P. 1
Wytrzymałość materiałów w badaniach doświadczalnych - [Marci

Wytrzymałość materiałów w badaniach doświadczalnych - [Marci

|Views: 1,238|Likes:
Wydawca: LUKBAH

More info:

Published by: LUKBAH on May 09, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/10/2013

pdf

text

original

Dr hab.

inz, Jakub Marcinowski

l~· inz .. S.t~lan W(~i~

lnstytut Inzynierii Ladowej, Politechnika Wroclawska

Opiniodawca

dr hab. inz, Piotr Konderla, prof. PWr Instytut Inzynieril Ladowej, Pol itechnika Wroctawska

Redakeja i sklad Robert Luiny

Skrypt zalecany przez

Dziekana Wydzialu Budownictwa Ladowego iW odncgo Politechniki Wroclawskiej

jako podstawowy do przedmiotu

,., Wytrzymalosc rnaterialo w - 1 aboratori urn"

ella studentow wszystkich specjalnosci drugiego roku studiow inzynierskich [ magisterskich Wydzlalu

© Copyright by Dolnoslaskie Wydawnictwo Edukacyjne Wroclaw 2001

Wydanie drugie poprawione ISBN 83~7125-014-2

Druk: THERISMOS S,3-609 Wrodaw

ul. Fabryczna 1.0 teL/f~L'(: 071 356 S4 70

DOLNOSLl\SKIE WYDA WNICTWO EDUKACYJNE s.c. ul. Ojca Beyzyma 20/b, 53-204 Wroclaw, tel (071) 363 26 85

SPIS TREseI

Przedmowa " , , ,. , ' ' , .'. " , , , .. ", ,,,, ".". , .. " .. ,. ". 6

"

CWICZENIEI

Statyczna proba rozciagania metali (uproszczona) , ..... "'. 7

r

CWICZENIE II Statyczna proba rozciagania metali.. , 22

'CWICZENIE III Zginanie, Wyznaczanie moduhi sprezystosci podluznej

E przez pomiar ugiecia belki.. , .. , .. , ,., , .. ,................ 35

(~:WICZENIE IV Tensornetria elektrooporowa, Wyznaczanie stalych ma-

terialowychw probie zginan ia n , .. , .. , .. " ,... 45

,

CWICZENIE V Skrecanie, Wyznaczanie modulu sprezystosci poprzecz-

nej G w pr6bie skrecania preta 0 przekroju pierscie-

mowym , ,.,., " ,............. 59

C\VICZENIE VI Wyznaczanie naprezen metoda elastooptyczna """" 67

C\VICZEN]E VII Zginanie pretow prostych, Teoria Eulera-Bernoulliego , 84

·f

DODATE-K

Analiza bledow pomiarowych , 93

W ramach kursu Wytrzymalosci Materialow prowadzonego dla wszystkich specjalnosci studiow magisterskich i inzynierskich na Wydziale Budownictwa Ladowego i Wodnego Politechniki Wroclawskiej real izowane sa zajecia laboratoryjne. Wiedza teoretyczna nabyta przez studentow na cwiczeniach i wykladach jest uzupelniana seria badan doswiadczalnych wykonywanych samodzielnie przez studentow w rarnach integralnego kursu semestralnego. Glownym celem tych zaJ~6 jest zapoznanie studentow z aparatura badawcza i rnetodami realizacjieksperymentu, Wsrod cwiczen dominuja eksperymenty, ktorych celern jest wyznaczenie stalych materialowych uzywa-

- - l' .

nych w zwiazkach konstytutywnych. Cwiczenia te sa tez okazj q_ do weryfikacj i

teorii i hipotez powszechnie akceptowanych w wytrzymalosci rnaterialow.

Na bazie wieloletnich doswiadczen prowadzenia zaj~c laboratoryjnych powstaly najpierw instrukcje do cwiczeti, nastepnie, skrypt (K, Kliment, A. Wojcik; Cwiczenia laboratoryjne Z wytrzymalosci materialow. Przewodnik, Wyd, Polit. Wrocl., Wroclaw 1981), i wreszcie, ta ksiazka, Material w niej zawarty zostal dobrany tak, by umozfiwial studentorn wlasciwe przygotowanie sie do zajec. Calosc zostala podzielona na siedem rozdzlalow odpowiadajacych odrebnyrn zajeciom. Kazdy rozdzia] rozpoczyna sie wstepem teoretycznym, w ktorym mozliwie wyczerpujaco wyjasniono zjawisko bedace przedmiotern doswiadczenia. Po szczegolowym opis ie aparatury zastosowanej w danym eks-

- .

perymencie oraz samego stanowiska badawczego, zamieszczono takze wykaz

czynnosci zwiazanych z realizacja eksperymentu oraz wzor formularza sprawozdania, ktore sklada student po zajeciach. Na koncu kazdego rozdzialu zamieszczono wykaz literatury zrodlowc] i uzupelniajacej, po ktora moze siegnqc bardziej dociekliwy Czytelnik, Calose konezy Dodatek, w ktorym zwiezle wyjasniono sposob analizy bledu w praktyce pomiarowej,

Ksiazka, choc powstala z mysla 0 potrzebach studentow konkretnego Wydzialu Politechniki Wroclawskiej, moze bye wykorzystana przez student6w innych wydzialow i uczelni technicznych, na ktorych prowadzoue jest Iaboratorium z Wytrzymalosci Materialow ..

Autorzy

7

CWICZENIEI

STATYCZN,A PROBA ROZCIL\GANIA MET,ALI (uproszczena)

1.1. Wprowadzenie

Statyczna proba rozciagan ia jest podstawowym i najczesciej stosowanym sposobem wyznaczania niektorych istotnych wlasnosci rnaterialow konstrukcyjnych. Spos6b przeprowadzenia proby oraz jej warunki ujete sa normami, i. tak dla metali norma PN-92/H-043 iO; dla tworzyw sztucznych - PN-811 C-S9034, Zaletami tej proby sa: uzyskanie jednoosiowego stanu naprezenia, .J:atVYOSIC obserwacji, mozliwosc wyznaczenia wielu wielkosci charakteryzujacych mechaniczne wlasnosci rnaterialn, mozliwosc obserwacj i procesu rozciqgania od poczatku obciazania dochwili zniszczenia rnaterialu.

Pr6ba powyzsza polega na rozciaganiu probki zarnocowanej w uchwytach maszyny wytrzymalosciowej z rownoczesnym pomiarem sit na nia dzialajacych i wydluzen, ktorym pod wplywem tych sit ulega,

W uzytkowanych obecnie maszynach wytrzymalosciowych znajduje sie zazwyczaj urzadzenie sluzace do autornatycznego sporzadzania wykresu zaleznosci wydluzen (tiL) od siiy rozciagajacej (F) probke, a w najnowszych rnaszynach wytrzymalosciowych, wykresu wydluzen jednostkowych (E) w funkcj i naprezenia (rr).

Istotna zaleta praktyczna statycznej proby rozciagania jest prostota technologii wykonania pr6bek oraz mozliwosc badan pewnych elementow konstrukcyjnych, ktorych praca polega przede wszystkim 11a rozciaganiu, IIp. fin stalowych, Iancuchow, drutow, tasm, ciegien itp ..

1..2. eel ewiczenia

Celem cwiczenia jest okreslenie na pedstawie statycznej pr6by rozciagania nastepujacych cech wytrzymalosciowych rnaterialu: wydluzenia propercjonalnego Ap,' wydluzenia rownomiemego An przewezenia Z,wytrzymatosci na rozciaganie Rnp naprezenia rozrywajacego R'I oraz wyraznej granicy plastycznosci Re.

Wydluzenie Ap pr6bek proporcjonalnych jest definiowane jako stosunek trwalego wydluzenia bezwzglednego probki po zerwaniu !J.L, do dlugosci pomiarowej probki Lo. Wyrazone w procentach wydluzenie ,AI' okreslamy ze wzoru:

. 6L

Ap' =--~ 1'00% ,

L

,0

(1.1)

8

gdzie: LlL' ~ L' - L"

~~ ,- ,~- -'11 ~ '0

L; _ dlugosc pomiarowa prebki po zerwaniu,

L() _, dlugosc pomiarowa probki przed obciazeniem.

Wydhrzenie rownomierne Ar Jest to wydluzenie niezalezne od dlugosci pomiarowej probki, Jest ono mierzone z wylaczeniern wplywu wydluzeuia w poblizumiejsca zerwania,

DIn probek okraglych wylicza sie je ze wzoru:

A, ,~d;- d; l~,O','O,(Jl

, r ,_ ~ d2 ~ '~70

-""r

(1.2)

gdzie: d, -~ srednica probki po zerwaniu, mierzona w polowie odleglosci porniedzy miejscem zerwania a poczatkiem hazy porniarowej na dluzszej czesci zerwanej probki,

do ~ poczatkowa srednica probkj przed obciazeniem.

Przewezenie Z jest to zmniejszenie pola przekroju poprzecznego probki w miejscu zcrwania, odniesione do pola jej pierwotncgo przekroju; wyraza sie jew procentach.

(1.3)

gdzie: So ~ pole przekroju poprzecznego probki przed obciazeniem, S; .~. pole przekroju poprzecznego probki w miejscu zerwania.

Wytrzyrnalosc na rozciaganie Rm jest to naprezeuie rozciagajace, wyrazone W ,MPa, odpowiadajace najwiekszej site obciazajacej Fm uzyskanej w czasie przeprowadzonej proby,

(1.4)

Naprezenie rozrywajace R, jest to naprezenie rzeczywiste, wyrazone w MPa, wystepujace w przekroju poprzecznym probki W miejscu przewezenia w chwili rozerwania:

R.=:·.~I~. ~H S

Ii.

(1.5)

gdzie: FI~ .-~~ sila rozrywajaca.

Wyrazna granica plastycznosci R, Jest to naprezenie rozcIt\g,ftj,f\ce, przy osiagnieciu ktorego wystepuje wyrazny wzrost wydluzenia rozciaganej probki [hez wzrostu lub nawet przy krotkotrwalym spadku sily obciazajacej Fe\ wyrazone w MPa.

Dla stali miekkiej mozna wyroznic gorna granice plastycznosci R.;f:{ i dolna granice plastycznosci Ref.'

9

G6rna granica plastycznosci R,eH jest to naprezenie rozciagajace w momencie naglego wydhizenia, od ktorego pojawia sie krotkotrwaly spadek sily obciazajacej; wyraza sie je w 1VIPa.

R = F~H eH S

- (J

(1.7)

Dolna granica plastycznosci RcL" to najmniejsze naprezenie rozciagajace, wystepujace po przekroczeniu gornej gran icy plastycznosci (lokalne minimum), wyrazone w MPa. W przypadku gdy wystepuje wiecej nit jedno minimum, pierwszego z nich nie bierze sie pod uwage,

(1.8)

1.3. Probki do proby rozciagania

Z materialu, ktorego cechy wytrzymalosciowe chcemy okreslic nalezy pobrac probki. Sposob pobierania oraz przygotowania odpowiednich probek podaja odnosne normy. Dla metali niezelaznych PN-77/H-04307, dla wyro~ bow stalowych - PN-84/H-04308, oraz dla stali wa ~ PN~90/H-04309 lub normy przedmiotowe. Wyreznia sie dwa rodzaje probek: okragle oraz plaskie .. W probce mozna wyroznic czesc porniarowa, tak zwana baze, orazczesci chwytowe, czyli gtowki stuz'tce do mocowania probki w urzadzeniu obciazajacym. W zaleznosci od sposobu mocowania w maszynie wytrzymalosciowej wyroznia sie probki z giowkami do chwytania W szczeki (rys. 1.1), z glowkarni do uchwyt6w pierscieniowych (rys .. 1.2), z glowkami gwintowanymi (rys, 1.3). Probki plaskie mocuje sie wylacznie w uchwytach szczekowych, Probki mog'i. bye proporcjonalne oraz nieproporcjonalne. Probki proporcjonalne to takie, ktorych srednica jest proporcj onalna do dlugosci pomiarowej Lv' Dla kazdej z przewidzianych norma srednic probekwyroznia si~ pr6bki pieciokrotne i dziesicciokrotne, Krotnose probki jest to stosunek dlugosci pomiarowej probki i; do jej srednicy do.

r ~ ~ I L. ,. ~

,... L/

I

..

Rys, i .1. Probka okragla z gtowkami do chwytania w szczeki

10

j

Q-' .. !- . _ Q .. -

'. _ .. _ Q .. _ .. _ . _ ., _ , _ .. _ .. _ .. _ .. "'<:j<:' i~ __ • _ • ~ , ~ .. ~ .. _, . _, " _ " .. _ Q . _', !-

l...i_"_·1 _ ... 1 ... , In .. 1""'" ''''1''''''

..

Rys, 1.2., Probka okragla z glowkami do uchwytow pierscjeniowych

,,.._ .. tti _~

: ...

L

t

Rys. l.J. Probka okragla z glowkami gwintowanyrni

Wybrane wymiary probek z glowkami do chwytania w szczeki sa podane w tabeli 1,,1.

Oprocz probek okraglych norma przewiduje stosowanie takze probek plaskich, np" probki pobierane z blach, Wykonane Set one z glowkami lub bez glowek, rys, 1.4, 1.5.

II

t .. . li.li~~·· ..... .. "

._ "-"-'-~l-"'- ·-·-·~·-·-:jJI~e;-"._.-.-.-.-.,-. - ~ .-.~.~.- 0-

I ... m u ... J - I...' Lv - .. ~_.I . L... . m

, ,

Rys, L4 .. Probka plaska z glowkarni

m

- .. L

.L

m

_ ....

L/

r------------~~~~~-------- -----Ji"l ..

"-1'"

- I""

Rys, 1.5. Probka plaska bez glowek

W przypadku probek 0 ksztalcie przekroju innym niz kolowy krotnosc probki okresla sie jako stosunek dlugosci pomiarowej probki dosrednicy kola o polu powierzchni r6wnym powierzchni przekroju poprzecznego So probki niekolowej. Po przeksztalceniach otrzymuj e sit(,:

(1.9)

(1.10)

Na czesci pomiarowej probki powinny bye naniesione wyrazne kreski (dzialki) w rownych odstepach, w kierunku prostopadlym do osi probki. Z ich pomoca wyznacza sie pozniej wydluzenie 6L. Zarniast kresek rnozna naniesc niewielkie wglebienia za pomoca ostrych punktakow.

Oprocz wymienionych probek dopuszcza sie stosowanie probek nieproporcjonalnych, w przypadku pretow i ksztaltownikow 0 niewielkim przekroju poprzecznym - wycinkow nieobrobionych mechanicznie, Szczegolowe infermacje na ten ternat mozna znalezc w PN-92/H-04310. Dopuszczalne roznice pomiedzy najwieksza i najmniejsza srednica do, gruboscia ao i szerokoscia b; probekcalkowicie obrobionych wynosza:

przy 4 mm < do, a., bo < 25 mm

• dla probki rozjernczej: 0,03 mm .,;- 0;'05 mrn,

• dIa probki kwalifikacyjnej: 0,105 mm.

]2

1.4. Maszyna wytrzymalosctewa

Maszyna wytrzymalosciowa powinna spelniac wiele wymagan stawianych przez PN~64/H~04313. DIn. sredniej klasy rnaszyny wytrzymalosciowej sa to: zapewuienie osiowego obciqzenia badanej probki, mczliwcsc zwiekszaniaobciazenia od zera do maksyrnalnej wartosci sily w sposob jednostajny, z rnozliwoscia plynnej regulaeji predkosci obciazania ] odciazania, stalosc obciazenia przez okres co najmniej 30 sekund, blad wskazan silomierza nie wiekszy niz ±1%.

Stosowane 5,'\. maszyny wytrzymalosciowe 0 napedzie hydrau licznym j, mechanicznym, Podstawowyrni elementarni tych maszyn sa: korpus rnaszyny, uchwyty do mocowania probek, uklad napedowy do wymuszania obciazenia, silomlerz urzadzenie do sporzadzania wykresu rozciagania, Pouadto wiele firm specjalizujacych sii€ w produkcji maszyn wytrzyrnalosciowych oferuje bogate wyposazenie specjalne, wielokrotnie zwiekszajace rnozliwosci badawcze urzadzenia, Sa to miedzy innyrni specjalne uchwyty hydrauliczne, urzadzenia do badan wytrzymalosciowych w temperaturach od 100 K do 1100 K, urzqdzenia do precyzyjnej rejestrac] i sily rozc iagajacej oraz wydluzenia bazy pomiarowej probki, wyposazenie do obciazen cyklicznych z zadanym parametrem sta~ym8L ~ przyrostu dlugosci lub AF - przyrostu sily. Czesto maszyny wytrzymalosciowe wykonywane sa jako uniwersalne, to jest takie, ktore umozliwiaja realizowanie proby rozciagania, sciskania i zginania,

Rys .. 1.6. Maszyna wytrzyrnalosclcwa typu ZD 10/90

13

Przykladowa maszyne wytrzymalosciowa przedstawiono na rys, 1,6. Jest to maszyna wytrzymalosciowa sredniej klasy typu ZD 10/90 0 napedzie roechanicznym, Korpus maszyny sklada sie z dwoch pionowych, rownoleglych kolumn 1, polaczonych na gorze i na dole w ten sposob, ze tworza rodzaj sztywnej ramy, Z gorna czescia ramy polaczony Jest nieprzesuwny uchwyt 2 sluzacy do mocowania pr6bek. Dolny uchwyt 3 Iacznie z pozioma belkq, posiadajaca mozliwosc rownoleglego przemieszczania sie w kierunku pionowym, polaczony jest ze sruba jtapedowa 4. Sruba sprzezona jest ukladem rnechanicznym z silnikiem pradu stale go 5, znajdujacym sie pod pulpitem sterowniczym. Pokretla umieszczone na pulpicie sterowniczym umozliwiaja sterowanie maszyna, Nad pulpitern znajduje sie skala silornierza 6. Silernierz elektromechaniczny pozwala na pomiar sil w przedzialc ad 0 do 100 kN W' szesciu podzakresach, Predkosc obciazania moze bye regulowana w sposob ci:u;ly ill skokowy od '0,05 ram/min do 300 rum/min, Maszyna wyposazona zostala w autonomiczny uklad rejestracji wydluzenia badanej pr6bki oraz warrosci sily, a takze ·w dodatkowe urzadzenia umozliwiaiace sporzadzanic precyzyjnych wykresow rozciagania-c- jest to urzadzenie tensornetryczne typu Mke.

1.5. Wykresy rozciagania metali

Wykres rozciagania przedstawia zaleznosc miedzy obciazeniern F, a przyrostem dlugosci t1L rozciaganej probki. Postac wykresu zalezy od rodzaju badanego materialu, W przypadku wykresu sporzadzanego wukladzie wspolrzednych, sHa (F) "_. wydluzenie (I:!L), jest on charakterystyczny dla danej 'p" r ob k I' J~ edn ak uz a'l ez 1('11'0'1')'0' id J' ei W·Y·llI1·I'a· F"O"" A' b V' un '1' ezal e Z' .Jllj·C< co ·0· ,dl '·vy·-

~~."" .'_-"',,:'_' =_.'. ":-._:~.=,_._,,,:,~L!. _:J,~, ,'- .. ~. -:Ji- ._ d":_''';_''.:·'I(V.! ="", . .,.t ~''''~~' __ ''--"'J._ J. ," e:'--." '!i'._,:

.... ;' .. ' ., ., ' .. bk '" . 1 - dza '-- '1' ;~': ',., kr --'. : '., ,-~. 0-' .. <" ,". ;~I,L-, d ---,:, _:__ 'VI;'-··-·:O',l.-

nuarow procsr, sporza za Sl~ czasem Vii Y xres rozciaganr a w li-lr..l a Z,I e _'._ s P 1

rzednych: odksztalcenie (f), naprezenie (0'), definiowanych nastepujaco:

(Ll1)

F

,0" :::: =.--- ~

S

o

(1.12)

gdzie: ./1L - wydluzenie bazy pomiarowej probki pod wplywem dzialania

sily F,

dlugosc poczatkowa bazy probki,

pole przekroju poprzecznego probki przed obciazeniem na dlugosci bazy porniarowej.

Wyroznjc rnozna wykresy rozciagania z wyrazna granica plastycznosci - rys, 1.7, np .. dla stali niskoweglowej oraz wykresy rozciagania bez wyraznej era nicy p" lasrvc zn ·0·' sc 'I· ",ecce rys '1: '8 ·I·ll,p·,d· la sta ['-1- 0·- wiek szei za wa rtosc "II wegla

it>" _', _".,_,_IL..'!!"', '_". '._' .""' ::~'-. "'''.''';r. "'"~·l.·· .~".' _' .... _ .. '.' ." ~- ... "r.'--'''''J ----.,".'.- .. -.,---, "-' y1'.o;,,: ... - .... _,

stopow aluminium, miedzi, mosiadzu,

]4

Wydluzenie ilL [mm]

Rys. 1.7.. Wykres rozciagania stali niskoweglowe] z wyrazna granica plastycznosci

:' k.,"'i

Wydluzenie Sl. [mrn]

Rys, 1,8. Wykres rozciagania stall bez wyraznej granicy plastycznosci

Przebieg prooesu rozciagania metal] omowiony zostanie na podstawie wykresu dla materialu wykazujacego wyrazna granice plastycznosci,

W poczatkowyrn okresie obciazania wykres rozciagania ma przebieg H~ niowy. W tym zakresie zwiazki fizyczne pomiedzywydluzeniem a sila opisuje prawo Hookc'a, wyrazone zaleznoscia:

(1.13)

gdzie: E - modul sprezystosci podluznej (modul Y ounga),

15

Granica stosowalnosci prawa Hooke'a jest granica proporcjonalnosci RH :::;; Rpf'" Granica proporcjonalnosci jest umowna wartoscia naprezenia, powyzej ktorego zaleznosc pomiedzy wydluzeniem a obciazeniem przestaje bye liniowa. Do granicy sprezystosci Rsp wykres rozciagania rna charakter odwracalny. Zaleznie od rodzaju materialu granica R# rnoze lezec nizej lub wyzej granicy Rsp. Podczas dalszego zwiekszania obciazenia oprocz cdksztatceil sprezystych (odwracalnych) zaczynaja pojawiac sie nieodwracalne odksztaleenia trwale, '[0 jest takie, kt6re pozostaja po zdjeciu obciazenia z. probki, Poniewaz doswiadczalnie trudno jest okreslic moment, w ktorym zaczynaja sie pojawiac odksztalcenia trwale (zalezy to od czulosci i. precyzj i. stosowanych przyrzadow pomiarowych) przyjeto urnownie, ze odksztalcenia probki maja charakter sprezysty do momentu, W ktoryrn naprezenia rozciagajace spowoduj'l wydluzenie jrwale bazy pomiarowej 0 wartosc nie wieksza nit 0,0'5'0/0 dhigosci poczatkowej L(). Naprezenie odpowiadajace temu punktowi na wykresie nazywamy umowna granica sprezystosci i oznaczamy przez Ro,os,

(1.15)

Przy dalszym zwiekszaniu obciazenia mozna zaobserwowac w pewnyrn momencie gwaltowny wzrost wydluzenia przy niewielkim wzroscie sily; w niektorych przypadkaeh wystepuja Ickalne maksirna i minima sily rozciagajacej, Naprezenie odpowiadajace tej strefie odksztalcen nazywamy wyrazna granicq plastycznosci i oznaczamy przez Re., W niektorych przypadkach wystepuja: g6rna granica plastycznosci R,ell ill dolna granica plastycznosci ReL. Definicje tych naprezen podaja zaleznosci (1.6), (1.7), (1.8).,

W momencie osiagniecia granicy plastycznosci na polerowanej powierzchni probki plaskiej mozna dostrzec wiele linii przebiegajacych pod katem 45° do osi probki. Sato linie poslizgow czastek materialu wzgledem siebie, tzw, linie Ludersa. Poslizgi te trwaja pewien czas, po czym nastepuje wzrnocnienie materialu. Przy dalszym wzroscie sHy rozciagajacej zachodzi znaczne wydluzenie probki, przy czym widoczny jest zanik proporcjonalnosci miedzy sila a wydluzeniern, Po osiagnieciu przez siiy wartosci maksymalnej, jej wartosc zaczyna spadac. Najwieksza sila, jaka wystepuje w czasie proby odpowiada wytrzyrnalosci na rozciaganie Rm (wzor (lA)).

Po przekroczeniu sHy maksymalnej, przy dalszym wzroscie wydluzenia, probka zaczyna si~ przewezac W najslabszym miejscu. Formuje sie tzw. szyjka i probka peka.

Rzeczywista wartosc naprezenia wystepujacego w chwili zerwania probkj jest nazywana naprezeniern rozrywajacym R; «wz6r 1.5)).

16

Bezposrednio 1".0 zerwaniu probki w miejscu zniszczenia mozna stwierdzic wzrost ternperatury oraz wystapienie pewnych cech magnetycznych. Zjawiska te zwiazane sa z. zamiana wykonanej pracy na energie cieplna oraz uporzadkowanie domen (dipoli) magnetycznych, lecz W ostatnie tylko w przypadku, gdy probka jest wykonana z materialu ferrornagnetycznego, np. ze stali lub niklu,

1 6 P dzeni "b .. ,.. I ,. . •..... - rzeprowaazeme pro,I'Y rozcragama na maszyme wytrzymatosctowej

W szystkie czynnosci zwiazane :z przebiegiem proby rozciagania nalezy wykonac w nastepujacej kolejnosci:

1. Wycechowac probke, nanoszac na dlugosci pomiarowej punkty co 5 mm przy probce pieciokrotnej lub co 10 mm przy pr6bce dziesieciokrotnej,

2. Zmierzyc srednice d{) lub szerokosc b 0 i grubosc ao; oraz dlugosc bazy porniarowej La.

3. Dobrac zakres sitomierza odpowiednim pokretlem na pulpicie maszyny wytrzym alosciowej,

4. Zamocowac probke w uchwytach maszyny wytrzymalosciowej,

5. Zalczyc papier na beben ukladu rejestrujacego, ustawic przelozenie na 5, przylozyc pisak.

6. Wykonac probe rozciagania z automatycznym zapisern wykresu rozciagania. Sily odczytuje sie bezposrednio z wykresu wiedzac, ze jego pelna szerokosc odpowiada przyj etemu zakresowi silomierza.

7. Wyci&gIl(tc obieczesci probki z uchwytow maszyny wytrzymalosciowej.

8. Zlozyc obie czesci probki w miejscu zlomu i dokonac pomiaru LIi' diP d, wzglednie b; i au.

9. Obliczyc wartosci Re. ReL,. ReH, Rm, R.n 2.) Aw Iub As.

IO. Opisac charakterystyczne punkty wykresu .. 11.Wyniki pomiarow i obliczen zamiescie w tabeli,

1.7. Sposoby okreslania dlugosci pemiarowej prribki po zerwaniu

Dlugosc pomiarowa L; po zerwaniu oblicza sie w dwoj aki spos6b zalezny od miejsca zerwania. Obowiazuje ogolna zasada syrnetrycznego pomiaru L; wzgledem szyjki (wzgledem rniejsca zerwania).

Wyrozniamy dwie strefy zerwania:

a) w czesci srodkowej, to jest W czesci odpowiadajacej % dlugosci bazy dla probek lO-,do krotnych lub 1;3 dlugosci bazy dla probek 5-cio krotnych (rys. L9)!

b) poza czescia srodkowa,

17

Rys. 1,,9. Schemat WyzIH1CZen]8! dlugosci LI~ przy zlomie w czesci srodkowej

Gdy zerwanie nastapilo w strefie okreslonejw punkcie a), to dtugos1c L; mierzy sie miedzy dwoma skrajnymi punktami wyznaczejacymi Lo~ czyli baz~ pomiarowa probkj, Jezeli zerwanie nastapilo poza granicami podanymi w punkcie a)~,to dlugosc pomiarowa po zerwaniu nalezy mierzyc w nastepuJitcy sposob: po zrozeniu zerwanej probki mierzy siy dlugosc ad skrajnego punktu A na krotszej czesci zerwanej probki do znaku B na odcinku dluzszym (rys, L l O), przy czym odcjnek AB nalezy tak dobrac, aby miejsce zerwania polowilo go (rys, 1.9) Ll 0). Poniewaz I. iczba dzialek na dlugosci L; wynosi A', a liczba dzialek od znaku A do B wynosi n, wiec:

'. jezef N - n jest liczba parzysta, to d:l:ugosc pomiarowa okresla sie przez dodanie do dlugosci odcinka AB podw6jnego odcinka Be rownego dhr-

,.. .N - ri d . t k (. . , 1 0)

goscIZla.1e, rys. L I "

2

" jezeli Nr-n jest liczba nieparzysta, to dlugosc porniarcwa po zerwaniu

L; okresla sie przez dodanie do dlugosci odcinka AB odcinkow

Be"" N .- n .~ ~ d . ~ k . .. . B" C·· ·IJ' 1V = n. + 1 d . 1 'I (

'. .:::::. .' . zsare . oraz ...• '.:'= .. •. ZUl. eK I rys .. 1.11 y.

2 2

«-»

2

rr=":

, A i8 Ie D

·-·+--·-·-·~E?·~·.c·;·~o/-~t::F·-·-·-·-t·-·

f..I 1

Rys, 1 . .10. Schemat wyznaczcnia d!ugosd Lu przy zlornie bocznym i, parzystej liczbie dzialek na odcinku BD

N-n~l 2

.N~n+l 2

Rys, ~ .11. Schemat wyznaczenia dlugoscl Lu przy ztomie bocznym j nieparzystej liczbie dzialek na odcinku ED

18

Ob I' . dl" ~ . (A 1 b . )

, • .... Iczanle wy;. uzeola rownomlernego .. ····10 U • As'

J>rzyblizon2t wartosc procentowego wydluzenia rownorniernego dla probek okraglych nalezy obliczac wedlug wzoru (1.2). Porniaru srednicy d, nalezy dokonac w polowie dlugosci miedzy zerwaniern a koncem hazy porniarowej na dluzszej czesci zerwanej probki w dwoch wzajemnie prostopadlych kierunkach, przyjmujac do obliczensredni4 arytmetyczna tych dwoch pomiarow.

Obliezanie przewezenia Z

Wartosc przewezenia nalezy wyznaczyc dla probki okrqgtej przez porniar srednicy du w miejscu najwiekszego zwezenia w szyjce (w miejscu zerwania), Srednice nalezy mierzyc w dwoch wzajemn ie prostopadlych kierunkach przyjmujac do obliczen srednla arytmetyczna tych dwoch pomiarow.

Wartosc przewezenia probki plaskiej nalezy wyznaczyc przez pomiar najwiekszej szerokosci b; i najmniejszej grubosci au probki w miejscu zerwania (rys. L 12l. Wynik nalezy obliczyc ze wzoru (1.3). Wartosc przewezenia otrzymana dla probki plaskiej nie jest por6wnywalna z wartoscia przewezenia uzyskana dla probki okragfej.

Rys. 1.12. Sposob pomiaru przewezenia probki plaskiej

1 . .8. Protokol proby, Dokladnosc pomiaru .. Wnioski

Wszystkie mierzone wartosci oraz wyniki obliezeri nalezy zamiescic w sprawozdaniu z cwiczenia. Wyniki nalezy podawac z dokladnoscia do 5 1vIPa dla naprezen oraz z dokladnoscia do 0,50/0 dla obliczonych wydluzen.

Na podstawie wynikow przeprowadzic ocene badanego materialu, Z kt6- rego wykonano probke, pod wzgledem:

a) cbarakteru zlomu,

b) przydatnosci jako materialu konstrukcyjnego,

c) zjawisk towarzyszacych zerwaniu,

19

LITERATURA

[1] KATARZYNSKI S., KOCANDA S., ZAKRZEWSKI M.: Badania wlasnosci mechanicznych metali, Wyd, 3, WNT, Warszawa 1969.

[2] KASPRZAKW." POR~BSKI T.,: Badania wlasnosci mechanicznych materialow konstrukcyjnych, Politechnika Wroclawska, Wroclaw 1974,

1[3] Cwiczenia laboratoryjne z wytrzymalosci materialow, Pracazbiorowa pod red. R., ZUCHOWSKIEGO, Politechnika Wroclawska Wroclaw 1977"

![4] PN-92/H-U4310" Proba statyczna rozciagania metali,

[5] JAKOWLUK A.:, Mechanika techniczna osrodkow ciqg!ych, Cwiczenia laboratoryjne, Wyd. 2.; PWN) Warszawa 1977,

20

:POLITECHNIKA \VROCLA WSKA lNSTYTUT INZYN[ERII Ll\DO\VEJ Laboratorium z Wytrzyrnalosci Materialow

Grupa Rok ,." .

Data cwiczenia .

Nazwisko i Irnie Ocena

CWICZENIEI

STATYCZNA p'R,6BA R.OZCL\GANIA METALI (uproszczona)

wg PN-92/H-04310

1. Schemat obciazenia probki i wzory do obliczen.

22

,. do ~dr 'O"0'Q')1

A = 1" 70

r d.-.·2

"r

Z = So -SU100% S

o

R = F,~

'I.j S

II

L~= AB 4- 2Be [mm] ,

"4 ::::A.B+BC'+BC' [mm] .

2. Protokol pr6by rozciagania.

Maszyna wytrzyrnalosciowa typo. ..

Zakres silomierza , elementarna dzialka .

R·· d ." b danei Sbki k .. "

0.1 zaJ .·a: aneJ pro 1" I, rotnosc , " .

Do pomiaru dlugosci bazy pomiarowej zastosowano ," , .

Dooomiaru sred ' ... 'b'k" "

o pomiaru Sre"_nlcy pro;.'! zastosowano , " ,

21

2. L 'Wyniki porniarow.

I

F£ ! F Fu dr~ Su Lu dr
If, m
[N] [NJ [NJ [mm] 2 [mrn] [mm]
[mm"]
I --
I [rum] [nun:!] [rom] I [N] ,

2.2. Obliczenia.

2.3. Wyniki obi iczen.

Material

A

r

Z HeR «, s; R
~!I: Rodzaj zlornu
[%J I [MPa] [MFa] [MPa] [MPa] [%] [%]i

3.Wnioski i oszacowanie bledu wyznaczenia peszczegolnychwielkosci.

22

CWICZENIE II

STATYCZNA PRO,BA ROZCIi\'GANIA ME'TALI

2.t. Wprowadzenie

Celem cwiczenia j es:t wyznaczenie umownej granicy sprezystosci Ro,os, umownej granicy plastycznosci RO•2 i modulu sprezystosci podluznej E. Wiel ~ . kosci powyzsze wyznaczane beda dla materialow nie wykazujacych wyraznej granicy plastycznosci, Przykladern takiego materialu sa stopy aluminium.

Granica plastycznosci oraz modul sprezystosci podluznej s'li. najwazniejszymi wielkosciami charakteryzujacymi wlasnosci mechanicznemetalu.

Definicje i metody wyznaezania .Ro"os, Ro.2.~ E podaje norma PN-92l H-043 10.

2.2 .. Wykres rozci~gallia

Rozciaganie rnaterialu przygotowanego w forrnie znormalizowanych probek jest przeprowadzane na rnaszynie wytrzymalosciowej t: automatycznisporzadzanym wykresern zaleznosci pomiedzy obciazeniem F. a towarzysza cym mu wydluzeniem bazy pomiarowej probki AL. Dla potrzeb dalszej anali zy os odcietych przeskalowuje sie do odksztalccn poprzez podzielenie 6L przez baze Lo' Przyklad tak otrzymanego wykresu rozciagania przedstawiono na rys. 2.1..

Odksztalcenie ,8 ~%]

Rys.2.L Wykres rozciagania dla materialu nie wykazujacego wyrazne] granicy plastycznosc

23

Wydluzenie probki mierzymy na pewnym odcinku zwanym baza pomiarowa Iub dlugoscia pomiarowa probki. Stosowanie wspolrzednych: sila (F) - wydluzenie (~L) na wykresie pr6by rozciagania jest w pewnym stopniu niewygodne, gdyz porownywanie wynikow uzyskanych dla roznych materialow moze bye tylko wtedy miarodajne, gdy przekroje oraz bazy pomiarowe stosowanych probek sa jednakowe. Z togo powodu czesto stosuje sie uklad wspolrzednych: naprezenie (0") -. . odksztalcenie liniowe (6).

W miare zwiekszania naprezen, przyrost wydluzeri zmienia sie. POCZ'ltkowo wydluzenie rosnie proporcjonalnie do naprezenia, HZ do osiagniecia granicy proporcjonalnosci Rll ~ to jest do granicy stosowalnosci prawa Hooke'a. Poczatkowe odksztalcenia rnajq charakter sprezysty czyli s~ odwracalne i po zdjeciu obciazenia z badanej probki zanikaja, Od pewnej wartosci obciazenia zaczynaja sie pojawiac odksztalcenia trwafe (nieodwracalne). Wartosc naprezenia, przy kt6rym zaczynaja sie pojawiac odksztalcenia trwale nazywamy granica sprezystosci Rsp.

Dokladne wyznaczen ie granicy sprezystosci jest w praktyce njernozliwe t: powodu braku odpowiednich przyrzadow, ktore rejestrowalyby najmniejsze odksztalceuia trwale. Stad tez wprowadzone zostalo pojecie umownej granicy sprezystosci oznaczanej symbolem RO.05'

Umowna granica sprezystosci Ro.Ds jest to naprezenie rozciagajacevwyrazone w ~MPa~ wywolujace w probce odksztalcenie trwale e = O~05%.

R _ = fQ,IJ_-'i_

'0,05 S

o

(2.1)

W miare dalszego zwiekszania obciazenia udzial odksztalcen trwalych staje sie stopniowo coraz wiekszy w porownaniu Z odksztalceniami spr~zystyrni. Zaleznie od rodzaju materialu mozewyst:wic 'wyrazna granica plastycznosci, czyli taka wartosc naprezenia, przy ktorej widoczny jest wyrazny przyrost wydluzenia probki przy mniej wiecej stale] wartosci siJy Fe. Krzywa rozciagania wskazuje ciagly przyrost wydluzenia przy niezmiennej, a nawet obnizajacej sie wartpsci obciazenia lub tez przy nieznacznych oscylacjach sjly .. Wiekszosc meta Ii. nie wykazuje w procesie rozciagania wyraznej gran icy plastycznosci. Dlatego dla porownawczej oceny wlasnosci rneohanicznych metali wprowadzono jako kryterium umowuq granice plastycznosci RO,I;'·

Umowna granica plastycznosci RO,2 jest to naprezenie rozciagajqce, wyrazone w MPa, wywolujace w probce odksztalcenie trwale lS~· 0,2% ..

(2,2)

Dalsza cz~.sc wykresu rozciagania zostala omowiona w CWICZENIU L

24

Dla wiekszosci materialow sprezysto-plastycznych, a w szczegolnosci dla stall niskoweglowej, wykres rozciagania jest W poczatkowej fazie linia prosta, Wspolczynnik kierunkowy odcinka prostoliniowego wykresu rozciagania w ukladzie wspolrzednych (5 = 1(8)) rowny tangensowi kata a pochyleniaIiniowej czesci wykresu rozciagania (rys, 2.2), jest rowny rnodulowi Younga E.

IT

tg ce = _. - E

-" E

Rys. 2.2. Wyznaczanie modulu E z wykresu rozciagania

Dla niektorych metali, np. zeliwa, stali sprezynowej, wykres rozciagania nie rna czesci prostoliniowej .,W takich przypadkach wyznacza sie modul sprezystosci styczny I ub sieczny.

Mod ul sprezystosci podluznej E, (styczny) jest rowny tangensowi kata a pochylenia stycznej do krzywej rozciagania w dowolnym punkcie: .

E' (J

" :::=-=:tga.

B

(23)

Modul sieczny E, rowny jest tangensowi kata a pochylenia siecznej wykreslonej przez dwa dowolne punkty lezace na krzywej rozciagania. W podany sposob rnodul E, lub E, wyznacza sie w przedziale 1 O=~·90% naprezenia odpowiadajacego umownej gran icy sprezystosci Rsp.

2.3., Tensometry

Tensornetrami nazywamy urzadzenia przeznaczone do porniaru odksztalceri badanego materialu. W celu pomiaru odksztalcen obieramy na badanym elemencie odpowiedni odcinek z.wany baza pomiarowa 0 dlugosci La i rnie-

25

rzymy zmiane jego dlugosci ilL, jaka pojawi sie pod wplywem przylozonego obciazenia Srednie odksztalcenie [iniowewyznacza sj~ zewzoru:

(2.4)

gdzie: AL _. jest pornierzona za pomoca tensometru zmiana dlugosci hazy

(jej dh' .. b d' krc . )

ej wyoruzemern acz skrocememj.

Istnieje wiele tensometrow rozniacych sie budowq oraz wielkosciami metrologicznyrni. Najogolniej tensometry mozna podzielic na dwie grupy, to jest na tensometry sluzace do pomiaru odksztalcen statycznych (wolno zmiennych w czasie) oraz tensometry do pomiaru odksztalcen dynamicznych (szybko zmiennych w czasie), Podstawowe parametry techniczne tensometrow okreslaj'lce kh przydatnosc do pomiaru to dlugosc bazy, przelozeniecczulosc, dokladnose pomiaru, Parametry te Sat ze soba scisle powiazane,

Pod wzgledem dlugosci bazy tensometry dzielirny na tensometry 0 duzej bazie (50 mm i wiecej), sredniej bazie (od 50 rnm do 10 mm) i malej bazie (ponizej ~ 0 mrn).

Czulosc, b~di rozdzielczosc tensometru jest to najmniejsza wartose odksztalcenia mierzona przez tensometr z zadowalajaca dokladnoscia,

Zaleznie oc wykonania, najmniejsza wartosc wydluzenia bazy mierzona

i od o·~ d 1!O"5

przez tensometr wynosi 0 . '., .1. mm '·)0 .!!... mill.

Przykladowe rozwiazania konstrukcyjne tensometrow mechanicznych pokazano na rys .. 23 i 2 .. 4 .. Ostrza tensometrow sa dociskane do powierzchni probki za pomoca zaciskow. \V obu tensometrach zwraca uwage prostota rozwiqzaniach ukladow przenoszacych niewielkie ruchy ostrzy ruchomych n31 znaezne wycbylenia wskazan urzadzenia odczytowego .. ,Vnowoczesnych tensometrach mechanicznych rozwiazania konstrukcyj ne tych ukladow sa bardziej skomplikowane. Miara ich efektywnosci jest tzw. przelozenie.

Przelozenie tensometru jest to stosunek zmiany dhrgosci bazy tensometru spowodowanej odksztalceniem badanej probki, do wychylenia wskazania tensometru. Przelozenie mozna rozumiec j ako przeskalowanie faktycznego wydluzenia bazy (w mm) na wskazanie tensometru (tez w mm), ktore jest wielokrotnie wieksze. W wielkosciach pokazanych rna rys, 2.6 przelozeniern bedzie stosuuek dlugosci odcinkow:

b.L DD'

Przelozenia tensometrow zawierajq sie w granicach od 1: 50 do 1: ]00000.

W wykonaniach najnowoczesniejszych osiagaja nawetwartosci do 1 :.1 000000. 'lim wieksze jest przelozenie tensometru, tyro wieksza jest jego czulosc.

26

Rys, 2,3. Tensornetr Martens-Kennedy (schemat)

Rys .. 2A, Tensomerr Louis Schoppera (schernat)

Pod wzgledem budowy i zasady dzialania wyrezniamy tensornetry mechaniczne, mechaniczno-optyczne, elektryczne, pneumatyczne -i kombinowane, Coraz wieksze zastosowanie znajduja tensometry kombinowane, mecbaniezne

27

Z odpowiednim wyposazeniem elektronicznym, Pozwalaja one na pomiar bardzo malych przemicszczen lub odksztalcen oraz ich ciagla rejestracje.

Przykladowy schemat tensometru mechanicznego przedstawiono na rys, 2.5. Jest to tensornetr Mk-.J 0 dlugosci bazy regulowanej w granicach od 60 rnm do 110 mrn. Jego czulosc wynosi 0,01 mm. Stosowany jest najczescie] do wyznaczania urnownej granicy plastycznosci RO,2'

Rys. 2.5. Tensomctr mechaniczny typu Mk-3

Tensometrem urnozliwiajacym wyznaczenie urnownej gramcy sprezystosci RO.!J5 (wymagana wieksza czulosc) jest tensornetr Huggenbergera przedstawiony na rys, 2.6. Dlugosc jego bazy wynosi 20 mrn, a z dodatkowym wyposazeniem rnoze zostac zwiekszona do 100 111m. Czulosc wynosi O,OOlmm i w wykonaniach specjalnych moze wynosic nawet 0,0005 mrn, Wtedy przelozenie wynosi odpowiednio 1: 1000 lub 1 :2000.

Specjalnym tensometrem sprzezonym z silomierzem maszyny wytrzymalosciowej jest urzadzenie zwane Mke. Jest to tensometr kornbinowany mechaniczno-elektryczny pozwalajacy na automatyczne sporzadzanie wykresu rozciagania badanej probki w ukladzie wspolrzednych: obciazenie (F) i wydluzenie (6L).W cdroznieniu od wykres6w sporzadzanych bezposrednio

28

a)

b)

I I

.1' I

, IIII

II

F

Rys.2 .. 6. Tensornetr Huggenbergera: a) wyglad, b) schemar

w rnaszynie wytrzyrnalosciowej, gdzie rejestrowane wydhizenie jest suma v..rydluzefl calej probki (takze Jej czesci poza baza pomiarowa) wraz z poslizgarni probki w uchwytach maszyny wytrzymalosciowej ~ wspomniany tensomcrr rejestruje jedynie zmiany dlugosci bazy pomiarowej prebki i poprzez sprzezenie z silomierzem sporzadza wierny obraz procesu rozciagania najbardziej Interesujacego fragrnentu badanej probki. Tak sporzadzony wykres umozliw graficzne wyznaczenie umownej granicy sprezystosci RO,05, umownej gran plastycznosci RO,2 oraz modulu sprezystosci podluznej E.

2~4. Sposoby wyznaezania umownejgranicy sprezystosci

.. •• 'I· " .,

l umowneJ granl,ey ptastycznoset

Urnowne granice sprezystosci i plastycznosci wyznacza si~; w identyczny sposob, roznia sie one jedynie zadanym umownym odksztalceniern trwalym, Istnieje kilka metod wyznaczania naprezenia granicznego R~"( przy umownym odksztalceniu trwalym. Ponizej przedstawiono dwie metody wyznaczania sily obciazajacej P,,,, odpowiadajacej poszukiwanemu naprezeniu Rx. Zadane

umowne odksztalcenie trw ale wynosi odpowiednio x = 0,05 % dla urnownej granicy sprezystosci i x= 0,2 % dla umownej granicy plastycznosci.

29

2.4. L Wyznaczanie urnownego naprezenia granicznego metoda odciazania

Metoda odciazania polega na stopniowym obciazaniu i odciazaniu probki oraz porniarze trwalych wydluzef po kazdym cyklu.

Kolejnosc czynnosci w tej metodzie jest nastepujaca:

1. Ustawic zakres silomierza rnaszyny wytrzymalosciowej i wyzerowac go.

2. Zmierzyc srednice probki (lub wyrniary bokow w przypadku probki prostokatnej) w trzech rniejscach na dlugosci pomiarowej. Kazdy porniar srednicy wykonac w dwoch wzajemnie prostopadlych kierunkach I obliczyc wartoscsrednia, Do obliczen nalezy przyjac najmniejsza powierzchnie przekroju poprzecznego, ktora powinua bye obliczona z dokladnoscia do ±10/0.

3.. Zamocowac probke w uchwytach maszyny wytrzymalosciowej i obciazyc ja sit~ wstepna Fo' Sile wstepna F(J nalezy tak dobrac, aby naprezenie w probce osiagnelo okolo 10°/0 przypuszczalnej wartosci gran icy R,r;' ),e,511 ta wartosc jest trudna do oszacowania, to obciazenie wstepne dobierarny tak, aby nie powodowalo \V' probce naprezeri wiekszych nit 50 MPa dla stali oraz 30 MPa dla metal i niezelaznych,

4. Zalozyc na probke tensornetr tak, aby jego ostrza byly dobrze wcisniete w probke, a wskazania byly r6wne zeru,

5. Probke obciazyc sila rowna 2Fo'

6. Po 10~'ciu sekundach ¢ialania sity 2fo' probke odciazyc do wstepnej sity obciazajacej F(J' przy czym wskazanie tensornetru ustawic ponownie ' w polozeniu zerowym (czynnosc ta eliminuje ewentualne bf~dy od luzow mocowania tensometru),

7. Obciazac probke stopniowo silami 3Fo' 4Fo itd., kazdorazowo utrzymujac przez 10 sekund dany poziom obciazenia i odciazajac do sily wstepnej Fe' 8 .. W poblizu spodziewanej sily F, zagescic pomiary tak, aby przyrosty napr~z,en byly nie wieksze niz 20 MPa.

9. Probe zakonczyc gdy wydluzenie trwale przekroczy x% dlugosci bazy

. .

porrnarowej.

10 .. Umowne naprezenie graniczne R, przy wydluzeniu trwalyrn x% obliczyc ze wzoru:

(? 5·:)

~!' .'

w ktorym: P/I~!'. P" - liczby dzialek przedstawiajace kolejne wskazania tensometru, z ktorych pierwsze odpowiada wydluzeniu trwalemu mniejszemu od X (odczyt na skali tensometru w przedostatnim cyklu), a drugi odpowiada wydluzeniu trwalemu wiekszernu od x (odczyt na skali tensometru W ostatnim cyklu),

30

P.'( - liczba dzialek, odpowiadajaca umownemu wydluzeniu trwalernu x,

Fn_1, F; ~ sily odpowiadajace wskazaniorn tensornetru Pn-b r..

So - powierzchnia przekroju poprzecznego pr6bki.

2.4.2. Wyznaczanie umownego naprezenia granicznego metoda obciazania

Metoda obciazania jest metoda wykresln !:t. Polega na sporzadzeniu wykresu rozciagania na podstawie odczytow z tensometru oraz z silomierza. Wykres ten moze bye sporzadzany automatycznie, jesli do jego wykonania zastosowac urzadzenie tensometryczne Mke.

Kolejnosc czynnosci w tejmetodzie jest nastepujaca:

1. Ustawic zakres silomierza i wyzerowac go.

2. Zmierzyc wymiary przekroju poprzecznego probki tak jak w metodzie odclazan ia,

3. Zarnocowac probke w uchwytach rnaszyny wytrzymalosciowej i obciazyc j'l sH,! wstepna F:o dobrana podobnie jak w metodzie odciazania,

4. Zalozyc na probke tensometr 0 odpowiednio dobranej bazie,

5. Wybrac przelozenie tensometru na pulpicie sterujacym urzadzenia tensometrycznego tak, aby na osi rzednych wykresu sila obciazajaca wywolujaca naprezenie In MPa odpowiadala co naj rnniej 2 mm, a na osi odcietych wydluzenie 0, 1 ~~, odpowiadalo co najmqiej 10 mm; szczegoly tego postepowania podaje zalacznik nr 3 do PN-92/H-043 10.

6. Zalozyc papier na beben rejestratora, docisnac pisak do papieru,

7. Probke obciazac tak, aby predkosc przyrostu odksztalcenia byla stala do momentu osiagniecia obciazenia na poziomie 110~G wartosci spodziewanej wartosci R; (mozna to ocenic z charakteru wykresu),

8. Zdjac tensometr i probke obciazyc az do zerwania, sprawdzajac w ten sposob czy zerwanie nastapilo na odcinku bazy pomiarowej, czyli sprawdzic waznosc pr6by.

9. Na otrzymanym wykresie odmierzyc na osi odcietych wartosc ~L = x% L, W odpowiedniej skali ~. odcinek Q,A (rys. 2.7).

Skala ta zalezy wprost od przelozenia tensometru, W przypadku przelozenia 1 : n faktyczne wydluzenie odpowiadajace 1 mm na osi wydluzen wykresu okreslamy z proporcj i: wydluzenie faktyczne:

1 mm

wydluzenie zarejestrowane na wykresie:

x rnm

n mrn 1 mrn.

1

Skad X=:-, gdzie x jest faktycznym wydluzeniem bazy w mm odpo-

n

wiadajacym jednostce dlugosci (milirnetrowi) na osi poziomej zarejestrowanego wykresu,

31

F[N]

F

I

o

Wydluzcnie bazy w dzialkach skali tensometru

P

1

P

JC

Rys, 2.7 .. Wyznaczenie Fx

Przez tak wyznaczony punkt A przeprowadza sie prosta rownolegla do prostolin iowego odcinkawykresu rozciagania OP, at do przcciecia sie z krzywa rozciagania w punkoie B. Otrzymana w ten sposob rzedna punktu B przedstawia wielkosc sily obciazajacej F_cWyznaczona w podany sposob umowna granica sprezystosci Ro,os moze bye wykorzystana do wyznaczema modulu sprezystosci podluznej E.

2.5.Wyznaczeni.em.odul·u spr~z'-ystosd podluznej E

Modal sprezystosei podluznej E definiujemy nastepujaco:

a FL

E· ()

- -. .

~.-~

£ So6L

(2.6)

gdzie: F ._. sila obciazajaca,

So poczatkowe pole przekroju poprzecznego probki,

b.L .- wydluzenie dlugosci porniarowej j

L() .- dhigosc pomiarowa probki (baza).

Korzystajqc t: zaleznosci Iz.ti) rnodul E mozemy wyznaczyc w dwojaki sposob.

Jesli uprzednio wyznaczona granica sprezystosci RO,05 okreslona byla metoda odciazenia zgodnie ze wzorem (2.5), to

(2.7)

32

gdzie: Pi i !1-'" ,_ sily obciazajace odpowiadajace kolejno 10% i 90% umownej granicy sprezystosci,

PI i Pk~" Iiczby dzialek (wskazania tenscmetru), z ktorych pierwsza odpowiada sile obciazajacej Fl. a druga sile obcsazajace] f/.:.,

I." .~. 1(. I)

c- prZle10Zel1le tensometru rowne ~ .• np. -:-__ . ii.

n 1000

Jesli zas uprzednio wyznaczona granica sprezystosci Ro,O) okreslona zostala z wykresu rczciagania, to modu] E wyzna.czamy ze wzoru (2.3), w borym kqt a jest katem, pod Jakim przechodzi sieczna wykresu rozciagania poprowadzona przez punkty F1= 10% FO,05 oraz F, = 90% Po,os. Parnietac przy tym nalezy, ze wartosci wydluzen na wykresie sa powiekszonymi rzeczywistymi wydluzeniami probki zaleznie ad zastosowanego przelozenia tensemetru, Ponadto obie osie wykresu wyrnagaja przeskalowania, Os pionowa -.

do. naprezen F " a os pozioma - do odksztalceri /~.1.., " Korzystajac Z oznaczeri

~ 4

na rys, 2.7 mozemy napisac

(2.8)

sd .. · •. Z,l··I"·.·.· A··· M,'

~ _.... ..,~.',

'-"

dlugosc mierzona 'W mrn na wykresie z rys. 2.7 ..

? 6 ,XI . Ok" ,.~. .. • ]k'}" .•

~"'.,.'l' YIn' ~i ponnarO\l1 1 onuczema

Wyniki pomiarow oraz obliczenia nalezy zarniescic w sprawozdaniu, Ponadto nalezy podac rodzaj i parametry tensornetru oraz zakres silomierza, Nalezy pamietac 0 dokonaniu odczytu sily W rnomencie zakonczenia rejestracj i wykresu. Ten odczyt posluzy do wyskalowania osi rzednych (osi, na ktorej sa odmierzane sjly). Sprawozdanie powinno takze zawierac oszacowauie bledu wyznaczenia naprezeri granicznych oraz modulu E.

LITERATURA

[1]

KATARZYNSKI S.~ KOCANDA S., ZAKRZEWSKI M.: Badania wlasnosci mechanicznych metaii, Wyd, 3, WNT~Warszawa ,1969.

Cwiczenia laboratoryjne z wytrzymaiosci materialow, Praca zbiorowa pod

. '

red. :M. BANASIAKA, PW'N~ Warszawa 1979.

PN-92IH-043'iO, Statyczna pr6ba rozciagania metali.

[2]

[3]

33

POLITECKNIKA WROCLA WSKA INSTYTUT lNiYNIERH LA_DOWEJ Laboratorium z Wytrzymalosci Materialow

Grupa Rok ' ' .. ' ,

Data cwiczenia '." .. " .

Nazwisko i lmie Ocena

,..

C\VICZENIE, II

STATYCZNA PROBA ROZClt\GANIA METALI wg PN-92/H-0431 a

L Schernat obciazenia probki i wzory do obliczen.

R = FO,05 [MPa]-,

0,05 S

o

F.O' ,

RO,2 = s'."'_ [MPa]!

o

[MFa1·,

2. Protokol proby rozciagania.

Maszyna wytrzyrnalosciowa typu ' " , .. " ' " ..

Zakres silomierza ." " , , .. " , , elementarua dzialka , .

Rodzaj badanej probki, ", " ",.,," _ ' .. " e , .. ' •••••• '.' ' •• ' •••••••••••• '.' •••• " •• " ••• " •• ' •• ''''''"''

Zastosowan 0 tens a metr ." , _, .. ,", ' ' ' ' .. ' ' ' ' " ." . "," .

dl "'b'" [, '" 'J.," , "'," t.,"

l.ugosc " azy ",' ,(;I "' ~ przelozeme c., , , CZl110SC , ,,, .

Zastosowano metode ,,. , , , wyznaczenia modulu E oraz

naprezen granicznych Rx'

34

2,.1,. Wyniki pomiarow.

Materia! bad any

F •

o.os

bxh

[N]

F 0.2

1,'

[rnm] , [mm']

fNJ

Uwagi

L

2 . .2. Obliczenia.

2 .. 3 .. Wyniki obliczen.

Material badany

{MPa]

E

Uwagi

[MPa]

[MPa] ~

3. Wnioski Z uwzglednieniem identyfikacji gatunku badanego materialu oraz oszacowenie bledu wyznaczenia E i naprezen granicznych,

35

CWICZENIE III

.ZGINANIE

WYZNACZANIE MODULU SPRF;.ZYSTO,SCI P'ODLUZNEJ E POPR.ZE.Z POMIAR UGIF;CIA BELKl

3. L Wprowadzenie

Zjawisko zginania polega 113 tym, ze pod wplywem mornent6w zginajacych pierwotna os preta zakrzywia sie, przy czym wlokna podluzne belki od strony wypuklej wydluzaja sie, a od strony wklestej ulegaja skroceniu, Os pokrywajqca si~ z osia srodkow ciezkosci przekroju preta nie ulega odksztalceniorn wzdluznym i z tego powodu nosi nazwe osi obojetnej.

Wyznaczenie odksztalcen preta, towarzyszacych im naprezen, okreslenie przemieszczen poszczegelnych przekrojcw i znalezjenie postaci odksztalconej osi belki, to glowne zadania teorii zginan ia.W praktyce przypadek czystego zginania, tj. zginania ktoremu nie towarzyszywystepowanie sil poprzecznych w przekroju, zdarza si~ rzadko. Niemniej jednak proba zginania jest srosowana czesto w praktyce laboratoryjnej, ze wzgledu na prostote realizacji, jako jedna zmetod wyznaczania modulu sprezystosci podluznej E: wspolczynnika Poissona v oraz, W niektorych przypadkach, umownej granicy spr~~ zystosci Ro,m i plastycznosci RO,2' Poniewaz 'IV probce zginanej latwo jest wywolac znaczne naprezenia bez koniecznosci stosowania duzych sit obciazajacych, metoda ta jest uzasadniona szczegolnie w laboretoriach nie dysponujacych odpowiednirni maszynami wytrzymalosciowymi.

Naprezenia i odksztalcenia belek poddanych zginaniu wyznacza S~Q przyjmujac nastepujace zalozenia:

a) przekroje poprzeczne belki podczas zginania pozostaja plaskie,

l) odcinki proste, prostopadle do oSI belki, podczas zginania pozostaja proste, prostopadle do OS! odksztalconej inie zm ieniaja swej dlugosci.

c) wlokna nie oddzialuja na siebie, co jest rownoznaczne r. wystepowaniern w kazdym Z wlokien jednoosiowego stanu naprezenia.

Podczas zginania w kazdym przekroju preta pojawia si~ moment gmtcy oraz sila tnaca. Wplyw si! tnacych mozna eliminowac stosujac odpowiedni dobor obciazenia, W ten spos6b uzyskuje sie przypadek czystego zginania, Moment zginajacy wywoluje rownowazny ITlIU uklad naprezcn normalnych, kt6re w jednej czesci przekroju preta ll1USZq_ bye rozciqgajace o> 0, a w drugiejsciskajace (J < 0 (rys, 3.1)..

Ob yd :.: ..... :.~' -··i rr 'zek ·'0'1 oddziela wa rstwa 0,4·0: ietna ,e·· odleala od kra-

Wle CZYSC. prz r JU _z. -- ..[ _. . l}~':(.. . C> .. .. . .

wedzi odpowiednio 0 el, i ez) wolnaod naprezen, zwana tez zerowa warstwa odksztatcenia, SIad warstwy obojetnej na plaszczyznie przekroju wzdluznego preta (rys. 3.2) nazywany jest osia obojetna, Vi przypadku zginania pretow

36

prostych przechodzi ona przez srodek ciezkosci przekroju poprzecznego preta, Na rys. 3.2 P oznacza promien krzywizny osi belki w biezaeym punkcie x

Rys, 3< 1, Rozklad napri(ze6 w precie zginanyrn

S~ad warsrwy obcjetne]

Rys.3.2. Odksztalcenia preta pcdczas zginania

Zgodnie z zalozeniem c), w przekroju wystepuja naprezenia, ktore zgodnie z prm:vem Hookea wyrazaja sie tak:

fj·=£E.

(3.J)

Najwieksze naprezenia pojawiasie w skrajnych wloknach preta, Moznaje wyznaczyc ze wzorow:

M

(JI. =Jel,

(32)

gdzie J j est momentern bezwladnosci przekroj u poprzeczrJJego.

Wprowadzajac oznaczenie ~ ~!_ otrzyrnujemy «

M

(J"I =-

-I U1. ~

rr!

(3.3)

gdzie wielkosci WI. W2 nazywamy wskaznikami przekroju na zginanie.

37

Wartosci wskaznikow Wg dla typowych przekrojow podaja odpowiednie 'ablice i poradniki,

Przykladowo dla przekroju kolowego 0 srednicy do

W nd3

= __ .0 "

s 32'

(3.4)

a dla przekroju prostokatnegc 0 wyrniarach b x h

bh2:

W:::-· '8 6

(3 .. 5)

Na podstawie podanych uwag 1 zaleznosci waznych w zakresie stosowalnosci prawa Hookea dla czystego zginania, stwierdza sie, ze stan naprezenia w zginanym precie jest jednoosiowy, ale nie jednorodny (zmienny Iiniowo po wysokosci przekroju), Niejednorodnosc stanu uaprezenia utrudnia analize wynikow proby zginania, szczegolnie podczas badania metali ciagliwych. Normowa, statyczna proba zginania okreslona przez PN-90/H~04408 podaje wiele kryteriow porownawczych oraz sposcb przeprowadzenia pr6by. Pr6ba zginania nadaje sie szczegolnie do oznaczania wlasnosci mechanicznych metali i stopow kruchych, Wlasnosci rnechaniczne tych materialow nie moga bye wyznaczone poprawnie w probie rozciagania.

Na podstawie norrnowej PJ6by zginania mozna wyznaczyc:

• gran ice p lastycznosci,

• granice doraznej wytrzymalosci,

• ugiecia sprezyste i plastyczne,

• modul sprezystosci podluznej E.

Wykresy zginania sporzadza sie w ukladzie wspolrzednych sila (F) ugiecie (/); lub w ukladzie moment gnacy (Mg) - ugiecie ([).

Przyklady wykres6w zginania dla roznych materialow przedstav .. dono na rys. 3.3 i 3.4.,

F

Fhg ~gran!ca proporcjonalnosci

F - g. ranica sprezy stosci

' SPS ~~ ~ •

F/J1g - granica plastycznosci

Ffi'8 - wytrzymalosc na zginanie

Strzalka ugiecia f

Rys.3.3. Wykres zginania materialow ciagliwych

38

r

f

Rys.3.4. Wykresy zginania

3 . .2.. Schematy zginania

W praktyce laboratoryjnej w probie zginania wykorzystuje sie OPlS, nizej schematy statyczne belek zginanych.

3.2,.1. Belka swobcdni e podparta obciazona sit'l skupionZlP przylozona w srodku

Wykres momentow gnacych i sil poprzecznych pokazano na rys, 3.5,.

2

F "

:

i

I

L 2

FL :14=-

4

Q ~

I '

CD

F 2

Ry.s.3.5. Wykres momentew oraz sil poprzecznychw belce obciazonej sirl\. skupiona

39

Maksymalna wartosc rnornentu gnacego wynosi:

FL

Mgrnax -=4'

(3.6)

a odpowiadaj ace rnu maksymalne naprezen ia we wloknach skrajnych:

FL

a ;~. ~

- g 4'W'

.. g

(.3.7)

Najwieksze ugiecie wystepuje w srodku rozpietosci belki, W ll11eJSCU przylozenia sily .F. Wielkosc tego ugiecia zwana strzalka wynosi:

. FL3,

f = 48EJ .

(3..8)

3.2.2. Belka obciazona syrnetrycznie dwiema silami F W odleglosci k odpodpor (rys .. 3.6)

Wykres rnomentow gnqcych i sil poprzecznych pokazano na rys, 3.6.

11i1~/11

,. l

F

'F

! F

-~;1/,.. VIII F

i

L

I

....

k

k

...

L

......

..

i 1

F

C~)

.cys. 3 .6.Wylcres mcmentow oraz sil poprzecznych w belce obciazonej syrnetrycznie dwierna silami

40

Sily poprzeczne wystepuja tylko na odcinkach miedzy podporami a punk tami przylozenia silSeodkowa cz~s6 probki jest wolna od sil tnqcych, tak wiec na tym odcinku mamy do czynienia z czystym zginaniem.

Maksymalna wartosc momentu gnacego wynosi:

(39::'

-= 'I! .J

.3. odpowiadaj ace mu maksymalne naprezenia we wloknach skraj nych:

Fk

a =_.

g W .

,. .:.

U giecie w srodku rozpietosci belki wynosi:

(3 . .1 0)

(3. II)

3.2.3. Belka symetryczna, swobodnie podparta, dwuwspornikowa, obciazona silami F przylozonymi na koncach wspornikow (rys. 3.7)

F

f

F

F I F
I. :
k L . I k
I F I

(£)

Rys. 3.7. Belka obciazona symctrycznie dwiema silami na koncach wspornikow

41

Maksymalna wartosc momentu gnacego wynosi:

(3.12)

a odpowiadajace mu maksymalne naprezenia we wloknach skraj nych:

(3.13)

TILl takze na odcinku srodkowym mamy do czynien ia z czystym zginaniem, Ugiecie w srodku rozpietosci przesla wynosi:

(3.14)

3.3.W·yzuaczania modulu spr~Zysto§cipodluinejE w probie zglnanla

Celem cwiczenia jest wyznaczenie modulu sprezystosci podluznej E poprzez porniar ugiecia belki zginanej wedlug kroregos z podanych schernatow.

Nie zawsze istnieje mozliwosc pomiaru ugiecia maksymalnego, czyli strzalki ugiecia, i w takirn przypadku nalezy mierzyc ugiecie w dowolnym,

- - . - .

latwo dostepnym miejscu. Glowna idea tegocwiczenia polegana wyko-

rzystaniu rownania osi odksztalconej belki dla danego schematu zginania, Rownanie to wyprowadza sie poprzez calkowanie rownania rozniczkowego osi odksztalcone] belki, Rownanie to rna. postac:

EJ jf M· t .)

. . .. w .;;;;; -., (X' ,

(3.15)

gdzie: E _. moduf sprezystosci podluznej marerialu belki, J _. moment bezwladnosci,

w(x) - funkcja ugiecia osi belki,

.M(x) - moment zginajacy w przekroju biezacym x.

Dla danego schematu belki funkcjaM(x) jest znana, Calkujac rownanie (3.15) z wykorzystaniem odpowiednich warunkow brzegowych otrzyrnuje sie funkcje ugi~cialv(x) dla poszczegolnych schematow belek.

Dla schernatu jak na rys .. 3.6 otrzymujemy: w przedzi ale 0 < x .5 k

E F x [""3k (" k) ?]

. :::::::: .-.- _L-. _·x-,

w(x) 61

(3.16)

w przedziale k 5 x.5 (k + L,)

(3.17)

Dla schernatu jak na rys. 3.7 otrzymujemy: w przedziale 0 <x< k

E - F (. k X)'("?'k 2 + 3kL· x:2 1 •• r)

_. . I. _:"- . I ~'.~ : _.'.' - , - K....}{, ,

61 w(x)

(3.18)

w przedziale k < x < (L + k)

E Fk- '(- -

= . (k-x) k+L-.x)"

2Jw(x) .

(3 .. 19)

3.4. Wykonanie cwiczenia

Cwiczenie wykonac dla jednego ze schematow belek wedlug wskazowek prowadzacego. Do pomiaru ugiec zastosowac czujniki zegarowe 0 czulosci 0;01 mm i zakresie 10 mm.

Kolejnosc czynnosci:

1. Zmierzyc belke, rozmieszczenie obciazenia i czujnikow zegarowych,

2. Ustawic tarcze czujnikow tak, aby przy nleobciazonej belce wszystkie wskazywaly zero.

3. Obciazyc belke zgodnie ze schernatem ciezarkami F= 2,5 N i zanotowac wartosci ugi<tc w(x) ze wskazan czujnikow,

4. Odciazyc belke, odczekac az odczyty na czujnikach wroca do polozen zerowych, ewentualnie wyzerowac je ponownie ..

5. W podobny sposob obciazyc belke obciazeniami F = 5 N i F = 7,5 N i pomierzyc ugiecia w{x)..

6. Wykonac obliczenia wedlug wzorow odpowiednich dla danego schematu uwzgledniajac w nich faktyczne rozmieszczenie czujnikow (odcieta x we wzorach).

7. Wyznaczyc srednia arytmetyczna modulu E i oszacowac blad pomiaru,

8. Wyniki pomiarow i obliczenia zamiescic w sprawozdaniu.

LITERATURA

(1) JASTRZ~BSKI P., MUTERMILCH J., ORl,OWSKl W.: Wytrzymalosc materiaiow, Arkady, Wars zaw a, 1974.

[2] KATARZYNSKI S., KOCANDA S., ZAKRZE\lVSKI M.: Badania wlasnosci mechanicznych metali, Wyd. 3, WNT; Warszawa 1969.

43

POLITECI-fNIKA WROCLA WSKA INSTYTUT INZYNIER1I L~DOWEJ Laboratorium z Wytrzymalosci Materialow

Grupa RoOk .

Data cwiczenia , , .

Nazwisko i Imie Ocena

,.

CWICZENIEill

'VYZNACZANIE MODULU SPru;ZYSTOS,CI P'OULUZNEJ E POPRZEZ POlVIIAR UGIF;CIA BELKI

1.. Schemat obciazenia belki, wymiary, rozmieszczenie czujnikow.

2., Wzory podstawowe.

Schemat obciazenia wg rys, 3.6 w przedziale 0::; X,::;;' k:

w przedziale k < x < (k + Lt)

F k [.. ?]

E= -, 3x(L-x)-k-'.

w(x) 61

S che mat 0 bciazen i a wg rys. 3,.7 w przedziale 0 ,::; z S k

E F (J. )(2'k2. 3kL .2 ,~.)

, =:. " . ,k- - x, +,. - - x - 10'1: ,

6Jw(x)

w przedziale k < x 5; (L + k)

Fk . ,

E ';;;;;--- (k-x)(k + L--x).

2Jw(x)

Schemat obciazenia wg rys. 3.5

FL3

E" - -

-

48/1

44

3. Protokol badania.

Rodzaj materialu ,' .,' .. , "," '. _ , , '.',., .' '

Do pomiaru ugiec zastosowano , ' .. ',." , , .. '", , .. , ..

Wyniki pomiar6w

Pomiar ugiecia

F

Pomiar 1

Porniar 2

Pomiar 3

W2

[mm]

£2

{rom]

[N]

[rnm]

4. Obliczenia,

[mm] ,[Mfa) [MPa] [Mfa]

,_j ,

[mm] [rnm]

5. Oszacowanie bledu wyznaczenia E.

45

CWICZENIE IV

TENSOMETRIA ELEKTROQ,P'OROW A WYZNACZANIE STALYCH M.AT.ERIALOWYCH

'"

W PRO'BIE ZGINANIA

4.1.Wprowadzenie

Material konstrukcyjny i sama konstrukcja, poddane obciazeniu ulegaja odksztalceniu, a wraz Z odksztalceniarni pojawiaja sie w nich naprezenia, Jednym z problemow wspolczesnej techniki jest zagadnienie dokladnej oceny

[,0- z- kla du 1· wi e "I, k 0- s' ci ty-' -c -11 '1'18' 'P' reze 1'1' Czes to ,[,0-- zwiazan 'I i'> tezo z a zadn ; enja dro-

__ - 1," .' _. '""" .. ', ",' .. "'_,-,::- , ... ' ',,-.,,:( ,- , " .. ".~ ".:~<=<=.V il-~---·v._._,,,,M_=>'_~~ .. ",,.

g~ czysto teoretyczna jest trudne i pracochlonne, a w przypadku elemeutow o bardzo zlozonych ksztaltach, praktycznie wrecz nieosiagalne.

Podstawa doswiadczalnej analizy naprezef jest wyznaczenie odksztalceu Wyznacza sie je za pomoca ezujnikow zwanych tensometrarn]. Tensometry sa to urzqdzenia przeznaczone do pomiaru zrniany dlugosci elernentu odksztalconego. Zaleznie od budowy i zasady dzialania wyroznic mozna tensornetry mechaniczne, mechaniczno-optyczne, pneumatyczne ielektryczne,

W ostatnich Iatach nastapil gwaltowny rozw6j pewnej grupy tensometrow typu elektrycznego ~ tensometrow elektrooporowych, Zasadc ich dzialania przedstawiono ponizej.

Aby ocenic przydatnosc tensornetru do celow pomiarowych nalezy znac nastepujace jego cechy metrologiczne: dlugosc bazy pomiarowej, przelozenie, ezulosc (albo rozdziclczosc), doktadnosc.

Zaleznosci, jakie isrnieja miedzy odksztalceniami a towarzyszacymi im naprezeniami stanowia podstawe wszelkich rozwazan teoretycznych, W jednoosiowym stanie naprezenia zwiazki te przyjrnuja znana postac prawa Hooke.'a:

(J ,

,- ~ E =const ,

e

(4.1)

d . F - aL

gdzie: CJ=-, ,e: = - "

So La

F - sila osiowa w danym przekroju,

So - pole powierzchni przekroju poprzecznego, La ~ dlugosc poczatkowa,

ilL - zmiana dlugosci poczatkowej ,.

Przymocowany W odpowiedni sposob do poddanego obciazeniu materialu tensometr, mierzy bezwzgledna zrnjane dlugoscr Sl: pewnego odcinka pornia[owego L; zwanego baza tensometru, Poniewaz wielkosc Az.jes: czesto bardzo

46

mala, zastosowany w tensornetrze uklad powiekszajacy, wynikajacy z jego bu-

. - --

dowy i zasady dzialania, urnozliwia odczytanie wielokrotnosci tej wielkosci

przez obserwatora, Powiekszenie to nazywamy przelozeniern tensometru i oznaczamy je przez c. Pcdaje sie je zazwyczaj w postaci ilorazu 1: n, np, 1: 1000. Przelozenie jest to stosunek zmiany dlugosci hazy tensometru do odpowiadajacego mu wychylenia wskaznika tensometru, Wyroznia sic tensemetry 0 malym przelozeniu 1: 10 do 1: 1 00, srednim 1: 200 do 1: 2000 i duzym to jest wiekszym nil 'I: 2000. Maksymalne przelozenia niektorych wspolczesnie produkowanych tensometrow osiagaja wartosc nawet 1: 1000000.,

Rozdzielczosc tensometru jest to najmniejsza wartosc D.L odczytana z tensornetru z wystarczajaca dokladnoscia, Rozdzielczosc tensometrow zaleznie ad

rodzaju zawiera sie w granicach od 0,05 mm do ~ 0-'5 mrn.

4.2. Tensnmetry elektrooporowe

4.2.1. Zasada dzialania

W tensornetrze elcktrooporowyrn wykorzystuje sie efekt tensooporowy odkryty w 1856 roku przez W. Thomsona-Kelvina, Efekt ten polega na WZfOscie rezystancji metali pod wplywem naprezen rozciagajacych i jej zmniejszaniu pod wplywem naprezen sciskajacych,

Tensometr elektrooporowy wykonany jest Z odcinka lub szeregowo po-, laczcnych odcinkow drutu, ktorych rezystancjawyraza sie zaleznoscia;

L

R'=p-'-

._. ';'

S

-0

(4.2)

gdzie: p ~ rezystancja wlasciwa drutu,

L - calkowita dlugosc drutu w tensometrze,

So - powierzchnia przekroju poprzecznego drutu.

Z zaleznosci (4.2) wynika, ze poddany rozciaganiu drut tensometru bedzie zwiekszal rezystancje R wskutek wzrostu dlugosci L oral, zrnniejszenia przekroju SQ>

Pomijajac wyprowadzenie jake fI iezbyt istotne dla dalszych rozwazan, po kilku przeksztalceniach zaleznosci (4.2) otrzymujemy:

AR (.. . ~p 1)"

-.- ... = 1+2v+-. -e,

R" P e "

(4.3)

gdzie: v - wspolczynnik Poissona materialu drutu,

E ~ odksztalcenie liniowe (wydluzenie wzgledne).

47

Wyrazenie w nawiasie zalezy wylacznie od cech rnaterialu, . z ktorego wykonano tensometr i jest wartoscia stahl- Oznaczarny je litera K i nazywarny stalatensometru. Ostatecznie otrzyrnujemy:

6R ... ·-=Ks.

R

(4.4)

Rownanie (4.4) jest podstawowym zwiazkiem w tensornetrii elektrooporowej. Wi<\ze ono podstawowe parametry mechaniczne i elektryczne tensometru .. Stala K, zwana tez wspolczynnikiem czulosci odksztalceniowej tensornetru, zalezy od rodzaj u przewodn ika, z ktcregowykonany zostal tensometr i osiaga wartosc K:= 2,,1 dla konstantanu, 2,2 dla nichrome, 3,3 dla izoelasticu. Do budowy tensornetrow elektrooporowych stosuje sie metale 0 duzej rezystancj i wlasciwej.

Do produkcji niektorych tensometrow elektrooporowych stosuje sie polprzewodniki germanowe lub krzemowe. Stab . .K osiaga w tym wypadku wartosci powyzej 100. Pozadane jest, aby stala tensornetrow elektrooporowych stosowanych do pomiaru odksztalcen miala mozliwie najwiekszq wartosc, gdyz wowczas przy okreslonej czulosei pomiaru i zmianie rezystancji, mozna mierzyc odpowiednio male odksztalcenia.

4.2.2. Budowa tensometr6w elektrooporowych

Elementem oporowym naklej anych tensometr6w elekrrooporowych jest cienki drut (O,02+0~05 mm) lub cienka folia oporowa, najczesciej oklejone okladkami izolacyjnymi np. z bibulki papierowej lub fohi celuloidowoj. Aby zwiekszyc rezystaneje tensornetru stosuje sie kilka drucikow polaczonych szeregowo. Wyprowadzenie d.o polaczenia t: urzadzeniem porniarowyrn stanowi cienka tasma miedziana, najczesciej ocynowana.

Zaleznie od konstrukeji wyroznia sie tensometry wezykowe, kratowe, foHowe (rys. 4.1). Zaleznie od przeznaczenia stosuje sietensometry pojedyncze, uklady tensometrow zwane rozetami oraz specjalne tensornetry membranowe. Rozne typy tensometrow elektrooporowych przedstawiono na rys. 4.2.

Rezystancjetensometrow zaleznie od wykonania wynosza od lO'0 do 600' Q, a dlugosci bazy od 0,8 rom do 150 mm ..

Wspomniano juz, ze tensometry rnocuje sie do badanego obiektu przez przyklejenie, Aby zapewnic wierne przekazywanie odksztalcen na druciki tensometru, musza bye zachowane odpowiednie warunki technologiczne jak i materialowe zastosowanego kleju. Najczesciej stosowanyrn klejem w warunkach laboratory] nych jest klej na bazie nitrocelulozowej.

Kleje produkowane obecnie przez niektore finny specjalistyczne pozwalajq_ przystapic do pomiarow juz w 10 minut od przyklejenia tensornetru do badanego obiektu, a specjalne masy zabezpieczajace pozwalaja na prowalzenie badaf w takich srodowiskach jak woda, oleje, wysokie cisnienie (do ,,0 MPa), temperatury z zakresu 70 do 1000 K.

prze\li{)dy miedzian:_ /; drucik oporowyc

~ -- - -

_ ) /

I _

48

a)

podkiadka nosna ----._11_ j -

___ J-I

podktadka nosn3i

b)

_.-

tasrna zgrzewana

Ii

• ~
-w
_.
__.
I
I: ~
-- I ... L L

i -~

c)

podkladka nosna

Rys. 4.1. Budowa tensornetrcw elektrooporowych:

a) tensornetr wezykowy, bj tensornerr kratowy, c) tensometr foliowy

a)

d)

.'

b)

c)

"

f)

,

Rys.4 . .2. Tensometry elekrrooporowe:

a) tensometr kratowy, b) tensornetr foliowy, c) tensornetr folicwy, krzyzowy d) tensometr foliowy, zespolony, e). f) foliowe rozety tensornetryczne

49

4 . .2..3 .. Zalety i wa,dy tensometrow elektrooporowych

Zalety tensometrow elektrooporowych jako czujnikow przeznaczonych do -omiaru odksztalcen konstrukcji uwidoczniaja sie zwlaszcza w6wczas gdy .achodzi koniecznosc okreslenia odkszralcen w roznych miejscach zlozonych xonstrukcji .. Sposrod najistotnlejszych zalet mozna wyszczegolnic nastepujace:

a) duza czulosc i dokladnosc; w produkowanych obecnie urzadzeniach porniarowych, w najlepszych wykonaniach, jedna dzialka elementarna podzialki

odczytowej odpowiada odksztalcen iu fmin = 10-7 co np, w przypadku stali pozwala na wyznaczenie naprezeniaz rozdzielczoscia okolo 0,01 MPa.

b) pomiary sa niezalezne od dlugosci bazy pomiarowej, poniewaz odczyty sa dokonywane bezposrednio w odksztalceniach wzglednych,

c) male wymiary i 111aS,a_ czujnikow calkowicie eliminuja wplyw tych wielkosci na dokladnosc przeprowadzonych porniarow; jest to szczegolnie wazne przy pomiarach dynarnicznych,

d) mozl iwosc dogodnego i bezpiecznego przeprowadzania pomiarow na trudno dostepnych i zagrozonych awaria obiektach maszynowych oraz konstrukcjach budowlanych Iadowych i wodnych,

e) rnozliwoscautomatycznej rejestracji t przetwarzania uzyskanych z czujnik6w danych 0 odksztateeniach w badanej koustrukcji, wprowadzania tych danych do komputera w celu przeprowadzenia dalszej analizy.

Do wazniejszych wad tensornetrow elektrooporowych zaliczyc mozna dosyc dlugi okres potrzebny do naklejenia, wysuszenia i zabezpieczenia czujnikow przed wplywami otoczenia. Te czynnosci wraz z sarnym montazem w uklady pomiarowe (Iutowanie koncowek, mocowanie przewodow itp.) sa stosunkowo skomplikowane, Wrazliwose na zmiany temperatury otoczenia jest jedna z mniej istotnych wad tensometrow elektrooporowych, gdyz stosowane uklady polaczeri tensornetrow pozwalaja na calkowite wyeliminowanie wplywu tego czynnika na dokladnosc pomiarow,

Tensometry elektrooporowe set. czujnikami jednorazowego uzycia, po-niewaz po ich naklejeniu na badana konstrukcje nie daja sie odkleic bez obawy, ze zostana uszkodzone, Niernniej j ednak, ich 11 iewielki koszt rekompensuje w pewnym stopniu t~ wade,

4.3. Zasady pomiaru tensomet:rami elektrooporowymi

Jak wynika z zaleznosci (4..4) tensornetr jest przetwornikiern wielkosci mechanicznej f wwielkosc elektryczna, ktora jest zmiana rezystancji l1R.. Zmiany rezystancji sa z. reguly niewielkie, nie przekraczajace 0,5%" a w wiekszosci wypadkow nawet duzo mniejsze,

Podstawowym ukladem porniarowym sluzacyrn do okreslcnia wielkosci zmian rezystancji jest znany w elekrrotechnice mostek Wheatstonea przedstawiony schematycznie na rys. 4..3.

50

~---II __ lllll-----____'

U

Rys.4.3,. Schemat elektryczny rnostka Wheatstone'u

Uklad pomiarowy sklada sie ze zrodla napiecia, czterech galezi oporc 'Y)'ch i przyrzadu mierzacego napiecie w przekatnej mostka, Przyjmujac, ze Zrodlo napiecia w czasie pomiaru Jest stale i wynosi U, a przyrzad rnierzacy nie obciaza uklad U oraz przy spehrieniu pewnych dodatkowych warunkow otrzymujemy zaleznosc:

!J.U == U :[1 _. RI . _ R4 ].

:' RJ + Rz R3 + R~

(4.5)

Latwo wykazac, ze gdy RI, = Rz == R'3 = R~, przyrzad porniarowy wykazuje /lU = 0" czyli mostek pozostaje w rownowadze.

W przypadku pomiarow tensometrycznych opomiki R1" R2; R3; R4 sa tensometrami a ieh poczatkowe opory wynosza R.

Zalozmy, ze na skutek odksztalcenia zmieni sie opor tensometru RI 0 LlR.

Z (4.5) otrzymamy

AU 1 M

U 4R

(4.6)

-.- .. - . .:::::-,_

To samo otrzymamy przy zmianie opornosci tensometru R3• W przypadku zmian opornosci tensometrow R2 i R4 zmiany napiecia sa analogiczne.Tecz rnaj~ znak przeciwny. Jesli na skutek odksztalcen zmienia sie opornosci wszystkich tensometrow, to towarzyszaca temu zrniana napiecia wyrazi sie tak:

(4.7)

przy czyrn, zaleznosc ta jest prawdziwa, gdy opornosci tensometrow Rl.) R'2' R)) R4 SEt rowne.

Korzystaj ac z zaleznosci (4.4) m ozemy zap isac (4.7) tak:

!:::.U K· ..

--- = - .. (81 -c") + 83., -84) .. ,

U 4' -

51

(4.8)

gdzie: 61,:£2, c3, C4 - odksztalcenia rejestrowane przez poszczegolne tensemetry.

Z zaleznosci (4.7) i (4.8) wynika wiele istotnych wnioskow dla wykorzystania tensometr6w elektrooporowych w porniarach odksztalceu. Gdy polaczymy tensometry zgodnie ze schematami pokazanymi na rys. 4.4t otrzyrnamy, przy takim sarnym odksztalceniu elementu bad an ego, sygnal 6R dwukrotnie wiekszy nit przy wykorzystaniu tensornetru pojedynczego. Efekt dodatkowego podwojenia sygnalu rnozna osiagnac przez naklejenie teusometrow w taki sposob, by wystepowaly w nim odksztalcenia rowne co do wielkosci lecz przeciwne co do znaku. Jest to' mozliwe IIp. przy zginaniu, Przy takim polaczeniu tensometrow mostek tensometryczny nie reaguje na sih~. osiowa oraz na zmiany temperatury otoczenia w badanej probce. Wlasciwose niereagowania ukladu mostkowego na jednakowy co do wielkosc! I kierunku sygnal przylozony w przyleglych galeziach, badz do wszystkich czterech tensemetrow rownoczesnie, maze bye V" praktyce wykorzystana do skornpensowania wielkosci niepozadanych w porniarze, na przyklad odksztalcen od zmiany temperatury.

a)

u

c)

u

b}

u

u

Rys .. 4.4. Schernaty polaczeri tensornetrow

su loR

==._...__,.__..,

U 2 R

I

d)

tlU 1l:lR

. --;-.=-:-=~-;

U 2 R

6.U _. =0

U

6.U I5.R

U R

5?

Czesciej stosowane schematy polaczen tensometrow w zaleznosci od sposobu wymuszania obciazcnia i wymagancj informacji 0 cdksztalceniach przedstawicno w tabel ~ 4.1.

Trlbela 4, I,

Schemat pomiarowy

Vi!iel,k,osc svgna- I . , •

., .. ~.,", . Uwazi

hi w .. Y ... J .: ·.'.:s .... ·.cwwego I 0

-----------

Sposob naklejania rensometrdw

Lp

Uk~ad reaguJ"JIcy na ruzciaganie

i. zginanie, Brak kornpensacji wplywu temperatury

Wspolczesnie prcdukowane urzadzenia do pomiarow tensometryczuych zawieraja wprawdzie pcdstawowy uklad pomiarowy mostka Wheatstone'a, Iecz ponadto znajduje sie w nieh wiele innych podzespolow. Wyroznic wsrod nich rnozna uklady wzmacniajace, rozdzielajace, zasilajace itd .. Istotna rQI~ spelniaja szczegolnie uktady wzrnacniajqce, gdyz rejestrowane zmiany rezy stancji tensometrow $4 tak niewielkie, ze odpowiadajqce im sygnaly pradowe rllog4. bye zarejestrowane dopiero po bardzo znacznym wzmocnieniu,

L

t1.U I 6.R

I

U 4 R

1=

6U 1 6.R

2

U 2 R

~~: ===" ======:J.-i ____..~ ...

J-

3

su 1 fiR

U 2. R

U R

AU DR

.5

-.:g---

U R

UkJlld reagujscy 118 zginanie i elimint] jacy wpl yw

rozciagania Kompensacja wplywu temperatury

Uktad reagu j &,cy na rozciaganie j elim.inujllcy wplyw zglnanie.

Brak kornpensacji wplywu temperatury

Uklad reagujaey na zgi nanie i eliminujacy wplyw

rozci agau ia, Kompensacja wply\v1JJ tempe= ratury

Uklad reagujacy na skrecanie, eliminujacy zginani e i rozciagan ie .

Kompensacja wplywu temperatury

53

Wszystkie mostki tensometryczne konstruowane Set na podstawie metody zerowej lub metody wychylowej,

Metoda zerowa, zwana tez metoda mostka zrownowazonego polega na tym, ze przed obciazeniern clementu badanego, na ktoryrn jest naklejony tensometr, doprowadzamy mostek do rownowagi, to jest do stanu, gdy !J.U = O. Stan ten osiagamy dostrajajac odpowiednio opornosc regulowanego opornika w jednej z galezi mostka. Opornik ten jest wyskalowany w wielkosciach odksztalcenia e. Po dostrojeniu odczytujemy wskazanie tego opornika. Obciazenie badanego elementu prowadzi do zmiany rezystancji tensometruv co w konsekwencji powoduje pojawienic sie na wyjsciu rnostka napiecia 6,0. Po raz kolejny dostrajamy uklad za pomoca opornika regulowanego, doprowadzajqc mostek do. rownowagi, Zadane odksztalcenie odczytujemy jako roznice wskazari opornika regulowanego- Metoda ta, wprawdzie dokladna, nadaje sie jedynie do pomiarow statycznych.

Metoda wychylowa zwana takze metoda mostka n iczrownowazonego polega na tym,ze przed pomiarern doprowadzamy mostek do rownowagi, a nastepnie obciazamy badany element W skutek tego na wskazn iku wyjsciowym otrzymujemy pewien sygnal napieciowy f1U proporcjonalny do odksztalcen. Wskaznik napiecia wyjsciowego wyskalowany jest ·Vi odksztalceniach a. Metoda ta nadaje sie do pomiarow statycznych i dynarnicznych ..

4.4. A paratura do pomiarow tensometrycznych, Automatyczne zestawy tensometryezne

Metoda elektrycznej tensometrii oporowej pozwala okreslic stan odksztalcenia i naprezenia (posrednioj w wybranych punktach konstrukcji (metoda "punktowa") i rnoze bye z powodzeniem stosowana zarowno w badan iach laboratoryjnych jak i we wszystkich badaniach tcrenowych bezposrednio na obiekcie poddanym badaniom, Jej szeroki zakres zastosowania do wszelkich zagadnien 0 charakterze statycznym i dynamicznyrn przyczynil sie do gwaltownego rozwoju tej rnetody, Zajmuje 0118. obecnie jedna z czolowych pozycji wsrod metod doswiadczalnej analizy stanu naprezen. Dodatkowyrn czynnikiem, ktory przyczynil si~ do tego rozwoju jest szybki postep w dziedzinie konstrukcji i technologii elektronicznej aparatury pomiarowej.

Wiele firm produkuje obecnie specj alne zestawy aparatury do pomiaru i analizy naprezen za pornoca tensometrow elektrooporowych. Urzadzenia te, w znacznyrn stopniu zautomatyzowane, pozwalaja na szybki pomiar, przelaczania i rejestracje wynikow pomiarow, W niektorych wykonaniach wspolpracuja z kornputerarni w· ukladzie on-line w petli otwartej, to znaczy urnozIiwiaja bezposrednie wprowadzanie wynikow Z urzadzenia tensometrycznego do kornputera, w celu przeprowadzenia dalszej analizy, bez mozliwosci sterowania procesem badawczym ..

54

W zestawach pomiarowych wszystkie czynnosci, takie jak rownowazenie, przelaczanie kanalow, odczyt, wydruk wielkosci zmierzonej sa calkowicie zautomatyzowane, Przykladem takiego zestawu jest urzadzen ie przedstawione na rys.4.5. Zestaw ten sklada sie z mostka tensornetrycznego (1526), urzadzenia sterujacego porniarem i przylaczaniern tensometr6w (1544) oraz skrzynek tensometrycznych (1545). System ten pozwala na przylaczenie maksymalnie 400 punkt6w pomiarowych. Dopuszczalna rezystancja stosowanych tensometrow zawiera sie w granicach 50+2000 Q. Zakres mierzonych od-

r .' , ,,-7 -'. ·-3, .... " '"

ksztalceri e waha sie w granicach od ± 10 do :1:2· 10 . Przelaczanie punktow

porn iarowych i pomiar odbywaj 1\ sie automatycznie z regulowana predkoscia ad O~l do 10 s na jeden punkt pomiarowy. Blad porniaru nie przekracza 0,25% wielkosci mierzonej, Wyniki pomiarow oraz numery punkt6w wyswietlane sa na wskaznikach cyfrowych. Istnieje mozliwosc dolaczenia drukarki alfanumeryeznej lub innego urzqdzenia rejestrujacego.

- ,-

~nJ5(J

9 t , , •

,.,". c, c_':I.Y~' d \ ....

.,-..0- l

..-:~ ~~

~.~·&~.&A -.

":~:- ''' ••••• ~._..'" <

.............. . ..

," , /:e\::; E;~:~i'" .

- •. :. ..•.. '.'

. " .

15<26

t " , , , • • •

,

... _. .. ....,. ... _ . .,.,....,.., ..

, f

1544

1545

Rys.4 . .5. Automatyczny zestaw pomiarowy firmy Brliel&Kjrer

55

Innym przyrzadem podobnej klasy jest uniwersalny przyrzad porniarowy UPM 60 (rys. 4.6) firmy Hottinger Baldwin Messtechnik, Zbiera on, przetwarza i przekazuje do dalszej obrobki sygnaly z punktow porniarowych roznego typu. Sygnal moze pochodzic od mostka tensometrow oporowych, pojedynczego tensometru oporowego, czujnika indukcyjnego, terrnopary czy terrnometru oporowego, Przyrzad moze obsluzyc nawet 60 punktow pomiarowych tego typu,

Rys.4.6. Uniwersalny przyrzad porniarowy UPM 60 finny Hottmger Baldwin Messtechnik

Pornierzone wartosci S8J, wyswietlane na szesciocyfrowym wyswietlaczu i drukowane przez drukarke w postaci zwartego raportu porniarowego. Przyrzad mozna polaczyc z komputerern, monitorern, oscyloskopern lub drukarka zewnetrzna przez zlacze RS-232-c- lub IEEE 488, ktore sa standardowyrn wyposazeniem, Mozliwa tez jest zewnetrzna obsluga UPM 60 przez te zlacza (np .. z komputera),

Przyrzad autornatycznie zeruje odczyty na wszystkich punktach porniarowych, kalibruje wzrnocnienie i zapamietuje ustalony program porniarowy dla kazdego punktu, Wiekszosc ustalonych parametrow zachowuje nawet w przypadku awarii zasilania.

Najpowazniejsza przeszkodq w szerokim stosowaniu tego rodzaju urzadzen pomiarowych jest ich znaczny koszr.

4.5. Przyklady zastosowan tensometrow elektrooporowych

Za pomoc<\ tensornetrow elektrooporowych polaczonych Z odpowiednia aparatura pomiarowa mozna wyznaczyc wartosc naprezen w badanym elemencie konstrukcji. Podstawa jest tensometryczny pomiar odkszralcen, a naprezenia wyznacza sie Z odpowiednich zwiazkow konstytutywnych jesli tylko stale materialowe badanego materialu sa znane. Mozna odwrocic zagadnienie - za pomocat prostych schematow obciazen probek wykonanych z danego materialu i znanychteoretycznych rozkladow naprezen, przez porniar odksztalcen mozna wyznaczyc wartosci stalych materialowych, takich jak modul sprezystosci podluznej E, wspolczynnik Poissona v; modul sprezystosci poprzccznej G.

56

Wyznaczaniemodufu sprezystosci podluznej E oraz wspolczynnika v na przykladzie belki zginanej

Schernat obciazenia belki, wykres rnomentow i s~{ tnacych przedstawiono na rys, 4.7. Na przesle belki zostaly naklejone pary tensometrow rownolegle do osi belki i prostopadle do osi belki. Pare stanowia dwa tenscmetry naklejone odpowiednio na g6rneji dolne] powierzchni belki,

III}

a ! .......... ,_---"'-b --,J

F

k

M =Fk

CD

F

Rys. 4.7. Schemat obciazenia belki

V.l badanej belce wydluzenie wzgledne 81 wlokien g6rnych rowna sie skroceniu ~ wlokien dolnych, Wlaczajac tensometry w galezie rnostka tak jak to pokazano na schemacie 2 w tabeli 4..1, po obciazeniu belki odczytamy na mostku odkszralcen ie dwukrotn ie wieksze anizel i zostalo wymuszone obciazeniem. Jest to uklad polaczen przedstawiony na rys, 4Ac.,Wydluz.enie wzgledne wlokien zewnetrznych wynosi zatem:

.

(4,.9)

Nalezy pamietac, ze wartosc odksztalcen odczytana z wyswietlacza mostka porn iarowego nalezy pomnozyc przez 1· 1 0-6 lub inny mnoznik w zaleznosci od aktualnego ustawienia przyrzadu,

Pen iewaz naprczenia w zewnetrznych wloknach tej belki wynosza;

(4.10)

57

a teoretyczna wartosc tych naprezen wyznaczamy ze WZOfU:

M 6Fk

(j' ~.g -

'·gm;u; :_.;. -W' ; - b 1:2 I

, ' 1'1.

g

(4.11)

to z porownania obu zaleznosci otrzymujemy

6Fk E- ....

_'.,

bh-c

. z

(4.12)

Przy jednoosiowym stanie naprezenia liczba Poissona wyraza sre stosunkiem jednoosiowego odksztalcenia poprzecznego cp do jednostkowego odksztalccnia podhiznego cz:

(4,.13)

4 .. 6. Wykonanie cwiczenia

Kolejnose czynnosci:

1. Pomierzyc belke.

2. Wlt\:czyc mostek tensometryczny,

3. Zrownowazyc mostek tensometryczny na kolejnych punktach pomiarowych.

4. Obciazyc belke zgodnie ze schematern eiezarkami F = 2~5 N.

5. Odczytae wskazania mostka dla kolejnych punkt6w pomiarowych.

6. Powtorzyc pomiar dJa obciazenia 2F. 7,., ObI iczyc wartosci E oraz v.

8. OszaCOW3;C blad pomiaru,

'9 Wyniki pomiardw i obliczenia zamiescic w sprawozdaniu.

LITERATURA

[1] ROI..l'NSKI Z.: Zarys tensometrii oporowej, Wyd. 1, 'WNT, Warszawa 1963. [2] STYBURSKI W.: Przetworniki tensometryczne. WNT, Warszawa.1976. [3] Cwiczenia laboratoryjne z wytrzymalosci maieriaiow, Praca zbiorowa pod

red. R. ZUCHOWSKIEGO, Politechnika Wroclawska, Wroclaw 1977. [4] Hottinger Baldwin Messtechnik DMS Katalog, 1992.

[5J Brliel&Kj::er Electronic instruments, 1986.

58

.

POLITEC}fNIKA WROCLAWSKA

INSTYTUT INZVNIERH LADO\VEJ Laboratorium z Wytrzymalosci Materialow

0- r--"ll'p- a R' .ok 'I:,

- - I, !" II. ., •• , • ,; ,. ' .. '. ,. ., • '!' ••• "!' •• '!!" • "!' "!' ,~ "!! '! '!!' -!! '~

"D- ,. •

ata cwrczema .. , ..... , .. , .... ,., .. , ... ,.

Nazwisko i I mie Ocena

"

CWICZENIE lV

TENSOM-ETRIA ELE:KTROOPOROWA WYZNACZANIE STALYCH MATERIALOWYCn 'W PROBIE ZGINANIA

L Schernat obciazenia belki, wymiary, rozmieszczenie tensornetrow,

Tense- Obciaze-

v

men

nie

0.3

[N]

Odczyty Z mostka

Wartosc srednia

E

[MPaJ

0," [

0.2

Tl

_ L__

ill I,

I

T2

T3

2. Wzory do obliczen.

3. Wyniki pomiarow i obliczenia,

4. Oszacowanie bl<!du wyznaczenia sta.lych E i v.Wnioski.

59

,;r

CWICZENIE V

SK~CANIE, WYZN,ACZANIEM,ODULU SP~ZYSTOiSCI

.;

POPRZECZ,NEJ GW PROBIE SKRF;CANIA PRitT A

o P,RZEKROJU PIERSCIENIOWYM .

5.1. Wprowadzenie

Prety stanowiace czesci skladowe konstrukcj i budowlanych moga bye niekiedy obciazone w plaszczyznach przekrojow poprzecznych w taki sposob, ze ulegaja skrecaniu, Jesli tylko znane s&. wartoscimomentow skrecajacych w dowolnym przekroju preta, mozemy okresl ic wywolane ni mi naprezen ia,

Rozpatrujac zagadnienie skrecania pretow 0 przekroju kolowym zakladamy, ze:

• pret jest jednorodny i pryzrnatyczny,

• material, Z kt6rego zostal wykonany pret jest liniowo-sprezysty,

• os preta pozostaje po odksztalceniu I inia prosta,

• okregi ko] (obwody przekroju kolowego) nie ulegaja znieksztalceniu,

• powierzchnie przekro] ow poprzecznych pozostaj a plaskie,

• tworzace odchylaja sie od swego pierwotnego polozenia 0 pewien kat y, zwauy katem odksztalcenia postaciowego,

• przekroje poprzeczne preta obracajq sj~ wzgledern siebie 0 pewien kat {P, zwany katem skrecen ia,

5.2. Podstawy teoretyezne

W przekrojach poprzecznych preta kolowo-symetrycznego, skrecanego momentem M, wystepuja tylko naprezenia styczne '0 Iiniowym rozkladzie promieniowym, Naj wieksze wartosci osiagaja one we wloknach zewnetrznych pr~ta:

M

r ;;;;;_s

max W'

,I, (..I

(5.!)

gdzie: Wo - wskaznik wytrzymalosci na skrecanie,

Wydzielony z powierzchni walcowej kwadratowy element ABeD (rys. 5.t), 0 bokach rownoleglych do osi preta, jest poddany dzialaniu n~prezen stycznych okreslonych wzorern (5.1). Taki stan naprezenia powodu-

60

C,'"c. . ~ L...c:-.._::::, ,:---,,"=, ~P;:::::::=J;"'~'~- -'"""'1-. D

--

I

Rys, 5.1. a) Schemat preta skrecanego, b) Stan odksztalcenia elementu powierzchni

je odksztalcenia postaciowe elementu, ktorego rniara jest k~t r (rys, 5.1.b Wielkcsc tego kata okresla zwiazek:

(5.2)

Jak wynika z powyzszych zaleznosci stahl. G mozna wyznaczyc przez porniar klltaq; lub porniar odksztalceri liaiowych e na pobocznicy preta.wykorzystujqc zwiazki miedzy skladowyrni stanu uaprezenia r i C1 w przekrojach ukosnych (4yJ) w stosunku do osi preta.

53. Sposoby wyznaczanla stale] G

':': .. 3, .. 1.: .. Wyzna czanie 'I-n' odulu sprezyst osci p .. oprzecznej G.·" ·.p· .. rze 'Z'. ·,p,om·. ia r

~ ,'----"'".'. -." .... , .... ~ "._ ~, .... _",~ " ',_, ._.- "L" ''''''',_ "

odksztalcen liniowych f, (rys .. 5,2)

W przypadku czystego scinania, Jakie wystepuje w precie skrecanyrn, naprezenia glowne wystepuja w kierunkach nachylonych pod katem 45° do kierunku tworzacych.

Wartosci ich wynosza odpowiednio

0"1 = -0"2= r ;

(5.3)

61

Rys.5.2. Schernat urzadzenia do skrecania

zas odksztalcenia liniowe w tych kierunkach wyrazaja sie tak:

(5.4)

Zaleznosci te wynikaja wprost ze wzor6w transformacyjnych d la naprezen i odksztalcen.

Z prawa Hookea otrzyrnujemy ponadto:

'[ r:=-

, G'

(5.5)

Niech S ~ f! ~ -8z., Po uwzglednieniu (5.5) i (5.4) otrzymujerny: "t

2£ ;;;;:; ~ , (,5.6)' I

G

62

i ostatecznie

M

G= oS

?,'W" e

-- oc.

(5.7)

Pomiar odksztalcenia e przeprowadzamy za pomoca tensornetrow elektrcoporowych. Czujniki te S4 naklejone na pobocznicy preta zgodnie z kierunkiem naprezeri glownych a1 i 0'2 (kierunek nachylony pod katem 45° do tworzacych i prostopadly do niego) i podlqczone do aparatury pomiarowej. Zasada dzialania tensometrow elektrooporowych zostala opisana w cwiczeniu poprzednim. Przytoczmy tu podstawowy wzor wykorzystywany w pomiarach. Opisuje on zaleznosc miedzy zmiana rezystancji tensometru a odksztalceniern badanego elernentu i Ina postac:

M . _. _·····"""K£

R '

(5.8)

gdzie: L1R ._ zmiana rezystancji R ~ rezystancja czujnika,

K - stale czuj nika (najczesciej K = 2,15); E - mierzone odksztalcenie.

Tensometry sa naklejane na pobocznice badanego preta w ten sposob, ze kazdy z nich nachylony jest pod katem 450 do osi preta, a ich osie wlasne s,~ nachylone wzgledem est tensometru sasiedniego 0 90°. Tensometry polaczone sa galwanicznie w uklad zwany mostkiern Wheetstone'a. Ten schemat poi:tlczenia czujnikow oraz ich usytuowanie na powierzchni badanego preta pozwalaja 11a przeprowadzenie pomiaru odkszratcen spowodowanych wylacznie mornentem skrecajacym. Ewentualne wplywy zginania i rozciagania osiowego oraz wplyw zrnian temperatury sa eliminowane.

Uproszczony schemat polaczen przedstawiono na rys. 5.3. Tensometry oznaczono przez T I, T2. T3 .1 T4.. Dowezlow AB dolaczono zr6dlo pradu, ktorym Jest regulowany zasilacz prqdu oznaczony przez Z. Kontrole napiecia zasi Iania przeprowadzamy za pornoca woltornierza cyfrowego V 1. Do wezlcw

CD jest dolaczony woltomierz cyfrowy V2 0 duzej czulosci (min .. 1 O~5 V).

Gdy badany pret nie Jest obciazony, roznica potencjalow pomiedzy punktarni CD powinna bye rowna zeru. Jest to jednak spelnione tylko wtedy, gdy rezystancje tensometrow oraz przewodow doprowadzajacych s2t rowne. Zerowanie roznicy potencjalow porniedzy tymi punktami, uzyskuje sie najczesciej poprzez zastosowanie specjalnych opornik6w korekcyjnych, ktore W powyzszyrn schemacie zostaly pominjete,

Pod wplywem mornentu skrecajqcego Ms przylozonego do badanego

preta, zmieni si~ rezystancja tensometrow Tl i T3 0 tlR> 0 oraz tensometrow T2 i T4 0 !:lR < O. Spowoduje to zmiane napiecia na zaciskach CD 0 wartosc AU. Te zmiane napiecia mierzyrnywoltomierzem V2 ..

63

C

.r.:-----. ~~~---..

V2

13

Rys. 5.3. Schernat polo.:czen tensornetrow i przyrzadow pomiarowych

Mozna wykazac, (patrz tabela 4.lli), ze:

..

liU6R K.

--=-;;;;;:. f

U R'

(5.9)

czyl i szukana wartosc odksztalcenia E wynosr:

&'U 1

c=--- .

U K

(5.10)

5.3.2. Wyznaczanie modulu sprezystosci poprzecznej G przez pomiar kata skrecenia

Z teorii skrecania swobodnego pretow 0 przekroj u kolowyrn wiadorno, ze zaleznosc opisujaca k£tt skrecenia odcinka preta 0 dlugosci Lp wyraza sie wzorern:

(5.11)

gdzie: Lp odleglosc miedzy przekrojsmi, kt6rych wzsjemny obro: okresla kq;_t qJ,

10 biegunowy moment bezwladnosci przekroju poprzecznego pretao

Schernat pomiarowy przedstawiono na rys. 5.2 ..

Wzajemny kat obrotu dwoch przekrojow poprzecznych preta, oddalonych od siebie 0 Lp} mozna wyznaczyc doswiadczalne przez porniar czujnikiern zegarowyrn przemieszczenia wywolanego skreceniern odcinka pomiarowego Lp. K'lt ten wynosi:

64

X

Ff'I= .~ [: rad] ,

':t"' R

(5.,12)

gdzie: R - odleglosc osi preta ad osi wrzeciona czujnika mierzona w kierunku promieniowyrn,

x - przemieszczenie pornierzone czujnikiem zegarowym.

Wartosc stalej G obliczamy na podstawie zaleznosci (5.11).

W zory dodatkowe:

dla przekroju kolowego 0 srednicy do

d'"

J. =~

o 32'

.3 W == 1tdo • o 16;

5.13)

dla przekroju pierscieniowego 0 srednicach zewnetrznej D i wewnetrznej d

] _ 11: C·D,···· <4 _ "14)

~-. a i

_ 0 32 .. ,

. D'" d4

W· _ 1t .'_' _'c.

_-

" 16 D

(5.14)

5.4. Wykonanie cwiczenia

I: Wyznaczenie modulu G poprzez pomiar odksztalcen glownych.

Kolejnosc czynnosci:

1.. Zmierzyc wymiary badanego preta, okreslic wielkosc momentu skreca-

tb J~cego.

2. Wt,q_czyc napiecie zasilania, ustawic napiecie U:= 12V Iub 15V.

3. Wlaczyc woltomierz V2) odczytacjego wskazanie,

4. Obciazyc badany pret momentern skrecajacyrn, oticzytac wskazania wolto-

rnierza V2, obliczyc l:1U.

5. Zdjac obciazen ie, wylaczyc urzadzenia pomiarowe,

6. Obi iczyc wartosc G, oszacowac blad pomiaru,

7. Wyniki pomiarow i obliczenia zamiescic w sprawozdaniu,

II:: Wyznaczenie modulu G poprzez porniar kata skrecenia tp.

Kolejnosc czynnosci:

1. Zmierzyc wymiary badanego preta, okreslic wielkose momentu skrecaja-

cego, pomierzyc Lp.

2. Wyzerowac czujnik przemieszczen.

3. Obciazyc badany pret rnomentem skrecajacym.

4. Odczytac wskazanie czujnika zegarowego (przemieszczenie x).

65

5. Zdj.tl_c obciazenie.

6. Obliczyc wartosc G) oszacowac blad pomiaru ...

7.Wyn:iki pomiarow i obliczenia zamiescic \,\1 sprawozdaniu.

LITERATURA

[1] JASTRZEBSKI P'l MUTERMILCH J., ORLOWSKI W.: Wytrzymalosc materia/ow, Arkady.Warszawa 1974.

66

POLITECHN]KA WROCLA \VSKA INSTYTUT INZYNIERII LADOWEJ Laboratorium t: Wytrzymalosci !vlateriat6w

G- '''''up a 'R' , ok

l,:I., I, .• ''I!''!,,!, . __ " .. ' , , j

Data cwiczenia , ,.

Nazwisko m Imie Ocena

'" ... ' .... ' ... , .. " •• , ... ,; ;, .. i,';' .. 'i ii' .... ill .. '!i,~ '!! !' !. '!;"!! ~ '!' .' '!' '!' '" .. ' ....... ' .. ,oo

C\VICZENIE V SKR~CANIE

\VYZNACZANIE MODU1.U spnJ;ZYSTOS,CI POPRZECZNEJ G \;V PROBIE SKRF;CANIA FRF;TA 0 pnZEKROJU PIERSCIENIOWYM

1. Schemat obciazenia preta, wymiary, rozmieszczenie czujnikow, metoda. porruaru.

2. Wzory do obliczeri.

AU =.~R :::: K' r:

, '-' ,',

V R

G =M'sLp tpJ

- 0

X

/fl' = ~

't' R'

" 1t (D' 44

] =-"', ' +d )"

o "2' ,

,)

n D4 ~d4

fV;;;;;~ , ,

o '6" D-'

l, ' ,

3. Wyniki pomiar6w m obliczenia,

D d a F L x 0, R U flU
I'
- ,
[mm] [rum] [rnm] [N] [rnm] [rom] I [rmn] [V] [mY] 1

Ii Proba I-=-_~_P_o_rn_ia_r_x_. __ ~~ __ P_o_m_. i.1_lf_6._U_' . ~~_,_ __ X_-t- __ 6.~U~.....,.

[dzialki] [mVJ [rnm] [mV]

Odcz. pocz. . Odcz, koric. Odcz ... pocz. Odcz, konc.

2

3

1-

4. Oszacowan ie bledu porn iaru ..

67

r

CWICZENIE VI

WYZNACZANIE NAPRF;ZEN METODl\.

ELASTOOPTYCZNt\

'6.1. Wprowadzenie

Jedna z wazniejszych metod przeprowadzania analiz wytrzymalosciowych jest elastooptyczna metoda wyznaczania naprezen, Stosowana Jest najczesciej w badaniach modelowych. Polega na doswiadczalnyrn i doswiadcza lno-teoretycznym wyznaczaniu naprezef w modelu konstrukcji wykonanyrn z materialu przezroczystego, izotropowego i wykazojacego wlasnosci anizotropii optycznej. W klasycznych badaniach elastooptycznych stosuje sie modele plaskie,

Badania elastooptyczne pozwalaja przeprowadzic analize jakosciowq i ilosciowa plaskiego oraz przestrzennego stanu napiecia w zakresie:

• okreslenia wielkosci naprezen glownych i ich kierunkow,

• zlokalizowania rniejsc koncentracji naprezen,

• opracowania zagadnien zwiazanych z ksztaltowaniern wytrzymalosc iowym.

- -

'W niektorych przypadkach wytrzyrnaloscjowych przyjecie wlasciwego

schernatu obliczeniowego jest trudne, a czasern niemozliwe. Metoda elastooptyczna pozwala wyznaczyc rozklad naprezen w najbardzicj skomplikowanych przypadkach i zweryfikowac przyjete schernaty obliczeniowe,

- .

Celem cwiczenia jest zapoznanie sie z elastooptyczna metoda badan mode-

lowych na przykladzie plaskich modeli poddanych zginaniu wzgtednie sciskaniu, wyznaczenie elastooptycznej stalej modelowej, wyznaczenie naprezen.

6.2. Pedobienstwo modelowe

Modele elastooptyczne s~ zaliczane do grupy modeli mechanicznych, Musza bye one zwiazane Z obiektarni rzeczywistymi podobienstwern geometrycznym i identyeznoscia zaleznosci rnatematycznych, opisujacych pola naprezeii. Zaleznosci podobienstwa rnodelowego nazywane sa prawami modelowymi. W modelach sluzacych do badan w obszarze liniowo-sprezystym, sa one wyprowadzane na podstawie prawa Hooke'av W trojwymiarowym polu naprezen prawo Hooke's zapisujemy tak:

6L. 1 .. •

o - c - fa v ((J"- +,.... )].

L-~_;'o -E·~ I~' 0"""2 IV3""

0.0

(6.1)

(6.2)

68

gdzie: 00 - oznacza obiekt rzeczywisty, 0;\1- oznacza model.

Ze wzorow tych wynika,ze pole naprezen zalezy jedynie od E i v.

Miedzy modelem i obiektem musi zachodzic pelne podobieristwo wielkosci fizycznych, kt6rych stosunki db obiektu i modelu ll1USZ&_ bye stale. Wynika z tego, ze niezaleznie od skali wymiarow geometrycznych obiektow, istniec beda skale sit, rnornentow itd, Opierajac sie na wnikliwych rozwazaniach na ternat skal innych wielkosci fizycznych stwierdza sie, ze nie we wszystkich przypadkach jest wymagane pelne podobienstwo geornetryczne. Mianowicie skala grubosci modelu moze roznic sie od skali pozostalych wyrniarow 11- niowych, przy czyrn grubosc musi bye tak dobrana, aby model mozna bylo uwazac za tarcze cienka, Podobnie odksztalccnia liniowe modelu mega bye \v innej skali 1112 jego wymiary liniowe, jednakze musza bye one dostatecznie male w porownaniu z jego wyrniararni. Tym samyrn nie zrnienia sie podobienstwo geometryczne modeluw stanie obciazonym.

6.3. Po I aryzacj a" polaryskop, d'\'v,6jionlnosc wym uszona

'Metoda elastooptyczna wyznaezania naprezeri opiera S]~ na pewnych zjawiskach optycznych zachodzacych w niektorych materialach przezroczystych, tzw. materialachczynnych optycznie, Naleza de nich szkto, pleksiglas, zywice epoksydowe i poliestrowe oraz inne, Materialy te w stanie nieobciazonym sa izotropowe pod wzgledem wlasnosci op,. tycznych i mechanicznych, natomiast

- -

pod wplywern przylozonego obciazenia wykazuja cechy anizotropii optycz-

nej. Wtasnosc anizotropii optycznej pod wplywem obciazenia nosi nazwe dwejlomnosci wyrnuszonej. Innyrn zjawiskiern fizycznym wykorzystywanym w sposob istotny V·l elastooptyce jest polaryzacja swiatla,

Ogolnie zasada wyznaczania naprezen omawiana metoda polega ria przepuszczaniu przez badany, plaski model obciazony, spolaryzowanego swiatla, w wyniku czego otrzymujemy obraz pewnych trajektorii zwiazanych ze sta-

" r" I k! d ~

nern naprezen I rcn roz cracem. ,

Zjawisko polaryzacji swiatla tlurnaczone jest falowa natura swiatla. Swiado jest fala elektrornagnetycznq opisana pon izszyrn rownaniem:

f·"\

c= A

.~ ,1,. .,

(6.3)

gdzie: c - predkosc swiatla,

f- czestosc drgan fali swietlnej, A - dlugosc fali,

Fala swietlna jest fal'l poprzeczna, '1:0 znaczy, ze drgania sa prostopadle do kierunku rozchodzenia sie fali.5wiatto spolaryzowaue jest to swiatlo, w kt6- rym drgania promienia swietlnego odbywaja sie tylko w jednej plaszczyznie.

69

Jnaczej mowiac, swiatlc spolaryzowane charakteryzuje sie tym, ze wektory natezenia pola elektrycznego E oraz pola magnetycznego B Set wzajemn ie prostopadle i drgajfl W jednej plaszczyznie,

6.3,.1,. Polaryzacja liniowa

Tak j ak wspomniano, polaryzacja swiatla pc lega na uporzadkowaniu drgan fali swietlnej w scisle okreslonej jednej plaszczyznie.

Swiatlo spolaryzowane mozna otrzymac przez:

• odbicie,

• proste zalarnanie,

• rozproszenre,

.\vykorzystanie dwojlomnosci wymuszonej, • pochlanianie selektywne (dichroizm).

Zapoznamy sie blizej z dwoma ostatnimi sposobami,

Wlasnosci dichroizmu wykazuja odpowiednie] grubosci turmalin lub krysztaly heparatytu (siarczanu jodochininy). Polega to na przepuszczaniu tylko prornienia drgajacego w jednej plas zczyzni e, czyli prornienia spolaryzowanego.

Jesli na drodze promienia swietlnego ustawimy speejalny filtr zwany polaroidem. wykonany z tworzywa sztucznego, zawierajacy jednakowo zorientowane krysztalki heparatytu, to swiatfo po przej sciu przez taki filtr mozna przedstawic w postaci s inusoidalnych fal lezacych w plaszczyznie rowno leglej do kierunku a,-b zwanego osia filtru (rys .. 6.1). Bedzie to swiatlo spolaryzowane liniowo. Plaszczyzna polaryzacj j nazywamy plaszczyzne prostopadla do plaszczyzny drgan i przechodzaca przez os filtru. Pokazane na rys, 6. I 1 wychylenia fali f nazywamy wektorami swietlnymi. Najwiekszy z n ich F oznacza amplitude drgaii swiatla.

z

Rys, 6.1, Liniowa polaryzaeja swiatla

70

Jesli prornien swietlny na swojej drodze napotka drugi polaroid; oznaczony przez Aj identycznie zoriemowany jak poprzedni polaroid P; 0 osi c-d rownoleglej do osi u-b, to po przejseiu przezeri prornieri swietjny bedzie oczywiscie spolaryzowany w dalszym ciagu w tej samej plaszczyznie. Pierwszy z tych filtrow P nazywamy polaryzatorem, drugi zas A ~ analizatorern. Jesli natomiast os c-d analizatora bedzie nachylona pod dowolnyrn katern (:J w stosunku do osi a~b pclaryzatora, to plaszczyzna polaryzacji bedzie wyznaczona przez analizator A. Jesli natezenie swiatla, po przejsciu przez polaryzator oznaczymy przez lp) to mozna wykazac, ze po przejsciu przez analizator wymesie one:

? /3.

fa ::::: 1 p COS-_.

(6.4)

Widac wiec, ze przy rownoleglyrn ustawieniu filtrow (fJ ;:::;; O. n, 21t, .. ,' ~), fa :::::.1,), czyli natezenie swiatla nie ulega zrnianie, pomijajac oczywiscie straty wynikajace z niedoskonalej przejrzystosci filtrow.

Jesli osie .analizatora i polaryzatora SEt wzajemnie prostopadle, czyli /3 =: O.

1C 31t

-., _., ... , to 1" = 0 i promien swietlny zostaje calkowicie wygaszony,

2 2

6.3.,2. Polaryskop

Pcdstawowyrn narzedziem badawczyrn stosowanyrn w elastooptyce jest polaryskop. Jest to przyrzad, za pornoca ktorego mozna otrzymac spolaryzowane swiatlo monochromaryczne (najczesciej sodowe = zolte) Iu b biale oraz przeprowadzic anal ize tego swiatla, po jego przejsciu przez model elastooptyczny, Ponadto w sklad wyposazenia I110g,q_ wchodzic jeszeze takie urzadzenia, jak mechanizmy do wyrnuszania obciazen badanych modeli oraz rejestratory obrazu elastooptycznego. Wyroznia sie pclaryskopy 0 punktowym zrodle swiatla oraz 0. powierzchniowym zrcdle swiatla. Schemat i widok polaryskopu 0 powierzchniowym zrcdle swiatla przedst~wiono na rys,,_ 6.2.

Zrodlern }wiatla w takim polaryskopie jest najczesciej uklad lamp jarzeniowych przyslonietych matowka, w celu osiagniecia jednorodnosci oswietlenia pola widzenia, Zamiast lamp jarzeniowych stosuje sie takze uklady lamp sodowych dajacych swiatlo monochromatyczne, jednobarwne (zolte).

- .

6.3.3" Dwojlornnosc wyrnuszona

Plasko spolaryzowany promien swietlny padajacy prostopadle w punkcie K (rys .. 6.3) na obciazony, plaski model M. ulega rozszczepieniu na dwa promienie drgajace w dwcch plaszczyznach wyznaczonych przez kierunki odksztalcen glownych eID i c2. J esli kierunki odksztalceni naprezeri glownych pokrywaja sie, otrzymamy po przejsciu przez model dwa plasko spolaryzowane promienie drgajace w plaszczyznach odpowiadajacych kierunkom glcwnym w punkcie K.

71

z

o

o

o

i 0

p

M

A

"

, '

i I

,

A

Rys.6.2. Schemat i widok polaryskopu -0 powierzchniowym zrodle swiatla A

A - analizator, M ~ model, P - polaryzutor, - - fi[tr cwiercfalowv

4 ~

Plasl)czyzna drgafi

4 4

Plaszczyzna drgan

Rys, 6.3. Dwojlornnosc wyrnuszona

Plaszczvzna draan

-~. .._

72

Jezeli przyjrniemy, ze drgania wektora swietlnego wychodzacego Z polaryzatora okresla rownanie:

(6.5)

gdzie: a ,_ amplituda drgari,

OJ _ czestosc katowa fali swietlnej,

to promieri swietlny po przej sciu przez sciskana plyte dwojfomna rozlozony na dwie skladowe opisuja rownan ia:

A2 = a COSqJ sinzor "

(6.6)

A,' = a sin e sin: rut

3 ""Y--_'

(6.7)

gdzie: ({J - kat nachylenia kierunku glownego do osi polaryzatora.

Obydwie skladowe W osrodku .0 ceehach dwojlornnosci beda roznily sie predkoscia, czyli beda mialy rozne dlugosci fali. Po opuszczeniu tego osrodka

- -

pozostanie przemieszczenie fazowe obu skladowych. Oznacza to, ze sktadowe

beda przesuniete miedzy soba w fazie 0 8~ czyli:

A2 =a cosqJ sinrnr ,

(6.8)

A3 = a sino sin(wt +8).

(6.9)

:b

Rys .. 6.4. Polaryzacja liniowa - dwojlomnosc wyrnuszona

Jak widac na rys. 6 . .4, plaszczyzny polaryzacji polaryzatora i analizatora S,! wzajernnie prostopadle, ezyli polaroidy sa skrzyzowane. W zwiazku z. tym

- -

przez analizator A przechodzi tylko ta skladowa drgan prornienia, krorej osie

pokrywaja sie z jego plaszczyzna polaryzacji. Zapisujemy to w nastepujacy rb

sposo :

73

(6.10)

Po wstawieniu do r6wnania (6.10) zaleznosci (6.,8) i (6,.9) i po pewnych przeksztalceniach otrzymujemy:

(6,11)

gdzie:Ao _' amplituda fali wychodzacej z analizatora.·

W optyce jako miare intensywnosci swiatla przyjrnuje Si~ podwojony kwadrat arnplitudy AQ,. Na podstawie tego stwierdzenia piszerny, ze intensywnosc swiatla wychodzacego z analizatora A wynosi:

, 2 ' 2 • _ 2 ., • 2 0.

I = 2Ao = 2a sin 2qJ' sin -, ,

2

(6.12)

po podstawieniu (; = 2nm" gdzie m jest I iczba calkowita, otrzyrnujemy:

I = 2A; = 2ai sin2 2({J sin 2 Tent 1

(6.13)

Z analizy rownania (6.13) mozna wnioskowac, ze intensywnosc swiatla po wyj sc i IJ, Z an at; i zatora bedz i e rowna zeru (n astap i wygaszen i e), gd y;

a) SiIl2 2rp = 0, to znaczy gdy (p = 0 lub <p ~'i~ , czyl i gdy osie glowne modelu badanego SEt rownolegle do osi polaryzatora; otrzymane w ten sposob zbiory punkt6w nosza nazwe i Z 0 k lin.

b) sin:2 2nm '~ 0, to znaczy, gdy m > 0; 1.; 2; ... , czyli gdy wygaszenie promieni wystapi w tych wszystkich punktach obrazu, ktorym odpowiada prze,suniecie fazowe 5 rowne calkowitej wielokrotnosci dlugosci It fali uzytego w doswiadczeniu swiatla; Iinie lub obszary, W ktorych warunek ten jest spelniony nazywamy i zoe It r 0' I1t a m i "

Na podstawie podanych zaleznosci definiujemy izokliny jako miejsca geornetryczne punktow, w ktorych kierunki naprezen glownych sa jednakowe. Analogicznie, izochromy to miejsca geometryczne punktew, w ktorych roznica naprezen glownych mawartosc stala,

Reasumujac te rozwazania mozemy stwierdzic, ze jezeli w polaryskopie wystepuja tylko polaryzator i analizator, to mamy polaryzacje liniowa, Po wstawieniu miedzy polaroidy modelu wykazujacego dwojlomnosc wymuszona obserwujemy (po jego obciazeniu) dwa rodzaje linii: izokliny i izochrorny.

74

6.3.4. Elastooptyczna stala modelowa K.

Elastooptyczna stala modelowa Ko,ol

Jak stwierdzono uprzednio, prornien swiatba padajacy na obciazona plytke dwojlomna zostaje rozszczepiony na dwa promienie drgajace w plaszczyznach wzajemnie prostopadlych, a kierunki tychdrgan pokrywaja S1£ z kierunkarni naprezef glownych. Ponadto drgania te set. przesuniete wzgledem siebie w fazie 0 k'JLt 8. Doswiadczalnie stwierdzono, ze przesuuiecie fazowe drgan 80bu promieni jest wprost proporcjonalne do roznicy naprezen glownych (rys, 6.3)1' a takze do grubosci g plytki rnodelu:

(6.14)

6.15)

gdzie:

C - stale zalezna od materialu modelu wyrazona w '__!_'.

Pa

Po wprowadzeniu oznaczenia

(6.16)

gdzie ,A,. jest dlugosciq fali uzytego swiatla, otrzymujemy:

_ Cg . ,

m =-('·0'1. ~a"l)"-

cit . ",. ,

(6..17)

lubtez

A

at ~ (J? = .-- •• ----_------. m = Km ,

- Cg

(6.18)

Jesli iloczyn Km bedzie rowny jakiejs stale], to zaleznosc (6.18) bedzie r6wnaniem izochromy. W wyrazeniu tym m Jest rzedem izochromy,

Z ostatniej zaleznosci otrzymujerny

~.

(6,19)

Pa wyrazone w ----

rz.izochr,

75

Wielkosc K' nazywamy elastooptyczna stahl. rnodelowa, Stala K zalezna jest od rodzaju materiaiu, grubosci modelu oraz od dlugosci fali swietlnej. Uzywane jest czasem oznaczenie Ko,oJ = Kg 0 wymiarze NlmJ(rz. izochr.), nazywane e lastoo ptyczn '1 stala rnaterialowa,

6.3.5. Polaryzacja kolowa

Obserwowanie nalozonych na siebie izoklin i izochrom uzyskiwanych podczas polaryzacji liniowej utrudnia czesto interpretacje przebiegu tych HnH" Mozna odroznic izokliny od izochrorn w polaryzacji liniowej przez obracanie sprzezonych polaroidow przy niezrnienionym stanie naprezen badanego modelu, Poniewaz polozenie izoklin zalezy od kata cp, jaki tworza osie polaroidow z kierunkiem naprezenia glownego, to zrnieniajac ten kat bedziemy otrzymywali coraz to inne trajektorie izoklin. Uwidoczni si~ to w ten sposob, ze na tle nieruchomych izochrom, izokliny beda zrnjenialy swoje polozenie.

W' celu wyeliminowania izoklin stosuje si~ polaryzacje kolowa, Polaryskop, w ktorym uzyskujemy taki sposob polaryzacj i, sklada sie ze zr6dta swiatla, z polaryzatora, filtra ewiercfalowego C]" badanego model u, filtra cwiercfalowego en i analizatora. Filtry cwiercfalowe, zwane w skrocie cwiercfalowkami, sa to plytki z rnaterialu dwojiomnego, ktore daja przesun iecie

fazowe (j = ~ rozszczepionego na dwie skladowe prornienia swietlnego. Zasade uzyskiwania polaryzacji kolowej przedstawiono na rys. 6,5 ..

a)

z

z

Rys.6.5. a) Schemat polaryzacji kolowej z ciemnyrn polemwidzenia, b) Schernat polaryzacji kolowej z jasnym polem widzenia

A

Z - zrbdto swiatla, P - polaryzator, - - cwiercfalowka, A·- analizaror

4

Promien swietlny po wyjsciu z polaryzatora trafia na cwiercfalowke, kt6rej osie sa ustawione pod katem 45° do plaszczyzny polaryzacji polaryzatora P. Po przejsciu przez 111q_ promien rozklada sie na dwie skladowe. Z zaleznosci (6,,6)i (6.7) otrzymujemy:

76

o 7t a -

A., ;;;;;;,a sin rot cos- =. t: sin OJ! ,

- 4 "<12

(6.21)

- 0 . 1[' a .

A] := a SlnWl Sln- =. r: .. SInO)!, 4 ",2

(6.22)

Pomijajac dalsza, szczegolowa analize poszczegolnych faz przebiegu promienia w polaryskopie kolowyrn jako nie majaca istotnego znaczenia dla dalszego rozumowania, otrzymujemy ostatecznie nastepujace wyrazenie na intensywnosc swiatla o bs erwo wan ego w anal izatorze:

. ., • ?

I 2 - ,-

= ···.·a S.1n tcm .

(6..23)

Nie wystepuje tu czlon shlq) _. czyli w tej polaryzacji nie rna izoklin zwiazanych z katem tp.

Jezeli teraz wyjmiemy badany model; to przy osiach polaroidow i cwiercfalowek usytuowanych jak na rys. 6.5a, bedzierny obserwowali ciemne pole widzenia. Przy takim ustawieniu polaroidow po wlozeniu modelu ponownie miedzy polaroidy i jego obciazeniu obserwujemy izochrorny ° rzedach calkowitych (m ~. 0, 1. 2" 3'.000). Wyrozn Ia sie dwa sposoby otrzyrnywania ciemnego pola widzeniaw polaryzacji koiowej.W pierwszym - plaszczyzny polaryzatora i analizatora oraz osie cwiercfalowek Sit, skrzyzowane, natomiast w drugim -. plaszczyzny polaryzatora i analizatora oraz osie glowne cwiercfalowek sa ustawione rownolegle.

Polowkowe rzedy izochrom (1'11: = 0,5) 1.,5 ~ 2"5 •. ,, .) obserwujerny w jasnym polu widzenia (rys. 6.5b}o\Vyrozl1ia si~ takze dwa sposoby otrzyrnywania jasnego pola widzenia w polaryzacji kolowej. W pierwszyrn - plaszczyzny polaryzatora i analizatora sat rownolegre a osie cwiercfalowek skrzyzowane, natomiast w drugim·- plaszczyzny polaryzatora j analizatora sa skrzyzowane, a osie cwiercfalowek sa ustawione rowno legle.

6.4. Sposoby wyznaczania elastooptycznej stale] modelowe]

_. , -

Znajomosc elastooptycznej state] modelowej jest niezbedna do okreslenia naprezen w badanym modelu. Wartosc tej stale] nie Jest niestety n iezm ienna w czasie i zalezy od starzenia materialu modelu oraz warunkow jego przechowywania. Dlatego stala t,~ nalezy wyznaczac podczas wszystkich badan na probkach wykonanych z tego samego rnaterialu, Z ktorego wykonano model) w tyro samyrn czasie i przechowywanych w takich samych warunkach,

Stale sa wyznaczane na probkach obciazonych w taki sposob, aby mozna bylo teoretyczn ie okreslic stan naprezenia, Porownanie wartosci teoretycznych stanu naprezenia w probce z efektern optycznym (obrazem izochrcm) pozwala na wyznaczenie elastooptycznej stalej modelowej,

77

Do wyznaczenia stalej K stosuje sie swiatio rnonochromatyczne, najczesciej sod 0 we, spolaryzowane kolowo, W wyniku obciazenia probki otrzymuj erny tylko obraz izochrom,

Elastooptyczna stala modelowa wyznaczye mozna kilkoma sposobami:

1: Na podstawie obrazu izochrom w belce przy obciazeniu czystyrn zginaniern (rys. 6.6).

Q=2F

" ,.

'-1- F---·-·,-·-·~·-··-·F -1---

(1". (U) , .

- ~ 1-'-' - .• ~. ~'-- - ~,-I- ._. ~. _. -. - - _- _ ....... +_._. ~._. _. _ .. - -t·~

_ 1\.) A __ 13 I \)

~~ ,!,' ~~

F F

!

~, __ ~a_~ __ :.i""

,~

a

...

L

Rys, 6.,6. Schemat belki zginanej

Probke w postaci beleczki obciazamy wedlug schematu przedstawionego na rys .. 6.6. W osi belki (as x) bedzie wystepowala izochrorna zerowa (m =: 'D), gdyz tam 0'] _ 0"2 = 0 (por. (6.18). Przy takim obciazeniu miedzy punktami Ai B bedzie tylko naprezenie o-~ (naprezenie glowne cr,)" natomiast 02 = C1z= O. lzochromy wyzszych rzedow beda rownolegle do osi obojetnej. Korzystajac z zaleznosci (6.18) otrzymujemy:

(6.24)

Analizujac teoretycznie naprezenia przy czystym zginaniu we wloknach oddalonych oz od osi obojetnej x otrzyrnujemy:

M e _ 12Fa

0"1 :;;::: ~c 'Z =-,-3-' Z:.

Iy gh

(6.25)

Z porownania obu zaleznosci otrzymujemy

K= 12Fa z gh? 111

(6.26)

78

II: Na podstawie obrazu izochrom w probce w kszralcie polplaszczyzny obciazonej sit'!. skupiona (rys. 6.7),

F

Rys.6.7. Polplaszczyzna obciazona Sif~ skupiona

Probke stanowi dostatecznie duzy kawalek plyty 0 grubosci g) kt6ry obciazamy siht skupiona, Pod wplywem obciazenia pojawiaja sie izochromy bedace okregami stycznymi do krawedzi probki w punkci.e przylozenia sily (rys, 6.1). Znane jest rozwiazanie teoretyczne tego problemu (zadanie Flamantal, wedlug ktorego naprezenia w punktach 0 wspolrzednych r lqJ wynosza:

-2F COS(jJ'

0"' r= ~ a,r:p = 0 , ,0" rep := 0 .

ltgr

(6.27)

Wartosci naprezen glownych w tym przypadku: O"j =: a<p = 0., 0"2 ::;;; ar• Dla okregu 0 srednicy d, COS qJ ~. 5 ' otrzymujemy:

-2F

0', ;;;;; (Jr ;;;;;;;;;:; const .

- :rcgd

Z porownania powyzszych zaleznosci z.e wzorern (6.18) otrzymujemy

?F

K="'-' .

- ,

ng dm

gdzie: m ~ rzad izochromy bedacej okregiem 0 srednicy d, stycznym do punktu przylozenia sily F. Przy danym obciazen iu im mniej sza srednica izochrorny, tym wyzszy jest jej rzad (wyzsze naprezenia). Izochrorna rzedu pierwszego jest najwiekszyrn widocznym okregiern.

79

Ill: Na podstawie obrazu izoehrom w probce w kszralcie krazka obciazonego si~~ skupiona (rys, 6.8).

F

,F

d

Rys. 6.8. Krazek wzorcowy obciazony silarni skupionymi

W teorii sprezystosci znane jest takze rozwiazania tego problernu. W ceotralnym punkcie krazka o srednicy d i grubosci g

SF

a'l -e12 =~. ... -

ngd

(6.28)

Z porownania (6.28) z zaleznoscia (6.1 :8) otrzymujemy:

8F K---. tcgdm

(6.29)

W' wyniku obciazenia otrzyrnujemy obraz izochrorn w postaci dwoch rodzin okregow stycznych do miejsea przylozenia obciazen ia :i do punktu podparcia. Izochroma rzedu pierwszego rna najwieksza srednice,

Probke obciazamy sila F do momentu zetkniecia sie izochrom pierwszego rzedu (dwoch najwiekszych okregow) w srodku krazka.

IV" Na podstawie obrazu izochrorn w probce poddanej rozciqganiu (rys, 6.9).

Rys, 6.9. Probka do wyznaczanla stale] K metoda rozciagania

80

W srodkowej czesci pr6bki wystepuje jednoosiowy stan naprezenia, czyli

(6.30)

6.5'" Wykonanie ewiczenia

Po wyborze probki do badan nalezy jq_ starannie zwymiarowac za pomoca

suwm iarki. Aby wyznaczyc stala K nalezy:

1. Wlaczye polaryskop do sieci elekrrycznej.

2. Wlaczyc swiatlo jednobarwne (wyrnaga okolo pieciu minut nagrzewania)

3. Ustawic pularoidy tak, aby otrzymac polaryzacje liniowa, Osie polaro-

id6w powirmy bye skrzyzowane (ciernne po le widzenia),

4. Wstawic probke wedlug ktoregos ze schernatow.

5. Obciazyc wstepnie prcbke do momentu otr:zymania kilku linii.

6. Obserwowac rodziny izoklin i izochrorn, przez obrot sprzezonych polaroidow,

7. WhlCZYC swiatlo jarzeniowe i powtorzyc obserwacje izokl in i izochrorn.

8. Wstawic filtry cwiercfalowe, przez obrot polaroidow, tak, aby oba znalazly Sif~ od strony modelu (na obwodzie obudowy polaroidow od strony

filtr6w cwiercfalowych jest oznaczenie :).

9. W'yf'tczyc swiatlo jarzeniowe.

10. Zanotowac wartosc obciazenia skupionego; uwaga: obciazenie jest przyIozone poprzez jednostronna dzwignie dziesieciokrotna.

11. Zaleznie od zastosowanego schematu, zrnierzyc: • rzedne poszczegolnych izochrom (sposobl .),

'. srednice d poszczegolnych izochrom (sposob 2.),

• okreslic rzad izochromy w srodku krazka, 0. ile doszto do zetkniecia kolejnej rodziny okregow; w przypadku zetkniecia okregow 0 najwiekszej srednicy m ~. I, (sposob 3.)..

12., Naszkicowac obraz izochrom.

13. Usunae obciazenie. Wylaczyc polaryskop.

14. Obliczye wartosc stalej K jake srednia arytmetyczna z kilku pomiarow wedlug wzorow podanych W p. 6..4.

81

LITERATURA

[1] JASTRZ~BSKI P., MUTERMILCH J., ORLO\VSKI W'.: Wytrzymalosc materialow, Arkady, Warszawa 1974.,

[2] B~DZINSK~ R., CHOMIAK L., DUDEK K.: Pomiary naprezen metoda elastooptycznq, Skrypt Politechniki Wroclawskiej, Wroclaw 1975.

[3] CRAWFORD S,., F., Fate, Wyd. 2. popr., PWN, Warszawa 1973.

82

POLlTECI--lNIKA WROCLAWSK.A fNSTYTUT .fNZYNIERII LJ\DOWEJ Laboratorium z Wyrrzymalosci Materialcw

Grupa ,., , .. "0 Rok " , , ,.

Data cwiczen 18." ., , , . , , .. ,

Nazwisko i Imie Ocena

CWICZENlEVI

\VYZNACZANIE NAPRE;;Z.EN METODr\ ELASTOOPTYCZNA:

1. Schernat obciazenia probki, wymiary i wzory do obliczen.

[ MPa ]

fZ. izochr. '

[- .]_.

MPa .

rz, izochr .. 1 j

12F '7

K;;;;:; . a .....

. gh? in

2F K;;;;;;---

ng dm

[_MP_iaJ .]

. . . ,.

rz.izochr. .

[ MPa ]"

rz.jzochr. •...

K.~ SF ng dm

K_!_

, bg m

2 .. Wyniki pomiarow i obliczenia.

2. 1. Rcdzaj badanego materialu:

2.2. Szkic probki z przebiegiern izoklin okreslonego pararnetru oraz przebiegiem izochrom dla wybranego obciazenia. F = ,. , .... '" ., <p ~ .. , ...... ' ... ,. 2.3. Wyniki pomiarow,

.h I d

L

g

Probka

[mill] .1 [mm]

[mrn]

[mill]

[mm]

i Cif(zarna.· Sila na

diwigni belce

RZf!:d Rzedna

izo- izo-

. chrorny ] chrornv

.'

Stain modelowa

Pomiar

Q

F

[ MPa ]'

fl. izocbr.]

[ MPa ]:

rz, izochr.]

(N]

[N]

[mm]

1

1

i
2. I
I i I:
I 83..

2.4. Obliczenia,

2 5 W'· . iki .. bl ,

.. "ynLJ 0 .iczeu.

3.. Wnioski i oszacowanie bledu wyznaczenia stalej K.

84

,"

,C'WICZENIE VII

ZGIN,ANIE PID;TDW PROSTYCH TE'ORIA EULERA~BERNOULLIE'G'O

7..1. Wprowadzeule

Pritt zginany jest podstawowymelementern konstrukcyjnym. Pojawia sie w najwczesniejszych budowlach wznoszonych przez czlowieka jako element konstrukcji zadaszenia, nadprozy, kladek itp, Poprawne dobranie wymiarow preta zginanego zaprzatalo uwage konstruktorow i arch itektow ad dawna. Najstarsza udokumentowana propozycjereoretycznego rozwiazaniatego problemu przypisuje sie Galileuszowi (Domenico Galileo-Galilei (1564-1642). Badajac zniszczenie wspornikowej belki karniennej (rys. 7. l ) doszedl do wniosku, ze sib niszczaca wyrazi sie tak:

(7.1)

gdzie: 0.0 - naprezenie graniczne otrzyrnane przy badaniu rozciagania slupa,

Rys .. 7.1,. Karnienna belka wspornikowa

Zaleznosc te otrzymuje sie przy zalozeniu rownorniemego rozkladu naprezen w przekroju niszczonym (rys, 7.2a). Wartose F8'r mozna otrzymac

85

rozpatrujac rownowage momentow wzgl~dem punktu B. 'W przyjetym przez Gal ileusza schernacie zniszczen ia belka rozwarstwia 81" w calyrn przekroju AB i nastepuje obrot oderwanej jejczesci wzgledem punktu B.

Edme Mariette (1620-1684) skorygowal zalozenie Gal ileusza 0 rozkladzie naprezen (rys, 7.2b). Nadal zakladal jednak, ze obr6t przekroju nastepuje wokol krawedzi dolnej,

<.1)

b

.'

B

I '.p T *'

b)

c)

Rys, 7.2. Rozklad naprezeti w belce zginanej

Rozpatrujac rownowage tego ukladu wzgledern wezla B otrzymuje sie

(7.2)

Przez caly wiek osiemnasty inzynierowie postugiwali sie wzorami wynikajacyrni z zalozen Marietta. Blednego zalozenia 0 rozkladzie naprezen nie sprostowali ani Jakub Bernoulli (1654~ 1705) ani sam Leonard Euler (1707- 1783) choc ich wklad w rozwoj teorii zginania pretow by! tak znaczacy, ze obowiazujaca dzis najprostsza teorie zginania okresla sie ieh nazwiskarni.

Poprawne rozwiazanie problernu rozkladu naprezen przedstawil Charles Augustin Coulomb (1736-1806)" Przyja] on, ze rozklad naprezen w belce zginanej jest taki jak na rys. 7.2c. W tym przypadku

-t" F =(Jo brZ-

r s: L 6

(7.3)

86

Teoria ta obowiazuje do dzisiaj. Przyjmuje sie, ze zalozenia te sa prawdziwe po spelnieniu nastepujacych warunkow dodatkowych:

• belka jest smukla, co oznacza, ze Jej wymiary poprzeczne sa wielokrotnie (> 10) mniejsze od dlugosci,

• material jest I iniowo-sprezysty.az do mornentu zniszczenia, .' belka jest obciazona jedynie W plaszczyznie pionowej,

Warto zwrocic uwage, ze dla belek spelniajacych powyzsze zalozenia zaleznosci (7 _ I) ,j (7.2) prowadza odpowiedn io do trzykrotnego i dwukrotnego zawyzenia sily krytycznej w tych samych proporcjach podnoszac stopieri zagrozenia konstrukcji zaprojektowanej wedlug tych wzorow,

7.2. Zginanie z rozd~g:an~iem

Zginanie stosunkowo rzadko wystepuje jake sarnodzielny przypadek wytrzymarosciowy. Najczesciej prct podlega takze sciskaniu (rozciaganiu) lub

t .. _ .. ,r

scmanru,

A

z

Rys. 7.3,. Rozciaganie mimosrodowe

Rozpatrzmy przypadek preta prostokatnego pokazanego na rys, 7.3. Naprezenia wewnatrz preta beda superpozycja naprezen od rozciagania osiowego i zginanla:

(N-- F

a)=-

. bh'

(7.4)

. 12Fe

a(M);:;;·. jZ' bh

Ta druga zaleznosc opisuje rozklad naprezeri odpowiadajacy teorii zginania Eulera-Bernoulliego.

Po] iczrny naprezen iaw punktach Ai B preta:

F 6Fe

cr :::::-'-+-"-"'~'"

'A bi b·.z.2 ~

,1: , 11-

(7.5)

F 6Fe

O'}3 =- +- •. -. .

bh bh2

Na mocv zalozenia, ze w kazdym wloknie belki wystepuje jednocsiowy

,.j ..... ,.J ~', ,. , •

stan naprezenia, otrzyrnujemy nastepujqce wyrazenia na odksztalcenia Iiniowe w rozwazanych punktach:

a F('" 6ej"

, .. , A..... .' .

CA =, E =bhE 1,1+;;1)

(7,.6)

gdzie E jest modulern Young'a.

Oznaczrny przez (X stosunek odkszralcen krawedziowych:

' .. _ fA _ 1 + 6K

a--~-··~~-

5B [- 6K

(7.7)

gdzie:

e 1(=-.

h

Zapiszrny te zaleznosc w postaci odwrotnej:

I a-I K(Ct) ~ .,_--

6 a+l

(7.S)

Wykres tej funkeji przedstawiono na rys. 7.4. Rozklad K( a) odpowiada przyjetej teorii zginania, Nazwijmy go rozkladern teoretycznyrn. Zwraca

I k k bli . .e I ·W"·"'·

uwage asymptotyczny Clara tter wykresu w po IZl! K = It := 6' .. vartosc ta

xlpowiada krawedzi rdzenia przekroju prcstokatnego. Sila rozciagajaca irzylozona w tym miej sell przekroju wywoluje wylaczn ie naprezenia dodatnie, .esli zas chodzi 0 odksztalcenia, to cB S4 rowne zeru iz tego powodu wykres zrnierza do ± 00 przy tym mirnosrodzie. Taki charakter wykresu sugeruje jakie m irnosrody e dobierae W eksperymencie by uuiknac problemow ze zbieznoscia uzyskiwanych rozwiazan.

88

I I A
I I
-8 -6 -4 Rys. 7.4, SCiskanie mimosrcdowe

Aby zweryfikowac teorie wystarczy pam ierzyc stosunek odksztalceri a = ~A dle danego mimosrodu i naniesc otrzymany punkt na wykres, Wynik IJ,

porniaru zobrazowany punktcrn na krzywej teoretycznej lub w jej sasiedztwie swiadczyc bedzie 0 poprawnosci przyjete] teorii.

7.3" Czujniki indukcyjne

Do porniaru przernieszczen coraz powszechniej stosuje sie czujniki indukcyjne. Przyklad cznjnika indukcyjnego do pomiaru przemieszczeri pokazano na rys. 7,.5a. Zasade jego dzialania wyjasniono na schemacie [rys. 7,.5b).

W' schemacie czujnika wyroznic rnozna uktad zasilajacy oraz uklad pomiarowy, W obwodzie glownym ukladu pomiarowego znajduja si~ dwa oporniki wzorcowe C i D oraz dwie cewki A i B" Napiecie rejestrowane przez obw6d pomiarowy porniedzy weziarni 'I i 2 zalezy scisle ad pclozenia rdzenia ferromagnetycznego F stanowiacego integralna czesc ruchomego trzpienia

89

a)

b)

;·_'·_"_·'_·'-·~·1

I .

I I i F I I I

r'-"-'-'_'-'_'-"-'-'_'-'_'''-''_'"!

--- -- I

I

-_._._ .. ..:-----. I

I

...-----1 .,..._; '----_ ..... 1

Z 'J I .asi acz

c

2

I I I i I ,I I i I I

D

Ii'

;_.-.~.-.-,,_,;_,.I

Rys.7.5. Czujnik indnkcyjny: a) widok, b) schemat ideowy

czujnika indukcyjnego. Przesuniccie trzpienia wywoluje zmiane wskazania napiecia na wskazniku, Dokladna kalibracja pozwala wprowadzic odpowiednie wspolczynniki skali do urzadzenia rejestrujacego i odczyt rnoze bye wykonywany w jednostkach dlugosci, np. w mrn. Czujniki indukcyjne renomowanych

- -

firm wraz .z wysokiej klasy urzadzeniami pomiarowymi pozwalaja na pomiar

przemieszczef rzedu dziesieciotysiecznych czesci mm (0, 1 um) przy dopuszczalnym zakresie na wet do 50 mm

Koncowka trzpienia Jest tak skonstruowana, ze swobodnie rnozna j~l przedluzac (zlacze gwintowane) lub przykrecac do punktu, ktorego przernieszczenie zamierzamy wyznaczyc .. Warto podkreslicv ze czujnik moze bye stosowany zarowno w podwyzszonych jak i obnizonych temperaturach. Dodatkowa zaleta tego czujnika jest mozliwosc zastosowania go zarowno do pomiarow statycznych j ak i dynamicznych, szybkozrniennych w czasie .. Inna istotnazaleta jest mozliwosc zdalnego dokonywania porniarow, a. W' polaczeniu z przyrzadami pomiarowymi wysokiej klasy (np. UPM 60 ornowiony w rozdziale 4)i komputerem, mozliwosc automatycznego zapisu wskazan czujnika i dalszej obrobki zarejestrowanych wynikow.

Czujniki indukcyjne mozna tez wykorzystac do porniaru odkszralcec.

Uklad pomiarowy do pomiaru odksztalcen na krawedziach preta rozciaganego mimosrodowo pokazano na rys. 7.6. Ruch ostrzyv poprzez dzwignie dziesieciokrotne przenoszony jest na trzpienie czujnikow indukcyjnych. Jesli celern porniaru jest wyznaczenie stosunku odksztalcen, to nie jest istotna znajomosc hazy pomiarowej (odleglosci miedzy ostrzami) pod warunkiem, ze na obu krawedziach beda one takie same.

90

F

IDa

- -------------c_ . _ __ !

I :

i :

• I

I'T---------

I I

lOa

Rys, 7.6. Porniar odksztalcen w preeie rozciaganym mimosrodowo

7.4. Wykonanie ,cwi.czenia

Celern cwiczenia.jest eksperymentalne wyznaczenie srosunku odksztalceri krawedziowych preta rozciaganego mimosrodowo dla ustalonego mimosrodu e. Na przebieg eksperymentu skladaja sie nastepujace czynnosci:

1., Porniar wysokosci przekroju h.

2. Przyjecie rnimosrodu e poprzez odpowiednie ustawienie sworzni w koucowych czesciacb preta.

3. Wyzerowanie przyrzadu rejestrujacego odksztalcenia.

91

4. Obciazenie sHq_ F, Z zakresu 300+9'00 N.

5. Odczyt odksztalcen i wyznaczenie stosunku a = EA .

£13

6. Naniesienie punktu K( 0:) na wykres,

7. Okreslen ie procentowego odchylenia od wartosci teoretycznej,

8. Powtorzen ie wszystkich czynnosci dla kolejnego mimosrodu,

9. Ocena zgodnosci wynikow porniar6w z wartosciami teoretycznymi. 10 Analiza bledow systematycznych i przypadkowych.

LITERATURA

[1] JASTRZ~BSKI P., MUTER.MILCH J., ORLO\VSKI W.: Wy'trzymalOJ\; materialow, Arkady, Warszawa 1974.

[21 TIMOSHENKO S. P,: Historia wytrzymalosci materialow, Arkady, Warszawa 1966.

92

POLITECHNIKA 'WROCLA WSKA ,]NSTYTUT INZYN]ERH Lf\DOWEJ Laboratorium z Wytrzymalosci

!vIa terialow

Grupa ' ..... '.,' Rok "., .... , .... , ..... ' ...

Dat '--,' ,':,

a at CWlczen~a ., .. , , .

Nazwisko i Imie Ocena

CWICZENIEVII ZGINANIE. PRF;T'OW PROSTYCH TEORIA E'ULERA-BERNOULLIEGO

1, Schemat obc iazenia preta, wym iary, rozmieszczenie czujnikow.

2" Wzory do obliczen,

e K~~,

h

3. Wyniki pomiarow i obliczenia.

4. Oszacowanie bledu porn iaru,

ali -aT CiT

Uwagi

93

DODATEK

A,NALIZA BL~D6w PO'MIAROWYCH

Kazdy pomiar obarczony jest bledem, ktory nalezy oszacowac by otrzymany wynik przedstawial jakakolwiek wartosc praktyczna, Wsrod glownych grup bledow wyroznic mozna bledy systematyczne oraz bledy przypadkowe,

Na wielkosc bledu systematycznego wplywa jakosc zastosowanej aparatury pomiarowej. Jej dobor musi bye. scisle zwiazany z planowanym eksperymentem, Istotna jest tu zaleznosc pomiedzy poszukiwana wielkoscia, 'a wielkosciarni otrzymywanymi droga pomiarowa,

Przesledzmy sposob wyznaczania bledu systematycznego na konkretnym przyktadzie.

Niech poszukiwana wielkosc y bedzie zwiazana z wielkosciami Xl zaleznoscia danq jawnie:

(DJ)

Wielkosci Xi otrzymuj emy droga bezposredniego porniaru i znane sa bledy L\.xi jakimi sa one obarczone. Blad z jakim wyznaczana jest wielkosc y wyznaczarny ze wzoru:

(D.2)

zakladamy przytyrn, ze aparatura pomiarowa zostala tak skompletowana, ze 6xi sa mate w porewnaniu z Xi'

Jesli funkcj a F ma postac:

(D.3)

wtedy wzor na blad przybiera prostsza postac:

(DA)

Dla przykladu policzmy blad systematyczny wyznaczenia naprezen w probce rozciaganej, jesli pomierzcno sHtt: P ~ 30 kN z dokladnoscia 0,2 kN oraz srednice przekroju kolowego d = 6.,7 mm z dokladnoscia 0,05 mm.

94

Naprezen ia:

4 4P - 2 : 4.. 4·30000 - 2 . .... '.. . ".

dy=-?~P+- -3 Ad=-? ·200+ ·_- ... ·O,05=18,372MPa"

- 1U1- 1t d - 1r,·6,.7- 1C 6,7:>

a == p :: ~ == .J-000Q' 4 = 85091 MFa

_.}; .• .. :2 ., .,

A. ttd -n: ,. 6;7

4

tu Xl;;:;; P, X2 = d. Z zaleznosci (D.2) ctrzymujemy:

Poniewaz rozwazana zaleznosc jest postaci (D.3), rnozemy skorzystac takze z wyrazenia (0.4):

(A 1:) - 2) ( '')0- 0, -? J

ur " .... _ _'. ,. I e!f!I'.~., -- ,= _. _., _.

dy = 850,91 P + d Ad = 850,91 30000 + ': 6,7 0,05 = 18,372 MPa.

Otrzymujerny ten sam wynik, choc rachunek w tyrn przypadku by] nieco latwiejszy.

Wyznaczone naprezenia Sit obarczone bledern systematycznym ±18,372 MPa, co W stosunku wzglednym stanowi 2, I 6'0/0.

Poza bledami systematycznyrni wystepuja takze bledy przypadkowe, ktorych wielkosc takze nalezy oszacowac. Mozna to zrobic wykonujac wielokrotnie pomiar w mozliwie takich samych warunkach. Do otrzymanej rodziny wynikow stosuje sie obrobke statystyczna pozwalajaca ocenic stopieri niedokladnosci otrzymauych wynikow.

. - ... . ,

Miara rozproszenia pomiarow dane] wielkosci xt jest wariancja s' okre-

slona wzorem:

In

? L( ..... \2

S" =- .. ' "'Xi -x) ,

n--

,i=1

CD 5)"

' .. ,.'

lub odchylenie standardowe bedace pierwiastkiem z tej wielkosci:

1 1:1

" L

s = .~-, ('x- - 3:)2 ~

. . j

'n

, '; ",I

(D.6)

gdzie ,x jest wartoscia srednia z serii pomiarow wielkosci Xj' W przypadku malejliczby pomiarow n wartosc S okresla sic z zaleznosci:

95

'']I n: ,

1. ~ ( -\2

s =,,----: L.J "Xi - X, . , n~l ..

• 1 1"".1

(D.7)

Wskaznik zmiennosci oblicza sie ze wzonr:

s V=-.

X

(D.S)

Nie zawsze jest mozliwa realizacja wielu pomiarow danej wielkosci.

W takich przypadkach bf~d przypadkowy szacuje sie W oparciu 00 srednie odchylenie standardowe 0;, wielkosci y zaleznej od parametr6w Xi zgodnie z zaleznoscia (Dil):

. (. )2

.. , .... n. a._.·.'.'F·· ._2

(Iy::::: ,,'L a' , «: ~

. ';-l'X, .,

l"" I .

(D.,9)

gdzie a x. jest srednim odchyleniem standardowyrn i-tego parametru,

Powyzsze wyrazenia mozna zastosowac takze w przypadku porniaru jednokrotnegcv Wtedy xr; rnozna zastapic maksymalnym bledem przyrzadu

A.imnx zwiazanym z klasa urzadzenia,

Wykorzystajmy te zaleznosc do oceny wyniku wyznaczenia naprezenia w poprzednim przykladzie,

-

p(.' 4)2 ... 2 ("4P -2 J2 .2

a ..... = '.1'. - .. Ii 6.P + .. - '- .. ' . ~d =

Y·,,'2 , . 3

. '. 1Ul I ''it d .

, . · .. 2 [ 'I J2

( 4 J" .2 I 4· 300000 - 2. 'I ", 2 _ 0 ...• ," •

- ,1_ 200 +. ......._ '-. -'. .' 0,05 -13,910 MPa;

6 72 . 6' '73

, ' 1t. " , it I. " '

(J. 13,910 . ' ..

V - y ,-, ... -',0016'

--'_'- _- . -":!I"" _ ....

Y 850~91

LITERATURA

[1] WILSON E .. : Wstep do badan naukowych, PWN_$'l!fSZaWa 1968.

1-14

INSTYTUT lNZYNIERll Ll\DOWEJ POLITECHNlKl WROCLAWSKIEJ

50 .. 370 Wroelaw, Wybrzeze Wyspianskiego 27

Dyrektor:

Zastepcy:

prof. dr hab. into Pawet Sniady

prof. dr nab. inz. Jan Biliszczuk - ds, wsp6!pracy z przemysiem j ksztatcerua xaor

prof. dr hab. into Antoni Szydto. - ds. dydaktycznych mgr Jadwiga Twardon - ds. administracyjnych Polltechnika Wroctawska, Instytut Iniynierii Lqdowej 50-3701 Wroclaw. Wybrzeze Wyspiansldego27 (048)(71) 320~23.-54, 320-21-89

(048){71) 328-18~89

instytut@i14odUil.pwr.wroc.pl, dyradm@i14odtiil.pwr.wroc.pl http://www.iil. pwr, wroc. pJ

Adres:

Telefon:

Telefax:

E-mail:

StronaWWW:

Oferta ustug;

• wykonanle ekspertyz technlcznych i naukowo-badawczych z zakresu oceny stanu technicznego i bezpleczenstwa istniej(tcych budovAi i konstrukcjl inzynierskich (budynki mieszkalne i przemyslowe, korniny, chlodme kominowe. fundarnenty, shosy, mosty, drogi, intynieria ruchu, itp.),

• badanie wptywu srodowtska na konstrukcje (np. wptyw drgan, halasu), .' wykonanie proje-k.t6w z zakresu budownictwa i intynierii I~dowej.

• usiugi z zskresu analizy statyezne]. dynamicznej. wytrzymaiosciowej oraz rnezawodnosclowe] budowll istniejqcych i nowoprojektowanych,

• doradztwo techniczne j naukowe oraz konsultaqe z zakresu budownictwa, stosowanych metod obnczentowycn, projektowenia,

• wycena nieruchomosct

Re'alizacj4l i wysoki poziom powyiszych przedsiQwzi~ gwarantuji\. wysokie kwalifika,cje i uprawnienia pracownlkow poszczeg61nych Zaktad6w oraz dobrze wyposazone zaplecze komputerowe i iaboratoryjne ~nstytutu.

W sktad fnstytutu wchodzq_ nastQPuj,~ce Zaklady:

Zaktad Orog i Lotnisk: Kierownil<: prof. dr nab, Int. Antoni Szydla

Tel.: (071) 320-23-52. E-mail: szydlo@i14odUil.pwr.wroc.pl Zaklad Dynamiki Budowli: Kierownik: prof. dr hab. into Wmdystaw Mironowicz TeL (07i) 320-24-79, E-mail: miron@114odt.iil.pwr.wroc.pl ZakJad Inz'ynierii Miejskiej: Kierownik: prof. dr hab. inz. Cezary Madryas

TeL (071) 320-20·50, E-mail: madryas@i14odt.m.pwr.wroc.pl ZakhJJd Kolei: Kierownik: prof. dr hab. lnz. Marek Kruzynski

TeL: (071) 320-23-32" E-mail: kru@i14odt.iil.pwr.wroc.pl Zaktad Most6w: Kierownik: prof. or hab. inz. Jan 8iliszczuk

Tel.: (071) 320~23-32, E-mail: bi!jan@i14odtiil.pwr.wroc.pl

Zakfad Statyki i Bezpleczanstwa Budowii: Kierownik: prof. dr nab. into Pawel Sniady, Tel.: (071) 320~39~89, E-mail: psniady@i14odtiiLpwr.wroc.pl Zaktad Wytrzymaiosci Materiat,6w: Klerownik: prof. dr hab. into Piotr Konderla

Tal.: (071) 320-23-36, E-mail: konderla@i14odt.iil.pwr.wroc.pl

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->