowy wzrost wydatk6w energetycznych. w szczegolnosci zas . Powszechny jest poglad. osiagnac poziom scisle odpowiadajacy wydatkom energetycznym ustroju. jak aktywne radzenie sobie z sytuacja. czy niepewnosc wywoluje podobne skutki zarowno wtedy. ~ ~Vl PSYC HOF IZJ OLOGIA . jak i wtedy. wielkosc antycypowanej nagrody i prawdopodobienstwo sukcesu..."":.. ze kierunek zmian rytmu serca zalezy od kierunku uwagi. W sytuacjach nowych.1 Odruch orientacyjny. innym niz kierunek uwagi. nieraz bardzo znaczny._'. czy oslagne sukces".~ca. 293).::'<""m".". byl nlewatpllwie John Lacey. ze toniczna aktywnosc sercowo-naczyniowa (zwlaszcza szybkosc rytmu serca i cisnienie skurczowe krwi) wzrasta pod wplywem dzialania takich czynnik6w. gdy jest ono malo kosztowne energetycznie. przy czym sila konieczna do wcisniecia dzwigni byla kazdego kolejnego dnia podwajana. czy najwiekszy wzrost rytmu serca rzeczywiscie pojawia sie wtedy. Uzyskane przez nia wyniki wskazuja. ze zadania 0 umiarkowanym poziomie trudnosci powoduja wiekszy wzrost rytmu serca niz zadania bardzo latwe lub ekstremalnie trudne (niewykonalne). 1987). ze zmiany rytmu serca urnozliwiaja roznicowanie trzech zasadniczych typ6w reakcji na bodice eksteroreceptywne: reakcji zaskoczenia (czyli reakcji na bodice nagle sie pojawiajace).3. obronny i zaskoczenia Reakcje orlentacyjna mozna traktowac jako jedna z podstawowych form aktywnosci poznawczej. czyIi: "Nie wiem. Brenera (1987). N alezalo by przyjac. Powstaje jednak pytanie. Lacey. podczas gdy mobilizacja zasob6w energetycznych i ich dostarczenie do tkanek wymaga czasu. ''01 sytuacjach wymagajacych skierowania uwagi na otoczenie (in. Zaleznosc ty mozna rowniez przedstawic jako funkcje niepewnosci behawioralnel. nie jest jasne. czyli: "Nie wiadomo._'. reakcji orientacyjnej (reakcji na bodice nowe) oraz reakcji obronnej (reakcji na bodice silne lub szkodliwe)._=_""'_=~' ZACHOWANIA MA:.sukces jest nlemozliwy.".proces6w emocjonalno-motywacyjnych.. moga modyfikowac ty zaleznosc). .. Choc w trakcie wykonywania wielu zadan umyslowych obserwuje sie.6.

_-- 170 BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA O{~( . 0 ile istnienie samej zaleznosci miedzy kierunkiem uwagi a kierunkiem zmian rytmu serca nie budzi wiekszych watpliwosci. Stosuje sit.roznice potencjalow rniedzy wybranym punktem sk6ry a punktem odniesienia (kt6rego potencial powinien bye r6wny zeru). natomiast pomiaru EDA metoda endosomatyczna dokonal po raz pierwszy rosyjski badacz Tarchanoff w roku 1889 (por. ze wie1kosc fazowego spadku rytmu serca. nie rna jednak jasnosci. wydluzaja natomiast dlugosc nastepnego cyklu. Venablesa i Margaret Christie (1980) oraz D.------ --- -- --_. Jennings. rozne wersje tego schematu. van der Molen. sk6ra zachowuje sit. 4. Ieslt stosuje sit. W Polsce pisali na ten temat miedzy innymi Geras (1987)..~-------------l 1974) doprowadzily do modyfikacji tej hipotezy: dlugosc cyklu pracy serca powinna tym lepiej korelowac z czasem reakcji. P6iniejsze prace Lacey6w (Lacey i Lacey.3.primary bradycardia). w przyblizenlu jak opornik (rezystor). 1990). Wojtaszek (1985) i Sosnowski (1993). mierzone na [ej powierzchni (zazwyczaj na dloniach i stopach). J ak dotad. towarzyszacego reakcji na bodziec eksteroreceptyw- Zgodnie z hipoteza sformulowana przez Laceya jeszcze w latach szescdziesiatych (Lacey.albo inaczei . 1992. Somsen i Terezis. . Bohlin i Kjellberg.5 Inne czynniki wpfywajc:jce na fazowe zmiany rytmu serca Aktywnosc elektryczna sk6ry Przez aktywnosc elektryczna skory . Fowlesa i innych (1981).:a~~pPOZYCiq RYCINA4·12 Czas w sekundach Przykladem pierwszej sytuacji moze bye wykonywanie roznego typu zadan percepcyjnych (na przyklad roznicowanie bodzcow wzrokowych.. H. Wedlug danych opublikowanych przez samych Lacey6w (1974). oczekiwania na bodziec imperatywny. mierzymy opornosc elektryczna bqdi jej odwrotnosc. Neumann i Blanton. im blizszy momentu reakcji cykl bedziemy brali pod uwage. potential). staly prad pomiarowy. ze deceleracja rytmu serca poglebia sit. jak i wskaznikiem gotowosci do reagowania. Podstawy pomiaru aktywnosci e1ektrodermalnej przedstawione zostaly w pracach P. 1979. 1986a). w rniare wydluzania sit. unsignalled reaction time). w rnuzyke nagrana na tasme). Wyniki uzyskiwane przez innych autor6w nie sa tak jedno znaczne.6.74. Typowy ksztalt zmian rytmu serca w czasie sygnalizowanego czasu reakcji pokazuje rycina 4-12. ale wiele z nich potwierdza hipoteze Lacey6w. umozliwiajacych obserwowanie fazowych zmian rytmu serca.3. korelacja dhigosci tego wlasnie cyklu z czasem reakcji wyniosla w dw6ch roznych eksperymentach 0. a wiec zwolnienie szybkosci rytmu serca (tak zwana bradykardia pierwotna . mierzymy potencial elektryczny sk6ry (skin 2 3 4 FaZowab:ed~~)a z~~i:s::::a~zam:~:a~es~. a scisle] . Najbardziej predyktywna powinna bye dlugosc cyklu serca bezposrednio poprzedza[acego reakcje na bodziec. van der Molen. zalezy od lokalizacji czasowej tego bodzca w ramach cyklu pracy serca (cycle time effect).6. Stosujac metode egzosornatyczna.6.-. Zainicjowanie reakcji motorycznej blokuje natomiast oddzialywanie nerwu blednego na serce (vagal inhibition).lEDA) rozumie si~ zjawiska elektryczne generowane przez skore. wskutek czego nastepu]e wydluzenie tego samega cyklu. wsluchiwanie sit. 1974). 1985). 4.3 Wpfyw lokalizacji bodica w ramach cyklu serca ny. Iednym z podstawowych schemat6w eksperymentalnych.§ ~ \1 -1+-~~----~------~----~-----/-li~1 -2+--------~\-----+------~)y'\-.~:~~~::::!:~. choice reaction time) oraz czas reakcji sygnalizowanej i niesygnalizowanej (signalled vs. Bodice eksponowane w p6iniejszej fazie cyklu serca nie wplywajq na jego dlugosc.3. C. 0 tyle mechanizm tej zaleznosci nie jest do konca jasny (por. wskutek czego nastepuje natychmiastowe przejscie (switch) od fazy zwalniania rytmu serca do fazy jego przyspieszenla. przykladem drugiej . Boucsein. Przedmiotem pomiaru moze bye wtedy albo tak zwana opornosc czynna. Istnieja dwie zasadnicze metody takiego pomiaru: endosomatyczna (endosomatic) i egzosomatyczna (exosomatic). Somsen i Orlebeke. 1977) bylo odkrycie. czyli przewodnosc elektryczna sk6ry podczas przeplywu przez nia pradu z zewnetrznego zrodla. Pierwszych pomiar6w EDA metoda egzosomatyczna dokonali Francuzi .4 Fazowy spadek rytmu serca a czas reakcji motorycznej Iednym z najbardziej wazkich wynik6w uzyskanych przez malzenstwo Beatrice i Iohna Lacey6w (1974.rozwlazywanie zadan umyslowych (na przyklad zadan arytmetycznych). albo tez przewodnosc czynna.::~z.aktywnosc elektrodermalna (electrodermal activity -. 4. fazowy spadek rytmu serca moze bye zar6wno wskaznikiem uwagi skierowanej na bodziec. Bodice eksponowane w poczatkowej czesci cyklu (mniej wiecej do 300 milisekund po zalamku R) blokuja wplyw nerwu blednego. jakie czynniki psychologiczne (zwlaszcza poznawcze) wplywaja na glebekosc tego spadku (por. Zdaniem Lacey6w (Lacey i Lacey. Badania J enningsa i jego wspolpracownik6w pokazuja (por. czyli rezystancja skory (skin resistance). 1967) zwolnienie rytmu serca powinno wplywac na skr6cenie czasu reakcji motorycznej.Vigouroux (w roku 1879) i Fere (w roku 1879). czyli konduktancja skory (skin conductance). jest badanie czasu reakcji. Jennings. 1970). miedzy innymi czas reakcji prostej i reakcji z wyborem (simple vs.67 i 0.--~u @b\" ~ ~3+---------~---. Stosujac metode endosornatyczna.

~~~~"'''''£===''''k"". ~. czyli obecnosci bodzca. Bernstein i Taylor (1979)manipulowali [ednoczesnie wartosciqinforrnacyjnq bodzca (eksponowane bodzceredukowaly 0.te. co odpowiada przewodnosci rownej 10 mS (istnieja tu jednak bardzo duze roznice indywidualne). ze jest ona skorelowana z iloscia potu na powierzchni skory). bodzcami oraz odstepu miedzy sesjami. Brown. przeprowadzonego przez A. (3) Habituacja jest szybsza przy regularnym niz przy nieregularnym odstepie rniedzy bodzcami. (2) wzrost war tosci infomacyjnej bodica prowadzLdo wzrostu reakcji elektrodermalnejtylko w wypadku bodicowznaczqcych. czyli reakcji pojawiajacych sie bez widocznej Wielkosc potencjalu skory wyrazamy w miliwoltach (mV). z niewielkimi wyjatkami. przewodnosc rowna 5 IlS odpowiada opornosci rownej 200 KQ (1000 : 5 = 200). -. miedzy innymi.SRR).~ 173 4. 1983). (1) Wielokrotna ekspozycja bodzca (0 slabej lub umiarkowanej sile) powoduje spadek (habituacje) reakcji.. Zgodnie z alternatywna hipoteza (por. przedstawil propozycje terrninologii do opisu wynikow pomiaru aktywnosci elektrodermalnej.:m:.SCR) .fu."Th. bodzcaml z nieznaezacyrni zas.._ . Colesa (1966). WfyCZmodelowym wskaznikiem odruchu orientacyjnego. M. Zgodnie z nim.58bitow niepewnosci) oraz [ego. Rozroznia sie mianowicie aktywnosc fazowa. Poniewaz rozklad wynikow wyrazonych w KQ lub IlS zazwyczaj odbiega od normalnego. ktore nie wymagaly. ze reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym. Najczesciej analizuje sie wyniki przedstawione w postaci logarytmu dziesietnego pomiarow konduktancji -logG (IlS). dla potrzeb analizy statystycznej dokonuje sie roznych transformacji danych surowych. w ktory wmontowane sa elementy przewodzace .m.• ~v. Taylora (1979). na przyklad: * Symbolem konduktancji jest litera G. (6) Ekspozycja nowego bodzca zmniejsza szybkosc habituacji reakcji na bodziec wlasciwy W latach sledemdziesiatych powszechnie dyskutowany byl problem. 4. Prokasy i Kumpfer.~tmJr. Potwierdzeniem tej hipotezy moga bye wyniki klasycznego eksperymentu. P.:'1<. E. czylireakcje na konkretne bodice.7. Zaleznosc te dobrze wyjasnia prosty model elektryczny skory zaproponowany przez]. w imieniu Arnerykanskiego Towarzystwa Psychofizjologicznego.K:::"§rm=:_§.gruczoly potowe. Barry.-. !&. R(KQ) 4. przy czym jej wielkosc jest zasadniczo proporcjonalna do wielkosci zmiany bodzca.. (4) Szybkosc habituacji zmniejsza sie wraz ze wzrostem odstepu czasowego miedzy . Terminologia ta uwzglednia metode pomiaru oraz rodzaj mierzonej aktywnosci. wymienione nize] prawidlowosci (por. Omowienie tych zagadnien mozna znalezc tez w pracach Fowlesa (1986) i Sosnowskiego (1991.. 1973)..2. (2) niespecyficzna reakcja rezystancji skory (nonspecific skin resistance elektrycznego response skory -NS. rozdz.. 1993).7.znaczenlem (bodzcami znaczacymi byly te..SPL). czy sarna zmiana bodzca jest wystarczajacym warunkiem do wywolania reakcji orientacyjnej. W roku 1967 C.-. ktora z czasem stala sie powszechnie obowiazujacym standardem (Brown. Bernsteina i A. N ajwiekszy wklad w poznanie mechanizmow generowania aktywnosci elektrodermalnej wniosly badania R.. wywolywane w ten sposob zmiany sa pod wieloma wzgledami nietypowe i odbiegaja od zmian. skora moze bye traktowana jako rozciagniety na powierzchni ciala izolator.-.4 Warunkowanie klasyczne reakcji elektrodermalnych Mimo ze procedura warunkowania klasycznego pozwala stosunkowo latwo modyfikowac aktywnosc elektrodermalna.. Korr (1957) wykazali..). ze konduktancja skory jest pozytywnie i bardzo wysoko skorelowana z Iiczba czynnych gruczolow potowych (co jednak nie znaczy. Montagu i E.· reagowania) . Gtuczoly te rozmieszczone sa. Bernstein.: Wynikiekspery" mentuwykazaly. 1967a).". na calej powierzchni ciala. D..7. Uwzgledniajac uprzednio wskazane kryteria. l1ub1. Gruczoly potowe mozna z kolei traktowac jako rownolegle galyzie obwodu elektrycznego: im wiecej galezi przewodzi prad (czyli im wiecej gruczolow jest czynnych). W starszych pracach angielskojyzycznych siemens wystepuje pod nazwa mho. Miara aktywnosci tonicznej moze bye rowniez czestotliwosc tak zwanych reakcji niespecyficznych (inaczej: niespecyficznych fluktuacii).~ .-ze. S. tym wyzsza przewodnosc elektryczna skory. czyli wzglednie staly poziom mierzonej aktywnosci lub jego powolne zmiany. Edelberga (1972. jednostka konduktancji zas odwrotnosc oma . 1993). przy czym najwieksza ich koncentracja wystepuje na dloniach i stopach. . Iednostka rezystancji jest om (Q).7. Przemawiaja za tym. 'SYC H0 FI ZJOlOGIA -. jakie obserwuje sie na przyklad w trakcie warunkowania reakcji mrugania czy reakcji slinowej (por. W praktyce wielkosc rezystancji skory podajemy w kiloomach (KQ lub po pro stu K).. . (2) Wielkosc habituacji jest wprost proporcjonalna do liczby prob i odwrotnie proporcjonalna do sily bodzca.siemens (S). 1982.-. Ohman. Maksymalna wartosc potencjalu mierzona na dloniach moze siegac 70 mV. Przy wzajemnej zamianie pomiarow przewodnosci i opornosci mozna poslugiwac sie nastepujaca formula *: [4-11 G (IlS) 1000 = (1) reakcja konduktancji skory (skin conductance response . ktore wymagaly •• areagowanla. aby bodziec mogl wywolac reakcje orientacyjna. 4. jak sie niekiedy blednie sadzi. M.~~"%t. w mikrosiemensach (mS). (1). Istnieje ogromna liczba badan wskazujacych na to. natomiast wlelkosc konduktancji . W zloionych skrotach angielskich (takich jak SCR) przyjelo sle jednak oznaczac jq litera C. bodziecznaCZqcywywolujewiykszq reakcjy nit bodziec nieznaczacy 0 tej samej war" to sci 'inforrnacyjnej. Thomas i].reakcja orientacyjna (OR) stanowi odpowiedz na nowosc lub zmiane bodzca (por. 1977). C.. Srednia wartosc rezystancji w stanie relaksu wynosi okolo 100 KQ.. Przy stosowaniu procedury warunkowania klasycznego obserwuje sie charakterystyczna dynamike aktywnosci elektroderrnal- 4. musi bye postrzegany jako znaczacy.3 Reakcja elektrodermalna jako wskainik odruchu orientacyjnego Zgodnie z klasyczna koncepcja Sokolova. mozna latwo tworzyc terminy do opisu roznych form aktywnosci elektrodermalnej. (3) poziom potencjalu (skin potential level ..w milionowych czesciach siemensa. (5) Zmiana bodzca powoduje dyshabituacje (odnowienie sie) reakcji. .~~- . oraz aktywnosc toniczna.1 Mechanizm fizjologiczny Aktywnosc elektryczna skory zalezy glownie od aktywnosci ekrynowych gruczolow potowych (eccrine sweat glands). S.2 Wskainiki i terminologia Dla przykladu.

ze aby wytworzyc reakcje warunkowa na jakis . Maltzmana (1979).. ze wie1kosc reakcji elektrodermalnych na bodice testowe stanowi dokladna odwrotnosc gradientu generalizacji (por. 4. ze reakcje elektrodermalne moga bye wywolywane przez wszelkie bodice znaczace. Rola jezyka (lub tez. wykazuja wieksza odpornosc na wygaszanie i wplyw instrukcji slownych niz reakcje wytworzone na inne bodice warunkowe (na przyklad figury geometryczne). Taka dynamika zmian wyraznie odbiega od klasycznej krzywej nabywania.~. czyli warunkowanie Z<I pomoca Instrukcji slownych.. Jednostka uczy sie tu jedynie relacji (contingency) wystepujace] rniedzy bodzcaml. rye.. Sn' podobne pod wzgledem swych parametrow fizycznych do bodzca Sl> przy czym sila reakcji na bodice testowe bedzie tym wieksza. Danetakie traktuje si~ jako dowod na istnienie ewolucyjnie uksztaltowanej podatnosci (preparadness). 1966). Blorac pod uwage przedstawione tu fakty.bodziec. sprawiajacej. iz po tym bodzcu bedzie eksponowany bodziec bezwarunkowy. niektorzy badacze dochodza do wniosku. ze pojawienie sie jednego bodzca zapowiada wystapienie inn ego bodzca (por. wystarczy poinformo- wac osobe badana. Wyniki badan pokazuja (por. 1973). Podobnie. wywolanym uswladornieniem sobie znaczenia eksponowanego bodzca. 1973). Garcia i Koelling.4 \~~ V 4. ze u czlowieka zmiany aktywnosci elektrodermalnej. przypomina natomiast krzywa habituacji reakcji orientacyjnej. im bardziej beda one podobne do pierwotnego bodzca warunkowego. aczkolwiek efekt instrukcji slownej nie jest w tym wypadku tak szybki i radykalny jak przy nabywaniu reakcji. 0. okreslanych jako warunkowanie semantyczne (semantic conditimzing). Na przyklad. nazywane przez autorow bodzcami potencjalnie fobicznymi. potwierdzona zostala w latach nastepnych w bardzo wielu eksperymen tach (por. Grings i Dawson. wywolane za pomoca procedury warunkowania klasycznego. Prokasy i Kumpfer. jak na przyklad ma to miejsce w wypadku bodzcow imperatywnych czy bodzcow odnoszacych sie do Ia. pajakow). specyficzne reakcje bezwarunkowe: skurcz konczyny lub mrugniecie powieki). Taka interpretacja calkowicie zgadza sie z teza. Prokasy i Kumpfer. ze jesli wytworzymy wczesnie] reakcje warunkowa na jakis bodziec Sl>b~d'l ja rowniez Guz bez oddzielnego uczenia) wywolywac inne bodzce: Sz. 1973).5 Wrodzona podatnosc na warunkowanie Badania A.przy duze] liczbie prob . drugiego systemu sygnalowego) zaznacza sie jeszcze wyrazniej w wypadku ge- . Zdaniem 1.6 Warunkowanie a procesy swiadome Iuz ponad szescdziesiat lat temu S.~ :'\ ~ l\ \ II I -0. W Cook i R. S3' . Podobnie jak nabywanie. Generalizacja sensoryczna jest zjawiskiem polegajacym na tym. polegajaca na szybkim poczatkowyrn wzroscie amplitudy i czestosci (frekwencji) reakcji.~. Prokasy i Kumpfer. ze pewne bodice latwiej niz inne moga stac sie sygnalami bodzcow awersyjnych (por.3 i·····~ . czyli tego. to jest krzywej narastalace] z malejaca szybkoscia az do osiagniecia pewnego puIapu (plateau). Tym samym trudno jest tez mowic 0 warunkowaniu rozumianym jako uczenie sie konkretnej reakcji w odpowiedzi na konkretny bodziec. to jest uswtadomienlern sob ie. Harris (1937) wykazali.= .4 0.nej. uzywaiac terminologii Pawlowa. to znaczy zarowno przez bodice bezwarunkowe.7. nie sa faktycznie reakcjami warunkowymi. reakcje slinienia u psa moze wywolac roztwor kwasu lub suchy pokarm. podajac informacje 0 zaprzestaniu ekspozycji bodzca bezwarunkowego.nawet do poziomu wyjsciowego (por. ktorych znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych.. Skutecznose tego typu procedur. Ohmana (1979) i jego wspolpracownikow wskazuja. a nastepnie na systematycznym ich spadku.praktycznie reakcie taka moze wywolac kazdy bodziec 0 odpowiedniej sile.. Tego typu zaleznosc nazywa sie gradientem generalizacji sensorycznej. 1973). klasyczne bodice warunkowe. ze reakcje elektrodermalne wytworzone na pewne rodzaje bodzcow warunkowych (na przyklad rysunki w~iy. E. jak i przez bodice. mozna spowodowac zmniejszenie. 4-13). czym nalezy tlumaczyc nietypowe efekty warunkowania aktywnoscl e1ektrodermalnej? W wypadku typowego warunkowania klasycznego w punkcie wyjscia mamy do czynienia z reakcja bezwarunkowa wywolywana przez specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy (lub pewna klase takich bodzcow). ze trudno jest wskazac jakikolwiek specyficzny dla niej bodziec bezwarunkowy .pierwotnie neutralny . u czlowieka reakcja na bodziec warunkowy jest odruchem orientacyjnym. Reakcie taka Maltzman nazywa dowolnym odruchem orientacyjnym (voluntary OR).=-= ~~""-- 1/ ·t~c j"c. rowniez generalizacja sensoryczna reakcji elektrodermalnych przebiega nietypowo. lecz reakcjami orientacyjnymi. a nawet zanik reakcji warunkowej. niekiedy . Powstaje pytanie. nie wywoluje jej natomiast bodziec elektryczny zaaplikowany w konczyne lub podmuch powietrza skierowany w oko (bodice te wywoluja inne. Wyjqtkowose reakcji elektrodermalnej polega na tym. ze jest on sygnalem zapowiadajacym ekspozycje bodzca bezwarunkowego.7.

sytuacji lub interakcji miedzy nimi.~ MECHANIIMY IACHOWANIA PSYCHOFIIJOLOGIA ~~~~~~""Q=-Jm""=""""~~~~":fu.ize wielkosereakcji elektrodermalne] «wzrasta wraz ••• ze wzrosternnowosci hodzca. Pomiar aktywnosci elektrycznej miesni szkieletowych (elektromiografia . Od konca lat szescdztesiatych dominuje jednak przekonanie 0 specyficznym znaczeniu zmian psychofizjologicznych.~~~~~!lliN' BIOLOGICZNE -"'v .dom". dyskutowana od lat szescdziesiatych.jesli uwarunkujemy reakcje na slowo . Dawsona i jego wspolpracownikow (Dawson i Schell. 1973). ze osoby 0 duzych zrenicach postrzegane sa zwykle jako mlodsze. 1985). kierowcow. ze moment wystapienia. Do utrzymania ogladanego obrazu w stosunkowo niewielkim polu ostrego widzenia niezbedne sa szybkie i precyzyjne ruchy oczu. mledzy innymi. Omawiane tu zagadnienia sa niezwykle zlozone. Analiza mrugania spontanicznego prowadzi do wniosku._- v. dane eksperymentalne. Takie wyniki sklaniala z koleido wniosku.0 wplyw procesow swiadomych na procesy emocjonalne. gotowoscla do reagowania motorycznego (potencjal gotowosci) oraz antycypacia znaczacych zdarzen (CNV). Istota problemu dotyczy raczej tego.. czas trwania i czestosc tej reak- . choc niewystarczajqcym warunkiem wygaszenia reakcji warunkowej. . ze reakeja uwarunkowana rna slowo moze bye wywolana przez inne slowa 0 podobnym znaczeniu. Wyniki badari pokazuja. ktore sa niedostepne na drodze bezposredniej obserwacji zachowania. .•. W zasadzie nie kwestionuje siy tego. Rejestracja ruchow oczu daje doskonaly wglad w przebieg takich procesow. swiadorna klasyfikacja bodzcow (P300). "palac" itp. Wyniki badan psychofizjologicznych nad warunkowaniem semantycznym i generallzacjq semantyczna sklaniaja do stawiania pytan o wplyw swladomosci (a w szczegolnoscijezyka) na nabywanie. zmiany zachodzace w czasie snu. Wedlug pierwszego z nich.">!III"" polega ina tym. Maltzman. jak czytanie czy percepcja zlozonych obrazow. E. reakcji orientacyjnej. operatorow kornputerow).. Rozszerzenie zrenicy moze bye rowniez wskaznikiem zainteresowania ogladanym obiektem.bez jej udzialu. w dalszej Przedstawionenaryclnie 4-13 wyniki badan H. a takze jest bardzo przydatna w analizie pracy operatorow korzystajacych z informacji wzrokowej (na przyklad pilotow samolotow. wygaszania badz generalizacji takich reakcji. z drugiej zas . Przykladowo. to beda jq rowniez wywolywac takie slowa. ogolnego konstruktu teoretycznego. Oznaczato. ~~~"1m.~~~~~~~~~ 1 77 l . reprezentowanym miedzy innymi przez M. a proces ten przebiega zgodnie z klasycznym gradientem generalizacji (slowa blizsze znaczeniowo wywoluja wleksze reakcje niz slowa bardziej odlegle znaczeniowo). choc niewystarczaiacym warunkiem wytworzenia reakcji warunkowej. jak i dla praktyki psychologicznej. Potencjaly wywolane stanowia specyficzne odpowiedzi mozgu na scisle okreslone wydarzenia zewnetrzne (potencjaly egzogenne) lub wewnetrzne (potencjaly endogenne). Liczne dane pokazuja tez. Mandel i Bridger. uzyskiwanym za pomoca aparatury pomiarowej.N&. •• . Zauwazono. ze pomiar elektromiograficzny pozwala na roznicowanie subtelnych form ekspresji emocjonalnej. istnleja co najmniej dwa rozne mechanizmy odpowiedzialne za generowanie reakcji warunkowych: jeden funkcjonujacy przy udziale swiadomosci. ze wzrost napiecia miesni moze bye wskaznikiem gotowosci motorycznej badz zaangazowania w wykonywane zadanie. ze procesy swiadome moga wplywac na reakcje warunkowe czlowieka.warunkowaniem i generalizacia reakcji. W tej kwestii mozna wyroznic dwa zasadnicze stanowiska. Podobnie wygaszanie reakcji zachodzi tylko u tych badanych. Zwolennicy tego pogladu wskazuja miedzy innymi na odmienne prawidlowosci rzadzace z jednej strony warunkowaniem semantycznym i generalizacjq sernantyczna. ze zmiany te mala postac zlozonych wzorcow reakcji.warunkowego. jak czesto staramy sie wplywac werbalnie na procesy emocjonalno-motywacyjne i jak czesto oddzialywania takie okazuja sie niezgodne z oczekiwaniami. Podobnie uswiadomienie sobie braku (zaniku) relacji rniedzy bodzcern warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. czyli rnozliwosc swiadomego modyfikowania reakcji wisceralnych dzlekl informacjom 0 przebiegu tych reakcji.mleszkanie". Podsumowanie Psychofizjologia jest dyscylina naukowa zaj- rnujaca sie badaniem wplywu czynnikow psychologicznych na procesy fizjologiczne. i nie wczesniej. w ktore] zaczyna ona uswiadamiac sobie znaczenie tego bodzca. Znanych jest wiele potencjalow korowych. Problemem pozostaje oczywlscie wzajemna relacja miedzy obu wymienionymi mechanizmami. wygaszanie i generalizacje reakcji warunkowych u czlowieka. Istnieja dane wskazujace na przyklad. Przez dlugi czas panowalo przekonanie. ze rozwiazywanie zadari poznawczych badz sensomotorycznych powoduje rozszerzenie zrenicy oka. jak . Wystarczy uswiadomic sobie. Niezwykle interesujace sa wyniki badari dotyczacych zmian EMG towarzyszacych wyobrazeniorn oraz czynnosciom jezykowym (tak zwana mowa bezglosna). Reakcje elektrodermalne bardzo latwo generalizuja sie semantycznie. czego nie stwierdza sie w wypadku generalizacji sensorycznej. zwiazanych miedzy innymi z uwaga mimowolna (potencjal nlezgodnoscl). choc jego podstawy teoretyczne wciaz budza wiele watpliwosci. Biofeedback jest obecnie wykorzystywany w praktyce terapeutycznej. uwaga dowolna (negatywna fala uwagi). Spontaniczna aktywnosc elektryczna rnoze wskazywac miedzy innymi na ogolny poziom aktywnosci mozgu..J ak widaez ryclny. 1 76 """-&~. a reakcja taka jest zasadniczo proporcjonalna do obciazenia (wysilku) umyslowego. uswiadomienie sobie relacji zachodzacej miedzy bodzcem warunkowym i bezwarunkowym jest koniecznym. Stwierdzono na przyklad. Kimmela (1960)pokazujqamplitudyreakcji elektroderl11alnej na bodzce diwiykowe. ktore wskazuja na istnienie sclsle] synchronizacji procesow swiadomych z dynamika nabywania i wygaszania reakcji warunkowych.tym wteksza arnplitudaeieakcji.ze reakcj e elektrodermalne: na testowe bodzce sensorycznesa faktyczniewskaznikami. niz pojawi siy swiadomosc tego faktu.. Zgodnie z drugim stanowiskiem. bodzcem warun- kowym. Cenerallzacta se'""lifl'" un. Badania aktywnosci elektrycznej (elektroencefalografia) mozgu sa waznym zrodlem informacji 0 jego czynnosciach. a takze przebieg procesow rozwojowych i patologie osrodkowego ukladu nerwowego.nie zas ze wzrostemjego podobieristwa do pierwotnegobodzca . ale trudno byloby przecenic ich znaczenie zarowno dla teorii.:~ neralizacji semantycznej. 1979. czy udzial swiadomosci jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym do efektywnego przebiegu nabywania. ktore zachodza bez udzialu jezyka (por. ze reakcje na bodziec warunkowy pojawiaja sie u danej osoby dopiero w tej probie. charakterystycznych dla danej osoby. rozniqce sie intensywnoscia. Inna nosna idea. ktorzy uswiadomili sobie brak relacji miedzy obu bodzcami..a nie wskaznikamigeneralizacji bodzca. inrwiyksza. przy czyrn podkresla sie.chalupa". jest biofeedback. Na poparcie swego stanowiska autorzy ci przytaczaja.I&":"~. bardziej zyczliwe i bardziej atrakcyjne. drugi zas .EMG) moze dostarczac informacji. D. . kolejnosci zas . ze aktywnose psychofizjologiczna mozna wyjasnic za pomocajakiegosjednego.rozntcarniedzy bodzcerntestowym i plerwotnym.w granicach od-70 do +70 db od pierwotnego bodzca warunkowego . takiego jak na przyklad poziom aktywacji czy rownowaga autonomiczna.

ktorej poziom zmienia sie w zaleznosci od dzialania czynnikow psychologicznych. Krytyka zoopsychologii stala sie podstawa do wylonienia nowych kierunkow. W norrnalnych warunkach praca ukladu sercowo-naczyniowego jest silnie skorelowana z intensywnoscia procesow energetycznych ustroju. 4. Metody psychologiczne w badaniach psychologicznych. Psychologia ewolucyjna VVojciechJDisula achowanie sie zwierzat interesuje czlowieka od zarania jego dziejow. Wrodaw: Ossolineum. choc bardzo zlozonym problemem jest udzial procesow swiadomych i nleswiadomych w generowaniu zmian elektroderrnalnych u czlowieka. glebszego charakteru. Sosnowski. ktorej faktyczna podstawa stala sie monografia Karola Darwina 0 wyrazie uczuc u czlowieka i zuiierzqi (1988/1872). 1894. Reakcje taka uwaza sie za wskaznik uwagi oraz gotowoscl do reagowania. Ludzie zaobserwowali (i nauczyli sie wykorzystywac) tak wazne zdolnosci zwierzat. ze deceleracja zalezy od umiejscowienia bodzca w ramach cyklu pracy serca. znaczenie zwierzat ulegalo przemianom. W. Jego udomowienia nie rnozna wlazac z takimi przyczynami. Prosze wyrnienic zmiany psychofizjologiczne mogace uchodzic za wskaznlki uwagi. Reakcja elektrodermalna jest bardzo dobrym wskaznikiem odruchu orientacyjnego . to jest zarowno bodziec bezwarunkowy. Ciarkowska. T. Dazenie do poznania regul rzadzacych zachowaniem sie zwierzat bylo jednym z czynnikow. (1992). aby optymalizowac odbior informacji wzrokowej. (1991). jego intellgencje. 3. Stwierdzono. (red. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne towarzyszace procesom emocjonaino-motywacyjnym. Oprocz funkcji pelnionych przez nie dotychczas pojawily sie nowe. jakich roznic w aktywnosci psychofizjologicznej mozna by oczektwac miedzy obiema grupami? Prosze omowic koncepcje dotyczace wzglednie stalych roznic indywidualnych w zakresie aktywnosci psychofizjologicznej. Od tej pory chec poznania zasad zachowania sie zwierzat nabrala nowego. charakterystyczne dla wzrostu pobudzenia ukladu sympatycznego i wzrostu pobudzenia ukladu parasympatycznego. gdy jednostka probuje aktywnie radzic sobie z sytuacja. (1993). takich jak psychologia eksperymentalna zwierzat oraz etologia. a nie. czujnosc. Paradygmat psychologii eksperymentalnej najpelniej wykorzystali behawiorysci. ze reakcje elektrodermalna moze wywolac kazdy bodziec znaczacy. K. ze bodziec ten postrzegany jest jako znaczacy. Przemiany te laczyly sie miedzy innymi z udomowieniem wielu gatunkow. przyklad tego procesu. Takie podejscie do badan nad zwierzetami spotkalo sie z ostra krytyka. 6. Za najstarsza dyscypline badan nad zachowaniem sle zwierzat mozna uznac zoopsychologie. Dwie grupy badanych rozwiazuja zadanie 0 tej samej strukturze.). choc nie calkiem typowy. . bodziec warunkowy. Interesujacym. Pies to dobry. Na przyklad Conway Lloyd Morgan sformulowal powszechnie zaakceptowany poglad: "W zadnym wypadku nie mozemy interpretowac dzialania jako wyniku wyzsze] czynnosci psychicznej. Tendencja do antropomorfizacji jest jednak bardzo silna i w praktyce wielu badaczy nleswiadomie jej ulega. s. Nastawienie na odbior bodzcow zewnetrznych wywoluje krotkotrwale zwolnienie (deceleracje) rytmu serca. Zwierze stale sie partnerem (choc nierownoprawnym) czlowieka w jego pracy i zyciu. Psychofizjologiczna analiza aktywnosci poznawczej. natomiast zainicjowanie reakcji mo- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA torycznej powoduje zakonczenie fazy deceleracji. Czlowiek musial dostrzec inne walory zwierzecia. bedaca funkcja czynnosci gruczolow potowych. J ednakze w rniare jak opanowywal on srodowisko. W toku historii zmienial sie jednak charakter tego zainteresowania. a uklad sercowo-naczyniowy wykazuje charakterystyczna nadwyzke aktywnosci ponad poziom wyznaczony potrzebami metabolicznymi. Sosnowski. Pod wplywem stresu psychologicznego korelacja ta ulega zaburzeniu. Wzorce aktyumosci psychofizjologicenei w warunkach kr6tkotrwalego siresu antycypacyjnego. Nie jest natomiast jasny zwiazek miedzy wielkoscia zwolnienia rytmu serca a wielkosciq obciazenia poznawczego.. zdolnose do radzenia sobie w trudnych sytuacjach. 53). podIega dzialaniu bodzcow przynetowych oraz dziala w warunkach nlepewnosci. jakie odegraly role w wypadku udomowienia swini czy bydla. ktore umozllwialy czlowiekowi przetrwanie we wrogim i trudnym otoczeniu. lecz 0 roznym poziomie trudnosci. [esli moze ono bye interpretowane jako wynik procesu przebiegajacego na nizszym poziomie" (Morgan. jak uczenie sie i przywiazanie. Wrodaw: Ossolineum.178 cji sa regulowane w taki sposob. ktorego znaczenie jest pochodna wyzszych procesow poznawczych. Zimmer. Badacze reprezentujacy ten kierunek poszukiwali analogii porniedzy procesami psychicznymi u ludzi i u zwierzat. Zaleta stale sie wiec jego zachowanie. jak i bodziec. Istnieje tez poglad. jak dotad. Szczegolnie duza nadwyzke pracy serca obserwuje sie wowczas. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne zwiazane z reakcja na nowosc Iub zmiane bodzca. W ich pracach najwyrazniej przejawia sie daznose do scisle] kontroli warunkow doswiad- 1. mieso lub skora. Prosze omowic zmiany psychofizjologiczne 2. 5. T.reakcji wywolywanej przez nowosc lub zmiane bodzca pod warunkiem. Skora czlowieka wykazuje aktywnosc elektryczna (EDA).

Pierwotnie dominowala tendencja do wyjasniania przy ich pomocy wiekszosci zorganizowanych przestrzennie zachowan przejawianych przez organizmy proste (por. takich jak naciskanie na dzwignle. J ednoczesnie atrakcyjna z punktu widzenia psychologa jest proba opisania przez etologow caloksztaltu zjawiska. Za tworcow etologii uwaza sie Konrada Lorenza i Nikolaasa Tinbergena. Wsrod bazotaksji na wymienienie zasluguje tropotaksja. ktora polega na utrzymywaniu kata 90 stopni wzgledern kierunku dzialania bodzca. Nie przywiazywali oni wiekszego znaczenia do gatunku. czyli takie warunki srodowiskowe. Reakcja ta ma duze znaczenie biologiczne (ulatwia gojenie rany) i wystepuje powszechnie nie tylko u organizmow prostych. polegajaca na ustawianiu osi ciala zgodnie z kierunkiem dzialania bodzca kierunkowego. Podstawowa metoda badawcza jest obserwacja. 18 1 ~~ Podstawowe pojecla klasycznej etologil Wspolczesne] etologii zawdzieczarny wiele istotnych opisow zachowania sie zwierzat i ludzi. N ajwiecej przykladow reakcji zwanych tropizmami dostarczaja proste bezkregowce. 1993.na tej podstawie wyroznia sie na przyklad chemo-. Dembowski.1. 5. Czas i intensywnosc kinez zaleza od czasu i lntensywnosci dzialania bodzca. przyjmujac. opierali sie najczesciej na wybranych. Do niezorientowanych form zachowania naleza tak zwane kinezy (kinesis). Uznali oni. Z wykorzystaniem sztucznie wytwarzanych form zachowania siy zwierzat koresponduje fakt prawie calkowitego abstrahowania od biologicznego sensu danego zachowania.. menotaksje i astrotaksje. Taksja nazywamy mechanizm reakcji prowadzacych do przyjecia badz utrzymania wlasciwe] pozycji ciala (kierunku ruchu) w odniesieniu do bodzcow kierunkowych. Szczegolna forma tropizmu jest reakcja zaginania ciala (lub jego czesci) w kierunku zranienia (tak zwany traumatotropizm). ktora nie powoduje jego prze- mieszczenia w przestrzeni. wyroznia sie formy zachowania siy zorientowane i niezorientowane wzgledem bodzca. ale przebiega z uwzglednleniem zegara biolo- . ze zachowanie sie zwlerzat nalety badac w ich naturalnym srodowisku. lisci) . U kregowcow praktycznie nie wystepuje.•. matematyzacji analizy rezultatow. wykonywanych w okreslonym kierunku. ze "tropizm" oznacza wygiecie osi ciala (badz jego czesci) w kierunku wyznaczonym przez kierunek dzialania bodzca. tak jak w wypadku kinez. Poslugujac sie tym kryterium.1 Elementarne skladniki zachowania Wlasciwoscia organizrnow zywych jest ruch. 1960). az osiagnie tak zwane preferendum etologiczne. ze najbardziej precyzyjne pomiary i analizy zebranych danych staja sle bezuzyteczne. Lorenz (1982) broni nawet tezy. Badanie eksperymentalne odbywa sie w laboratorium i wykracza poza te przestrzen tylko w takim stopniu.""-~ •. ktorych mechanizmjest podobny do menotaksji. polegajace na utrzymywaniu stalego kata wzgledem kierunku dzialania bodzca. Nie powoduja przemieszczenia organizmu w przestrzeni i nie sa zalezne od kierunku dzialania bodzca.czy sejsmokinezy. Prowadza do zmiany polozenia zwierzecia wzgledem dzialajacych na nie bodzcow.•. Wyroznla sie na tej podstawie tropizmy dodatnie (w klerunku "do" bodzca) i ujemne (w kierunku "od" bodzca). 1989) to bazotaksje. Trzy najwaznlejsze grupy taksji (McFarland.- . Sadowski i Chmurzynski. Szerokie zastosowanie w opisach calosciowych form zachowania sie organizrnow znalazlo pojecie taksji (taxis). Pierwotnie termin "tropizm" wprowadzono w celu opisania ruch6w roslin (lodyg. Istnieja daleko idace rozbieznosct co do zakresu zjawisk okreslanych jako tropizmy.z greckiego: obyczaj) przedmiotem swego zainteresowania uczynili 0 byczaje zwierzat. Podlegaja jednak (nawet u zwierzat bardzo prostych) procesom uczenia sie. Dla olbrzymiej liczby gatunkow zwierzat pozostaia jednak podstawowa strategia radzenia sobie w nieustannie zmieniaiacym sie srodowisku. formach zachowania. ktore odbierane sa przez nie jako optymalne. niezorientowane wzgledem kierunku dzialania bodzca. Kinezy jako forma zachowania siy sa charakterystyczne dla organlzmow jednokomorkowych lub wielokomorkowych 0 bardzo prostej organizacji zachowania sie. przyzwyczaja sie (bodziec ulega habituacji) i po pewnym czasie przestaje reagowac (Wojtusiak. Bazotaksje przejawiaja sie w utrzymywaniu kierunku osi ciala zgodnego z jednym z podstawowych kierunkow (pionowym badzpozlomym). Ponize] przyblizymy podstawowe pojecia etologii w podziale na dwie glowne kategorie zachowan: elementarne sldadniki zachowania i zachowania zlozone. oraz astrotaksje. ~. Klasyfikacja kinez oparta jest na rodzajach bodzcow je wywolujacych . tam gdzie mozna wychwycic jego biologiczny sens. Inicjuje ona zatem lokomocje. Etologowie rejestruja naturalne dla danego gatunku formy zachowan we wlasciwym dla niego srodowisku. sztucznie wytwarzanych na drodze warunkowania instrumentalnego. Nastie sa [edna z najbardziej prymitywnych form zachowania sie. Nastia to zachowanie polegajace na skurczu (zwinieciu) calego ciala zwierzecia w wyniku oddzialywania bodzca sensorycznego. Inna forma zachowania sie nieuklerunkowanego sa tak zwane nastie. Psychologowie eksperymentalni. Ruch mozna scharakteryzowac pod wzgledem kierunku i zwrotu wobec bodzcow plynacych z otoczenia. Etologowie (ethos . Wszelka ingerencja w zachowanie sie osobnika lub grupy znieksztalca i zamazuje znaczenie danego zachowania. Na przyklad u dzdzownicy wystepuje dodatni geotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku podloza) oraz chemotropizm (zwierze zgina cialo w kierunku szczatkow organicznych). Nastia jest reakcja obronna.180 czalnych. Najprostszymi formami zorientowanego wzgledem bodzca zachowania sie zwierzat sa tak zwane tropizmy (tropism). na ktorego przedstawicielach prowadzili doswiadczenia. polegajaca na dazeniu do zrodla oddzialujacego bodzca. Wyjqtkiem od tej reguly jest reakcja zwiniecia sie jeza pod wplywem nieznanego badz zagrazajacego zdarzenia w bezposrednim otoczeniu zwlerzecia. Sa to ruchy postepowe (ortokineza) lub skrety ciala w roznych kierunkach (klinokineza). ze badane procesy maja charakter uniwersalny. do oslagania powtarzalnosci wynikow. 1950). termo. ze elementy zachowania satakim samym obiektem selekcji ewolucyjnej jak cechy budowy czy fizjologii. jakim jest zachowanie. . Szczegolnym przypadkiem jest diataksja. ktory poczatkowo reaguje na fale wywolywana spadajaca kropla. Jest to zachowanie charakterystyczne przede wszystkim dla zwierzat 0 promienistej symetrii ciala (na przyklad dla wielu gatunkow szkarlupni). Zwierze wykonuje kinezy tak dlugo. korzeni. prowadzac badania na zwierzetach. W niniejszej pracy przyjmujemy. lecz jedynie modyfikuje kierunek lokomocji. Tak wiec tropizm to reakcja organizmu. Na grunt zoologii pojecie to zostalo przeszczepione przez Iacques'a Loeba (1918). BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA ~~ EWOLUCYJNA :W"" "". Duty nacisk kladzie sie na ewolucje zachowan. Poza bazotaksjami wazna role odgrywaja menotaksje. Vh'="·~~~~~~ -~~~. Ukwial. bieg w kole aktywnosci itp. w jakim przekraczaja ja wnioski badacza. co sprawia. Innym przykladem bazotaksji jest telotaksja. Odpowiedzla na niedostatki zoopsychologii (zwiazane z zarzutem antropomorfizacji) oraz psychologii eksperymentalnej miala stac sie etologia zwierzat. Sa one bardzo prosta forma zachowania sie organizmu. Kolejnym kryterium klasyfikacji jest kierunek tropizmu wzgledem bodzca. zapewniajac przetrwanie i dalsze funkcjonowanie. Klasyfikacja tropizmow opiera sie na rodzajach czynnikow je wywolujacych.

oraz.. Zdecydowana wlekszosc czynnosci odruchowych organizmu opiera sie na wieloneuronalnych substratach anatomicznych. Wyraiajq sie one podazaniem oczu (gdy sa one ruchome) lub calego ciala za poruszaiacymi sie obiektami. Wdziecznym obiektem obserwacji tego zachowania jest w warunkach polskich zuk gnojowy. symboliczna sylwetka drapiezcy) . a wlasciwy kierunek lokomocji odzyskany. C i D . Taksje przejawiaja sie w zachowaniu ogromnej liczby organizmow. Tajchert. a jedynie na podstawie informacji z aparatu kinestetycznego. W wypadku oddzialywania silnych bodzcow dochodzi czesto do wystapienia reakcji startowej (startle reflex). powszechnie wystepujacy na polach. sa reakcje optokinetyczne. ktora wskazuje. sluzy on takze do opisu procesow zachodzacych w narzadach zmyslow oraz w ~UN. choc trzeba stwierdzlc. Pewna analogia dla tego typu reakcji u owadow jest zdolnosc kregowcow do korygowania polozenia glowy nlezaleznie (do pewnego stopnia) od polozenia calego ciala. choc . proste reakcje organizmu na oddzialywanie okreslonych bodzcow. Mechanizm zachowania korekcyjnego powoduje na przyklad.menotaksja ~ RYeIHAS·1 gicznego. Innym przykladem elementarnych form zachowania sa bezwarunkowe odruchy obronne. 1996) lub odruch obronny. jest mledzy innymi odruch cofania. Reakcje optokinetyczne sa przykladem elementarnej formy zachowania sie organizmow. ze inicjowany jest jakis wlasciwy lancuch zachowan. Waznq cecha tych reakcji jest to. Zwierze to obdarzone jest zdolnoscia rejestracji intensywnosci swiatla. 1989).~ BIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA Kierunekpromieni swletlnych Elementarne formy zachowan A .jak na przyklad taksje . 1966) i muchy domowej (McFarland. Jest to forma zachowania organizmu. W wypadku czlowieka przebieg reakcji optokinetycznych jest waznym elementem diagnozy neurologicznej. ze nie wystepuja one. Mechanizm okreslania kierunku dzialania bodzca dzieki naprzemiennym ruchom glowy lub calego ciala okreslany jestjako klinotaksja. czasami przyjeciem pozycji dogodnej do walki lub do ucieczki. Dlatego tez ocenia kierunek przebiegu swiatla na podstawie zmian w jego intensywnosci. opierajac sie na informacjach 0 ruchach wykonanych. naprzemiennie zwracajac gtowe w prawo i w lewo. 0 czlowieku mozemy powiedziec. rozdz. Sadowski i Chmurzynski. Dzialanie zatrzymuje sie w fazie wstepnej. pelniacej samodzielnie funkcie biologiczna. W szerszym znaczeniu uzywa sie tego terrninu w odniesieniu do nastawienia narzadow zmyslow w kierunku naplywajacej stymulacji. ze typowe ruchy intencjonalne sa przejawem niskiego pobudzenia (Lorenz. czesto okreslanych jako odruchy zlozone. nieznanych bodzcow w bezposrednim otoczeniu organizmu. charakterystycznymi dla organizmow. ze wy- chylenie glowy zwlerzecia w kierunku.na stymulacji zewnetrznej. B . Cechuje sie ona podniesieniem napiecia miesniowego. Ich regulacja oparta jest na doplywie bodzcow proprioceptywnych (to jest plynacych z miesni i stawow). czyli reakcje wywolywane przez zlozone bodice sensoryczne (na przyklad wzorce swietlne. Reakcia wystepujaca w wyniku oddzialywania bodzcow nowych oraz silnych i zagrazajacych moze bye reakcja znieruchomienia (freezing). W polskiej literaturze psychofizjologicznej okreslana jest ona takze jako odruch wzdrygnlecla (por. 4. ktore osiagnely wysoki stopien rozwoju ewolucyjnego. ze uklad nerwowy zwlerzecia jest w stanie zaprogramowac sekwencje ruchow. podawanym w wielu opracowaniach.chemotaksja. 1982). odbywa[ace sie za posrednictwem osrodkowego ukladu nerwowego (OUN). 1993). ze wymuszona zmiana toru lotu owada zostaje skorygowana. Te podstawowe akty behawioralne wchodza w sklad zachowan zlozonych. ze cechuje go geotropotaksja ujemna. Na uwage zasluguja tez tak zwane zachowania korekcyjne.d). na przyklad zmiany wzglednego polozenia slonca. Odruch orientacyjny wystepuje w sytuacji zadzialania naglych. 5-1c. Odgrywa takze fundarnentalna role w utrzymywaniu rownowagi przez kregowce. niewymagaiace uczenia sie. Czesto towarzyszy mu tak zwany odruch celowniczy. polegajacy na fiksacji wzroku na zrodle dzialanla bodzca. Elementarnymi skladnikami zachowania.tropizm. Czesto opisywane sa reakcje taksyczne pszczoly (Marler i Hamilton. Sa to wrodzone. Szczegolna forma taksji sa tak zwane agogie.). Doskonalym przykladem. Larwa muchy domowej (Musca domestica) na przyklad systematycznie unika jasno oswietlonych miejsc. bez biezace] kontroli eksteroreceptorow. Istota zachowania korekcyjnego jest to. ze odbywa sie ono bez udzialu informacji eksteroreceptywnej. ryc. w ktorym intensywnosc swiatla rosnie. a nie . Dlatego bywa porownywana do taksji. Z tego powodu etologowie sklonni sa czasem wlazac to zachowanie z ruchami intencjonalnymi (intention movements) (por. nie przechodzac do kolejnego etapu. Do takich odruchow zalicza sle miedzy innymi odruchy posturalne czy wegetatywne. Blaszczyk i Zielinski. Oznacza to.. W skrajnej postaci (zwanej tanatoza) wystepu]e ona u niektorych owadow. Mechanizm taksji pelni podstawowa funkcje w przestrzennej organizacji zachowania sie wielu zwierzat. gdyz dazy on do utrzymywania kata 180 stopni wzgledem sily przyciaganla ziemskiego. bardzo do niego podobny. Efektem tego jest zmiana kierunku lokomocji larwy (zob. ale nie potrafi dokonac oceny jego kierunku. gdy przemieszczenie organizmu jest nastepstwem jego wlasnej aktywnosci. Mozna zauwazyc. Jest to forma zachowania polegajaca na zwrocie ciala w kierunku bodzca wywolujacego reakcje. Do najwazniejszych z punktu widzenia psychologii odruchow zlozonych nalezy odruch orientacyjny (por. jest mniejsze niz w przeciwnym.

1 Wrodzony mechanizm wyzwalalacy 5. Instynkt. Koncepcja sztywnych wzorcow ruchowych stanowi podstawowy element etologicznej wizji organizacji zachowania. nazwanej wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym (WMW). to: [.. wskazujac [ednoczesnie na ich sllna determinacje genetyczna.<mh~~. okladek czasopism czy gwiazdy filmowe sa czesto przykladami przerysowanych cech mesklch lub kobiecych. U kregowcow reakcja znieruchomienia traktowana jest jako wyraz silnego Ieku. polegaiace na wtaczaniujaja dziobem do gniazda w sytuacji.. We wspolczesnej wersji opisuje on specyficzne gatunkowo ciagi dzialan (ruchow). rzadko wystepujace w warunkach naturalnych. zaokraglony zarys glowy oraz duze oczy.. Wspolczesnie wiec stosuje sie raczej termin "mechanizm wyzwalajacy". s. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ··~1:': _ '&. na drodze roznych form uczenia sie.2.. Poszukiwanie odpowiedzi na tak postawione pytanie opiera sie na analizie roznic w intensywnosci wykonania clagow dzialan oraz ich struktury. intensywnoscia koloru itd.klucz.". Samce motyli scigajq i probuja zaczepiac atrapy partnerek bardziej czarne i wieksze od rzeczywistych samic.. Obecnie wiadomo. i sztywny wzorzec ruchowy (fixed action pattern).~~~Wk~'. Mechanizm wyzwalajacy jest swego rodzaju zamkiem. N. . Programowanie to odbywa si~ poprzez wyodrebnione jednostki funkcjonalne. bez przymiotnika "wrodzony". Obiektem takiej manipulacji satakze osoby dorosle. Wiele zwierzat drapieznych wykazuje wrazliwosc na bodzce wzrokowe zwiazane z ruchem potencjalnej ofiary. ktore zrobilo wielka kariere w etologii i psychologii w kontekscie zachowania zlozonego. odnoszacy sie do procesow aferentnych. W toku rozwoju etologii pojecie instynktu zostalo dose szybko zarzucone na rzecz postulatow teoretycznych.*. nalezy podkreslic kilka faktow. Lorenz (1982) podkresla mala podatnosc sztywnych wzorcow ruchowych na lndywldualna modyflkacje. '- ff&. wed lug Tinbergena (1976/1951. Pojeciem.~~~'m. Lorenz (1982) wskazuje na istnienie mechanizmow wyzwalajacych u czlowieka. Nalezy wspomniec.. Ich zmiana moze nastepowac na drodze uczenia sie (choc niekoniecznie warunkowania) lub w wyniku zdarzeri rozwojowych. jak widok malych zwierzat. Clagl tych dzialan sa programowane endogennie w OUN. wyzwalajqcych i ltierujqcvch !liq.1. (Tinbergen. Towarzyszy jej szereg zmian fizjologicznych. przy czym wlasne jajo rnoze zostac porzucone na rzecz atrapy. Bardzo latwo sprowokowac ptaka do proby wysiadywania jaja znacznie wiekszego niz jego wlasne." 18 5 .:<%lf$k'W!. ustepujac miejsca formom zachowania nabywanym w toku ontogenezy.1. nazywane jest przez etolosow bodzcem kluczowym (key stimulus). Atrapy dziob6w rodzlcow (na przyklad patyk z namalowana plamka) wyzwalaja wlasciwa reakcje. ze wraz ze wzrostem zaawansowania ewolucyjnego rosnie modyfikowalnosc mechanizmow wyzwalajacych. Pojecie to odnosilo sie do obserwowanej zdolnosci zwierzat do wlasciwego reagowania na niektore znaczace biologicznie bodice srodowiskowe bez konlecznosci wstepnego uczenia sie. wychwytywane przez wlasciwy mechanizm wyzwalajacy.] hlsrarchlcznle zorqanizowany mechanizm nerwowy.~~"%.2 Sztywny wzorzec ruchowy Pojecie sztywnych wzorcow ruchowych ewoluowalo od lat trzydziestych. Zachowanie to jest charakterystyczne dla wielu gatunkow ptak6w gniezdzacych sie na ziemi. jest instynkt (instinct). J ednym z najbardziej kontrowersyjnych i wzbudzajacych najwieksze zainteresowanie zagadnien jest odpowiedz na pytanie: J ak sztywne sa sztywne wzorce ruchowe? (Schleidt. jego konczyny pozostaja usztywnione.zachowanle instynktowne". T~ ceche mechanizmow wyzwalajacych ilustruje problem bodzcow ponadnormalnych (supernormal stimuli). wylacznie przez wlasciwy bodziec . ruchy dowolne i lancuchy dzialan popedowych.2. . Pierwotnie stosowano termin . polegajace na preferencji reagowania przez zwierzeta na bodice spelnia[ace cechy bodzca kluczowego. Nazwa ta nawiazuje do analogii klucza i zamka. opisujacy procesy eferentne. ktore osiagnely znaczny stopien komplikacji budowy i fizjologii. Zachowania opiekuncze wyzwalane sa przez takie cechy sylwetki. wykorzystywany szeroko miedzy innymi w badaniach roznic indywidualnych oraz w badaniach psychofarmakologicznych. Lorenz (1982) podsumowal dzialanie WMW. 1974). okreslajac je jako wychwytywanie bardzo prostych bodzcow. ze jest on nieodporny na nietypowe sytuacje. Tinbergen i Lorenz sformulowali hlpoteze istnienia organizacji neuronalnej. Udzial mechanizmow wyzwalajacych w regulacji caloksztaltu zachowania zmniejsza sie wraz ze stopniem zaawansowania ewolucyjnego. Dyskutujac role mechanizmow wyzwalajacych w regulacji zachowania sie zwierzat.~~'&.l.. choc ich sterowania nie mozna laczyc w prosty sposob z zadna czescia tego ukladu. Zwierze nieruchome czesto nie jest atakowane i przezywa. Analizujac ten problem. a takze odruchy zlozone. Tinbergen i K. znajdujacych sie wzgledem siebie w specyficznej konfiguracji. podatny na przyjQcie okroslonych bodzcow wHwn<. Wzrost pobudzenia specyficznego dla danego wzorca dzialania nie wyraza sie ekspresja pelnego wzorca.~ . ktore przygotowuja organizm do wysilku (walki lub ucieczki). 175). 5. Prostota dzialania mechanizmu wyzwalajacego powoduje.~"m. "silniejsze" bodice prowadza do wzbudzenia silniejszego napiecia popedowego. wplywajacych na rozwo] ukladu nerwowego. kreowanych zgodnie z zasada bodzcow ponadnormalnych. W trakcie badan nad bodzcami kluczowymi oraz wrodzonym mechanizmem wyzwalajacym wykazano zjawisko. N ajwieksze kontrowersje wzbudzal aspekt wrodzonego charakteru mechanizmu wyzwalaiacego.BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA nieco mniejszy. Takie zestawienie kilku prostych bodzcow. Szczegolne miejsce zajmuja tu wrodzony mechanizm wyzwalajacy (innate releasing mechanism).. Przykladem moze bye tak zwany schemat dzieciecosci. zwierze nie probuje uciekac ani przywrocic utraconej pozycji ciala. ktore mozna okreslic jako skladowe instynktu. msehanlzm reagujqcy na nle skoordynowanyml ruchaml PI't:yczyniajqcYl11i sle do podtrzymanla zycia osobnika i qatunku. otwieranym. Efekt ten od wielu pokolen wykorzystuja producenci zabawek.~~~~~'m..~ 5."®&. Po stacie z reklamy. kontrastowoscia.2 Zachowanie zfoione Szczegolnym zadaniem etologow byla analiza zachowan okreslanych jako zlozone. Dowodzi tego istnienie bodzcow wyzwala[acych.ltrznych i zewnetrznych przyqotowujqcych jego alwj<. Zrozumienie zachowan zlozonych zwierzat stalo sie jednym z glownych czynnikow stymulujacych rozwo] etologii. Skladaja si~ na nie ciagi dzialari elementarnych. U organizrnow. Fakt ten jednak nie powinien przeslaniac ich roli w odniesieniu do zachowan czlowieka pelniacych istotne funkcje biologiczne. zuk lesny Dotkniety owad zamiera w bezruchu. Wielu badaczy traktuje przebieg reakcji znieruchomienia jako wskaznik temperamentalnej charakterystyki zwierzecia. Dowodem na nieprecyzyjnosc dzialania mechanizmu wyzwalajacego jest w tym wypadku jego podatnosc na dzialanie takich bodzcow.. I tak na przyklad reakcja uporninania sie 0 pokarm u pisklat mewy srebrzystej wyzwalana jest przez czerwona plamke na dziobie rodzicow. Zrozumienie tego zjawiska staje si~ mozliwe dopiero po analizie funkcjonowania osrodkow popedowych. jak cofnieta czesc twarzowa. 1976/ /1951). gdy z jakichs powodow z niego wypadnie.%~"f. lecz przewyzszajace go wielkoscia. dominuja wlasnie takie zachowania.~'W£. ze WMW oparty jest na bardzo prostej analizie bodzca. Prawdopodobienstwo pojawienia sie tej konfiguracji w innej sytuacji biologicznie znaczace] jest bardzo male. Lorenz (1938) opisali zachowanie sie gesi g~gawy wysiadujqcej jaja.1.

analogla prostego ukladu hydraulicznego (patrz ryc.przebieg napiEicia pOPEIdowegow czasie wedlug modelu psychohydraulicznego. Wzorce ruchowe niezwlazane z komunikacja wykazuja wieksza podatnosc na rnodyfikacje. Niewielkie uchylenie zaworu spowoduje przejawy aktywnosci 0 slabej intensywnosci (niewielki przeplyw energii). Im wyzsze pobudzenie osrodkow popedowych. mechanizmu posredniczacego pornledzy rozpoznaiacym bodice sensoryczne mechanizmem wyzwalajacym a czynnosciami ruchowyrni. Opublikowal on swoja hipoteze w latach piecdziesiatych. Im wiycej wody w zbiorniku. C .. ze organizm nie reaguje na wszystkie pojawiajqce siy bodice. a zaleiy to od ilose! wody w zbiorniku. Gdy takich ruchow zabraknie. Z kolei zachowanie ilustrowane jest przez najnizej polozone korytko z zaworami ulozonymi w gradiencie. Na zawar ten dzialajq dwie sHy: cisnienie wody oraz ciyzar odwaznikow. tym nizsze natezenie bodzcow wystarcza do wywolania reakcji. W. charakterystycznym dla niewielkiego pobudzenia.2. Iednyrn z podstawowych problernow byla (i wciaz oczekuje rozwiazania) kwestia mechanizmu napedzajacego zachowanie. wykorzystac pojecie popedu. ze lstnieja charakterystyczne gatunkowo wzorce ruchowe. Sily bodicow symbolizuje waga odwaznikow. 1975).~ zmiana . Przebieg natezenia procesow popedowych moze bye zilustrowany wykresem przedstawionym na rycinie 5-2b. okreslony przez D. Duze rozwarcie zaworu (spowodowane duzym odwaznikiem przy duzej ilosci wody w zbiorniku) spowoduje wlqczenie kolejnych zaworow w korytku (czyli nowych form zachowania).e ':eJr. Im wiycej wody w zbiorniku. ktorych wykrycie stalo sie niezwykle silnym motorem postepu etologii. Trzeba podkreslic fakt.. Model Lorenza.I HII ~ RYCINAS·2 Narastajqcy niedob6r na przyklad pokarmu powoduje przyrost specyficznej (to jest wlasciwej dla danej motywacji) energii dzialania organizmu. przedstawionej na schemacie jako woda w zbiorniku. Barlowa (1977) do zaproponowania pojecia modalnych wzorcow ruchowych (modal action j)attern). Jak latwo zauwazye.model procesow motywacyjnych Deutscha. Ich przykladem rnoze bye przejawianie przez golebia gotowosci do lotu. to wszyscy.wszystko alba nic". ktore pelnla funkcje komunlkatow spolecznych. Golab wykonuje wstepne ruchy skrzydlarnl przed rozpoczeciem lotu. Wzrost pobudzenia do poziomu wyzwala[acego pelny wzorzec ruchowy powoduje.. choc kluczowe w etologicznej wizji zachowania sie zwierzat. W wersji rozwinietej przedstawil jq jednak w swej monografii z 1982 roku. wyodrebnlany i interpretowalny statystycznie. musza operowac elementami wprowadzonymi wlasnie przez niego. Kontrowersje wokol "sztywnosci" sztywnych wzorcow ruchowych sklonily G. choc nie mowi 0 rzeczywistych mechanizmach wyzwalania zachowan instynktownych. D . ze zwierze wykonuje sekwencje ruchow w pelnej wersji i 0 ustalonej Intensywnosci.3 Naped zachowania GotOWOSG do dziafania Pojecia . czyli sztywnymi wzorcami ruchowymi. ze sila pobudzenia jest suma pobudzenia wewnetrznego (popedu) oraz pobudzenia bedacego efektern dzialania stymulacji zewnetrzne]. ktore odgrywalo kluczowa role w rozwoju teorii etologicznej byl poped. Wykonywane sa ponadto w szczegolnie staly sposob. B . ten sam odwaznik moze spowodowae otworzenie siy zaworu lub nie. Zarowno wzrost nasilenia motywacji. jak i sily stymulacji zewnetrzne] powoduje . Pojeciem. nie wyczerpuja cale] zlozonosct tego zachowania.~F ! : 186 BIOLOGICZNE '££ MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 187 Etapem wstepnym. A Czas B c "" "" <= gj t::! '" <= ~!r. 5-2a). czyli zgodne z zasada . odlotjednego z golebi wywoluje reakcje ucieczki u pozostalych (Davis. Poszczegolne elementy ukladu symbolizujq czynniki determinujqce sHy motywacji i co za tym idzie. Te akty zachowania. Muszq one przekroczye pewien prog. ktore powodujq. W pelni dojrzale myslenie 0 popedach przedstawH Lorenz (1982).czne Bodice specyficzne 5. ze choc niewielu auto row cytuje pomysl teoretyczny Lorenza.'. ktorzy staraja sit.1.psychohydrauliczny model motywacji wg Lorenza. tym mniejszy ciyzar odwaznika wystarcza do otwarcia zaworu. ze sztywne wzorce ruchowe roznia sie pod wzgledern ekspresji napedzajacego je pobudzenia. choc nie rna watpliwosci. Odplyw wody blokowany jest przez spryzynowy zawar. rozumlanych jako przestrzenno-CZ'l§OWY wzorzec ruchowy. sa tak zwane ruchy intencjonalne. Glosi ona. zyskal duza popularnose wsrod etologow miedzy innymi ze wzgledu na t~ ze na jego podstawie Lorenz sforrnulowal tak zwana zasade podwojnej kwantyfikacji. to jest --I hamowanie •. Spar 0 sztywnosc lub plynnosc wzorcow ruchowych spowodowal odejscie od stosowania jednoznacznie brzmiacych etykiet. Morrisa (1957) jako stala intensywnosc wzorca ruchowego.. Lorenz posluguje sit. tym wiyksza energia dzialania (popyd). pobudzanie Etologiczne modele motywacji A . etapy wyzwalania poszczegolnych form zachowania. Ruchy intencjonalne (a raczej ich brak) pelnia wiec funkcje sygnalu alarmowego. Iednak koncepcja ta nie zyskala szerokiej akceptacji. Nalezy stwierdzic.mechanlzm wyzwalajacy" oraz "sztywny wzorzec ruchowy". Spryzyna blokujqca zawar pelni funkcjy tych mechanizmow nerwowych. sa szczegolnie sztywne.system gotowosci do dzialania ~ RAMKAS.

Jestto ogolny sum funkcjonalny wyrazajacy sie obnizeniern prosow wrazliwosci na bodzce kierunkowe j podwyzszona gotowoscla do uruchomienia dzlalania.4 Ogolna struktura zachowania zlozonego A >Ns------. 5-3b). w. GD .. Rozumowanie oparte na modelu psychohydraulicznym wydaje sie dose trafnie ilustrowac proces wyzwalania zachowania popedowego. to jest adresowana do konkretnego mechanizmu wyzwalajqcego.mechanizm wyzwalaj. MW .. J. Ss .~~%.. a wplywajq na kilka osrodkow nizszego rzedu (zob. 5-2c) uwzglednil system hamowania osrodka popedowego..'%. Dopiero w momencie zaistnienia sytuacji (wystapienta bodzcow kluczowych) pozwalajacej na przejscie do nastepne] fazy polowania (na przyklad ataku) wyzwolona zostaje kolejna forma zachowania sie zwierzecia.". Stan ten.. Te z kolei pozostaja pod wplywern skutkow zachowan poprzedzajacych..m. ryc.~~_ ZACHOWANIA . moze zostac przeksztalcony w pobudzenie osrodka koordynacji ruchowej.~~~~:«" .og61na organizacja zachowania. eferentny (sztywny wzorzec ruchowy) oraz napedowy (gotowosc do dzialania).:- &"< . BIOLOGICZNE MECHANIZMY ~'fu.receptor. Rozpoznanie rodzaju stymulacji prowadzi do wzbudzenia gotowosci do dzialania.bodziec nieswoisty.. W okresleniu tym zawarta jest rnysl 0 sekwencyjnym charakterze zachowan organizmu. Z punktu widzenia analizy przebiegu zachowania w czasie. A. . B Osrodki wyzszego rzedu Osrodki nizszego rzedu sztywne wzorce ruchowe ___ pobudzenle hamowanie Ruchy mi~snl Og61na struktura zachowania A . Smakowity kasek wzbudzi intensywniejsze zachowanie niz niezbyt atrakcyjny pokarm. sterujacego danyrn zachowaniem. ktory przetwarza stymulacje pochodzaca ze srodowiska (rowniez wewnetrznego). Zjawisko to okresla sie w etologii jako lancuch zachowan (action chain). Laricuch zachowan mozna przedstawic schematycznie jako ciag dzialan i bodzcow kluczowych wyzwalajacych nastepne dzialania: 5. sie jako sekwencja (lancuch) wzorcow ruchowych wyzwalanych przez wlasciwe bodice kluczowe.'\. rye. tak jak proponowal Tinbergen. w ktorej centra na poszczegolnych poziomach pozostaja pod wplywern kilku osrodkow nadrzednych. Na przyklad w trakeie zalotow samiec czesto wielokrotnie powtarza zachowania majace na celu zlagodzenie poczatkowej agresji samicy. Ogolna organizacja zachowania moze wiec przybrac postac piramidy. oraz niespecyficzna.". W rzeczywtstosci uklad ten moze bye systemem wielostopniowym i hierarchicznym._'tm.-..2. ktore polega na przypisaniu jednemu mechanizmowi jednego bodzca swoistego oraz jednego wzorca ruchowego._lmfOOOO_~'~if~i! fif Omowione poprzednio elementy systemu zachowania siy zwierzat: aferentny (mechanizm wyzwalajacy). OKR . Drapiezca wielokrotnie rozpoczyna cykl skradania sie do ofiary. zachowanie zlozone jawi Bodziec kluczowy A -t Dzialanie A Bodziec kluczowy B -t Dzialanie B Bodziec kluczowy C -t Dzialanie spelniajace C W wypadku braku wystapienla wlasciwych bodzcow kluczowych... Propozycja alternatywna wobec pojecia "popyd" stal sie termin gO!tOW09C do dztalarria (action readiness) (Becker-Carus i in. Jednak sam bodziec nie jest bez znaczenia. < .. W wypadku glodu chodzi o napiecie scian zoladka. Tinbergen ilustruje pojecie lancucha zachowati na przykladzie zachowania lowczego osy. Stan ten jest efektem zsumo- wania sie wplywow wewnetrznych (parametry organizmu) i zewnetrznych (bodzce i wymagania srodowiskowe). Prezentowany schemat opiera sie na uproszczeniu. rye.~~~~ zwiekszenie intensywnosci zachowan instynktownych.". powtarzane moga bye etapy poprzednie.osrodek koordynacji ruchowej. Wiele danych psychologii fizjologicznej potwierdza slusznosc teoretycznych zalozen Deutscha. Model Deutscha pozwala prawldlowo przewldziec zaprzestanie zachowania pokarmowego przez organizm znacznie wczesniej. tworza zreby ogolnej struktury zachowania. Styrnulacje dochodzaca do organizmu rnozna podzielic na dwa podstawowe rodzaje: stymulacje swoista. niz gdyby to mialo wynikac z zaspokojenia potrzeby biologicznej (na przyklad wskutek podniesienia poziomu glukozy we krwi). Pojecie gotowosci do dzialania pozwala uniknac kontrowersji wlasciwych dla teorii popedu.. Objasnienia symboli: > . Deutsch (1960) w swym modelu (zob.!cy.1. Akcja ruchowa skutkuje zmianami w srodowisku zewnetrznym i wewnetrznym..- 1 89 k. """.gotowosc do dzialania.1 88 ffi~~'%~.m-:~-.. Wyraza on wlasciwy proces motywacyjny zwierzecia (Buchholz i Persch.bodziec swoisty.. pod wplywern dociera[ace] nadal stymulacji.-~ PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA ~~~~""""'~-~. wplywajac na parametry tego srodowiska ksztaltujace gotowosc do dzlalania. System ten oparty jest na analizatorze sensorycznym.hierarchiczna organizacja czynnosci ruchowych. Slabsza strona tego modelujestjego niezdolnosc do odwzorowania procesu hamowania osrodka popedowego.. Relacje zachodzace miedzy nimi przedstawia rycina 5-3a. ~ RYCINA 5·3 !1m'UUUUUU_U_Im!Im!!!U!"lmTOOI iImWiua. Ns . 1994). 5-2d).efektor. a dopiero po wyemitowaniu przez nia sygnalu przyzwolenia zaczyna zachecac jq do kopulacji. 1972.•':'$~~~. a ponadto zdaje sie wlasciwle odzwlerciedlac ogolna organizacje procesow motywacjnych lezqcych u podstaw zlozonych ciagow ruchowych. B . wyzwalajacych kolejne fazy zachowania. zob. Glodne zwierze na widok pokarmu podejmie dzialania zmierzajace do jego zdobyeia.

W tej fazie jest ona calkowicie obojytna na zapach pszczoly. BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA ~ RAMKA5. s. dla ktorych charakterystyczne sa sztywne wzorce ruchowe. nieprzystawanie do sytuacji. N ajczesciej na biezace zachowanie wplywa wiele czynnikow motywacyjnych oraz kilka osrodkow popedowych. wykonuje czesto intensywna toalete calego 5.. zaleiy ona bowiem od nowych bodicow.2 "Polujqca samica osy przelatuje z kwiatka na kwiatek.. Przenoszone moga bye zachowania popedowe nalezace do roznych kategorii. utrzymujac znaczny dystans calego ciala od zagrazaiacego zwierzecia. Eksperymenty przy uiyciu atrap wykazaly. 1966). ~ RYCINA 5·4 II" : Ill!! I :R TEl !TN" IFI!!'! m Legenda: --·1 hamoWanie --> pobudzenie atak Mechanizmy zachowan przeniesionych i przerzutowych A . ktore pachnialy w odpowiedni sposob. ktorego sle bola. Poczatkowe etapy lancucha dzialan sa bardziej podatne na modyfikacje niz koncowe. B . majqcego w przyblizeniu odpowiedniq wielkose [.Wyzwalanie zachowari przerzutowych zgodnie z hipotezq rozhamowania..190 Ten prosty przyklad ilustruje zaleznosc charakterystyczna dla wiekszosci zachowan zwierzat. Lorenz (1982) przedstawia liczne przyklady zachowan. natomiast te. JednakZe jakikolwiek bodziec wzrokowy. wyciaga glowe w jego kierunku. w ktorej sie pojawiaja (Marler i Hamilton.]. Cecha charakterystyczna reakcji przerzutowych jest ich pozorna nieadekwatnosc. ktory plynie od poruszajqcego siy przedmiotu. szukajqc pszczoly. W innym wypadku nie spelnia one swojej funkcji wyzwalacza kolejnej fazy zachowania. przywierajac [ednoczesnie tylna czescia ciala do podloza.]" (finbergen. ryc. r ! !] .Schema! ilus!rujqcy mechanizm powstawania zachowan przeniesionych. Pszczola. Przeniesienie polega tu na wyborze mozliwosci mniej atrakcyjnej. Zachowania przerzutowe polegaja na uruchomieniu zachowania zwiazanego w podlozem popedowym.. Zachowania takie nazywane sa niekiedy zachowaniami ambiwalentnymi. Osa natychmiast zwraca glowy w strony ofiary.] wyzwala pierwszq reakcjy.1. 89). wydaje sie. Jako przyklad moze posluzyc zachowanie siy szczura. 1976/1951.finalnym elementem laricucha dzialari (na przyklad polkniecle ofiary.. Przykladem przeniesienia zachowania pokarmowego u czlowieka jest wy- bor znanej restauracji typujastjood w obcym kraju zamiast nieznanej restauracji oferujacej lokalna kuchnie..5 Konflikt popedow Zachowanie kierowane jednorodnym mechanizmem motywacyjnym nalezy do rzadkosci..zatopienia zqdla . Zachowanie apetencyjne to zachowanie prowadzace do osiagniecia warunkow umozliwiajacych redukcje danego popedu (na przyklad do kontaktu z pokarmem). Reakcja ta polega na blyskawicznym doskoku i pochwyceniu pszczoly. 5-4a). Podobne zachowanie przejawiaja dzieci glaszczace psa. Istotnie.nigdy nie udalo siy wyzwolie przy uiyciu prostych atrap. ze od tej chwili osa bardzo silnie reaguje na zapach pszczol. lub nawet grupa pszczol. niezaangazowanym w konflikt (przykladern jest jedzenie w sytuacji wzbudzenia agresji i strachu). Przykladem moze bye przeniesienie agresji na osobnika zajmujqcego nizsza pozycje w strukturze spolecznej. Istotnym elementem czasowej charakterystyki zachowan popedowych jest wystepowanie w ich ciagu faz okreslanych jako zachowanie apetencyjne (appetitive behavior) oraz zachowanie konsumacyjne iconsumatory action). ze jej zapach jest wyrainie wyczuwalny nawet dla czlowieka. prawdopodobnie dotykowych [. Na przyklad szczur. Staja wowczas daleko od psa i pochylajac sie w jego kierunku. ale zarazem mniej zagrazajacej. ktory w sytuacji stresowej przezywa konflikt miedzy tendencja do ucieczki a przernozna checla spenetrowania niebezpiecznego otoczenia. wyzwalaly kolejnq reakcjy tego lailcucha. Szczegolnyml przypadkami rozwiazywania konfliktu popedow sa zachowania przeniesione (redirected actions) oraz zachowania przerzutowe (displacement activities). Zachowanie przeniesione wyraza siy zmiana obiektu sluzacego do redukcji jednego ze wzbudzonych popedow na taki. ktory nie wywoluje przeciwstawnych tendencji. gaja przed siebie dlon. Stan ten musi prowadzic do wypracowania na drodze ewolucji biologicznej oraz w toku rozwoju ontogenetycznego regul wyboru kolejnosci wykonywanych przez zwierze zachowan. ze poszczegolne bodice mala rozne wlasciwosci "wyzwala[ace" w zaleznosci od kontekstu sytuacyjnego. nie zwraca uwagi drapieznika. w ktorych obecne sa elementy nalezace do przeciwstawnych tendencji. wycia- A A G R E o R S ATAKOWANY B [0] 1_' __----4 L~='m~~:J ---. Przedmiotern szczegolnego zainteresowania etologow stab sie wiec behawioralna ekspresja wspolwystepujacych stanow motywacyjnych.2. zajmuje pozycjy w odleglosci okolo 10-15 cm po stronie zawietrznej i unosi siy w powietrzu [. Trzeciej kolejnej reakcji . schowana do otwartego naczynia w taki sposob. czyli na osobnika ntewywolujacego Ieku (por. Atrapy nie wydzielajqce zapachu pszczol natychmiast powodowaly utraty zainteresowania. Charakterystyczne wyciagniecie sylwetki szczura w trakcie tej czynnosci odzwierciedla przeciwstawne tendencje: ucieczki i eksploracji. Bodice kluczowe musza sie pojawic w odpowiednim momencie trwania lancucha reakcji. picie). Zachowanie spelniajace (konsumacyjne) hamuje zachowanie apetencyjne i polega na wykonaniu wzorca ruchowego bedacego ostatnim . ktory badajac nowy obiekt.

Poniewaz zachowania takie wystepuja powszechnie. (5) Rezultatem selekcji jest powstanie osobnikow najlepiej przystosowanych do zycia w srodowisku naturalnym. ktory postuluje. co dowodzi. Teoria naukowa nie tylko opisuje i wyjasnia pewne fakty empiryczne. ktore zmniejszaja jednostkowe szanse przetrwania. Osrodki Ai B pobudzone jednoczesnie (sytuacja konfliktu popedow) blokuja wzajenmie swoje dzlalanie. A.«"-. Darwina (1859). Opieka nad potomstwem. Poglad ten potwierdzaja liczne obserwacje zachowan zwierzecych. Populacje jednak nie zmieniaja istotnie swojej Iiczebnosci. wyklucza takze wystapienie pewnych faktow. Wyjasnienie uzyskuje dzieki niemu zjawisko agresji miedzygrupowej. Problemy ewolucji zachowania nie sa tu wyjatkiem. Interesujaca koncepcje powstawania zachowan przerzutowych przedstawili]. Te i inne problemy sklanialy do rewizji klasycznego darwinizmu. ze to gatunek jestjednostka ewoluujaca. ze zachowania przerzutowe sa pospolita forma zachowania sie czlowieka w sytuacjach konfliktowych. C. N a poclstawie przyjecia zespolu stwierdzeri. U niektorych gatunkow obserwuje sie walki konczace sie smiercia. Fizjologiczny mechanizm pozostaje w sferze hipotez. zachowan. ze nie rnogl on znac podstaw genetyki. Takze gatunki bedace przykladem rozwoju kooperacji dostarczaja przykladow przeczacych teorii. 5-4b). Walczace ptaki wielu gatunkow w trakcie przerw w wake wykonuja czesto reakcje dziobania do zludzenia przypominajqce typowa reakcie pokarmowa. organizm. Koncepcje nawiazujace do pomyslu doboru grupowego opieraja sie na kilku podstawowych obserwacjach. Socjobiologia i psychologia ewolucyjna Poglady na ewolucje blologiczna zawsze budzily spore emocje. Zatem proces selekcji powinien wyeliminowac z repertuaru zachowan takie reakcje. Z punktu widzenia funkcji tych zachowan mozna z duza pewnoscla stwierdzic. Zachowania polegaiace na pielegnacji ciala sa bardzo typowymi przykladaml tych reakcji. Neodarwinizm. zwterze. Przecza tej teorii przejawy kooperacji wewnatrzgatunkowe].~~~. Potomstwo z kolei dziedziczy charakterystyki swoich rodzicow. Uwaga skupiona zostala na gatunku. Przykladern moga bye samce niektorych gatunkow pajakow. PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 193 we szanse przetrwania.. lecz poziomu oddzlalywania procesu selekcji. Iego teoria daje siy podsumowac w kilku stwierdzeniach. teoria doboru naturalnego Darwina zostala zakwestionowana. Stale siy niezwykle uzytecznym narzedziem. Interpretacja psychologiczna i fizjologiczna zachowan przerzutowych nie jest jasna. realizacji prokreacji. Bol (1958). mimo ze w jej trakcie moga zginac. gdzie mowi sie 0 wake jednostki 0 byt. ktore sluza przetrwaniu gatunku.. Latwo udowodnic. Selekcja dziala w clwie strony: preferuje zachowania przyczynlajace sie do przetrwania gatunku oraz eliminuje zachowania owemu gatunkowi szkodzace. Zalozmy istnienie hipotetycznych osrcdkow popedowych A. Funkcjonuje ona w literaturze przedmiotu jako hipoteza rozhamowania. Pobudzony nawet przez niewielki bodziec osrodek C moze wyzwolic wlasciwy dla siebie wzor zachowania.. :.:. z paleniem papierosow. Teoria cloboru naturalnego zaklada. Tak dokonuje sie zmiana ewolucyjna na drodze doboru naturalnego. (2) Czesc tej wariancji jest dziedziczona.]. potomstwo bowiem jest bardziej podobne do rodzicow niz do innych osobnlkow tego samego gatunku. odclzielone od siebie barierami naturalnymi badz granicami terytoriow indywidualnych czy grupowych. dazace do kopulacji. W tym wypadku rowniez najczescie] mamy do czynienia z reakcjami pielegnacyjnymi. gdy spotkaia siy ze soba. ze zachowanie siy zwlerzat pelne jest aktow wrogich. Teoria Darwina wywarla ogromny wplyw na zycie intelektualne epoki. Fakty te staly sie powodem kolejnej rewizji pogladow. Teoria doboru naturalnego Darwina nie dopuszczala wystepowania zachowan szkodzacych interesom [ednostkowym. Gatunek nie wystepuje "w calosci". flzjologii i zachowania. kooperujace. zgodne sa z zalozenlem. U wielu gatunkow zwierzat na porzadku dziennym jest kanibalizm. a takze z reakcja snu w sytuacjach stresowych (pobudzenie popedu agresji i strachu) czy "nerwowym" manipulowaniem drobnymi przedmiotami w sytuacjach napiecia. szczegolnie jesli uswiadomimy sobie. kooperacja wewnatrzgatunkowa to zjawiska clobrze pasujace do neodarwinistycznego widzenia ewolucji. Reakcje przerzutowe pojawiaja sie czesto w sytuacji konfliktow spolecznych. Dlatego miedzy osobnikami tego samego gatunku pojawia sie konkurencja. J ednostka to fenotyp..- ~"'%&~~""" BIOLOGICZNE -~ .. ze jednostka walczy 0 przetrwanie. (1) Jednostki roznia sie miedzy soba w obrebie gatunku pod wzgledem morfologii. takze nie dopuszcza wystapienia pewnych zjawisk. Grupy pawianow wedrujacych po sawannie. Ginacy w trakcie kopulacji samiec pajaka przyczynia sie do przedluzenla trwania gatunku. Rozpoczac nalezy od przypomnienia podstawowych stwierdzen ojca nowoczesnego ewolucjonizmu. A. ktora najpelniej zostala przedstawiona w ramach teorii doboru grupowego (group selection) V. Latwo jednak znalezc dowody na to. walcza. znajdowania pozywienia. partnera seksualnego. ZACHOWANIA •. ze osobniki do niej nalezace beda clzielHyze soba 95% genotypu. Wywieraja takze hamujacy wplyw na osrodek C (zob.. Lepiej rozumiemy przejawy kooperacji wewnatrzgrupo- ciala. skierowanych przeciwko osobnikom nalezacym do tego samego gatunku. iz instynktowna organizacja zachowania sie dotyczy takze czlowieka. W teorii Darwina kluczowe miejsce zajmuje jednostka. Pojecie konfliktu popedow odegralo wielka role w rozwoju wiedzy 0 zachowaniu sie zwierzat. ktorego jest przedstawicielem. Jednostka jest lepiej lub gorzej przystosowana do zycia w srodowisku naturalnym. opieki nad potomstwem. roslina czy czlowiek. przynajmniej w tej czesci. To jednostka przezywa lub nie. van Iersel i A. ze zwierzeta czesto zachowuja sie w sposob zmniejszajacy ich jeclnostkowe szanse przetrwania. jak komunikacja czy zachowania opiekuncze. C. antygatunkowe. rozmnaza sie lub nie. to jest do unikania drapiezcow. Dose szybko jednak zaczeto dostrzegac pewne jej niedoskonalosci. Ewolucja pogladow dotyczyla raczej nie samego mechanizmu doboru naturalnego. przeczace Darwinowskiej teorii doboru naturalnego. opisowych i wyjasniajacych. Roje pszczol walcza ze soba. Tak wiec to na poziomie jednostki dokonuje sie proces selekcji na drodze doboru naturalnego. Osrodki A i B hamuja sie wzajemnie. W tej sytuacji nid hamuja efektywnie osrodka C. Zwolennicy koncepcji doboru grupowego uzywaja nawet okreslenia "grupa szczepowa" (tribe group). lecz jest wyraznie poclzielony na grupy. ze wymienione wczesnie] zachowania. takimi jak nerwowe poprawianie bedacei w calkowitym porzadku fryzury. ze przynosza redukcje napiecia zwiazanego z konfliktem popedow. ze proces selekcji preferuje te zachowania. Zdumienie budzi dalekowzrocznosc spostrzezen Darwina. (4) W rezultacie konkurencji niektore osobniki pozostawiaia wiecej potomstwa niz inne.. przejawy altruizmu.~~""ifu~~~~~ 19 2 . Wynnie-Edwarclsa (1962). pozwalajacym nazrozumienie mechanizmow i ewolucji takich form zachowan. ryc. Grupy zwierzece sa wewnetrznie silnie ze soba spokrewnione. sformulowania nowej koncepcji procesu selekcji. wspaniale wewnetrznie zorganizowane. B i C. Tinbergen (1976/1951) wskazuje. (3) Organizmy mala zdolnosc do ogromnej produkcji potomstwa.~~~~ MECHANIZMY =lli. Na przyklad kolonia szczurow zyjaca przez dluzszy czas moze doprowadzic do tego. Nietruclno pokazac. ktore zmnleiszajajednostko- .

Strategia oplacalna to strategia stosowana przez osobniki. do ktore] zmierzaja wszystkie osobniki danej populacji. turniejowy i ze w zwiazku z tym rozlew krwi w walkach wewnatrzgatunkowych nalezy do rzadkosci. ze wiekszosc przejawow agresji oraz zachowan wrogich (agonistic behavior) rna charakter rytualny. obarczonych kosztem ran (-100).oplacalnose strategii goIC. Zgodnie z tym. W latach szescdziesiatych stalo sie jasne.194 wej.'!bi. a co za tym idzie . Jest to zachowanie antygatunkowe. Sens tego zachowania widac jasno. Tabela 5.25 OSJ = 6.'!bi. ze zwyciezca starcia otrzymuje 50 punktow. Zwyciezcy po wygnaniu pokonanego zabijaja mlode lwy. Walka krwawa. Dlatego w badaniach obserwacyjnych otwarta.j.powr6t do punktu r6wnowagi. Maynard Smith (1976). gdy jest wspolprzywodca grupy.jaka jest zatern strategia optymalna? Optymalna strategia moglaby bye strategia golebia (+15). Walka zajmuje w budzecie czasowym zwierzat niewiele czasu. Walka ze skutkiem smiertelnym dla jednego z uczestnikow .jeszcze mniej. to szansa na sukces wynosi rowno 50%. Szanse na przetrwanie mlodego lwa zwiekszaja sie z kazdym dniem.'!bi w populacji g .'!o bi i golC. gdy jastrzab spotyka jastrzebia (a golab golebla). nazywa siC. W populacji zdominowanej przez jastrzebie rosnie oplacalnosc strategii golebiej. a przegrywajacy 0 oraz ze koszt odniesionych ran wynosi -100.'!dzy placalnosciii strategii jastrzC. ryc. strategia ta stalaby sie bezuzyteczna . Osobniki noszace cechy jastrzebia rozprzestrzenilyby sie w populacji. J ednakze gdyby w populacji solidarnie ja stosujacej pojawil sle zmutowany iastrzab.'! punktu rownowagi: g = 0. a dla golebl O. 5-5).'!bia OSG . N ajbardziej interesujace sa szczegolowe implikacje wywodzace sie z tej teorii. czyli ESS. ktore wykraczaja poza mechanizm selekcji grupowej. nie. gdy przeanalizuje siC. Oplacalnosc stare jastrzebi i golebi wynosi dla jastrzebi +50. Motorem zmian ewolucyjnych jest rozprzestrzenianie genotypu. to g = 1. W swietle wspolczesnej wiedzy sprawa rna sie nieco inaczej.'!bi populacji w Zalozenia dotycziice efektow walk Siitakie. a koszt grozby 10.25 Tak wiC. ze analizowane beda dwie skrajne strategie postepowania w sytuacji konfliktu: jastrzebia i golebia. ktore zastali w grupie. O. Kazde odejscie od niej (w dowolnym kierunku) powodowaloby zwlekszenie oplacalnosci strategii konkurencyjnej. cytowany powszechnie w podrecznikach ewolucjonizmu.oplacalnose strategii jastrzC. Strategia jastrzebia polega na wchodzeniu w otwarta walke z zamiarem unieszkodliwienia przeciwnika i jednoczesnie z ryzykiem odniesienia powaznych ran. Mord dokonany na mlodych lwach nie daje sie Interpretowac w obrebie zadne] z dotychczasowych koncepcji.'! przekazania genotypu przyszledo mu pokoleniu.j) Szukajiic punktu rownowagi pomiC.42 j = 0. Lwy zyjii w grupach zlozonych z dwoch lub trzech doroslych samcow.'!bi wpopulacji wynosij. od ktore] nie rna ucieczki.'!dzy oplacalnosciii strategii jastrzybi i golC. Zastane w grupie mlode osobniki to potomstwo pokonanych rywali.zasoby gatunkowe" Iwow. walka. W tym klasycznym juz opracowaniu przyjeto zaloze- Poszukujiic w omawianym przykIadzie punktu rownowagi pomiC. Proces selekcji eliminuje te zachowania.ESS). Dokladniejsze badania przynosza obraz odmienny od oczekiwanego. w ktore] wyniku uczestnicy odnosza ciezkie rany lub gina. Jest to zatem istotne uderzenie w . 1966) byl zwolennikiem i w znacznej mierze wspoltworca pogladu. w ktore] dany osobnik w 58% przypadk6w dziala jak jastrzab. Gdyby zwyciezcy "pozwolili" samicom wychowywac owe mlode.'!c placalnose strategii jao strzC. Po przekroczeniu tej wartosci strategia golC.odsetekjastrzC. otrzymujemy nastC. przyjmijmy. Jezeli zas odsetekjastrzC. ze do tego problemu nalezy zastosowac analize kosztow i zyskow plynacych z podjecia walki. ktore nie przyczyniaja siC. Rozwiiizujiic powyzszy uklad rownan.'!biastaje siC. W stalych warunkach strategia optymalna w danym przykladzie jest strategia mieszana. Analize taka przedstawil J.1.'!biej rzewyzsza golC. Nie wszystko jednak daje sie w ramach tej koncepcji dobrze interpretowac. Oplacalnosc strategii jastrzebiej wynosi -25. J est to strategia. Koncepcja ta rozwinieta zostala najpelniej przez E. a golebie] +15.'! szanse samca lwa na posiadanie potomstwa. p gdy odsetele jastrzybi w populacji jest mniejszy nii 58%.'! bardziej oplacalna. Samiec moze posiadac potomstwo tylko wtedy. rosnie bowiem liczba walk przegranych. Zerowe koszty jej stosowania czynia jq szczegolnie oplacalna.'!biii. TakwiC. Nastepuie zmiana na szczycie hierarchii grupy. kilku samic oraz mlodych osobnikow. ilu jq stosuje. Stra- ~ RAMKA5. wowczas samice jeszcze przez wiele mieslecy nie bylyby zdolne do urodzenia ich potomstwa.58 OSG = 6.przyjmujemy dodatkowe zalozenie. i I . Tym samym trudne zwyciestwo w wake 0 grupe okazaloby sie zwyciestwem pyrrusowym. I tu dochodzimy do centralnego twierdzenia nowoczesnej socjo- IIOLOGICINE MECHANIZMY ZACHOWANIA PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA 195 tegia golebia polega na unikaniu otwartej walki i poprzestawaniu na grozbach. Analiza taka zaklada brak roznlc indywidualnych.2. opieki nad potomstwem.j) OSG = 0 x j + 15 x (1 . ktorych Iiczebnosc jest nizsza niz okreslony dla danej strategii punkt r6wnowagi. Oplacalnosc strategii zalezy wiec od tego. Przecietnie koalicja jest w stanie utrzymac taka grupe przez dwa-trzy lata.'!trategia s ewolucyjnie stabilna (evolutionarily stable strategy . Przyjmijmy.1 ilustruje wyniki oczekiwanej oplacalnosci stare [astrzebi i golebi. ze: OSJ . Wsrod nich szczegolnie dramatyczny wymiar przybiera przyklad samca lwa. Taka mieszana strategia. bezposrednia walka (overt fighting) wydawala sie rzadkoscia. jak w tab eli 5.odsetek golC.'!bia j . gdyby wszyscy jq stosowali. a w 42%jak golab (por. nie jest wyjatkiem od reguly. ze OSJ = OSG.'!c: OSJ = 25 x j + 50 x (1 . Co [akis czas (dwa-trzy lata) przywodcy grupy zostaja wygnani lub zabici przez mlodsza koalicje. Iednak oplacalnosc strategit jastrzebiej spada wraz ze wzrostem liczby [astrzebi w populacji. Wilsona (1975). Istnieja zjawiska.'!pujqC'!charakterystykC. z czasem jii dominujac.1 Agresja Lorenz (1964. biologii.3 5.

196
50

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHO~ANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

197
stwem. W pewnym uproszczeniu mozna powledziec, ze wsrod ryb (dotyczy to gatunkow podejmujqcych opieke nad potomstwem) opieke ty sprawuje samiec, u ptakow mamy do czynienia z kooperacja, a u ssakow dominuje wylaczna opieka samiey (Krebs i Davies, 1991). Bez watpienia sprawowanie opieki nad potomstwem stanowi powazne obciazenie. J ednym z ponoszonych kosztow jest ograniczenie szans na inny zwiazek i nastepne potomstwo. Zasada ta dotyczy szczeg6lnie gatun-

40

30

20

sie partnerow obojga plci. Kazdy z tych systemow jest swoistym rozwiazaniem konfliktu plci, ktor y dotyczy poniesienia najmniejszych kosztow zwiazanych z rozrodem. Sumaryczne zestawienie charakterystyk systernow kojarzenia plci (zob. Alcock, 1993) zawiera tabe1a 5.2. Wsrod roznych grup zwierzecych domtnuja rozne modele zachowan rozrodczych. Z systemem kojarzenia wiaze sie podzial obowiazkow zwiazanych z opieka nad potom-

-20

Monogamia

(MON)

Samiec laczy siE?z jednq sarnlca na caly okres rozrnnazania, MON asystujaca: sprawowac samiec pomaga

Samica kopuluje tylko z jednym samcem. MON wymuszona: samica broni dostepu do samca przed innymi samicami, uzyskujqc wylacznosc jego uslug rodzicielskich.

0%

58%

Odselek jaslrz~biw populacji

opieke nad potomstwem,

osiqgajqc wleksze prawdopodobier'i-

Uiytecznosc strategii jastrz,bi i gol,bi, w zaleinosci od proporcji jastrz,bi i go.,bi w populacji
~ RYCINA5·5 7!~iUlli i IIU! UniL!

stwo jego przetrwania.

Strategia mieszana jest strategia oplacalna przy zalozeniu, ze koszt otwartej walki przewyzsza wartoscia zwyciestwo. Gdy wartosc zwyciestwa w stylu [astrzebia przewyzsza koszt takiej przegranej, strategia ewolucyjnie stabilna jest strategia czysto jastrzebia, Zaleznosc taka ilustruje walka samcow pewnego gatunku os, odbywajacych swe gody w owocach figowych. Iak podaje W. D. Hamilton (1979), w jednym owocu znaleziono 15 samie, 12 samcow w dobrej kondycji oraz 42 samce padle badz konajace w wyniku odniesionych ran (odciete odnoza, czulki, nierzadko cale glowy, podziurawione pancerze). Wsrod zwierzat wyzszych kosztowne walki (ciezkie rany lub smierc) prowadza na przyklad narwale oraz wspomniane wczesniej lwy, nie sa one takze rzadkoscia wsrod naczelnych. Przywolane przyklady odnosza sie

do sytuacji, gdy samce tych gatunk6w walcza o swe genetyczne przetrwanie, przegrana bowiem oznacza zaprzepaszczenie szansy na reprodukcje.

Poligamia (PG)

PG: samiec laczy sie z wieloma samicami podczas jednego okresu godowego. We wszystkich wypadkach korzysc polega na zaplodnieniu wiekszej Iiczby jaj.

Samica akceptuje zaloty wielu samc6w podczas jednego okresu godowego.

5.2.2 Rozr6d i opieka nad potomstwem J ak juz wspomnielisrny we wczesniejszej

motorem selekcji ewolucyjnej jest przetrwanie linii genetycznej. Zachowania zwiazane ze znalezieniem partnera, godami, seksem oraz ewentualna opieka nad potomstwem pozostaja wiec centralnym problemem analizy ewolucyjnej. Wsrod zwierzat wystepuja rozmaite systemy kojarzenia

sci rozdzialu,

CZy-

198
kow, gdzie rozwo] osobnikow mlodych trwa dlugo. Przedstawiciele kazde] z plci staja wobee decyzji (gatunkowej), czy podjac opieke, czy odejsc, Decyzja taka ma swoje przelozenie na sukces reprodukcyjny, a co za tym idzie - na przedluzenie .egzystencji linii genetycznej. Zyski i straty podejmowania takich decyzji analizowal Maynard Smith (1977). W wypadku ssakow dominuje strategia oparta na wylacznej opiece samicy. Wynika to z biologii rozrodu. Samica dokonuje znacznej inwestycji w rozwo] potomka. Ssaczy noworodek, pozostawiony bez opieki, nie ma szans na przetrwanie. Opieka samca zas nie wchodzi w rachube, Wyklucza jq fakt ssania mleka przez

BIOLOGICZNE

MECHANIZMY

ZACHOWANIA

PSYCHOLOGIA

EWOLUCYJNA

199
Iwow bronte swego potomstwa, choc strategie tej obrony przyjmuja podobna postac (na przyklad jedna z samic wraz z mlodzieza ucieka z grupy). Przypadki dzieciob6jstwa odnotowywala wsrod szympansow Jane Goodall, choc sposob zbierania danych przez te autorke nie pozwolil nigdy na wystarczaiaco pewne uogolnienie. Zabijanie dzieci u naczelnych oraz przystawalnosc tego zjawiska do socjobiologicznej interpretacji konkurencji genetycznej zapoczatkowaly poszukiwania odnoszace sie do zachowan ludzkich. Skoncentrowaly sie one na analizie przypadkow zab6jstw malych dzieci, dokonywanych przez genetycznych i zastepczych rodzicow, Obraz porownan jest, wedlug M. Daly'ego oraz Margo L. Wilson (1996), absolutnie Jasny. Ryzyko smlerci dziecka w rodzinie, wktore] jeden z partnerow nie jest rodzicem genetycznym, wyraznie sie zwieksza, Zjawisko to ma charakter uniwersalny. Sankcjonowanym spolecznie sposobem unikania tragedii moze bye na przyklad oddanie dziecka pod opieke krewnych lub malzenstwo matki z bratem ojca dziecka (ryzyko zachowan agresywnych ze strony wuja jest wyraznie mniejsze niz ze strony osoby niespokrewnionej). Gdy zastosowanie zadnego z wymienionych srodkow nie jest mozliwe, [edyna szansa dla dziecka staje si~ to, ze dla drugiego rodzica genetycznego jego przyszlosc pozostanie priorytetem. J ednak gdy jedno z rodzicow (najczesciej matka) musi wybierac rniedzy dzieckiem a nowym partnerem, okazuje sie, ze czesto wybiera interes partnera, stajac sie wspolwinnym niedoli dziecka, ktore pada oflara przemocy.

~

RAMKAS.4

Zalozmy, ze: Po - to prawdopodobienstwo prze- / / trwania jaj bez opieki, PI - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece jednego z rodzicow, P2 - to prawdopodobienstwo przetrwania jaj przy opiece obojga rodzicow. Przyjmijmy takie, ze P2 > PI > Po, oraz to, ze samiec unikajqcy sprawowania opieki ma szans~ p na kopulacj~ z innq samicq, a samica niepodejmujqca opieki sklada wi~cej W jaj niz samica opiekujqca si~ jajami w. Tabela 5.3 prezentuje oczekiwanq oplacalnose poszczegolnych rozwiqzan. W modelu rozrodu wyrozniamy cztery strategie ewolucyjnie stabilne: (1) ESS1 ~ WPo > wPI (brak opieki), (2) ESS2 ~ WPI > wP2 (opieka samca), (3) ESS3 ~ WP1 > wP2 (opieka samicy), (4) ESS4 ~ wP2 > WPI (opieka obojga rodzicow).

oseska w poczatkowym okresie rozwoju oraz to, ze samce moga ewentualnie zwiekszac swe sukcesy reprodukcyjne poprzez kojarzenie sie z innymi samicami (dotyczy to oczywiscie mniejszosci silnych sam cow). Poszukiwanie innej partnerki wyklucza sprawowanie opieki. Zwiekszona inwestycja samcow ssakow w postaci zaangazowania w opieke wystepuje u nielicznych gatunkow, Z zasady pojawia sie jako koniecznosc, wymuszona niezdolnoscia samicy do samodzielnego sprawowania tej opieki. Przykladem moga bye pary wilkow czy ocelotow lub afrykanskich szakali (Moehlman, 1987). Te ostatnie dostarczaia szczegolnie wyraznych dowodow na rzecz ekologicznej interpretacji wyboru sposobu wychowywania potomstwa. Szakale (Canis mesomelas) tworza dlugotrwale zwiazki monogamiczne, oparte na wzajemnej obronie. Samice bronla dostepu do samca przed innymi samicami, a samce zachowuja sie analogicznie wobec innych samcow. Opieka nad potomstwem kosztuje te zwierzeta bardzo duzo pracy. Wynika to z tego, ze zywia sie one malymi gryzoniami oraz okazjonalnie znaleziona padlina. Energetyczne koszty takiego systemu odzywiania sa bardzo duze, Matka zdana na sama siebie nie udzwignelaby takiego ciezaru. Samiec wiec, dbajac 0 wlasny, genetyczny interes, musi pozostac i lnwestowac prace w odchowanie potomstwa.

tnerem niz staly, Biologiczny sens tego zachowania jest oczywisty. Ewentualne potomstwo bedace efektem takiego krotkiego zwiazku zasadniczo zwieksza sukces reprodukcyjny samca, nie powodujac zwiekszonych nakladow inwestycji rodzicielskiej (zainwestuje prawdopodobnie inny samiec). Samica poprzez kopulacje poza zwiazkiem nie zwieksza swego sukcesu reprodukcyjnego. Jest wiec takimi zwiazkami zainteresowana znacznie slabiej. D. Symons (1979) w calosci stosuje ten sposob analizy do roznic mledzyplciowych w zachowaniu seksualnym ludzi.

5.2.3

Dzieciob6jstwo
Przedmiotem zainteresowania wspolczesne] ekologii behawioralnej sa zjawiska, ktorych interpretacja dlugo nie byla jasna. Nalezy do nich dzieciob6jstwo. Zjawisko to przez dlugi czas interpretowano w kategoriach patologii spolecznej, wystepujacej takze u zwlerzat. Mozna pokusic sie 0 analize takich zachowan w kategoriach adaptacyjnych. W spomniany w rozdziale 5.2 przyklad zachowania sie lwow nie jest jedyny. Szczegolnego znaczenia dla rozumienia omawianych problemow nabierajq przyklady analogicznych zachowari wystepujacych u naczelnych. Sarah B. Hrdy (1977) zebrala takie przyklady w ciagu kilkuletnich badari prowadzonych w Indiach na tamtejszych hulmanach (Presbitys enteUus). Malpy te zyjq w stadach zajmujacych dose male terytoria, sku pi one czesto wokol ludzkich osad, w tym duzych miast. Cechuja si~ znaczna dynamika struktury spolecznej, a jej powodem sa zmiany na pozycji samcow dorninujacych. Utrata pozycji przywodcy grupy nie jest bezpowrotna, tak jak to sie dzieje na przyklad u lwow, Zdarzaja sie powroty na te pozycje po wygranej wake z rywalem. Iak dokumentuje Hrdy, kazda taka zmiana na pozycji lidera skojarzona byla ze smiercia jednego badz kilku osobnikow mlodych, potomkow pokonanego rywala. Samice tego gatunku potrafia skuteczniej niz samice

W spolna cecha ssakow tworzacych zwiazki monogamiczne jest wieksza tendencja samcow niz samic do kopulacji z innym par-

5.2.4

iycie w grupie
Centralnym problemem ewolucyjnej analizy zachowania sie zwierzat i ludzi jest zjawisko tworzenia sie grup spolecznych. Jednym z glownych czynnikow formowania grup zwierzecych jest presja drapieznicza. I tak na przyklad stado golebi jest narazone na atakja-