Anthony Giddens

SOCJOLOGIA
Zwiezle. lecz krytyczne wprowadzenie
Przeklad Joanna Gilewicz
Zysk i S- ka Wydawnictwo
Tytul oryginalu Sociology. A brie/but critical introduction
Copyright © by Anthony Giddens 1982. 1986
AU rights reserved
Copyright © Ior thc Polish translation by Zysk i S-ka
Wydawnictwo s.c. Poznan 1998
Copyright © Ior the cover illustration by Pierre Vaulhey/SYGMA
via AXXA International Sp. z o.o.. Agencia FotograIiczna Free
Konsultacia merytoryczna proI. dr hab. Marek Ziolkowski
Redaktor ZoIia Domanska
Wydanie I ISBN 83-7150-457-
Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c.
ul. Wielka 10. 61-774 Poznan
tel./Iax 852 63 26. tel. 853 27 51. 853 27 67
Dzial handlowy tei./Iax 864.14 03. tel. 864 14 04
Spis tresci
Przedmowa.............................................................................................. 7
Podziekowania......................................................................................... 9
1. Sociologia: zagadnienia! problemy................................ '.................... 11
Kontekst sociologii ........................................................................... 13
Sociologia: deIinicia i kilka uwag wstepnych......................................... 18
Wyobraznia sociologiczna: sociologia iako krytyka................................ 23
2. Konkurencyine interpretacie: spoleczenstwo przemyslowe czy
kapitalizm?......................................................................................... 34
Teoria spoleczenstwa przemyslowego ................................................... 36
Marks: kapitalizm i socializm ............................................................... 44
3. Podzial klasowy i transIormacia spoleczna......................................... 55
Zmiana od wieku XIX: wladza korporacii.............................................. 56
..Instytucionalizacia konIliktu klasowego" .......................................... 62
Nowe klasy. nowe technologie .......................................................... 68
Koniec klasy robotniczei?..................................................................... 74
4. Nowoczesne panstwo .......................................................................... 83
Panstwo a klasy: nowe poglady............................................................. 85
Panstwo a biurokracia........................................................................... 92
5
Uwagi krytyczne ................................ ................................ ................. 96
Panstwa. ruchy spoleczne. rewolucie ................................ .................. 99
5. Miasto: urbanizacia i zycie codzienne................................ ........... 105
Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne ................................ .... 105
Poglady .szkoly chicagowskiei"................................ ...................... 108
Zycie mieiskie i kapitalizm ................................ ............................ 114
Miasto i zycie codzienne................................ ................................ .. 126
6. Rodzina i plec.................................................................................. 129
Zmiany w strukturze rodziny ................................ ......................... 130
Plec. patriarchat i rozwoi kapitalistyczny................................ .......... 135
Rodzina. malzenstwo. seksualnosc ................................ ................ 140
Zycie rodzinne i nowe wzorce spoleczne................................ .......... 146
7. Kapitalizm i system swiatowy................................ ....................... 150
Teoria modernizacii i iei krytyka ................................ ................... 152
Nierownosci wspolczesnego swiata ................................ ................ 161
Panstwo narodowe. nacionalizm. sila militarna ............................... 167
Wnioski: sociologia iako teoria krytyczna................................ ....... 171
Przedmowa
W ciagu ostatnich kilkunastu lat dokonaly sie w sociologii. a
mowiac ogolniei w naukach spolecznych. znaczace przemiany.
Wiekszosc owych przeobrazen omawiano iednak wylacznie w
literaturze specialistycznei dl a os ob mni ei obeznanych z
przedmiotem pozostaly wiec nie zauwazone. Do napisania tei
ksi azki skl oni l a mni e chec zaprezent owani a poczat kui acym
czytelnikom wprowadzenia do sociologii. w ktorym znalazlyby
odzwierciedlenie aktualne procesy. Nazwalem ia .krytycznym
wprowadzeniem" z dwoch powodow. Po pierwsze. iest krytyczna
wobec wielu idei. ktore przez dlugi czas uznawano za tradycyina
madrosc sociologii. Uwazam ponadto. ze sociologia iako nauka.
rozumi ana w przedst awi ony t ut ai sposob. zawsze wi aze si e
bezposredni o z kryt yka spol eczna. Soci ol ogi a ni e moze byc
neutralnym zaieciem intelektualnym. praktyczne konsekwencie iei
analiz nie moga przeciez pozostawac oboietne dla tych. ktorych
zachowania stanowia przedmiot iei zainteresowan.
Ksiazka rozni sie pod wieloma wzgledami od wiekszosci tekstow
wprowadzaiacych do sociologii. Zawiera omowienie podstawowych
problemow teorii spolecznei rdzen zagadnien teoretycznych
laczacych sociologie z innymi naukami spolecznymi. Nie podzielam
powszechnego pogladu. ze sa to tematy nieistotne dla osob. ktore
7
szukaia tylko wstepnych inIormacii z dziedziny sociologii. Nie
zgadzam sie takze z rownie popularnym twierdzeniem. ze sprawy te
sa zbyt trudne dla czytelnika. ktory nie zapoznal sie ieszcze z
bar dzi ei empi r yczna t r esci a pr zedmi ot u. Anal i zui ac t r e s c
empiryczna. rozlozylem akcenty inaczei. niz iest to przyiete w
tekstach wprowadzaiacych. Wiele podrecznikow sociologii napisano
przede wszystkim w odniesieniu do konkretnego spoleczenstwa
tego. w ktorym zyie autor lub czytelnicy. dla ktorych ksiazka iest
przeznaczona. Staralem sie uniknac takiego pro-wincionalizmu.
uwazaiac. ze iednym z glownych zadan mysli sociologicznei iest
przekroczenie granic tego. co naiblizsze. Naiwaznieisza cecha
wyrozniaiaca tei ksiazki iest iednak iei wyraznie historyczny
charakter. Mozna co prawda uczyc osobno sociologii i historii iako
dwoch odrebnych dziedzin. lecz moim zdaniem iest to bledne
zalozenie.
Staralem sie zachowac zwiezlosc. co oznacza pewne ograniczenie
kos zt em ws zechs t r onnos ci . Ni e zami er zal em dokonywac
encyklopedycznego przegladu calego zbioru tematow stanowiacych
obszar uzasadnionych zainteresowan sociologii. W poszukiwaniu
bardziei wyczerpuiacego uiecia czytelnik musi siegnac do innych
zrodel.
Anthony Giddens
Podziekowania
Autor i wydawcy pragna podziekowac za uprzeima zgode na
wykorzystanie materialow obietych prawem autorskim: szeIowi
Kancelarii Krolewskiei za udostepnienie diagramu z publikacii
Soci al Tr ends oraz Organizacii Narodow Ziednoczonych za
udostepnienie tabeli z rocznika statystycznego United Nanons
Statistical Yearbook (1981) © 1983. Dolozono wszelkich staran. aby
odszukac wszystkich posiadaczy praw autorskich. iesli iednak ktos
zostal nieumyslnie pominiety. wydawcy przy naiblizszei okazii z
przyiemnoscia dopelnia niezbednych Iormalnosci.
-------- 1 -----------
Sociologia: zagadnienia i problemy
Opinie na temat sociologii sa nadzwyczai zroznicowane. Z iednei
strony wielu ludzi koiarzy ia z haslami rewolty. nawolywaniem do
buntu. Nawet maiac niewielkie poiecie o obszarze zainteresowan
sociologii. niektorzy lacza ia w iakis sposob z przewrotem. z ostrymi
zadaniami nieustepliwych boiownikow nauki. Z drugiei strony
osoby. ktore mialy iuz pewien kontakt z sociologia w szkole lub na
studiach. reprezent ui a zupel ni e i nny moze nawet bardzi ei
popularny poglad na te dyscypline. Ich zdaniem iest to dosc
nieciekawa i niezbyt przydatna nauka. daleka od wzywania swoich
adeptow na barykady. a raczei zdolna zanudzic ich na smierc swoimi
Irazesami. Widziana w ten sposob sociologia przybiera postac
suchei wiedzy. choc nie dostarcza wyiasnien iak nauki przyrodnicze.
na ktorych probuia sie wzorowac iei praktycy.
Mysle. ze ta druga ocena sociologii iest w duzei mierze sluszna.
Dl a wi el u. a moze nawet dl a wi ekszosci iei przedstawicieli.
sociologia polega na wyrazaniu zdroworozsadkowych twierdzen w
ps eudonaukowym i ezyku. Pomys l zal i czeni a i ei do nauk
przyrodniczych. a co za tym idzie. usilowanie niewolniczego
nasladowania ich metod i celow. iest bledem. Jei dyletanccy krytycy
11
maia zatem wiele racii. zachowuiac sceptycyzm wobec osiagniec
sociologii przedstawianych zgodnie z przyrodniczym wzorcem.
Moi m zami ar em i est ukazani e w t ei ksi azce soci ol ogi i
nawiazuiacei raczei do pierwszego niz do drugiego punktu widzenia.
Nie chodzi przy tym bynaimniei o to. aby laczyc sociologie z iakims
irracionalnym podwazaniem wszystkiego. co wiekszosc uwaza za
dobre i wlasciwe. Bede iednak bronil pogladu. ze sociologia.
poimowana zgodnie z moia charakterystyka. ma niewatpliwie
potencial wywrotowy. Twierdze. ze wywrotowa czy krytyczna
natura nie oznacza (i nie powinna oznaczac). ze iest to zaiecie
intelektualnie podeirzane. Przeciwnie. sociologia zawdziecza swoi
charakt er t emu. ze zai mui e si e (l ub powi nna si e zai mowac)
problemami o zywotnym dla nas wszystkich znaczeniu. problemami.
kt or e budz a z a s a dni c z e kont r owe r s i e i s pr z e c z nos c i w
spoleczenstwie. Niezaleznie od tego. iak bardzo rewolucyine sa
poglady i postawy studentow i innych radykalow. istnieie szeroka
plaszczyzna zgodnosci pomiedzy pobudkami. ktore sklaniaia ich do
dzialania. a swiadomoscia sociologiczna. Tylko bardzo rzadko
mozna uznac sociologow za bezposrednich ideologow przewrotu.
iednak studiowanie wlasciwie rozumianei sociologii nieuchronnie
wskazuie Iundamentalne znaczenie problemow spolecznych. z iakimi
spotykamy sie we wspolczesnym swiecie. Kazdy w iakims stopniu
zdaie sobie sprawe z ich istnienia. lecz nauka sociologii pozwala
zobaczyc ie w znacznie ostrzeiszym swietle. Sociologia nie moze
pozostawac dyscyplina czyst o akademi cka. i esl i .akademicka"
nazywamy nauke niezaangazowana i oderwana od rzeczywistosci
wykraczaiacei poza mury uczelni.
Soci ol ogi a ni e i est pr zedmi ot em. kt or y ot r zymui emy w
eleganckim opakowaniu bez zadnych wymagan poza wyciagnieciem
zawartosci. Jak wszystkie nauki spoleczne do ktorych mozna
zaliczyc takze antropologie. ekonomie i historie sociologia iest
12
w swei istocie dyscyplina kontrowersyina. Oznacza to istnienie
ciaglych sporow na temat iei prawdziwei natury. Nie nalezy iednak
nazywac tego slaboscia. choc moze tak sie wydaie tym. ktorzy
uwazaia sie za proIesionalnych .sociologow". iak rowniez wielu
ludziom z zewnatrz. ktorych niepokoi Iakt istnienia licznych
konkurencyinych koncepcii. sposobow uiecia i analizy zagadnien
sociol o g i i . Ni e k t o r z y . z n i e c h e c e n i t r wa l o s c i a s p o r o w
sociologicznych i brakiem porozumienia co do ich rozwiazan.
sadza. ze iest to przeiaw niedoirzalosci dyscypliny. Chca. aby
sociologia przypominala nauki przyrodnicze i wyksztalcila podobny
aparat uniwersalnych praw odnoszacych sie do tego. co zostalo od-
kryte i potwierdzone przez nauke. Zgodnie z pogladem. ktorego
bede bronil w tei ksiazce. bledne iest zalozenie. ze sociologia
powinna bardzo scisle wzorowac sie na naukach przyrodniczych. a
takze wyobrazanie sobie. ze nauka przyrodnicza o spoleczenstwie
iest mozliwa lub pozadana. Nie oznacza to iednak. co chcialbym
podkresl i c. ze met ody i cel e nauk przyrodni czych ni e mai a
znaczenia dla badan nad zachowaniem spolecznym czlowieka.
Sociologia zaimuie sie rzeczywistymi ziawiskami. ktore mozna
obs er wowac. opi er ai ac s i e na badani ach empi r ycznych.
wypracowuie teorie i uogolnienia. ktore obserwowanym Iaktom
nadaia sens. Ludzie nie sa iednak tym samym co materialne
przedmioty w przyrodzie: badanie ludzkich zachowan z pewnoscia
rozni sie zdecydowanie i wielorako od badania ziawisk przyrody.
Kontekst sociologii
Rozwoi soci ol ogi i i i ei akt ual na probl emat yka powi nny byc
rozpatrywane w kontekscie zmian. ktore stworzyly nowoczesny
13
swiat. Zyiemy w epoce ogromnych przeobrazen spolecznych. Na
pr zest r zeni zal edwi e dwoch st ul eci nast api l o wi el e zmi an
spolecznych. ktore obecnie raczei przyspieszyly. niz zwolnily
tempo. Zmiany te. ktorych kolebka iest Europa Zachodnia. maia
dzisiai zasieg globalny. Spowodowaly calkowity rozklad Iorm
organizacii spolecznei. w iakiei rodzai ludzki zyl przez tysiace lat
dotychczasowei historii. Ich korzeni nalezy szukac w wydarzeniach.
nazywanych .dwi ema wi el kimi rewoluciami" osiemnasto- i
dziewietnastowiecznei Europy. Pierwsza iest rewolucia Irancuska
1789 roku. szczegolny ciag wydarzen oraz symbol politycznych
przemian naszei ery. Rewolucia 1789 roku byla bowiem zupelnie
inna niz wczesnieisze rebelie. Juz przedtem chlopi buntowali sie
niekiedy przeciwko panom Ieudalnym. ich celem bylo iednak w
zasadzi e odsuni eci e od wl adzy okresl onych i ednost ek badz
obnizenie cen lub podatkow. Podczas rewolucii Irancuskiei (do
ktorei z pewnymi zastrzezeniami mozemy dolaczyc anty-kolonialna
rewolucie 1776 roku w Ameryce Polnocnei) po raz pierwszy w
historii zostal calkowicie zburzony porzadek spoleczny przez ruch
kieruiacy sie wylacznie swieckimi haslami powszechnei wolnosci i
rownosci. Choc idee rewolucionistow ieszcze dzisiai trudno uznac
za zrealizowane. stworzyly iednak klimat zmiany politycznei i
okazaly sie iedna z sil napedowych wspolczesnei historii. Niewiele
znalazloby sie obecnie panstw na swiecie. ktorych przywodcy nie
nazywali .demokraciami". niezaleznie od rzeczywistego ustroiu
politycznego. Jest to cos zupelnie nowego w historii ludzkosci. To
prawda. ze iuz wczesniei istnialy republiki. przede wszystkim w
starozytnei Grecii i Rzymie. Sa to iednak rzadkie wyiatki. zreszta w
kazdym przypadku .obywatele" stanowili mnieiszosc ludnosci.
wiekszoscia byli niewolnicy i obcy. pozbawieni przywileiow
nielicznych grup obywateli.
Druga .wielka rewolucia" byla tak zwana rewolucia przemyslo-
14
wa.kt ora rozpoczel a si e pod koni ec XVIII wi eku w Wi el ki ei
Brytanii. a w nastepnym stuleciu obiela Europe Zachodnia i Stany
Ziednoczone. Rewolucie przemyslowa przedstawia sie czasami
wyl aczni e i ako pewna l i czbe i nnowacii technicznych. przede
wszystkim zastosowanie energii pary wodnei w produkcii Iabrycznei
i wprowadzenie nowych rodzaiow maszyn poruszanych za pomoca
tego zrodla energii. Wynalazki techniczne byly iednak tylko czescia
znacznie szerszego nurtu zmian spolecznych i ekonomicznych. Nai-
waznieisza z nich byla masowa migracia sily roboczei ze wsi do
rozrastaiacego sie nieustannie sektora przemyslowego. Byl to
proces. ktory stopniowo doprowadzil do upowszechnienia sie
mechanizacii w produkcii rolnei. Ten sam proces pobudzal rozwoi
miast na skale dotychczas nie znana w historii. Oblicza sie. ze do
wieku XIX. nawet w naibardziei zurbanizowanych spoleczenstwach.
w miastach zylo nie wiecei niz 10° populacii. a w panstwach i
imperiach o charakterze rolniczym zazwyczai ieszcze znacznie
mniei. Wedlug wspolczesnych kryteriow niemal wszystkie miasta w
spoleczenstwach preindustrialnych. nawet naislynnieisze osrodki
kosmopolityczne. byly stosunkowo niewielkie. Ludnosc Londynu w
XIV wieku szacuie sie na mniei wiecei 30 000. liczbe mieszkancow
Florencii w tym samym okresie na okolo 90 000. Na poczatku XIX
wieku liczba ludnosci Londynu byla wieksza niz w ktorymkolwiek
istnieiacym dotad miescie i wynosila okolo 900 000. Mimo istnienia
t aki ei duzei met ropol i i okol o roku 1800 i edyni e ni ewi el ka
mnieiszosc mieszkancow Anglii i Walii zyla w miastach. Sto lat
pozniei w miastach liczacych 100 000 lub wiecei mieszkancow zylo
iuz okolo 40° ludnosci. prawie 60° zamieszkiwalo miasta. w
ktorych liczba mieszkancow przekraczala 20 000.
15
Tabela 1. Procent mieszkancow miast wsrod ludnosci swiata
Rok Miasta liczace Miasta liczace
20 000 i wiecei 100 000 i wiecei
mieszkancow mieszkancow
1800 2.4 1.7
1850 4.3 2.3
1900 9.2 5.5
1950 20.9 13.1
1970 31.2 16.7
1982 34.6 18.1
Zrodlo: Kingsley Davis. The origin andgrowth oIurbtinisation in rke worki. .American Journal oI Sociology". t. 61.1955
(uaktualnione).
Tabela 1 pokazuie. ze w skali swiatowei zachodzi przez caly czas
dramatyczny wzrost urbanizacii. Wysoka urbanizacia charakteryzuie
wszystkie kraie uprzemyslowione. niezaleznie od tego. iakie
przyimiemy kryterium odrozniania miast od mnieiszych skupisk
ludnosci. Niebywaly wzrost obszarow mieiskich dokonuie sie
iednak rowniez w Trzecim Swiecie. Naiwieksze obszary mieiskie
wspolczesnego swiata sa wrecz ogromne w porownaniu z miastami
istnieiacymi do wieku XIX.
Jesli industrializm i urbanizacia stanowia iadro przemian. ktore
ni eodwracal ni e zl i kwi dowal y wi ekszosc t radycyi nych Iorm
spoleczenstwa. nalezy wspomniec o ieszcze iednym zwiazanym z
nimi ziawisku. W dzisieiszym swiecie nastepuie niebywaly wzrost
liczby ludnosci w porownaniu z przeszloscia. Oblicza sie. ze w
czasie narodzin Chrystusa swiat zamieszkiwalo prawdopodobnie nie
wiecei niz 300 milionow ludzi.
16
Cal kowi t a l i czba l udnosci zdai e si e wzrast ac w st al ym. l ecz
powolnym tempie do wieku XVIII; wowczas prawdopodobnie liczba
ludnosci swiata iedynie sie podwoila. Od tei pory rozpoczela sie
.eksplozia ludnosci". o ktorei wszyscy slyszelismy. lecz nie kazdy
orientuie sie w szczegolach. Dzisiai zyie na swiecie blisko 4800
milionow osob. a tempo wzrostu iest tak wielkie. ze iesli sie
utrzyma. liczba ludnosci swiata co czterdziesci lat bedzie sie
podwaiac. Poniewaz konsekwencie tego moga byc tragiczne dla
ludzkosci. stanowia przedmiot wnikliwych analiz. dzieki czemu
czynniki wywoluiace aktualnie ow wzrost sa mniei kontrowersyine
niz przyczyny industrializacii i urbanizacii. Wieksza czesc dzieiow
ludzkosci charakteryzowala ogolna rownowaga pomiedzy liczba
urodzen i zgonow. Zachwi ani e owei rownowagi i est z wi el u
wzgledow zagadnieniem zlozonym. iednak mozna wyroznic dwa
naiwaznieisze czynniki. ktore odgrywaia role decyduiaca. Jednym z
ni ch i est Iakt . ze z wyi at ki em dwoch ostatnich stuleci srednia
dlugosc zycia czlowieka rzadko przekraczala 35 lat. czasami zas
wynosila nawet mniei. Drugi czynnik to stopien smiertelnosci wsrod
dzieci. W sredniowiecznei Europie i w innych czesciach globu nie
bylo dziwne. ze sposrod dzieci urodzonych w tym samym roku
nawet polowa mogla nie dozyc wieku doroslego. Wzrost sredniei
dlugosci zycia oraz bardzo wyrazny spadek smiertelnosci wsrod
dzieci dzieki urzadzeniom sanitarnym. ogolnei poprawie higieny i
upowszechni eni u l ekow przeci wko chorobom zakaznym
wywolaly ow niepohamowany wzrost liczby ludnosci.
17
Sociologia: deIinicia i kilka uwag wstepnych
Sociologia poiawila sie. gdy ludzie unoszeni nurtem pierwszych
zmian. iakie przyniosly .dwie wielkie rewolucie" w Europie. zaczeli
sie zastanawiac nad okol i cznosci ami i ch wyst api eni a or az
mozliwymi konsekwenciami. Oczywiscie. trudno iednoznacznie
okreslic zrodla iakieikolwiek nauki. Mozemy wszakze wskazac
wyrazna ciaglosc mysli spolecznei. poczawszy od polowy XVIII
wieku przez poznieisze okresy. Klimat idei przyczyniaiacych sie do
uIormowania sociologii rzeczywiscie w pewnei mierze dopomogl w
poiawieniu sie procesow podwoinei rewolucii.
Czym wlasciwie iest sociologia? Zaczne od banalu. Sociologia
zaimuie sie badaniem spoleczenstw ludzkich. Poiecie spoleczenstwa
mozna iednak okreslic tylko bardzo ogolnie. Do spoleczenstw
zaliczamy bowiem nie tylko kraie uprzemyslowione. ale rowniez
wielkie imperia agrarne (iak Cesarstwo Rzymskie i dawne Chiny)
oraz na drugim koncu skali male wspolnoty plemienne. ktore
moga liczyc bardzo niewielu czlonkow.
Spol eczenst wo i est zbi or em l ub syst emem zi nst yt uci o-
nal i zowanych sposobow post epowani a. Mowi ac o .zi nst y-
tucionalizowanych" Iormach dzialan spolecznych. mamy na mysli
typy przekonan i zachowan. ktore poiawiaia sie i powtarzaia. lub
posluguiac sie terminologia nowoczesnei teorii spolecznei sa
spolecznie reprodukowane. w przeciagu dlugiego czasu na duzym
obszarze. Doskonal ym przykl adem t aki ei Iormy czynnosci
zinstytucionalizowanei. czyli instytuci i . i es t i ezyk. stanowiacy
Iundament zycia spolecznego. Kazdy mowi iezykiem. ktorego nikt.
iako iednostka. nie stworzyl. choc wszyscy uzywamy iezyka
tworczo. Wiele innych aspektow zycia spolecznego moze rowniez
ulegac instytucionalizacii. czyli stawac sie powszechnie przyietymi
praktykami.
18
ktore w rozpoznawalnie podobnych Iormach trwaia przez pokolenia.
Dlatego mowimy o instytuciach ekonomicznych. politycznych itd.
Zauwazmy. ze takie uzycie poiecia .instytuci a" rozni si e od
zast osowani a t ego samego sl owa w i ezyku potocznym iako
bliskoznacznego dla organizacii czy zakladu. podczas kiedy
instytucia nazywamy np. wiezienie albo szpital.
Powyzsze uwagi pomagaia wyiasnic. iak nalezy rozumiec termin
.s pol eczens t wo" . ni e mozemy i ednak na t ym popr zestac.
Spoleczenstwo iest wspolnym przedmiotem badan sociologii i
innych nauk spolecznych. Cecha wyrozniaiaca sociologii iest
zainteresowanie glownie Iormami spoleczenstwa. ktore poiawily sie
w wyniku .dwoch wielkich rewolucii". Sa to Iormy zaawansowane
przemyslowo rozwiniete gospodarczo kraie Zachodu oraz Europy
Wschodniei i Japonia ale rowniez wiele innych spoleczenstw na
cal ym swi eci e. kt ore dol aczyl y do ni ch w XX wieku. Zaden
porzadek spoleczny w nowoczesnym swiecie nie oparl sie bowiem
silom wyzwolonym przez .dwie wielkie rewolucie". Chce bardzo
wyraznie podkreslic. ze spoleczenstw .zaawansowanych" nie mozna
t r akt owac w i zol aci i od r eszt y swi at a l ub od spoleczenstw
poprzedzaiacych ie w historii. choc tak wlasnie czyni znaczna czesc
sociologii.
W swietle tych zastrzezen mozna zaproponowac nastepuiaca
deIi ni ci e: soci ol ogi a i est nauka spol eczna. kt orei gl ownym
przedmiotem badan sa instytucie spoleczne zapoczatkowane przez
przeksztalcenia przemyslowe w ciagu ostatnich dwoch lub trzech
stuleci. Nalezy zwrocic uwage na brak scislego rozgraniczenia
pomi edzy soci ol ogi a a i nnymi dzi edzi nami i nt el ekt ual nego
podeiscia w naukach spolecznych. Nie ma zreszta potrzeby takiego
rozgraniczenia. Niektore problemy teorii spolecznei. zwiazane z
konceptualizacia zachowan czlowieka i iego instytucii. sa wspolnym
przedmiot em zai nt eresowani a wszyst ki ch nauk spol ecznych.
Przypisy-
19
wani e konkret nym naukom spol ecznym roznych obszarow
ludzkiego zachowania tworzy intelektualny podzial pracy. ktory ma
iedynie bardzo ogolne uzasadnienie.
Antropologia. na przyklad. zgodnie z deIinicia zaimuie sie
spol eczenst wami .prost szymi ": wspol not ami pl emi ennymi i
panstwami agrarnymi. Jednak rowniez one ulegaia rozkladowi pod
wplywem ogarniaiacych swiat glebokich przemian spolecznych lub
sa wchlaniane przez nowoczesne panstwa przemyslowe. Mozna
posluzyc sie innym przykladem. Otoz przedmiotem ekonomii iest
produkcia i rozdzial dobr materialnych. Instytucie ekonomiczne sa
i ednak zawsze zwi azane z i nnymi i nst yt uci ami w syst emi e
spolecznym. na ktore wywieraia wplyw. a zarazem ulegaia ich
oddzialywaniu. Wreszcie. historia iako nauka o ciaglym oddalaniu sie
przeszlosci od teraznieiszosci stanowi material zrodlowy wszystkich
nauk spolecznych.
Wielu slynnych myslicieli zwiazanych z rozwoiem sociologii
bylo zaIascynowanych rola nauki i techniki w zmianach. ktore
opisywali. Wyznaczaiac cele sociologii. starali sie wiec powtorzyc
w badani ach nad zagadni eni ami spol ecznymi sukcesy nauk
przyrodniczych w wyiasnianiu swiata materialnego. Sociologia
miala byc .nauka przyrodnicza o spoleczenstwie". August Comte.
zyiacy w latach 1798-1857 tworca poiecia sociologii. nadal temu
pogladowi naibardziei przeirzyst a i wszechst ronna Iormul e.
Wszystkie nauki. lacznie z sociologia. maia iego zdaniem
wspolne ramy logiki i metody. wszystkie zmierzaia do odkrycia
uniwersalnych praw rzadzacych poszczegolnymi ziawiskami.
ktorymi sie zaimuia. Comte spodziewal sie. ze odkrywszy prawa
rzadzace spoleczenstwem ludzkim. bedziemy mogli ksztaltowac
nasz los mniei wiecei tak samo. iak dzieki naukom przyrodniczym
potraIimy kontrolowac zdarzenia w swiecie przyrody. Idee te
wyraza iego slynne powiedzenie: Prevoir pour pouvoir (Prze-
widywac. aby kierowac).
20
Od czasow Comte'a poglad. ze sociologie nalezy ksztaltowac na
wzor nauk przyrodniczych byl perspektywa dominuiaca. choc
oczywiscie nie byl przyimowany bez zastrzezen. ktore wyrazaly sie
na wiele sposobow. Emil Durkheim (1858-1917). ieden z naibardziei
wplywowych tworcow dwudziestowiecznei sociologii. kontynuowal
niektore mysli Comte'a. Uwazal. ze sociologia zaimuie sie .Iaktami
spolecznymi". ktore mozna traktowac tak samo obiektywnie. iak
Iakty. z ktorymi maia do czynienia nauki przyrodnicze. W swoiei
krotkiei. lecz bardzo wplywowei ksiazce* Durkheim proponuie. aby
ziawiska-spoleczne poimowac tak iak rzeczy: powinnismy patrzec
na siebie. iakbysmy byli obiektami w przyrodzie. Akcentowal przy
tym podobienstwa pomiedzy sociologia a przyrodoznawstwem.
Jak iuz wspomnialem. choc ten punkt widzenia iest w sociologii
bardzo ugruntowany. iago nie podzielam. Nazywaiac sociologie i
i nne dyscypl i ny. i ak ant r opol ogi a i ekonomi a. .naukami
spolecznymi". podkresla sie to. ze zawieraia one systematyczne
badania nad pewna dziedzina empiryczna. Terminologia ta nie iest
mylaca. dopoki uznaiemy. ze sociologia i inne nauki spoleczne
roznia sie od nauk przyrodniczych w dwoch zasadniczych punktach.
1. Ni e mozemy t rakt owac spol eczenst w ani .Iakt ow spo-
lecznych" tak. iak traktuiemy przedmioty lub zdarzenia w swiecie
przyrody. poniewaz spoleczenstwa istnieia tylko o tyle. o ile sa
tworzone i odtwarzane w naszych wlasnych. ludzkich dzialaniach.
W teorii spolecznei nie mozemy poimowac dzialan ludzkich. iakby
byl y zdet er mi nowane pr zyczynow o n a w z o r z d a r z e n
przyrodniczych. Musimy dostrzegac to. co nazywam podwoina
zaleznoscia (double involvement) iednostek i instytucii: tworzymy
spoleczenstwo. bedac iednoczes-
*Emile Durkheim. Zasady metody sociologicznei (1895). przel. J. Szacki. Warszawa 1968.
21
nie przez nie stwarzani. Jak mowilem. instytucie sa wzorcami
dzialan spolecznych. reprodukowanymi w pewnym obszarze czasu i
przestrzeni. Warto sie przez chwile zastanowic. z czym sie to wiaze.
Mowi ac o .r epr odukci i " dzi al an spol ecznych l ub syst emu
spolecznego. mamy na mysli powtorzenie podobnych wzorcow
dzialania przez podmioty oddalone od siebie w czasie i przestrzeni.
Nalezy zwrocic na to szczegolna uwage. poniewaz w wiekszosci
teorii spolecznych rowni ez w t eori i Durkhei ma panuie
tendencia do myslenia o reprodukcii w kategoriach Iizycznego
nasladownictwa. co moze miec szkodliwe konsekwencie. Systemy
spoleczne obeimuia wzorce relacii pomiedzy iednostkami i grupami.
Wielu sociologow przedstawia owe wzorce iak sciany budynku albo
szkielet ciala. Jest to koncepcia bledna. poniewaz wyobraza
spoleczenstwo zbyt statycznie lub niezmiennie. pomiia Iakt. ze
wzorce systemow spolecznych istnieia tylko wtedy. gdy iednostki
aktywnie powtarzaia pewne Iormy zachowania. przeiete z innego
czasu i mi ei sca. Jesl i chcemy pozost ac pr zy t ego r odzai u
porownaniach. powinnismy raczei powi edzi ec. ze s ys t emy
spoleczne sa podobne do budynkow. ktore w kazdym momencie
ulegaia ciaglei przebudowie do ostatniei naimnieiszei tworzacei ie
cegielki.
2. Wynika stad. ze praktyczne implikacie sociologii nie sa i nie
mo g a b y c d o k l a d n y m o d p o wi e d n ikiem technologicznych
zastosowan nauki. Atomy nie moga sie dowiedziec. co mowia o nich
naukowcy i w swietle tei wiedzy zmienic swego zachowania. Ludzie
sa do tego zdolni. Dlatego stosunek sociologii do swego przedmiotu
mus i byc i nny ni z w pr zypadku nauk przyrodniczych. Jesli
traktuiemy dzialania spoleczne iako mechaniczny zbior wydarzen
rzadzonych prawami naturalnymi. nie rozumiemy przeszlosci i nie
poimuiemy. iak analiza sociologiczna moze wplynac na nasza
przyszlosc. Bedac ludzmi. nie tylko zyiemy w historii. ale nasze
rozumienie historii iest
22
integralna czescia tego. czym iest i czym moze stac sie historia.
Dlatego nie moze nas zadowolic mysl Comte'a Prevoir pourpouvoir.
oznaczai aca mozl i wosc t echnol ogi i spol ecznei . W naukach
spolecznych stykamy sie z innymi ludzmi. a nie z bezdusznym
swiatem przedmiotow. Czesto widac to wyraznie. gdy okazuie sie.
ze to. co uczestnikom pewnych wydarzen wydawalo sie nieuchronne
i niezmienne. podobne do praw natury. w rzeczywistosci iest tworem
historycznym i ze analiza sociologiczna moze odgrywac role
emancypacyina w spoleczenstwie ludzkim. Analiza sociologiczna
uczy iednoczesnie skromnosci. Choc wiedza moze stanowic istotny
skl adni k wl adzy. ni e i est t ym samym co wl adza. Nasza zas
znaiomosc historii iest zawsze tymczasowa i niekompletna.
Wyobraznia sociologiczna: sociologia iako krytyka
Praktyka sociologii wymaga. iak twierdze w tei ksiazce. obudzenia
t ego. co Char l es Wr i ght Mi l l s t r aI ni e nazwal wyobraznia
sociologiczna*. Owo poiecie przywolywane iest tak czesto. ze
nalezy obawiac sie trywializacii. zreszta sam Mills uzywa go raczei
dowol ni e. Dl a mni e oznacza ono ki l ka pokrewnych Iorm
wr azl i wosci ni ezbednych w anal i zi e soci ologicznei. Swiat
spoleczny. zapoczatkowany przez wspolczesne spoleczenstwa
uprzemyslowione. istnieiacy do dzisiai w ksztalcie stworzonym po
raz pierwszy na Zachodzie. mozna zrozumiec iedynie dzieki cnocie
potroinego cwiczenia wyobrazni. Formy wyobrazni sociologicznei
obeimuia wrazliwosc historyczna. antropologiczna i krytyczna.
Istoty ludzkie. identyczne z nami pod wzgledem genetycz-
* Charles Wright Milis. The Soeiotogical Imagination. Harmondsworth 1970.
23
nym. istnieia prawdopodobnie od mniei wiecei 100 000 lat. Na
podst awi e odkryc archeol ogi cznych mozemy st wi erdzi c. ze
.cywilizacie" oparte na osiadlym rolnictwie istnieia co naiwyzei
8000 lat. Jest to wszakze bardzo dlugi okres w porownaniu z
malenkim skrawkiem nainowszei historii. ktora zdominowal rozwoi
kapitalizmu przemyslowego. Historycy nie sa zgodni co do daty
narodzin zachodniego kapitalizmu iako panuiacego typu gospodarki.
trudno byloby iednak doszukiwac sie iego poczatkow w Europie
wczesniei niz w XV lub XVI wieku. Kapitalizm przemyslowy.
polaczenie gospodarki kapitalistycznei z produkcia maszynowa w
Iabrykach. rozpoczal sie nie wczesniei niz pod koniec XVIII wieku i
to tylko w czesci Wielkiei Brytanii. Minione stulecie. wiek swia-
towei ekspansii przemyslowego kapitalizmu. doprowadzilo do zmian
spol ecznych o konsekwenci ach bar dzi ei dr ast ycznyc h ni z
iakikolwiek okres w calei dotychczasowei historii rodzaiu ludzkiego.
Mieszkancy kraiow Zachodu zyia w spoleczenstwach. ktore przyiely
pierwszy impet owych zmian. Wspolczesne pokolenie czuie sie
swoisko w spoleczenstwach wymagaiacych szybkich innowacii
technologicznych. w ktorych wiekszosc ludnosci zyie w miastach.
pracuie w przemysle i iest .obywatelami" panstw narodowych. Ten
bliski nam iuz teraz swiat spoleczny. stworzony niezwykle szybko i
dramatycznie w tak krotkim czasie. iest iednak w historii czlowieka
czyms zupelnie wyiatkowym.
Pierwsza proba wyobrazni sociologicznei. iaka powinien dzisiai
podiac analityk spoleczenstw uprzemyslowionych. iest przywracanie
naszei wl asnei bezposr edni ei pr zeszl osci . .swi at a. kt or y
utracilismy". Tylko taki wysilek wyobrazni. ktory oczywiscie
wymaga znaiomosci historii. umozliwia nam zrozumienie. iak
b a r d z o r o z n i s i e d z i s i e i s z e z y c i e w s p o leczenstwach
uprzemyslowionych od zycia naszych stosunkowo niedawnych
przodkow. Suche Iakty. iak te. ktore przed-
24
stawilem w zwiazku z urbanizacia. moga byc nam pomocne.
Naprawde iednak potrzebna iest proba odtworzenia w wyobrazni
ksztaltu tych Iorm zycia spolecznego. ktore zostaly obecnie w
wi ekszosci zni szczone. Praca soci ol oga ni e rozni si e w t ym
przypadku od dziela historyka. W osiemnastowiecznei Wielkiei
Br yt ani i s pol eczens t wi e. kt or e pi er ws ze doswiadczylo
oddzialywania rewolucii przemyslowei w d a l szym ciagu
zachowaly obowiazuiaca moc obyczaie spolecznosci lokalnei
tworzace spoina calosc pod dominuiacym wplywem religii. Bylo to
spoleczenstwo. w ktorym rozpoznaiemy cechy kontynuowane w
Wielkiei Brytanii w XX wieku. iednak zauwazamy wyrazne roznice.
Instytucie. dzis tak zwyczaine. istnialy wowczas zaledwie w Iormie
szczatkowei: nie tylko Iabryki i biura. ale rowniez szkoly. uczelnie.
szpitale i wiezienia zaczely sie rozwiiac dopiero w wieku XIX.
Zmiany w strukturze zycia spolecznego maia oczywiscie w
pewnym stopniu charakter materialny. Jeden z historykow tak
opisywal rewolucie przemyslowa:
Nowoczesna technologia wytwarza nie tylko wiecei i szybciei;
produkuie ponadto przedmioty. iakich w zaden sposob nie mozna
by uzyskac metodami dawnego rzemiosla. Nawet nailepsza
przadka nie otrzymalaby tak delikatnei i rownei nici. iaka
p r o d u k u i e s i e w p r z e d z a l n i ; w s z y s c y k o w a l e
osiemnastowiecznego swiata chrzesciianskiego razem wzieci nie
wyprodukowaliby tak duzych. gladkich i iednolitych arkuszy
stalowych iak te wychodzace z nowoczesnei walcowni. Co
waznieisze. nowoczesne technologie stworzyly rzeczy. ktore
trudno byloby sobie wyobrazic w epoce preindustrialnei. a wiec
aparat IotograIi czny. samochod. samol ot i wi el e urzadzen
elektronicznych. od radi a do komput erow wysoki ei mocy.
elektrownie iadrowe. i tak dalei. prawie w nieskonczonosc... Re-
25
zultatem iest ogromny wzrost podazy i roznorodnosci towarow i
uslug. Zmienilo to sposob zycia czlowieka bardziei niz cokolwiek
przedtem. od czasu odkrycia ognia. Okolo 1750 roku Anglik byl
ze wzgl edu na posi adane przedmi ot y mat eri al ne bl i zszy
legionistom Cezara niz wlasnym prawnukom*.
Szeroki zasieg i wielka sila oddzialywania innowacii tech-
nologicznych to nieodlaczne cechy wspolczesnych spoleczenstw
uprzemyslowionych. Scisle z nimi zwiazany iest upadek tradycii.
obyc z a i ow z godnyc h z c ykl e m ka l e nda r z a w l oka l nyc h
spol ecznosci ach wi ei ski ch. a t akze w zyci u mi ei ski m er y
przedkapitalistycznei. Tradycia zamykala teraznieis z o s c w
przeszlosci i byla zwiazana z innym doswiadczeniem czasu niz to
dominuiace we wspolczesnych spoleczenstwach Zachodu. Dzien
kazdego czlowieka nie dzielil sie na .czas pracy" i .czas wolny". iak
to zazwyczai bywa dzisiai. a .praca" nie byla wyraznie oddzielona
od innych czynnosci. ani w czasie. ani w przestrzeni.
Mowilem iuz o cezurze dwoch wielkich rewolucii wyznaczaiacei
poczatek przeobrazen spoleczenstw Europy Zachodniei. Druga z
tych rewolucii miala charakter polityczny i przyczynila sie do
rozwoiu panstwa narodowego procesu rownie znaczacego w
t wor zeni u nowoczes nego s wi at a i ak wzrost przemyslowy.
Mi eszkancy Zachodu uwazai a za korzyst ne. ze ws zys cy s a
.obywatelami" danego kraiu i kazdy uswiadamia sobie niebagatelna
role ingerencii panstwa (centralnego rzadu i lokalnei administracii)
w i ego wl asne zyci e. Jednak r ozwoi pr aw obywat el ski ch.
szczegolnie powszechnych dekl araci i praw. i est zi awi ski em
st osunkowo nowym. Nowy i est t ez naci onal i zm. poczuci e
przynaleznosci do okres-
*David S. Landes. The UnboundPromethus. Cambridge 1969. s. 5.
26
lonei wspolnoty narodowei. rozniacei sie od innych. Ziawiska te
staly sie charakterystycznymi wlasciwosciami .wewnetrznei"
organizacii pans t w nar odowych. r owni e wazne i es t i ednak
zwrocenie uwagi na stosunki pomiedzy panstwami narodowymi
iako Iundamentalny wyroznik wspolczesnei epoki.
Zyiemy dzisiai w swiatowym systemie. ktory nie ma analogii we
wczesnieiszym okresie. Wplywy kazdei z owych dwoch wielkich
rewol uci i promi eni owal y na cal y swi at . Ust anowiony zostal
przemysl owy kapi t al i zm z ni ezwykl e zl ozona speci al i zaci a
produkcii. podzialem pracy. w ktorym stosunki wymiany maia
swiatowy zasieg. Pomyslmy chocby o ubraniach. ktore mamy na
sobie. o pomieszczeniu. w ktorym pracuiemy. albo o naszym
ostatnim posilku. Raczei malo prawdopodobne. zebysmy sami
wykonali sobie ubrania. zbudowali wlasnorecznie mieszkanie albo
wypr odukowal i zywn o s c . k t o r a z i a d a m y . W k r a i a c h
uprzemyslowionych iestesmy iuz calkowicie przyzwyczaieni do
takiei sytuacii. lecz przed nadeisciem kapitalizmu przemyslowego
podzi al pracy byl znaczni e mni ei zl ozony. Wi ekszosc l udzi
samodzielnie zaspokaiala znaczna czesc swoich potrzeb lub co
naiwyzei korzystala z uslug czlonkow wlasnei wspolnoty lokalnei.
Dzisiai wytwarzanie i wymiana towarow obeimuie caly swiat. nasta-
pil rzeczywiscie globalny podzial pracy. Nie tylko wiele produktow
konsumowanych na Zachodzie wytwarza sie w innych czesciach
swiata. czesciowo rowniez odwrotnie. ale ponadto procesy produkcii
odbywaiace sie w oddalonych od siebie mieiscach sa ze soba
powiazane siecia zawilych polaczen. Ni ekt ore el ement y. np.
telewizorow. moga byc produkowane w iednym kraiu. a pozostale
gdzie indziei. sam odbiornik moze byc montowany ieszcze w innym
mieiscu. a sprzedawany z kolei w innym.
Jednak nie tylko rozszerzanie sie stosunkow gospodarczych
spowodowalo. ze wylonil sie nowy i niezwykly system
27
swiatowy. Ekspansii kapitalizmu towarzyszyl wzrost znaczenia
panstwa narodowego. Wspomni al em i uz o pewnych cechach
.wewnetrznych" panstwa narodowego (i zaime sie nimi blizei w
rozdziale 7). Poslugiwanie sie terminem .panstwo narodowe" iest w
pewnym sensie mylace. poniewaz narodowe byly iuz pierwsze
panstwa w Europie. utrzymuiace pomiedzy soba zmienne stosunki
harmonii i konIliktu. Dzisiai caly swiat stanowi mozaike panstw
narodowych. Ich poiawienie sie w Europie. a zwlaszcza rozwoi w
innych czesciach swiata to powtorzymy ziawiska stosunkowo
nowe. Przez wieksza czesc swoiei historii ludzkosc byla rozrzucona
po cal ym swi ecie. zyiac w bardzo malych spoleczenstwach i
utrzymuiac sie z myslistwa oraz zbierania iadalnych roslin byly
to tzw. spoleczenstwa mysliwskie i zbierackie. W ciagu minionych
kilku tysiacleci swiat w porownaniu z dzi si ei szym byl sl abo
zaludniony przez czlonkow spoleczenstw mysliwsko-zbierackich.
niewielkich wspolnot rolniczych. mieszkancow miast--panstw lub
imperiow. Niektore imperia. przede wszystkim Chiny. byly bardzo
rozlegle. Calkowicie roznily sie iednak od wspolczesnych panstw
narodowych. Centralny rzad w tradycyinym imperium chinskim
nigdy nie zdolal np. uzyskac bezposredniei kontroli nad roznymi
prowi nci ami . zwl aszcza nai bardzi ei odl egl ymi . Wi ekszosc
poddanych wladzy panstwa chinskiego zyla zupelnie innym zyciem
niz rzadzacy. z ktorymi miala niewiele wspolnego. iesli chodzi o
kulture lub iezyk.
Co wiecei. choc rozmaite wymienione wyzei typy spoleczenstwa
utrzymywaly ze soba roznego rodzaiu kontakty. nie istniala. iak
obecnie. oplataiaca swiat siec polaczen. Powiedzenie. ze .Wschod
to Wschod. a Zachod to Zachod. i nigdy sie nie spotkaia" az do XX
stulecia odzwierciedlalo rzeczywista sytuacie. Od X I wieku
pomi edzy Eur opa a Chi nami utrzymywane byly wprawdzie
sporadyczne kontakty
28
i pewien poziom nieregularnei wymiany handlowei. lecz przez cale
wieki Chiny i Zachod pozostawaly rzeczy wiscie iakby na dwoch
roznych planetach. Dzisiai wszystko wyglada inaczei. choc w
dalszym ciagu Wschod i Zachod dziela roznice kulturowe. Chiny
nie sa iuz imperium. lecz panstwem narodowym. mimo ogromnych
rozmiarow zarowno gdy chodzi o terytorium. iak o liczbe ludnosci.
Oczywiscie. sa rowniez. zgodnie z wlasna deklaracia. panstwem
socialistycznym. choc panstwa narodowe w roznych mieiscach
swi at a real i zui a raczei model l i beralno-demokratyczny. ktory
naibardziei rozpowszechnil sie w Europie Zachodniei.
Jesli pierwszy wymiar wyobrazni sociologicznei iest zwiazany z
rozwoiem wrazliwosci historycznei. drugi wymaga wykorzystania
intuicii antropologicznei. Mowiac o tym. znowu podkreslamy ulotny
charakter konwencionalnie rozpoznawanych granic pomiedzy
roznymi naukami spolecznymi. Nadawanie historycznego znaczenia
tak niedawnym i tak dramatycznym przeobrazeniom spolecznym.
iakie nastapily w ciagu ostatnich dwustu lat. nie iest zadaniem
latwym. Jeszcze trudnieisze wyzwanie stanowi iednak chyba
odrzucenie iawnei lub ukrytei wiary. ze sposoby zycia. ktore
rozwinely sie na Zachodzie. maia przewage nad zyciem innych
kultur. Takie przekonanie znaiduie uzasadnienie w rozprzestrzenia-
niu sie zachodniego kapitalizmu uruchamiaiacego ciag zdarzen
naruszai acych l ub ni szczacych wi ekszosc kul t ur. z kt orymi
nawiazuie kontakt. Co wiecei. niektorzy mysliciele spoleczni nadali
owemu przekonaniu konkretna Iorme. probuiac wtloczyc historie
ludzkosci w schematy ewolucii spolecznei. gdzie .ewolucia" iest
rozumiana w kategoriach zdolnosci roznych typow spoleczenstwa
do kont r ol owa ni a l ub z a r z a dzani a swoi m sr odowi ski em
materialnym. Zachodni industrializm poiawia sie oczywiscie na
samym szczyci e t ych schematow. gdyz niewatpliwie pomnozyl
eIektywnosc produk-
29
cii o wiele bardziei niz iakiekolwiek spoleczenstwo w dotych-
czasowei historii.
Takie schematy ewolucyine wyrazaia postawy etnocentryczne. a
zadaniem wyobrazni sociologicznei iest ich podwazanie. Koncepcia
e t noc e nt r yc z na pol e ga na t ym. z e s t a nowi s ko wl a s nego
spoleczenstwa lub kultury uwaza sie za kryterium oceny innych
kul t ur . Ni e ul ega wat pl i wosci . ze i est t o post awa gl eboko
zakorzeniona w kulturze Zachodu. Wystepuie zreszta rowniez w
wi el u innych spoleczenstwach. Zachodnie prze-' swiadczenie o
wl asnei wyzszosci i est i ednak w pewnei mi erze wyrazem i
uzasadnieniem chciwego wchlaniania innych sposobow zycia przez
ka pi t a l i z m pr z e mys l owy. Ni e powi nni s my ut oz s a mi a c
ekonomicznei i militarnei potegi spoleczenstw zachodnich. ktora
pozwala im przypisywac sobie wiodaca pozycie w swiecie. z
naiwyzszym etapem w schemacie ewolucii. Waloryzacia materialnei
produkt ywnosci . t ak i askrawa obecni e na Zachodzi e. i est w
zest awi eni u z i nnymi kul t ur ami post awa w pewnym sensie
wyiatkowa.
Antropologiczny wymiar wyobrazni sociologicznei iest wazny.
poniewaz pozwala nam poiac roznorodnosc sposobow egzystencii
czlowieka. iakie mozemy zaobserwowac w swiecie. Jednym z
przykladow ironii nowoczesnei ery iest Iakt. ze systematyczne
badania nad roznorodnoscia ludzkich kultur. tzw. antropologia
t erenowa. narodzi l y si e wl asni e wt edy. gdy ni ezaspokoi ona
ekspansia kapitalizmu przemyslowego i zachodniei sily militarnei
zaczela owa roznorodnosc niszczyc. Jednak antropologiczny aspekt
wyobrazni sociologicznei cechowal nauki spoleczne od parnego
poczat ku. konkur ui ac z mysl a ewol ucyi na o char akt er ze
etnocentrycznym. W Rozprawie o pochodzeniu i podstawach
nierownosci miedzy ludzmi Jana Jakuba Rousseau (1755. wyd.
pol s ki e 1956) znai dui emy godne uwagi pr zekonani e. ze
uswiadamiaiac sobie barwna wielosc ludzkich spoleczenstw.
mozemy nauczyc sie
30
lepiei rozumiec wlasne spoleczenstwo. .Cala ziemie" zauwaza
Rousseau pokrywaia spoleczenstwa. .ktore znamy tylko z
imienia. a powazamy sie sadzic o rodzaiu ludzkim iako calosci!"
Wyobrazmy sobie pisze dalei ze mamy mozliwosc wyslania
grupy nieustraszonych badaczy. wrazliwych na roznorodnosc
ludzkiego doswiadczenia. aby opisali nam wielorakie istnieiace
spoleczenstwa. o ktorych tak malo wiemy.
Przypuscmy. ze ci nowoczesni Herkulesi. gdy iuz powroca ze
swych pamietnych wedrowek. beda mogli bez spieszenia sie
opracowac historie naturalna. moralna. polityczna kraiow. ktore
zwiedzili; wtedy sami bysmy zobaczyli. iak sie spod ich piora
wylania swiat nowy. i dzieki temu nauczylibysmy sie poznawac
nasz wlasny".
W ci agu pol t ora wi eku od napi sani a Rozprawy podroznicy.
misionarze. kupcy i inni odbyli wiele takich ekspedycii. Ich relacie
byly iednak czesto nieprawdopodobne albo niepelne. czasami byly
wyrazem etnocentryzmu. ktory Rousseau tak zapalczywie zwalczal.
Antropologiczne badania porownawcze o syst emat ycznym i
szczegolowym charakterze rozpoczely sie mniei wiecei na przelomie
X I X i X X wi eku. Od t ego czas u. wr az z gwal t ownym
zmnieiszaniem sie przestrzeni badan. antropologowie zgromadzili
znaczny zasob inIormacii o roznych kulturach. InIormacie te
potwierdzaia. po pierwsze. iednosc rodzaiu ludzkiego. Nie ma
powodow. aby przypuszczac. ze l udzi e zyi acy w mal ych.
.prymitywnych" spoleczenstwach sa w iakis sposob genetycznie
uposledzeni lub odmienni od tych. ktorzy zyia w ponoc bardziei
zaawansowanych .cywilizaciach". Nie sa znane spoleczenstwa
ludzkie bez.
"Jean Jacques Rousseau. Trzy rozprawy z IilozoIii spolecznei. przet. H. Elzenberg. Warszawa
1956.
31
rozwinietych Iorm iezyka. wydaie sie ponadto. ze nie zachodzi
korelacia pomiedzy typem spoleczenstwa a zlozonoscia Iorm
wypowiedzi. Po drugie. nowoczesne badania antropologiczne
zwracaia uwage na szerokie spektrum instytucii. za pomoca ktorych
ludzie porzadkuia swoie zycie.
Wspolczesni antropologowie sa czesto kronikarzami katastroI.
pustoszenia kultury przez sile militarna. wyniszczania przez choroby
szerzace sie wskutek kontaktow z Zachodem lub naruszania
Iundamentow kultury przez zanik tradycyinych obyczaiow. Jak
zauwaza Claude Levi-Strauss. naiwybitnieiszy praktyk tei dziedziny
w dzisieiszym swiecie. antropolog iest .uczniem i swiadkiem"
ginacych narodow. Stoia przed nami pilne i wybitnie praktyczne
zadania zwiazane z walka o zaprzestanie ciaglego lekcewazenia
pr aw owych nar odow l ub pr zynai mni ei o ul at wi eni e i m
przystosowania sie do nowych sposobow zycia. iesli ich wlasne iuz
sie rozsypaly. Potrzeba takich zabiegow nie powinna iednak
skl ani ac nas do l ekcewazeni a wyni kow ant ropol ogi cznych
ostatniego polwiecza. Dzieki nim mozemy zachowac w pamieci
Iormy zycia spolecznego. ktore w przeciwnym razie zniknelyby na
zawsze.
Gdy polaczymy drugie znaczenie z pierwszym. poslugiwanie sie
wyobraznia sociologiczna umozliwia uwolnienie sie z wiezow
myslenia wylacznie w kategoriach typow spoleczenstwa. iakie
znamy tu i teraz. Oba znaczenia odnosza sie bezposrednio do
t r zeci ei I or my wyobr azni soci ol ogi cznei . kt or a chci al bym
przyblizyc. Dotyczy ona ksztaltu przyszlosci. Krytykuiac mysl. ze
sociologia iest podobna do nauk przyrodniczych. zdecydowanie
podkr esl am. ze zadnym pr ocesem spol ecznym ni e ki er ui a
ni ezmi enne prawa. Jako l udzi e ni e i est esmy i graszka si l o
charakterze nieuchronnych praw natury. Oznacza to iednak. ze
musimy byc swiadomi odmiennych przyszlosci. ktore potencialnie
otwieraia sie przed nami.
32
W t rzeci m znaczeni u wyobrazni a soci ol ogi czna wspomaga
sociologie w krytyce istnieiacych Iorm spoleczenstwa.
Krytyka musi opierac sie na analizie. W nastepnych rozdzialach
pr z e ds t a wi e r oz ne pogl a dy n a n a t u r e s p o l e c z e n s t w
uprzemyslowionych. konkurencyine i sprzeczne ze soba inter-
pretacie. Jak iuz zaznaczylem. nie mozna poiac zmian zapo-
czatkowanych na Zachodzie. nie dostrzegaiac relacii pomiedzy tymi
spoleczenstwami a reszta swiata. Dlatego omowie pozni ei z
pewnymi szczegolami znaczenie powstania wspolczesnego systemu
swiatowego iako ziawiska Iundamentalnego dla oceny przyszlych
mozliwosci organizacii spolecznei czlowieka.
-------- 2 ----------
Konkurencyine interpretacie:
spoleczenstwo przemyslowe
czy kapitalizm?
Jak nalezy interpretowac konsekwencie dwoch wielkich rewolucii
dl a dal szego r ozwoi u upr zemysl owi onego sekt or a swi at a?
Przeprowadzone przez sociologow liczne analizy pochodzenia i cech
spoleczenstw uprzemyslowionych prezentuia rozne poglady po obu
st ronach gl ownei l i ni i podzi al u. o kt orei powi emy wiecei w
ninieiszym rozdziale. Wczesniei uzywalem poiecia .spoleczenstwo
uprzemysl owi one" l ub .kapi t al i zm przemys l o wy " w c e l u
scharakteryzowania typu spoleczenstwa. iaki poiawil sie z koncem
XVIII wieku w Europie Zachodniei. Bede sie nimi poslugiwal takze
w dalszei czesci ksiazki. dlatego w tym mieiscu chcialbym zwrocic
uwage na pewne roznice terminologiczne. ktore wydaia sie bardzo
i st ot ne w odni esi eni u do t emat ow i probl emow. a ktore bede
omawial.
Nalezy zatem rozrozniac pomiedzy tym. co bede nazywal teoria
s pol e c z e ns t wa pr z e mys l owe go a t e or i a s pol e c z e ns t wa
kapitalistycznego. Nie sa to tylko niewinne etykietki. poniewaz
zwracaia uwage na odmienne sposoby. dzieki ktorym badacze
spoleczenstwa staraia sie wyiasnic charakter zmian.

a ktore przeksztalcily wspolczesny swiat. Poiecie .spoleczenstwo
przemyslowe" wprowadzil ksiaze Henri de Saint-Simon w pismach
z poczatku XIX stulecia. w ktorych zawarl rowniez pewne ogolne
wskazowki teoretyczne. wykorzystywane pozniei przez innych. Do
tych poznieiszych autorow zaliczamy miedzy innymi Durkheima.
ktory wywarl na sociologie wplyw nie tylko w zakresie metodologii.
Durkheim raczei nie byl zwolennikiem okreslenia .spoleczenstwo
przemyslowe". przedstawil iednak wszechstronne uiecie samego
ziawiska. Teoria spoleczenstwa przemyslowego nabrala nowego
rozmachu w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych naszego wieku
d z i e k i wi e l u z n a n y m a u t o r o m w Eu r o p i e i w St a n a c h
Ziednoczonych. Mozna powiedziec. ze w tym okresie stala sie
niemal ortodoksia.
Koncepcia spoleczenstwa kapitalistycznego iest zwiazana przede
wszystkim z osoba Karola Marksa. ktory zreszta zaczerpnal niektore
ze swoich glownych idei z roznych wczesnieiszych szkol teorii
spolecznei. IilozoIii i ekonomii. Wiekszosc naiwaznieiszych prac
stworzyl w latach 1840-1870. Za zyci a Mar ksa (1818-1883)
cieszyly sie one popularnoscia iedynie w waskim kregu iego
zwolennikow i towarzyszy. Dopiero pod koniec XIX wieku. kiedy
marksistowskie ruchy polityczne i ogolniei robotnicze zyskaly
na znaczeni u. i dee Marksa st al y si e przedmi ot em l i cznych.
trwaiacych do dzisiai dyskusii i sporow. Jednak od czasow Marksa
i ego i dee ci agl e si e rozwi i ai a. Dzi si ei szy marksi zm st anowi
wewnetrznie zroznicowany zbior mysli. z ktorego w ograniczonych
ramach tei ksiazki bede mogl wykorzystac iedynie kilka glownych
tematow wybranych z bardzo obszernei literatury. Byc moze iuz w
tym mieiscu powinienem wyglosic swoie oswiadczenie. Otoz. moim
zdaniem. pisma Marksa maia w dal szym ci agu znaczeni e dl a
sociologii i stanowia Iundament krytyki pewnych hipotez teorii
spoleczenstwa przemyslowego. Zara-
35
zem iednak dzielo Marksa ma wyrazne slabosci. ktorych nie mozna
lekcewazyc.
Teoria spoleczenstwa przemyslowego
Przedstawiaiac teorie spoleczenstwa przemyslowego i porownuiac ia
z pogl a da mi wyr a z onymi pr z e z Ma r ks a l ub pr z e z i e go
interpretatorow. powinienem na poczatku sIormulowac pewne
zastrzezenia. Porownania. ktorych chce dokonac. i watki dyskusii.
ktore chce podiac. nie wyczerpuia mozliwosci kategoryzacii idei
sociologicznych. Jesli sam marksizm obeimuie zroznicowany zbior
teorii. to roznorodnosc Iorm niemarksistowskiei mysli spolecznei
iest o wiele wieksza. Pewien stopien uproszczenia czesto dosc
zlozonych problemow iest wiec nieuchronny; nieuniknione iest tez
pominiecie niektorych zagadni en i i dei . kt or ym nal ezal oby
poswiecic wylaczna uwage w obszernieiszym dziele.
Przedstawione ponizei porownanie dwoch perspektyw ma nam
przyblizyc scene wydarzen spolecznych. Nie iest t o ksi azka
.marksistowska". deklarowanie sympatii dla pewnych koncepcii nie
oznacza akcept owani a w cal osci pogl adow Marksa ani i ego
samozwanczych nastepcow. Zarazem iednak nie odrzucam Marksa
na rzecz teorii spoleczenstwa przemyslowego. Obydwa stanowiska
powinny nas czegos nauczyc. Kazde z nich ma pewne ograniczenia.
ktore sprobuiemy zidentyIikowac i pokonac. Czesto mozna spotkac
sie z opinia. ze marksizm i tzw. sociologia burzuazyina sa niespoine
i dlatego trzeba opowiedziec sie po iednei stronie kosztem drugiei.
Nie zgadzam sie iednak z tym twierdzeniem.
Poiecie .spoleczenstwo przemyslowe" zawdzieczamy Jak iuz
wspomnialem. dzielu Saint-Simona. Moim zdaniem ist-
36
nieie pewna ciaglosc pomiedzy ideami Saint-Simona i pogladami
bardziei wspolczesnych myslicieli. Mowiac o .teorii spoleczenstwa
przemyslowego". nie chce iednak odwolywac sie do scislego
zest awu aksi omat ow wyznawanych przez okresl ona szkol e
soci ol ogi czna. Odwol ui e si e r aczei do wi el u koncepc i i i
interpretacii. ktore generalnie tworza pewna calosc. Rozni autorzy
eksponuia niektore z nich kosztem innych. wyrazaiac opinie na
roznym poziomie wnikliwosci i subtelnosci*.
Mysl i ci el e. kt or ych chci al bym zal i czyc do t eor et ykow
spoleczenstwa przemyslowego. sa zwolennikami przynaimniei kilku
sposrod ponizszych pogladow.
1. Naibardziei znaczacy kierunek zmian we wspolczesnym
swiecie iest zwiazany z przeisciem od spoleczenstw .tradycyinych"
opar t ych pi er wot ni e na r ol ni ct wi e. na i ednym kr ancu. do
.spoleczenstw przemyslowych" opartych na produkcii mechanicznei
i wymianie towarow. na drugim. Mowiac o tych dwoch typach
spoleczenstwa. teoretycy uzywaia roznych okreslen i rozmaicie
charakteryzuia typ tradycyiny i przemyslowy. Zauwazaia rowniez.
ze .tradycia" i .nowoczesnosc" moga rozmaicie laczyc sie ze soba w
roznych kraiach.
2.Przeiscie od spoleczenstwa tradycyinego do przemyslowego
tworzy postep. Nikt oczywiscie nie twierdzi. ze w spoleczenstwach
przemysl owych ni e ma konIl i kt ow i napi ec. Panui e i ednak
przekonanie. ze owe sprzecznosci sa rownowazone przez korzystne
cechy ustroiu przemyslowego. ktory stwarza dostatek materialny. a
zarazem wiaze sie z likwidacia tradycyinych zrodel zniewolenia. W
spoleczenstwie przemysl owym rozpadai a si e szt ywne Iormy
podzialow spolecznych. np. pomiedzy arystokracia i szlachta a
.zwyklymi ludzmi". Jest to spoleczenstwo. w ktorym przewaza
rownosc szans.
* Uzyteczny przeglad owych idei prezentuie Krishan Kumarw Prophecyand Progress. London
1978.
37
3. KonIlikty klasowe. ktore wybuchly w Europie Zachodniei w
XI X i na poc z a t ku X X wi eku. wyi asni ane sa i ako skut ek
sprzecznosci zwiazanych z przeisciem od spoleczenstwa rolniczego
do spoleczenstwa przemyslowego. Naibardziei znanego opisu tego
zi awi s ka dos t ar cza koncepci a i ns t ytucionalizacii konIliktu
klasowego. U samych poczatkow nowo powstaiacego spoleczenstwa
przemyslowego podzialy klasowe mialy ostry charakter. a stosunki
klasowe stanowily zrodlo podstawowych napiec. Napiecia te zostaly
w znacznym stopniu zlagodzone. gdy zaczely sie ustalac akcepto-
wane mechanizmy konkurencii przemyslowei w polaczeniu z
rozszerzeniem na ogol ludnosci .obywatelskich praw politycznych".
czyli prawa do glosowania i tworzenia partii politycznych*.
4. Rozwoi panstw liberalno-demokratycznych iest zasadniczym
elementem towarzyszacym przeisciu od tradycii do nowoczesnosci.
Demokracia liberalna to system polityczny znany z kraiow Europy
Zachodni ei i St anow Zi ednoczonych. w kt or ym wl adza
parlamentarna iest dominuiaca. a dwie lub wiecei partii konkuruie o
uznanie elektoratu. Wielu autorow twierdzi. ze taka Iorma panstwa
iest nieiako ziawiskiem naturalnym towarzyszacym rozwoiowi
spoleczenstw przemyslowych. Inni. bardziei wrazliwi na szczegoly.
nie zgadzaia sie z tym pogladem. twierdzac raczei. ze to wlasnie
nowoczesne panstwo iest podstawa zmiany spolecznei**.
5. Rzeczni cy t eor i i spol eczenst wa pr zemysl owego sadza
zazwyczai. ze ustroi przemyslowy iest w zasadzie iednolity.
niezaleznie od tego. gdzie sie rozwiia. Czasami idea ta przy-
* Analize tych do dzis budzacych zywe zainteresowanie procesow przedstawil Martin Lipset w
ksiazce Homo politicus. Spoleczne podstawy polityki. przel. G. Dziurdzik-Kras'niewska. Warszawa
1995.
** Reinhard Bendix. Nation-Building and Citizenship. New York 1964.
38
biera osobliwa Iorme. szczegolnie u Kerra*. Teoria konwergencii
stanowi. iego zdaniem. .logike industrializmu". ktora nieuchronnie
przyczynia sie do coraz wiekszego podobienstwa spoleczenstw
przemyslowych. iesli chodzi o ich podstawowe instytucie. chocby
poczatkowo bardzo sie roznily. Im wieksze uprzemyslowienie. tym
bardziei widoczne wzaiemne podobienstwa i zanik tradycii. Kerr
skupi a si e gl owni e na St anach Zi ednoczonych i Zwi azku
Radzieckim. twierdzac. ze mimo rozbieznosci ideologii politycznei
obydwa spoleczenstwa znaiduia sie na wspolnei drodze rozwoiu.
Ta ki s pos ob r ozumowani a ma w dal s zym ci agu s woi ch
zwolennikow. Jest iednak rowniez ostro krytykowany przez takich
autorow. iak np. Bendix. ktorzy zwracaia uwage na rozne sposoby
mieszania sie tradycii i nowoczesnosci we wspolczesnych spo-
leczenstwach.
Nawet krytycy skl onni sa mi mo wszyst ko dopat rywac si e
ogolnych podobienstw pomiedzy wszystkimi spoleczenstwami
okreslanymi iako przemyslowe lub nowoczesne. choc dostrzegaia
tez pewne roznice. Co wiecei. uwazaia. ze wspolne wlasciwosci
spoleczenstw przemyslowych stanowia i c h n i e z b e d n e cechy
wykluczaiace mozliwosc radykalnego przeobrazenia. Takie poglady
nie musza. iak w przypadku Kerra. swiadczyc o determinizmie
technologicznym. Wielu autorow czerpie np. z pism Maxa Webera
(1864-1920) pr zekonani e. ze ni ezbedna cecha wspolczesnych
spoleczenstw iest organizacia w makroskali. ktora charakteryzuie sie
pewnymi uniwersalnymi wlasciwosciami. Podobnie iak Max Weber
krytykuia zazwyczai wprost nie tylko marksizm. ale rowniez ogolniei
idealy socializmu. W dalszei czesci rozdzialu omowie dokladniei
przyczyny zaiecia przez nich takiego stanowiska. poniewaz ma ono
istotne znaczenie dla mysli spolecznei (patrz s. 95-97).
* Clark Kerr i in.. Industrialism and Induslrial Man. Harmondsworth 1973.
39
6. Koncepcia spoleczenstwa przemyslowego czesto laczy sie
scisle z tzw. teoria modernizacii. odnoszaca sie do spoleczenstw
nieuprzemyslowionych. Poiecie modernizacii dosc wyraznie zazebia
sie z zalozeniami i tematami. ktorymi zaimowalismy sie do tei pory.
Kl uczowa t eza t eor i i moder ni zaci i i e s t t wi e r dz e ni e . z e
spoleczenstwa .slabo rozwiniete" pozostaia w pulapce tradycyinych
instytucii. z ktorei musza sie wyzwolic. chcac osiagnac dobrobyt
gospodarczy. iaki iest udzialem Zachodu. Rowniez te perspektywe
przedstawia sie w sposob mniei lub bardziei wyraIinowany. Czasami
modernizacia oznacza po prostu .westernizacie" (skrot myslowy.
kt or emu t r udno si e opr zec. i esl i uwaza si e. ze wszyst ki e
spoleczenstwa przemyslowe sa w zasadzie takie same). Wiekszosc
autorow przyznaie iednak. ze spoleczenstwo przemyslowe obeimuie
instytucie uksztaltowane pierwotnie w kulturze zachodniei i ze inne
spoleczenstwa na drodze do uprzemyslowienia beda w iakis sposob
roznily sie od Zachodu. Zarazem iednak panuie przekonanie. ze
.niedorozwoi" mozna przezwyciezyc. iedynie przyimuiac sposoby
zachowani a wzor owa n e n a o b o wi a z u i a c y c h d z i s i a i w
spoleczenstwach uprzemyslowionych. Problemy. iakie nasuwa ten
punkt widzenia. omowie w rozdziale 7.
Poniewaz dotychczas snulismy rozwazania na dosc abstrakcyinei
plaszczyznie. warto teraz pewne sprawy ukonkretnic. Mozna to
uczynic przez przyblizenie iednei z wersii teorii spoleczenstwa
przemyslowego i iei porownanie z interpretacia marksistowska.
Znakomicie nadaie sie do tego wersia przedstawiona przez RalIa
DahrendorIa". Choc pierwsze wydanie iego ksiazki ukazalo sie iuz
dosc dawno. a sam autor stopniowo zrewidowal niektore wylozone
tam poglady. pewne idee
* RalI DahrendorI. Class and Class ConIlict in lndustrial Society. StanIord 1959 (oryginalne wyd.
niemieckie 1957).
40
nadal zachowaly aktualnosc. Co wiecei. ksiazka ta byla od poczatku
pomyslana iako krytyczne odczytanie Marksa i dlatego stanowi
punkt wyiscia do porownania ze stanowiskiem o charakterze
bardziei iednoznacznie marksistowskim.
DahrendorI rozpoczyna swoie wywody od bezposredniego
porownania wzglednei uzytecznosci poiec spoleczenstwa .prze-
mysl owego" i .kapi t al i st ycznego". Choc przez Marksa byl o
uzywane to drugie. to w odniesieniu do spoleczenstw Zachodu iako
termin bardziei poiemny iest zdani em DahrendorI a to
pierwsze. .Produkcia przemyslowa dowodzi DahrendorI nie
iest tylko chwilowym gosciem w historii. lecz prawdopodobnie
z os t a ni e z na mi na z a ws z e w t a ki e i c z y i nne i I or mi e " .
Industrializacia oznacza w iego uieciu mechaniczna produkcie
towarow w Iabrykach lub innego rodzaiu przedsiebiorstwach. a
spol eczenst wo przemysl owe t o spol eczenst wo. w kt orym i n-
dustrializm iest dominuiaca Iorma organizacii gospodarczei.
DahrendorI nie pozostawia watpliwosci. ze industrializacia iest
podstawowym czynnikiem rozwoiu wspolczesnych spoleczenstw.
Kapitalizm. twierdzi. oznacza tylko pewien sposob organizacii
spoleczenstwa przemyslowego Iorme przeisciowa ograniczona
do spoleczenstw Europy Zachodniei w XIX i na poczatku XX
wieku. Jego zdaniem spoleczenstwo kapitalistyczne t o t aki e
spoleczenstwo. w ktorym produkcia przemyslowa znaiduie sie
glownie w rekach prywatnych; przedsiebiorca przemyslowy iest
zarazem wlascicielem Iabryki l ub I abr yk i zwi er zchni ki em
robotnikow. Polaczenie wlasnosci przemyslowei i sprawowania
wladzy i est i ednak zi awiskiem krotkotrwalym. W zwiazku ze
wzrostem skali przemyslu od czasow Marksa posiadanie kapitalu
n i e z a p e wn i a i u z k o n t r o l i n a d s y s t e me m z a r z a d z a n i a
przedsiebiorstwem*. Pro-
* Klasyczny opis tei sytuacii przedstawili A.A. Berle i G.C. Meaiis. The Modem Corporation
imdPnvate Property. New York 1968 (1 wyd. 1932).
41
dukcie przemyslowa. zwlaszcza w duzych Iirmach. ktore coraz
bardziei zaczynaia dominowac w gospodarce. kontroluia dzisiai
specialisci od zarzadzania. Marks twierdzil. ze prywatna wlasnosc
kapitalu iest podstawowa cecha kapitalizmu (bede mowil o tym w
dalszei czesci ksiazki). Wedlug DahrendorIa w tym przypadku nie
mial racii. Kapitalizm. w przeciwienstwie do industrializmu. rzeczy
wiscie okazal sie .chwilowym gosciem w historii". Spoleczenstwo
kapitalistyczne iest tylko iednym z podtypow spoleczenstwa
przemyslowego. zaledwie przeisciowa Iaza w iego rozwoiu.
W pewnym sensie DahrendorI i Marks sa ze soba zgodni. Obai
uwazaia. ze kapitalizm iest typem spoleczenstwa przeznaczonym do
zastapienia przez inny. Jednak proces ten interpretuia zupelnie
inaczei. Zdaniem DahrendorIa kapitalizm iest tylko wczesna Iorma
spol eczenst wa przemysl owego. t ypem spol eczenst wa. i aki
nieuchronnie musial zapanowac w naszei epoce. Zanik kapitalizmu
nas t api na dr odze dos c l agodnego pr oces u s pol ecznego.
napedzanego gl owni e przez zmi any gospodarcze zwiazane z
rozszerzaniem sie industrializacii. Wedlug Marksa natomiast
kapitalizm mozna pokonac iedynie w procesie zmiany rewolucyinei.
ktora stworzy zupelnie inny typ spoleczenstwa: socializm. Marks
twierdzil ponadto. ze Iundamentalna role w owym procesie przeiscia
odegra konIlikt klasowy. DahrendorI przyznaie. w zgodzie z innymi
teoretykami spoleczenstwa przemyslowego. ze walka klas iest w
nainowszei historii ziawiskiem o pewnym znaczeniu. Nie podeimuie
sie tutai podsumowania iego zlozonych pogladow w tei kwestii.
Zawieraia one w kazdym razie pewne propozycie przeIormulowania
poiecia .klasa". ktore nie znalazly wiekszego uznania nawet wsrod
iego zwolennikow. Jesli chodzi o porownanie z Marksem. wystarczy
powiedziec. ze DahrendorI ogranicza konIlikt klasowy w znaczeniu
Marksowskim iako ziawisko zwiazane z wlasnoscia prywatna
do
42
stosunkowo krotkiego okresu XIX wieku. KonIlikt klasowy wyraza
glowne napiecia. ktorych tlem iest poczatek rozwoiu spoleczenstwa
przemyslowego. gdy nie uksztaltowaly sie ieszcze w pelni nowo
powstale instytucie. DahrendorI przypisuie szczegolne znaczenie
tematom. o ktorych wspomnialem powyzei (punkt y 3-4). czyli
poiawieniu sie panstwa liberalno-demokratycznego i stworzeniu Iorm
prawodawstwa przemyslowego. w tym ustawowego uznania prawa
do straiku. dzieki ktoremu konIlikty w sIerze przemyslowei moga
b y c r e g u l o w a n e l u b kont rol owane. Pi erwsze umozl i wi a
organizowanie par t i i . kt or e moga dzi al ac na rzecz poparci a
rozbieznych interesow klasowych na arenie politycznei; drugie
zapewnia analogiczne rozpoznanie roznic interesow w sektorze
przemyslowym. EIektem iest .rozbroienie bomby zegarowei"
konIliktu klasowego dos c gwaltowne walki klasowe w XIX
st ul eci u ust epui a mi ei sca pokoiowei rywalizacii politycznei i
negociaciom w przemysle. W analizie DahrendorIa spoleczenstwo
przemyslowe iest spoleczenstwem zroznicowanym: splataia sie w
nim roznorakie konIlikty i soiusze. W sumie iednak przedstawia
dosc optymistyczny obraz. KonIlikty stanowia element wbudowany
w st r ukt ur e opi sanego wyzei i nst yt uci onal nego por zadku
administracii i gospodarki. Szczegolnie waznym czynnikiem.
umacniaiacym taki stan rzeczy. iest wyrownywanie szans dzieki
zwiekszonei ruchliwosci spolecznei. Spoleczenstwa przemyslowe w
ui eci u Dahr endor I a ni e sa egal i t ar ne. poni ewaz utrzymuia
podstawowe roznice zamoznosci i wladzy pomiedzy roznymi
grupami. Potencialne straty sa iednak rownowazone przez rosnace
mozliwosci awansu spolecznego iednostek. Glowna role odgrywa
tutai wyksztalcenie. Zdaniem DahrendorIa w spoleczenstwie
przemyslowym sukces lub niepowodzenie w systemie oswiatowym
s t a i e s i e g l o wn y m wy znaczni ki em mi ei sca i ednost ki w
spoleczenstwie. Liberalizuiace oddzi al ywani e r uchl i wos ci
spolecznei. mozliwe dzieki
43
wyksztalceniu. przyczynia sie do ciaglego doirzewania spoleczenstw
przemyslowych. Mowiac slowami DahrendorIa:
Ruchliwosc spoleczna staie sie iednym z kluczowych elementow
struktury spoleczenstw przemyslowych i nalezaloby spodziewac
s i e i ch .zal amani a". gdyby pr oces r uchl i wos ci zos t al
kiedykolwiek powaznie zahamowany*.
Poglady DahrendorIa sa w tei kwestii bardzo bliskie ogloszonei
pol wi eku wczesni ei t eori i Durkhei ma. Durkhei m dokonuie
rozroznieni a p o mi e d z y n i e r o wn o s c i a mi . k t o r e n a z y wa
.wewnetrznymi" i .zewnetrznymi". Nierownosci wewnetrzne to
genetyczne roznice zdolnosci i postaw. nierownosci zewnetrzne
natomiast maia pochodzenie spoleczne. Ogolny kierunek rozwoiu
wspolczesnych spoleczenstw powini en zat em pr owadzi c do
stopniowego eliminowania nierownosci zewnetrznych. Nie oznacza
to wszakze calkowitego egalitaryzmu w spoleczenstwie. lecz tylko
wyrownywanie szans dzieki ruchliwosci spolecznei. Proces ten
inaczei mozna okreslic iako dazenie do porzadku spolecznego. w
ktorym roznice maiatku i wladzy beda pochodzily wylacznie z
ni erownosci wewnet rznych. Wspomagane ki erui aca dl oni a
przyiaznego panstwa iednostki beda znaidowac dla siebie pozycie
spoleczne odpowiadaiace ich zdolnosciom.
Marks: kapitalizm i socializm
Jak iuz wspomnialem. pisma Marksa pobudzily rozwoi roznych
tradycii intelektualnych. w tym i takich. ktore zaimuia
* RalI DahrendorI. op. cit.. s. 57.
44
glowne mieisce we wspolczesnei debacie nauk spolecznych. W celu
ich porownania z teoria spoleczenstwa przemyslowego wybralem
dzielo. ktorego oddzialywanie na sociologie dorownuie ksiazce
DahrendorIa. Poglady obu autorow roznia sie iednak ogromnie.
poniewaz praca Milibanda* ma z zalozenia charakter marksistowski.
Miliband i DahrendorI wyznaczyli sobie mniei wiecei podobne cele.
a wiec czerpiac wskazowki z pism Marksa. analizuia zmiany
zachodzace w panstwach uprzemyslowionych w ciagu ostatnich stu
piecdziesieciu lat. DahrendorI twierdzi iednak. ze niektore z glow-
nych zal ozen Marksa okazaly sie bledne. Miliband natomiast
utrzymuie. ze sa one zasadniczo sluszne i w dalszym ciagu moga
byc uzyteczne w wyiasnianiu ziawisk spolecznych. Miliband zgadza
sie oczywiscie. ze w czasie. iaki uplynal od smierci Marksa.
nastapily daleko idace zmiany spoleczne. gospodarcze i polityczne.
Sadzi iednak. ze mozna ie wyiasnic raczei dzieki tworczemu
podeisciu do teorii Marksa niz poprzez iei radykalna rewizie lub
odrzucenie.
Miliband posluguie sie na ogol terminem .spoleczenstwo
kapitalistyczne". a nie .spoleczenstwo przemyslowe". Tym samym
odwoluie sie wprost do stanowiska Marksa. ktore teraz krotko
przedstawie. Marks okresla kapitalizm iako Iorme dzialalnosci
ekonomicznei. a takze. dostrzegaiac scisly zwiazek innych instytucii
z tym sposobem organizacii gospodarczei. iako typ spoleczenstwa.
Fundamentalne w pogladach Marksa iest zalozenie. ze zrodla
kapitalizmu siegaia czasow znacznie wczesnieiszych niz rewolucia
przemyslowa i sa czynnikiem pobudzaiacym industrializacie.
Kapitalistyczna dzialalnosc gospodarcza obeimuie. wedlug Marksa.
dwa podst awowe el ement y st rukt ural ne. Jednym z ni ch i est
oczywiscie kapital. Kapital to po prostu kazda wartosc. iaka mozna
zain-
* Ralph Miliband. The Stale in Capitalist Society. London 1969.
45
westowac w celu uzyskania dalszych wartosci. a zatem pieniadze.
naibardziei plynna Iorma kapitalu oraz srodki umozliwiaiace
produkcie. czyli warsztaty. narzedzia itd.. a po osiagnieciu Iazy
uprzemyslowienia rowniez Iabryki i maszyny.
Wczesna akumulacia kapitalu. ktora nastapila w Europie w XVII
i XVIII wieku. uruchomila przeobrazenia spoleczne i polityczne.
Znaczenie owych przeobrazen mozna poiac wedlug Marksa. iedynie
odwoluiac sie do drugiego elementu uczestniczacego w tworzeniu
sie gospodarki kapitalistycznei. Akumulacia kapitalu powoduie
ziawisko pracy naiemnei poiecie to odnosi sie do robotnikow.
ktorzy. mowiac slowami Marksa. zostali .wywlaszczeni ze swoich
srodkow produkcii". W spoleczenstwie Ieudalnym wiekszosc
ludnosci stanowi l i chl opi czerpi acy srodki do zyci a z uprawy
skrawkow ziemi. W miare rozwoiu kapitalizmu wielu chlopow.
troche z ciekawosci. a troche z przymusu. przenosilo sie ze wsi na
coraz wieksze obszary mieiskie. Stanowili oni rezerwuar sily
roboczei zal eznei od wl asci ci el i kapi t al u. kt orzy dawal i i m
zatrudni eni e zapewni ai ace srodki do zyci a. Wedl ug Marksa
kapitalistyczna organizacia gospodarcza pociaga za soba system
klasowy oparty na zwiazku kapitalu i pracy naiemnei. Wzrost
produkcii maszynowei i rozbudowa Iabryk inaczei mowiac.
proces industrializaci i przyspieszyl przemiane pracownikow
rolnych w mieiska. przemyslowa klase robotnicza.
Zdaniem Marksa kapitalizm z natury preIeruie spoleczenstwo
klasowe. a stosunki klasowe. na ktorych sie opiera. sa stosunkami
konIliktu lub walki. Pracodawcy i pracownicy sa pod pewnym
wzgledem od siebie zalezni. Pierwsi potrzebuia sily roboczei. ktora
bedzie sie zaimowac produkcia. drudzy natomiast. pozbawieni
wlasnosci. potrzebuia zarobkow wyplacanych przez pracodawce.
Wedlug Marksa zaleznosc ta iest iednak bardzo nierowna. Robotnicy
mai a co nai wyzei zni komy wpl yw na wykonywana prace. a
pracodawcy moga
46
osiagac zyski. iakie uwazaia za wlasciwe dla swoich celow.
St osunki kl asowe w kapi t al i zmi e opi erai a si e na wyzysku i
wywoluia trwale Iormy konIliktu. Marks uwazal. ze konIl i kt
klasowy z pewnoscia nie iest wylacznie cecha wczesnych etapow
rozwoiu kapitalizmu i z czasem bedzie sie ieszcze zaostrzal.
W teorii Marksa stosunki klasowe lacza bezposrednio organizacie
gospodarcza kapitalizmu z instytuciami obeimui acymi reszte
s pol e c z e ns t wa . Ni e wys t a r c z a z a t e m s a me ba dani a nad
industrializacia. dopiero analiza struktury klasowei stanowi
podstawe zrozumienia roli dwoch rewolucii. z ktorych wylonil sie
wspolczesny swiat. oraz pozwala wyznaczyc przyszly kierunek
rozwoiu. Rosnaca dominacia produkcii kapitalistycznei. ktora
wedl ug Mar ksa obei mui e cor az wi eksze obszary. pobudzila
i nnowaci e t echni czne zwi azane z r ewolucia przemyslowa.
Rewolucia Irancuska 1789 roku i inne rewolucie .burzuazyine"
doprowadzily do. zdaniem Marksa. wzrostu politycznei wladzy
klasy kapitalistow. Wprowadzenie zasad demokracii. w tym rzadow
parlamentarnych. bylo wedlug niego scisle zwiazane ze zmianami
gospodarczymi. iakie przynioslo rozszerzanie sie gospodarki
kapitalistycznei. W spoleczenstwie Ieudalnym system klasowy
opieral sie przede wszystkim na zaleznosciach lennych. wiekszosc
ludnosci byla Iormalnie wykluczona z udzialu w rzadach. W walce o
wladze polityczna klasa kapitalistyczna dazyla do zlikwidowania
przywileiow Ieudalnych; uczestnictwo w polityce bylo w zasadzie
dostepne dla wszystkich. poniewaz kazdy byl odtad traktowany iako
rowny .obywatel" panstwa.
Marks twierdzil iednak. ze panstwo kapitalistyczne dalekie iest
od idealow demokratycznych. ktore na pozor ucielesnia. Wolnosci.
o kt ore walczyla klasa przedsiebiorcow i ich sprzymierzencow.
sluza w rzeczywistosci podtrzymywaniu dominaci i nad kl asa
robotnicza. Panstwo nie iest liberalna instytu-
47
cia dobroczynna. iak przedstawiaia to teoretycy spoleczenstwa
przemyslowego. lecz wyrazem wal ki kl asowei . i t o w dwoch
znaczeniach. z ktorych iedno iest glebsze od drugiego. W panstwie
kapitalistycznym zaklada sie rownosc wszystkich obywateli i
dostepnosc praw politycznego uczestnictwa dla kazdego. W
wiekszosci spoleczenstw kapitalistycznych az do ubieglego stulecia
przewazaiaca czesc ludnosci byla pozbawiona praw wyborczych ze
wzgledu na ich uzaleznienie od statusu maiatkowego. tworzenie zas
partii pracy bylo czesto utrudniane. a nawet wprost zakazane przez
prawo. Nie te ' ziawiska decyduia iednak o klasowym charakterze
panstwa kapitalistycznego. SIera .polityczna" dotyka bowiem tylko
niewielkiego obszaru aktywnosci zyciowei czlowieka. nie obeimuie
obszaru. w ktorym skupia sie znaczna czesc naszei codziennosci.
mianowicie pracy. W spoleczenstwie Ieudalnym stosunki pomiedzy
panem a poddanym lub mistrzem a czeladnikiem regulowaly
wzaiemne prawa i obowiazki. choc wiekszosc z nich przemawiala
zwykle na korzysc iednei ze stron. Cecha wyrozniaiaca kontrakt
kapitalistyczny iest natomiast zaleznosc wylacznie ekonomiczna.
pieniezna. Robot ni k ni e ma zadnych pr aw uczest ni ct wa w
dzialaniach wplywaiacych na charakter wykonywanei pracy lub inne
aspekty swoiego zatrudnienia. Powstawanie zwiazkow zawodowych
wedlug Marksa glowny przeiaw konIliktu klasowego iest
proba zdobycia przez robotnikow srodkow sprawowania kontroli
nad warunkami pracy.
Poglady te stanowia tlo rozwazan Milibanda nad wspolczesnymi
spoleczenstwami Zachodu. Autor kwestionuie w nich perspektywe
przedstawiona przez DahrendorIa. Uwaza. ze prywatna wlasnosc
kapitalu pozostaie wyrozniaiaca kluczowa cecha tych spoleczenstw.
pomimo rozwoiu wielkich korporacii i rosnacei ingerencii panstwa
w gospodarke. Zacytuimy wiec Milibanda:
48
|spoleczenstwa kapitalistyczne|maia dwie wspolne zasadnicze
cechy: po pierwsze. wszystkie sa spoleczenstwami wysoko
uprzemyslowionymi; po drugie wiekszosc srodkow dzialalnosci
gospodarczei iest w posiadaniu i pod kontrola prywatnych
wlascicieli. Polaczenie tych cech tworzy rozwiniete kraie
kapitalistyczne i o d r o z n i a i e z d e cydowani e od kr ai ow
nieuprzemyslowionych. iak Indie. Brazylia czy Nigeria. choc tam
rowniez srodki dzialalnosci gospodarczei sa w przewazaiacei
mierze w posiadaniu i pod kontrola prywatnych wlascicieli. a
takze od kraiow. w ktorych przewaza wlasnosc panstwowa. choc
niektore z nich. iak Zwiazek Radziecki. Czechoslowacia i
Niemiecka Republika Demokratyczna. sa rowniez wysoko rozwi-
niete. Kryterium podzialu stanowi zatem. innymi slowy. poziom
dzialalnosci gospodarczei w polaczeniu ze sposobem organizacii
gospodarczei*.
Rosnace znaczenie wielkich korporacii bynaimniei nie oslabilo
kapitalizmu. lecz tylko umocnilo sile kapitalu. aczkolwiek w Iormie
r oz ni a c e i s i e od dz i e wi e t na s t owi e c z ne go ka pi t a l i z mu
przedsiebiorcow. Miliband zaprzecza. iakoby oddzielenie wlasnosci
od zarzadzani a mi al o i aki ekol wi ek radykalne konsekwencie
sugerowane przez DahrendorIa. Po pierwsze. rozlam nie iest az tak
gleboki. iak sie czesto uwaza. udzialy mnieiszosciowe moga nadal
zapewniac kontrole nad korporacia. iezeli reszta kapitalu iest
rozproszona. Co waznieisze. posiadacze kapitalu i menedzerowie
maia podobne interesy ekonomiczne w utrzymywaniu systemu
produkcii kapitalistycznei i zazwyczai zawdzieczaia swoia pozycie
podobnym przywileiom pochodzenia tworza zatem dosc iednolita
klase panuiaca.
* Tamze. s. 9.
49
Ruchliwosc spoleczna iest rowniez znacznie bardziei ogra-
niczona. niz glosil to DahrendorI. zarowno pod wzgledem iei
zakresu. iak i konsekwencii dla ogolu spoleczenstwa. Wedlug
Milibanda ruchliwosc ma na ogol .krotki zasieg". czyli odbywa sie
tylko pomiedzy naiblizszymi pozyciami w hierarchii spolecznei.
Ruc hl i wos c o . dl ugi m z a s i e gu" . poz wa l a i a c a os obom
pochodzacym z klasy robotniczei osiagnac poziom elity. wystepuie
bardzo rzadko. Rownosc szans. ktora dla DahrendorIa iest tak
istotna. okazuie sie raczei mitem niz rzeczywistoscia. Miliband
twierdzi zreszta. ze nawet gdyby Iakty byly zgodne z opisem
DahrendorIa. ruchliwosc nie zmienilaby wiele w podzialach
klasowych. System klasowy pozostanie bowiem w gruncie rzeczy
taki sam. nawet gdyby mobilnosc spoleczna byla znacznie wieksza
niz obecnie:
Bardzi ei .meryt okrat yczna" droga kari ery. wyt yczona; w
istnieiacym systemie ekonomicznym. moglaby iedynie zapewnic
wiekszei liczbie osob pochodzenia robotniczego zaimowanie
naiwyzszych szczebli w istnieiacym systemie. Jest to. co prawda.
pozadane. ale nie powoduie przeksztalcenia w inny system*.
Analiza konsekwencii powszechnego prawa wyborczego i
uznania procedur roziemczych w przemysle takze iest inna u
Milibanda i u DahrendorIa. Ten ostatni sklonny iest traktowac owe
zi awi ska i ako bezposredni e skut ki post epu i ndust ri alizacii
akceptowane i popierane przez zyczliwe panstwo. Miliband
twierdzi natomiast. ze sa to osiagniecia uzyskane w trakcie i w
wyniku walki klasowei i ze nadal stanowia zarzewie konIliktu.
Prawo wyborcze rzadko bylo przyznawane bez oporow przez klase
panuiaca. tak samo iak prawo
* Tamze. s. 41.
50
arbitrazu przemyslowego. Czy bomba zostala zatem skutecznie
rozbroi ona? Mi mo odmi ennych punkt ow wyi sci a Miliband i
DahrendorI sa w tei kwestii do pewnego stopnia zgodni. Miliband
akceptuie mianowicie poglad. ze scenariusz przewidywany przez
Marksa dotad nie zostal zrealizowany. W Europie Wschodniei
istnieia iednak spoleczenstwa. w ktorych ortodoksyina doktryna
oIicialna opowiada sie za wprowadzeniem w zycie wytycznych
Marksa. Zwiazek Radziecki. spoleczenstwa Europy Wschodniei
oraz Chiny. a takze wiele innych kraiow na swiecie. rzadzi sie.
wedlug wlasnei opinii. zasadami marksistowskimi.
Na podstawie przytoczonego wyzei cytatu mozna zauwazyc. ze
Miliband dostrzega roznice strukturalne dzielace te spoleczenstwa
od spoleczenstw Zachodu. chocby z tego wzgledu. ze gospodarka
iest w nich zarzadzana przede wszystkim przez panstwo. a nie przez
prywatny kapital. Autor nie podziela iednak opinii. ze stworzony
przez nie socializm stanowi w nailepszym wypadku niekompletna i
znieksztalcona wersie przewidywan Marksa.
Miliband twierdzi. ze dzieki wyraznemu postepowi w porownaniu
do brutalnych stosunkow gospodarczych wczesnego kapitalizmu
zadania podnoszone przez klase robotnicza zostaly na Zachodzie
czesciowo zaspokoione. Na poziomie gospodarczym konIlikt
klasowy iest zazwyczai obszarem oddzialywania silnych naciskow
wywieranych przez przedsiebiorstwa i przez panstwo w c e l u
oddzielenia tzw. stosunkow przemyslowych od konIrontacii
politycznych. Powodzenie zwiazkow zawodowych w mobilizowaniu
.zorganizowanego swiata pracy" czesto prowadzi do ich wlaczenia
sie w istnieiacy uklad. Zwiazki zostaia przeksztalcone w wielkie.
zbiurokratyzowane organizacie zatrudniaiace pelnoetatowych
urzednikow i zaczynaia sie izolowac od wlasnych czlonkow. ktorych
interesy powinny reprezentowac w zakladach pracy.
51
Wiele czynnikow sklada sie zdaniem Milibanda na rownolegly
ki erunek rozwoi u w pol i t yce. Od czas ow Mar ks a par t i e
socialistyczne lub partie pracy zyskaly dosc duza wladze we
wszystkich rozwinietych spoleczenstwach kapitalistycznych. z
waznym i czesto dyskutowanym wyiatkiem Stanow Ziednoczonych.
gdzie uwaza sie iednak. w miare slusznie. ze obrone interesow
swiata pracy obeimuie w calosci program Partii Demokratycznei.
Jednak zadna z t ych part i i ni e doprowadzi l a do zwyci eski ei
rewolucii socialistycznei. Dlaczego? Jedna grupa przyczyn obeimuie
uwarunkowania. ktore pozwalaia partiom socialistycznym zdobyc
skuteczne poparcie w rzadzie. Bardzo czesto iest ono osiagalne
iedynie wtedy. gdy partie te wchodza w koalicie z przewaga
liczebna konserwatywnych rywali. Skutkiem takich porozumien iest
na ogol raczei utrzymywanie istnieiacego porzadku niz iego podwa-
zani e. Jezel i part i e soci al i st yczne dochodza do wl adzy i ako
mnieiszosc. ich dzialalnosc ograniczaia ieszcze inne czynniki. Chcac
osiagnac szerokie poparcie w wyborach. przewaznie musza lagodzic
programy zmiany spolecznei. Po doisciu do wladzy ich biezaca
polityka okazuie sie ieszcze mniei radykalna niz obiecywano w
kampanii wyborczei. ze wzgledu na silny opor usankcionowanych
grup interesow zagrozonych utrata dotychczasowei pozycii lub
przywileiow. Marksisci maia na ten temat rozne zdania. Miliband
iednak sklania sie ku opinii. ze .socializm parlamentarny" iest z
zasady nieskuteczny. radykalna zmiana spoleczna wymaga bowiem
dodatkowego wsparcia ruchow pozaparlamentarnych.
Marks twierdzil. ze rewolucia socialistyczna w rozwinietych
kraiach kapitalistycznych nastapi pod koniec XIX wieku. Cos sie
iednak nie udalo. Mimo to Miliband szuka odpowiedzi w pismach
Ma r k s a . Re I o r mi s t y c z n e t e n d e n c i e z a c h o d n i c h p a r t i i
socialistycznych ksztaltowaly sie pod wplywem przenikaiacei do
nich ideologii. Wedlug Marksa klasa. ktora kontro-
52
luie srodki produkcii i aparat polityczny. kontroluie takze glowne
symbol e i pr zeswi adczeni a spol eczne. W spol eczenstwach
kapitalistycznych wystepuie ziawisko nazywane przez Milibanda
.inzynieria przyzwolenia" (engineering oI consent). polegaiace na
propagowani u wsrod l udnosci ogol nych post aw akcept aci i
istnieiacego stanu rzeczy. W tworzeniu ideologicznego klimatu
sprzyiaiacego kontynuacii kapitalizmu uczestniczy wiele instytucii.
zwlaszcza oswiatowych. Podczas gdy DahrendorI uwaza edukacie
za naiwaznieisze narzedzie likwidacii nierownosci i wspierania
elastycznego. .merytokratycznego" porzadku spolecznego. w oczach
Milibanda oswiata iest glowna przeszkoda na drodze do zmiany
spolecznei. System oswiatowy wlacza sie bowiem w odtwarzanie w
kazdym pokoleniu ogolnych wartosci chroniacych interesy klasy
panuiacei.
Jak iuz wspomnialem. teoria spoleczenstwa przemyslowego iest
iawnym przeciwienstwem pogladow Marksa na temat mozliwosci
radykalnei transIormacii w .spoleczenstwach rozwinietych". Wazna
role w tych pogladach odgrywa przekonanie o zasadniczei iednosci
i ndust r i al i zmu. Skor o spol eczens t wa pr z e mys l owe ma i a
nieodzownie wspolne cechy. zakres przyszlych mozliwosci iest
oczywiscie mocno ograniczony. inaczei mowiac. przyszlosc nie
bedzi e zbyt ni o odbi egac od t eraznieiszosci. Mam nadzieie. ze
argument y przyt oczone w rozdzi al e wst epnym uczul i l y i uz
c z yt e l ni ka na ws z e l ki e t e or i e wyr a z a ne w ka t e gor i a c h
nieuchronnosci. Dotyczy to rowniez pogladow marksistowskich.
ktore sa Iormulowane w ten sposob. Marksisci uwazaia przeciez. ze
r ozpad kapi t al i zmu i zast api eni e go pr zez soci al i zm i est
nieuchronne. W pismach Marksa znaiduia sie rowniez Iragmenty
napisane w tym duchu. Jest to punkt widzenia. ktorego nie mozna
uzasadnic na gruncie logiki ani udowodnic empirycznie. Stoimy
bowiem w obliczu swiata otwartych mozliwosci. a nasza wiedza o
swiecie
53
pomaga owe mozliwosci ksztaltowac. Z pewnoscia istotna iest
iednak ocena. ktora z dwoch przedstawionych tutai perspektyw iest
prawdziwsza. poniewaz ulatwia nam to przewidywanie naibardziei
prawdopodobnych kierunkow rozwoiu swiata i wybor naibardziei
realistycznych opcii oddzialywania na przebieg zmian spolecznych.
-------- 3 ----------
Podzial klasowy i transIormacia
spoleczna
W poprzednim rozdziale przedstawilismy rozmaite problemy. mam
nadzieie. ze niektore z nich wzbudzily ciekawosc czytelnika. lecz ze
wzgledu na brak mieisca nie bede zaglebial sie w szczegoly.
Chcialbym iednak wyroznic trzy podstawowe tematy. Pierwszy to
znaczeni e anal i zy kl as owei we ws pol czesnych badaniach
spoleczenstw przemyslowo rozwinietych. Procesy rozwoiu nie
potoczyly sie zgodnie z zalozeniami Marksa. Czy wolno nam zatem
oglosic. ze iego idee nie maia iuz zadnego znaczenia w analizie
obecnych spol eczenst w. do czego skl ani ai a si e t eor et ycy
spoleczenstwa przemyslowego? To bedzie przede wszystkim
przedmiotem rozwazan ninieiszego rozdzialu. Drugi temat dotyczy
natury panstwa. W teorii spoleczenstwa przemyslowego i
ogolniei w liberalnei teorii politycznei panstwo iest rzecznikiem
interesow calei wspolnoty. Jak zauwaza Miliband. zdaniem Marksa
iest przeciwnie: panstwo iest .panstwem kapitalistycznym". co ozna-
cza. ze w pewnym sensie (ktory. iak sie przekonamy. wymaga
uscislenia) iest wyrazem zasady klasowei. odzwierciedla asymetrie
interesow klasowych. Problemem panstwa zaime sie
55
w koleinym rozdziale. Temat trzeci siega glebiei niz pozostale i
scisle wiaze sie z dyskusia teoretyczna z rozdzialow poprzednich.
Jest to temat dotyczacy mozliwosci transIormacii w dzisieiszym
swiecie. Na pewnym poziomie sa to rozwazania o zywotnosci
proiektu Marksowskiego. Czy mozemy ieszcze realistycznie
wyobr azac s obi e mozl i wos c poi awi eni a s i e s poleczenstw
socialistycznych. ktore beda sie radykalnie roznily od istnieiacych
I or m kapi t al i zmu pr zemys l owego? Na pozi omi e bardzi ei
abstrakcyinym. lecz nie mniei istotnym. temat trzeci zaimuie sie
natura sociologii iako dzialalnosci krytycznei. Zauwazylem iuz
przedtem. ze nauka spoleczna pozostaie w stosunku z gruntu
krytycznym do swoiei materii. czyli zycia ludzi w spoleczenstwie.
Jaka Iorme powinna iednak przybrac owa krytyczna dzialalnosc? W
pewnym sensie cala ksiazka dotyka tego zagadnienia. chcialbym
iednak odniesc sie do niego wprost przy okazii Iormulowania
koncowych wnioskow.
Zmiana od wieku XIX: wladza korporacii
Porownuiac analizy przedstawione przez DahrendorIa i Mili-banda
dl a wi el u sympt omat yczne nie stwierdzamy wiekszych
rozbieznosci w ich pogladach na dziewietnastowieczna Europe.
Obai zgadzaia sie. ze Marksowski obraz dziewietnastowiecznego
kapitalizmu byl w zasadzie poprawny. DahrendorI przyznaie. ze w
tym okresie wlasnosc prywatna i przynaleznosc klasowa byly ze
soba zbiezne i ze czesto obserwowanym ziawiskiem byla walka
klas. Wyraznieisze roznice pomiedzy tymi autorami zaznaczaia sie
pr zy oceni e zmi an. kt or e dokonal y si e w spol eczenst wach
zachodnich w ciagu ostatnich stu lat. Wedlug DahrendorIa sa to
zmiany
56
glebokie. ktore w sposob raczei ewolucyiny niz rewolucyiny
zlikwidowaly kl as owy char akt er kapi t al i zmu w znaczeni u
przyimowanym przez Marksa. Miliband odrzuca te interpretacie i
twierdzi. ze spoleczenstwa zachodnie pozostaly spoleczenstwami
kapitalistycznymi. a analiza klasowa ma podstawowe znaczenie w
zrozumieniu ich Iorm instytucionalnych.
Wszechstronne uiecie calego wieku przemian nie miesciloby sie
oczywiscie w ramach krotkiego rozdzialu. zreszta chyba rowniez w
calei ksiazce. Mozna natomiast przedstawic poparta ilustraciami
e mp i r y c z n y mi o b s z e r n a c h a r a k t e r y s t y k e n a i b a r dziei
Iundament al nych przekszt al cen. Jedna z oczywi st ych cech
spoleczenstw zachodnich w ciagu ostatnich stu lat iest rosnaca
ingerencia panstwa w zycie gospodarcze. a takze w inne sIery
aktywnosci spolecznei. Tym Iaktem zamierzam iednak zaiac sie
dokladniei w nastepnym rozdziale. Waznieisza w t ym mi ei scu
wydaie sie nasilaiaca sie koncentracia gospodarki. zdominowanie
zycia gospodarczego przez ogromne koncerny. Nikt nie neguie. ze w
gospodarkach zachodnich wielkie korporacie zaczynaia odgrywac
coraz bardziei doniosla role. Trudno podac dokladne wartosci.
zwlaszcza iesli chodzi o dane porownawcze z roznych kraiow. W
Stanach Ziednoczonych od poczatku naszego wieku dwiescie
naiwiekszych Iirm produkcyinych zwieksza kazdego roku swoi
udzial w zyskach o 0.5°. Te dwiescie korporacii kontroluie dzisiai
mniei wiecei 3/5 calei produkcii. Podobnie dwiescie naiwiekszych
organizacii Iinansowych odpowiada obecnie za ponad polowe
wszyst ki ch t ransakci i *. Ta ni ewi el ka garst ka t o gi gantyczne
przedsiebiorstwa z oddzialami na calym swiecie.
Poziom koncentracii przemyslu w Wielkiei Brytanii iest wyzszy
niz w Stanach Ziednoczonych. Inne kraie Europy Zachodniei i
Japonia roznia sie znacznie pod wzgledem poziomu
* Michael Useem. The Inner Circle. New York 1984. rozdz. 2.
57
koncentracii. lecz we wszystkich wielkie korporacie odgrywaia
glowna role w dzialalnosci gospodarczei. Przewazaiaca wiekszosc
poteznych koncernow to korporacie publiczne. co oznacza. ze ich
udzialy moga byc kupowane i sprzedawane. Koncerny sa zatem
.wlasnoscia" udzialowcow.
Jakie sa tego konsekwencie? DahrendorI zwraca uwage na osoby
z a i mui a c e s t a nowi s ka . kt or e z a c z e t o ogol ni e na z ywa c
.menedzerskimi". Rozwoi wielkich korporacii przyczynil sie do
podzialow w obrebie klasy kapitalistycznei. iaka istniala w XIX
wieku. Lokowanie akcii w poteznych koncernach ma bardzo istotne
skut ki . Tego rodzai u przedsi ebi orst wa bede odt ad nazywal
.megakorporaciami". Uwaza sie. ze megakorporacie sa .mniei
kapitalistyczne" niz Iirmy charakterystyczne dla okresu rozkwitu
kapitalizmu prywatnych przedsiebiorcow. Dziewietnastowieczny
kapitalizm opieral sie na silnei konkurencii. dlatego glownym
zadaniem kazdei Iirmy byla maksymalizacia zysku. Obecnie
megakorporacie zaimuia w pewnych sektorach gospodarki pozycie
do tego stopnia dominuiaca. ze zdolne sa raczei opanowac rynek niz
sie od niego uzaleznic. Ponadto trzeba zauwazyc. ze Iirmy te staraia
si e pr zede wszyst ki m osi agnac dl ugot r wal y wzr ost . nawet
rezygnuiac z natychmiastowei maksymalizacii zysku. Wydaie sie
np.. ze IBM przywiazuie takie samo znaczenie do utrzymywania
ogolnego rozwoiu. iak do pobudzania wysokiego poziomu zysku. W
iezyku wspolczesnei ekonomii takie przedsiebiorstwa okresla sie
i ako satisIicers (.poszukuiace zadowolenia"). poniewaz dbaia o
satysIakcionuiacy ogolny poziom rentownosci bez maksymalizacii
zysku za wszelka cene.
Powyzsza interpretacia wiaze sie scisle z teza. ze Iormalni
wlasciciele megakorporacii (udzialowcy) nie maia iuz istotnego
wplywu na sprawy przedsiebiorstwa. Wladza przeszla w rece
menedzerow. Poni ewaz menedzer owi e ni e sa .kapi t alistami"
(wlascicielami przedsiebiorstw. ktorymi zarzadzaia).
58
sa bardziei zainteresowani wewnetrzna stabilnoscia administracyina
Iirmy niz poziomem osiaganych zyskow. Niektorzy teoretycy
menedzer yzmu wi dza w t ym wielki przelom. Twierdza. ze
megakorporacie staly sie spolecznie odpowiedzialne i .wrazliwe".
calkiem odmienne od agresywnych i egoistycznych przedsiebiorstw
dziewietnastowiecznych.
Zwol enni cy menedzeryzmu. i ak Berl e. t wi erdza. ze si l na
t endenci a do koncentracii dzialalnosci przemyslowei. chara-
kterystyczna dla wspolczesnei gospodarki Zachodu. nie oznacza
bynaimniei konsolidacii nowei Iormy klasy wyzszei. Koncentracia
korporacii przebiega rownolegle z procesem zanikania istnieiacych
uprzednio Iorm solidarnosci klasowei. Nawiazuiac do tei teorii.
DahrendorI mowi o .dekompozycii klasy rzadzacei". W XIX wieku
istniala iednolita kapitalistyczna klasa panuiaca. lecz oddzielenie
wlasnosci od zarzadzania wraz ze wzrostem megakorporacii
doprowadzilo do iei rozpadu. Od kiedy udzialowcy sa szeroko
reprezentowani wsrod ludnosci. kapitalistyczni .wlasciciele" nie
stanowia iuz iednolitei kategorii. Wlasciciele zostali oddzieleni od
zarzadzaiacych urzednikow. ktorzy sprawuia rzeczywista wladze w
korporaciach. Sami menedzerowie rowniez sa podzieleni ze wzgledu
na loialnosc wobec Iirm. dla ktorych pracuia.
Istnieia iednak istotne powody. aby podwazyc kazdy punkt
powyzszei interpretacii. Opanowanie nowoczesnei gospodarki przez
megakorporaci e ma z pewnosci a znaczace konsekwencie dla
wspol czesnego zyci a gospodarczego. Konsekwenci e t e ni e
odpowiadaia iednak proponowanemu przez menedzeryzm modelowi
zadowalaiacego rozwoiu. Po pierwsze. menedzerysci zwykle
wyolbrzymiaia rozmiary nieskrepowanei konkurencii w dazeniu do
maksymalizacii zysku w dziewietnastowiecznym kapitalizmie.
Pi erwsi przedsi ebi orcy czest o byl i bardzi ei zai nt eresowani
rozbudowa Iirmy w dluzszym okresie niz po prostu czerpaniem iak
naiwiekszych korzysci. Co chy-
59
ba waznieisze. wspolczesne megakorporacie nadal dzialaia zgodnie
z kapitalistyczna zasada konkurencii. choc nie ulega watpliwosci. ze
dzi eki kampani om r ekl amowym i i nnym s r odkom moga
bezposrednio oddzialywac na popyt. Wielkie korporacie bardzo
rzadko zaimuia pozycie .monopolistow" w scislym znaczeniu iako
i edyni producenci t owarow w danym sekt orze gospodarki .
Zazwyczai konkuruia ze soba w ramach gospodarki narodowei. a w
dzisieiszych czasach przede wszystkim rowniez na plaszczyznie
miedzynarodowei. Nacisk konkurencii oraz dazenie do utrzymania
iak naiwiekszego marginesu oplacalnosci sa czesto bardzo silne.
Nawi asem mowiac. podeiscie menedzerskie bylo naibardziei
popularne w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych. kiedy
zachodni przemysl znaidowal sie w Iazie stalego wyraznego wzrostu
bez szczegolnych zaklocen. Koleiny kryzys gospodarczy w nas-
tepnych latach oraz rosnace znaczenie rodzimych producentow.
lokuiacych kapital w kraiach slabiei uprzemyslowionych o nizszych
kosztach robocizny. stworzyly zasadnicze przeszkody w zachowaniu
rentownosci megakorporacii w niektorych sektorach gospodarki.
Tylko niewiele z nich moze utrzymac zadowalaiace tempo rozwoiu.
Powyzsze rozwazania wiaza sie z charakterem i skutkami
rozdzialu pomiedzy wlasnoscia a zarzadzaniem. Nainowsze czasy
zakwest i onowal y sl usznosc t wi er dzeni a menedzer yst ow o
rozproszeniu udzialow w megakorporaciach oraz przewidywania
utraty kontroli nad czescia kapitalu wskutek owego rozproszenia.
Wlasciciele stosunkowo niewielkich pakietow moga w kazdym
przypadku zapewni c sobi e skut eczna kontrol e nad pol i t yka
korporacii. iesli pozostala wlasnosc kapitalu iest podzielona.
Waznieisze iednak iest spostrzezenie. ze interesy menedzerow sa
znacznie blizsze interesom wlascicieli. niz postuluia to zwolennicy
menedzeryzmu. Wiekszosc menedzerow zaimuiacych naiwyzsze
stanowiska w Iirmie posia-
60
da znaczne udzialy. ktore czesto maia podstawowe znaczenie w
kategoriach absolutnych. nawet gdy nie sa zbyt duze w stosunku do
ogolnego maiatku wielkiei korporacii. Ich interesy maia zatem
charakter .kapitalistyczny" w podwoinym znaczeniu. Po pierwsze.
menedzerowie sa ogolnie zainteresowani koniunktura na rynku
papierow wartosciowych. tak samo iak inni posiadacze kapitalu. a
po drugie. ich dzialalnosc w sIerze megakorporacii odbywa sie w
ramach przedsiebiorstwa kapitalistycznego*.
Przedstawiona analiza nie stanowi raczei poparcia dla tezy. ze
iednolita dziewietnastowieczna klasa kapitalistyczna ustapila
mi ei sca zrozni cowanym grupom. dl a kt orych poi eci e .kl asa
dominuiaca" nie znaiduie zastosowania. Oczywiscie. zawsze iest
mozliwe przesadne podkreslanie iednosci klas. zarowno panuiacei.
iak i podporzadkowanei. Musimy iednak pamietac. ze np. tradycyini
wlasciciele ziemscy zachowali w XIX wieku wiodaca pozycie
gospodarcza w wielu spoleczenstwach zachodnich. Z pewnoscia
podzielilo to wyzsza klase przynaimniei w takim samym stopniu iak
dzisieiszy podzial na .menedzerow" i .kapitalistow". Istotne sa
rowniez dwa inne czynniki podzialu. Jeden z nich to trwaiace nadal
wyrazne ni erownosci w dyst rybuci i dobr w spoleczenstwach
kapi t al i st ycznych. Choc pomi edzy poszczegol nymi krai ami
zachodza pewne r ozni ce. we wszyst ki ch i ednak ni ewi el ka
mnieiszosc ludnosci posiada zupelnie nieproporcionalne ilosci
ogolnych zasobow materialnych. Wlasnosc mnieiszosci przewaza
ieszcze bardziei. iesli wezmiemy pod uwage tylko akcie i udzialy. a
ni e sume wszyst ki ch dobr mat er i al nych. Dr ugi czynni k t o
ruchliwosc spoleczna. a raczei iei brak. o czym swiadczy sklad grup
elitarnych. Wnioski Milibanda wydaia
* Wiecei na ten temat w ksiazce Edwarda S. Hermana. Corpbrate Control. Corporate Power.
Cambridge 1981.
61
sie blizsze rzeczywistosci niz spostrzezenia DahrendorIa. Choc
ruchliwosc moze wystepowac na nizszych poziomach systemu
klasowego. szanse osob niskiego pochodzenia na dotarcie do
naiwyzszych sIer sa naprawde niewielkie.
.Instytucionalizacia konIliktu klasowego"
Co sie zatem dzieie z klasa robotnicza. ktora Marks okreslil w
swoiei slynnei wypowiedzi iako .grabarze kapitalizmu"? Sto lat
pozniei grob nadal iest plytki. a iego przyszli uzytkownicy. iesli
nawet nie sa iuz w rozkwicie pierwszei mlodosci. lo w kazdym razie
nie wydaia sie powaznie zagrozeni bliska smiercia. Dlaczego nie
dokonala sie rewolucyina transIormacia kapitalizmu? Przekonalismy
sie przeciez. ze autorzy. ktorzy w innych kwestiach maia calkowicie
odmienne poglady. dostrzegaia iednak slusznosc przynaimniei
podstawowych elementow teorii Marksa w kontekscie XIX wieku.
Odpowiedz na powyzsze pytanie. a raczei perspektywa. iaka nasuwa
sie w zwiazku z odpowiedzia. zalezy w dosc duzym stopniu od
interpretacii poiecia .instytucionalizacia konIliktu klasowego".
Uialem wyrazenie w cudzyslow. poniewaz chcialem podkreslic. ze
iest w nim cos podeirzanego. Niewatpliwie iednak zwraca nasza
uwage na procesy. w ktorych klasa robotnicza zdaie sie wlaczac w
system kapitalistyczny. zamiast stwarzac dla niego rewolucyina
alternatywe.
Wyrazenie .instytucionalizacia konIliktu klasowego" iest czesto
st osowane przez t eoret ykow spol eczenst wa przemysl owego.
poniewaz w miare dokladnie opisuie ieden z wyroznianych przez
nich aspektow. Autorzy ci uwazaia. ze walka klasowa o charakterze
otwartym i destrukcyinym iest charakterystyczna dla wczesnych Iaz
rozwoiu kapitalizmu przemy-
62
slowego. Rozwoi akceptowanych lub uregulowanych zasad arbitrazu
przemyslowego sluzy lagodzeniu skrainosci konIliktu klasowego.
przeksztalcaniu go w .konIlikt przemyslowy". Robotnicy moga teraz
otrzymywac spory kawalek przemyslowego ciastka. poniewaz maia
otwarte drogi do realizacii swoich interesow ekonomicznych. Dostep
do praw konkurencii przemyslowei uzupelnilo nabycie praw
politycznych w panstwie. Przyimuiacy ten punkt widzenia odwoluia
sie do historii ruchu robotniczego. ktory pod koniec XIX i na
poczatku XX wi eku byl sci sle zwiazany z doktryna Marksa.
stopniowo i ednak odr zuci l pos t awe r ewol ucyi na na r zecz
reIormizmu. Jako przyklady podaie sie czesto niemiecki i szwedzki
ruch robotniczy. Socialdemokratyczna Partia Niemiec (SPD) stala
sie pod koniec XIX wieku pierwsza masowa partia polityczna. ktorei
program opieral sie na haslach marksizmu. Od poczatku pierwszei
woiny swiatowei wiekszosc czlonkow SPD glosowala iednak za
popar ci em ni emi ecki ego wysi l ku woi ennego i st opni owo
przechodzila na pozycie prorzadowe. Partii zalezalo bowiem na
wyeliminowaniu rewolucyinei lewicy tych. ktorzy nie zgadzali
sie z linia programowa wiekszosci. Po krwawym rozstrzygnieciu z
udzialem uzbroionei policii. porzuciwszy kierunek rewolucyiny.
SPD pozostala w nastepnych latach przede wszystkim partia reIorm
spolecznych. W sIerze przemyslowei natomiast robotnicy niemieccy
z naimnieisza liczba straikow w swiecie uprzemyslowionym byli
swego rodzaiu modelowym przykladem ustepliwosci ludzi pracy.
Rozwoi niemieckiego ruchu robotniczego trudno iednak uznac za
typowy dla spoleczenstw zachodnich iako calosci. tak samo zreszta
i a k ogol ni e i droge przemi any part i i gl oszacei hasl a
rewolucyine w partie reIormistyczna. Istnieia bowiem w tym
z a kr e s i e z a s a dni c z e r oz ni c e pomi e dz y s pol e czenstwami
kapitalistycznymi. Z iednei strony sa spoleczen-
63
stwa (iak Stany Ziednoczone i Wielka Brytania). w ktorych
elementy rewolucyine w ruchu robotniczym sa wyraznie stlumione.
a marksizm iako przedmiot rozwazan i program polityczny nie
odgr ywa wi ekszei r ol i . Z dr ugi ei st r ony mamy ni e mni ei
przykl adow. w kt or ych r uch r obot ni czy ma s i l ne t r adycie
rewolucyine w przeszlosci i w czesci zachowal swoi charakter do
dzis. W tei kategorii mieszcza sie Francia i Wlochy. Roznice
wskazui a. ze wl aczeni e w syst em kl asy robot ni czei nie iest
ziawiskiem iednolitym. Doirzewanie kapitalizmu nie umacnia
rewolucyinego proletariatu. ale rowniez klasa robotnicza nigdzie nie
staie sie ulegla .czescia systemu".
Nie ulega watpliwosci. ze brak rewolucyinei transIormacii na
Zachodzie iest blisko zwiazany z Iaktami wskazywanymi przez
DahrendorIa i i nnych. Jedna z nai l epszych anal i z t ego. co
DahrendorI i autorzy o podobnych pogladach przedstawiali w
obszernych wywodach. iest opracowanie T.H. Marshalla sprzed
mniei wiecei trzydziestu lat*. Wedlug Marshalla konIlikty klasowe.
charakterystyczne dla XIX wieku byly coraz i bardziei lagodzone
przez stopniowy rozwoi trzech typow .praw obywatelskich". ktore
nazywa: cywilnymi. politycznymi i socialnymi. Pierwsze. czyli
cywilne prawa obywatelskie obeimuia Iormalna rownosc wobec
prawa. zespol regul gwarantuiacych udzial w systemie prawnym.
Drugie to przede wszystkim powszechne prawo wyborcze oraz
prawo do tworzenia partii politycznych. Trzecie stanowia prawa do
konkurencii przemyslowei i opieki spolecznei zapomog dla
bezrobotnych. zasilkow chorobowych itp. Marshall twierdzi. ze
kazdy typ obywatelstwa stanowi podstawe rozwoiu pozostalych.
Formalne uprawnienia. wedlug ktorych kazdy obywatel iest .wolny i
rowny" wobec prawa. zostaly wprowadzo-
*T.H. Marshall. Citiz.enship and Social Class. w: Class. Citiz.enship and Social Deve/o/iHiew.
Westport 1973(1 wyd. 1950).
64
ne w stosunkowo wczesnych Iazach tworzenia sie kapitalizmu. Bez
nich (iako przeciwienstwa zroznicowanych praw i obowiazkow dla
roznych stanow w Ieudalizmie) poszerzenie praw obywatelstwa
politycznego nie byloby mozliwe. Upowszechnianie sie praw
politycznych przyczynilo sie z kolei w znacznym stopniu do
ograniczenia wladzy klasy kapitalistycznei poprzez zezwolenie
robot ni kom na organi zowani e si e pol i t yczne w cel u obrony
wlasnych int er esow w sI er ze par l ament ar nei . Rosnaca si l a
polityczna klasy robotniczei w polaczeniu z prawami cywilnymi
umozliwila konsolidacie uznawanych sposobow rozwiazywania
zbiorowych sporow w przemysle. Wedlug Marshalla szczegolne
znaczenie praw politycznych klasy robotniczei polegalo iednak na
t wor zeni u zr ebow nowoczesnego .panst wa dobr obyt u". W
rezultacie procesy te wyraznie zmienily zarowno role podzialow
klasowych. iak i sama nature podzialu klasowego. W ciagu ostatnich
stu lat. iak twierdzi Marshall. .obywatelstwo i kapitalistyczny
system klasowy byly w stanie woiny"*. Co wiecei. to pierwsze
okazalo sie zwyciezca. iednak iego triumI nie iest calkowity.
al bowi em wal ka kl asowa ni e st anowi i uz zagrozenia ustroiu
kapitalistycznego.
Sadze. ze w tym. co mowi Marshall. iest duzo prawdy. iednak nie
mozna zaakceptowac iego pogladow bez kilku dosc istotnych
zastrzezen. Pierwsze dotyczy znaczenia praw cywilnych. Marshall
niedostatecznie podkresla brak rownowagi w relacii pomiedzy
pracownikiem naiemnym a .burzuazyinymi stosunkami prawnymi".
Jak do pewnego stopnia dostrzegal iuz Marks. uwolnienie z wiezow
z o b o wi a z a n I e u d a l n y c h o z n a c z a l o w p e wn y m s e n s i e
podporzadkowanie mas wladzy kapitalu. Pierwsi przedsiebiorcy
kapitalistyczni byli zainteresowani tworzeniem zasobow .wolnei".
czyli dostepnei sily
* Tamze. s. 84.
65
roboczei . kt ora mogl i dowol ni e wynai mowac l ub zwal ni ac.
Kapitalistyczna umowa o prace zaimuie centralne mieisce w analizie
Marksa i bezposrednio wiaze sie z iego teoria panstwa. Formalnie
umowa ta zaklada .wolnosc" iednostek. nie zwiazanych ze soba
Ieudalnymi stosunkami poddanstwa; zaleznosc iest wylacznie
ekonomiczna. powstala na zasadzie zawieranei dobrowolnie umowy.
Owa wol nos c w r z e c z ywi st osci i ednak zwi eksza wl adze
pracodawcow nad pracownikami. Pozbawieni wlasnosci robotnicy
sa bowiem nieuchronnie uzaleznieni od wyplacanych zarobkow
pozwal ai acych i m przezyc. Prawa cywi l ne bedace podst awa
wolnosci zawierania umow nie zapewniaia robotnikom zadnego
Iormalnego wplywu na przebieg wykonywanei pracy. Mowilem iuz
w po- i przednim rozdziale. ze wedlug Marksa iest to podstawowe
ograniczenie systemu demokracii parlamentarnei. Prawa po- I
lityczne przyznawane kazdemu iako obywatelowi nie obeimuia sIery
pr zemysl owei . czyl i t ego obszar u. w kt or ym pr zei awi a si e
naiwieksza czesc zyciowei aktywnosci ludnosci.
W tym mieiscu nasuwa sie koleine spostrzezenie. Opisywane
przez Marshalla upowszechnienie praw obywatelskich nastapilo nie
tylko dzieki dzialalnosci wspanialomyslnego panstwa. ale (iak
zauwaza Miliband) musialo zostac czynnie wywalczone. Warto tutai
powt or zyc uwagi poczyni one na wst epi e ksi azki . To ni e
.obywatelstwo i system klasowy¨ iako takie walcza ze soba. lecz
raczei kazda ze stron wyraza czynne zaangazowanie podmiotow w
i nst yt uci onal ny kont ekst rozwo i u wc z esnego kapitalizmu.
Stanowisko Marksa odpowiednio przepracowane w dalszym
ciagu iest podstawa do analizy tych procesow i ich skutkow.
Krzyzowanie sie praw cywilnych. politycznych i socialnych to
powod trwaiacego konIliktu klasowego; prawa te nie sa po prostu
koleinymi Iazami lagodzenia nierownosci klasowych. ale do dzisiai
po-
66
zostaia w centrum nieprzerwanych konIliktow. Rozszerzanie sie
praw obywatelskich iest w glownei mierze wynikiem ruchow
robotniczych wchodzacych w spor z pracodawcami i z panstwem.
Analize Marshalla mozemy zreinterpretowac w nastepuiacy sposob.
Wzrastaiacy udzial robotnikow w zwiazkach zawodowych mozna
potraktowac iako reakcie .obronna" klasy pracuiacei. zwiazanei
kapitalistyczna umowa o prace. na brak mozliwosci wywierania
nacisku. Nie maiac Iormalnych praw uczest ni ct wa w sIerze
pr odukci i . r obot ni cy pr obui a r oznych sposobow odmowy
wspol dzi al ani a. posl ugui ac si e spel ni ana ni eki edy gr ozba
zbiorowego zaprzestania pracy w celu uzyskania pewnei kontroli
nad iei warunkami. W wielu kraiach. pisze Miliband. uznanie
dopuszczal nych Iorm rozwiazywania sporow przemyslowych
nastapilo dopiero po wielu. nieiednokrotnie gorzkich i krwawych
walkach ruchow robotniczych. To samo dotyczy na ogol praw
politycznych. Powszechne prawo wyborcze. w wiekszosci kraiow
wprowadzone dopiero w XX wieku. bylo niechetnie uznawane przez
rzady w obliczu zagrozenia woiennego. aby zmobilizowac ludnosc
do walki z wrogiem.
To. co Marshall nazywa .panstwem dobrobytu" (o ktorym wiecei
w kol ei nym r ozdzi al e) . Dahr endo r I o k r e s l a i a k o . p o s t -
kapitalistyczny" ustroi przemyslowy. Ja proponuie ieszcze inne
spoirzenie. Spoleczenstwa zachodnie z pewnoscia bardzo sie
zmienily od czasow Marksa zmiana ta iest w zasadniczei mierze
wlasnie rezultatem konIliktu klasowego pozostaly iednak
.kapitalistyczne". Spoleczenstwa zachodnie sa kapitalistyczne
wedlug nastepuiacych kryteriow: (l) produkcia dla zysku z przewaga
prywatnei wlasnosci kapitalu stanowi glowna si l e napedowa
systemu gospodarczego; (2) posiadanie prywatnei wlasnosci.
zwlaszcza kapitalu. zostaie rozdzielone bardzo nierownomiernie; (3)
konIlikt klasowy ma w dalszym cia-
67
gu pierwszorzedne znaczenie zarowno w gospodarce. iak i w
pol i t yce. Spol eczenst wa kapi t al i st yczne sa spol eczenst wami
klasowymi.
Okazuie sie zatem. ze pisma Marksa nadal odgrywaia kluczowa
role przy analizie tych spoleczenstw. choc nie oznacza to bynaimniei.
ze dzielo Marksa lub iego kontynuatorow mozna bezkrytycznie
zaakceptowac. Dokonane przeze mnie przeciwstawienie teorii
spoleczenstwa przemysl owego marksi zmowi i est uzyt ecznym
uproszczeniem obeimuiacym naiwaznieisze problemy wspolczesnei
sociologii. Ponizei bede si e st aral i ednak dowi esc. ze czasem
konieczne iest uwolnienie od kazdego z tych przeciwstawnych stylow
analizy.
Nowe klasy. nowe technologie
Jedna z naibardziei charakterystycznych i naiszerzei dyskutowanych
zmian. iakie dokonaly sie w systemach klasowych 1 spoleczenstw
zachodnich w minionym stuleciu. iest relatywny I wzrost liczby
pracowni kow .umysl owych". t zw. bi al ych kol ni erzy k o w w
porownaniu z pracownikami .Iizycznymi". czyli tzw. niebieskimi
kolnierzykami. Wedlug danych ze spisow ludnosci w Stanach
Zi ednoczonych l i czba osob wykonui acych 1 zai eci a .bi al ych
kolnierzykow" iest obecnie wyzsza niz .niebieskich kolnierzykow".
W innych kraiach wzgledny udzial .bialych kolnierzykow". iak
wykazuia statystyki rzadowe. iest wprawdzie nieco nizszy. iednak
zaznacza sie podobna tendencia.
Statystyki te zdaia sie calkowitym zaprzeczeniem Marksowskich
przewidywan dotyczacych rozwoiu spoleczenstw kapitalistycznych.
Marks sadzil bowiem. ze ogromna wiekszosc ludnosci iest skazana na
wykonywanie rutynowych prac Iizycz-
68
nych; drobny kapital w duzei mierze zaniknie. a nieliczna klasa
wielkich kapitalistow znaidzie sie po przeciwnei stronie ogromnych
mas pr ol et ar i acki ch. Sa i ednak u Mar ksa I r agmenty. ktore
zaprzeczaia tak prostei prognozie. Naibardziei znany wskazuie na
.nieustanny wzrost liczebnosci klas srednich. ktore znaiduia sie
posrodku. miedzy robotnikami z iednei strony a kapitalistami i
wlascicielami ziemskimi z drugiei"*. Wypowiedz ta iest iednak
sIormulowana w kontekscie polemicznym. a iei implikacie nie sa
wyiasnione. Wielu niemarksistow traktuie wzrost zatrudnienia
.bialych kolnierzykow" i ako gl owny argument podwazai acy
Marksowska anal i ze st ruktury klasowei kapitalizmu. Badania
naukowe prowadzone w roznych kraiach wykazuia na ogol. ze
.biale kolnierzyki". albo tzw. nowa klasa srednia. w mnieiszym
stopniu angazuie sie w ruch zwiazkowy i wyznaie inne wartosci i
postawy. Niektorzy autorzy twierdza. ze relatywny wzrost liczby
.bialych kolnierzykow" iest oznaka poiawienia sie spoleczenstwa
klasy sredniei. Marks przewidywal. ze spoleczenstwo bedzie coraz
bardziei podzielone na dwie walczace klasy. Tymczasem rozwoi
klasy sredniei stal sie czynnikiem stabilizuiacym. powoduiac
kurczeni e si e kl asy robot ni czei t o prol et ari at i est raczei
wchlaniany przez klase srednia niz odwrotnie.
Marksisci w przekonuiacy sposob krytykuia te argumentacie.
Dwa czynniki sugeruia ostroznosc w interpretacii przytoczonych
wyzei danych. zaczerpnietych z oIicialnych statystyk. Po pierwsze.
wiele zaiec .bialych kolnierzykow" ma charakter ruty nowy. a
nawet zmechanizowany; wieksza liczba nierobotniczych stanowisk
pracy i est eIekt em prac bi urowych. Znaczna czesc zawodow
zaliczanych w spisach ludnosci do .bialych kolnierzykow" nie rozni
sie wyraznie od prac
* Karl Mara. Kapital. t. 4: Teorie wartosci dodatkowei. przel. J. Maliniak. Warszawa 1967. cz. 2. s.
677.
69
Iizycznych i nie wymaga zadnych szczegolnych kwaliIikacii poza
podstawowym wyksztalceniem. Dziewietnastowieczny .urzednik"
t o p r o I e s i o n a l i s t a z a i mu i a c y s t a n o wi s k o we wl a dzach
administracyinych. W dzisieiszym systemie zawodowym i est o
wiele wiecei zaiec .urzedniczych". iednak praca urzednika zostala
zredukowana do stereotypowych i malo wymagaiacych zadan. ktore
bynai mni ei ni e dai a przywi l ei ow wl adzy. Po drugi e. wzrost
zatrudnienia w zawodach urzedniczych wiaze sie z rosnaca liczba
kobi e t pode i mui a c yc h pr a c e na ni z s z yc h s t a nowi s ka c h
.umyslowych". W wiekszosci kraiow zachodnich kobiety stanowia
przewazaiaca czesc osob zatrudnionych w zawodach urzedniczych
(a t akze usl ugowych. np. iako sprzedawcy). Prace umyslowe
zdominowane przez kobiety sa na ogol zupelnie inne niz te. przy
ktorych zatrudnia sie mezczyzn. Sa to zazwyczai zaiecia naibardziei
zrutynizowane. o niskim bezpieczenstwie zatrudnienia i niewielkich
perspektywach kariery. Kobiety pracuiace w takich zawodach nie
zaliczaia sie do rozrastaiacei sie zamoznei. nowei klasy sredniei.
przeciwnie naleza do grupy. ktora nazwalem podklasa sektora
.bialych kolnierzykow"*. Kobiety sa przedmiotem podwoinego
wyzysku ( pat r z r ozdzi al 6) : dyskr ymi nowane w syst emi e
zatrudnienia. musza tez zazwyczai brac na siebie lwia czesc zaiec
zwiazanych z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci.
Niektorzy autorzy doszli do wniosku. ze w ten sposob potwierdza
sie Marksowska prognoza poglebiaiacei sie .proletaryzacii" sily
roboczei. Tylko iednak niewielu wspolczesnych podziela ten poglad.
Wiekszosc uznaie. ze nowa klasa srednia nie iest wprawdzie tak
duza. iak zaklada sie w naiwnei interpretacii statystyk ludnosci. lecz
mimo to stanowi element
* Anthony Giddens. The Class Stnicture oIlhe Achanced Societies. London 1979. s. 288.
70
komplikacii w kapitalistycznych stosunkach klasowych. .Biale
kolnierzyki". pracuiace w wolnych zawodach. na kierowniczych
stanowiskach w gospodarce lub administracii. wykazaly. ze moga
s t a c s i e z n a c z a c a s i l a p o l i t y c z n a we ws p o l c z e s nych
spoleczenstwach. Marks mial z grubsza racie. gdy spodziewal sie
upadku wlascicieli drobnego kapitalu drobnych przedsiebiorcow.
kupcow itp.. czyli .dawnei klasy sredniei". Jednak. aby docenic
wplywy nie posiadaiacei wlasnosci nowei klasy sredniei. nalezy
odrzucic niektore sIormulowania Marksa. Takie iest przynaimniei
moie zdanie. Trzeba zreszta uczciwie zauwazyc. ze niektorzy
wspolczesni autorzy marksistowscy probuia przeprowadzac analize
nowei klasy sredniei. uwazaiac ia za blizsze Marksowi. niz wedlug
mnie iest to mozliwe*.
Nowe kl asy. nowe t echnol ogi e. Wi elu wybitnych autorow.
niektorzy bliscy stanowisku Marksa. wiekszosc iednak bardzo od
ni ego odl egl a. zwr aca uwage na ni ekt or e r odzai e zmi an
t echnol ogi cznych i ako szczegol ni e i st ot ne w kszt al t owani u
aktualnych kierunkow rozwoiu spoleczenstw kapitalistycznych.
Naislynnieisza z tych koncepcii glosi. ze wchodzimy w ere. ktora
ni e i est i uz zdomi nowana przez przemysl Iabryczn y i a k w
przeszlosci. lecz przez .technologie inIormacyina". Autorzy ci nie
mowia wiec o .spoleczenstwie postkapitalistycznym". ale o
.spoleczenstwie postindustrialnym"**. Rola. iaka odgrywa nauka w
nowoczesnei produkcii. powszechne zastosowanie komputerow. a
ostatnio technologii mikroukladow. beda mialy wedlug nich bardzo
glebokie konsekwencie dla dotychczasowego porzadku spolecznego.
Konsekwencie takie sa rzeczywiscie prawdopodobne.
* Zobacz np. E.O. Wright. Class. Crisis and the State. London 1978. rozdz. 3. ** Dwie rozne wersie tei
idei porownai w: Daniel Bell. The Corning oI Post-lndustiial Society. New York 1973; Alain Touraine.
The Post-Industrial Society. New York 1971.
71
choc technologia mikroukladow iest tak swieza. ze iei rezultaty sa
na razie raczei nieuchwytne. Z pewnoscia ogloszenie .drugiei
rewolucii przemyslowei" iest co naimniei przedwczesne. Co wiecei.
nasuwaia sie zastrzezenia wobec idei. ze industrializm iest obecnie
zast epowany przez nowy t yp spoleczenstwa. a zatem ustroi
.post i ndust ri al ny" bedzi e zupel ni e i nny ni z spol eczenst wa
wspolczesne. Oto niektore naibardziei przekonuiace argumenty
krytyczne:
1. Wyobrazenie spoleczenstwa postindustrialnego oznacza
kontynuacie technologicznego determinizmu. ktory kryie sie w
ramach teorii spoleczenstwa przemyslowego. Jak iuz podkreslalem.
powinnismy wystrzegac sie wszystkich typow determinizmu. iakie
moga odnosic sie do spraw ludzkich. Zadnei technologii nie mozna
prawidlowo zbadac w oderwaniu od ram spolecznych. w ktorych sie
zawiera. W spoleczenstwach zachodnich ramy te maia naiwyrazniei
charakter kapitalistyczny.
2. Niektorzy autorzy sugeruia. ze nieuchronne poiawienie sie
spoleczenstwa postindustrialnego zapowiada poiawienie sie nowei
kl asy rzadzacei . kt orei wl adza bedzi e si e opi erac raczei na
kontrolowaniu inIormacii niz na wlasnosci. Poglad ten w istocie nie
iest nowy. mozna sie go doszukac iuz na poczatku XIX wieku.
Wedlug Saint-Simona. na przyklad. wylaniaiace sie .spoleczenstwo
przemyslowe" mialo byc kierowane wspolnie przez naukowcow i
ekspertow technicznych. Nigdy to iednak nie nastapilo i mimo
dzisieiszych postepow technologii inIormacyinei raczei nie nastapi.
3. Zmiany spoleczne i ekonomi czne zwi azane z nowymi
technologiami nalezy rozpatrywac w kontekscie swiatowym. co
sprobui emy wyi asni c w kol ei nych rozdzi al ach. Duza czesc
przemyslu wytworczego. dostarczaiaca kraiom Europy Zachodniei
znaczacei ilosci towarow. iest obecnie zlokalizowana poza tymi
spoleczenstwami.
72
Pierwsze mieisce wsrod takich zewnetrznych producentow
zaimuie Japonia. ktora wychodzac ze stosunkowo slabei pozycii
ekonomicznei. stala sie trzecim kraiem (po Stanach Ziednoczonych i
ZSRR). iesli chodzi o wartosc dochodu narodowego brutto. Obecnie
Japonia eksportuie znacznie wiecei t owarow. ni z i mport ui e.
wykazuiac dwukrotnie wyzsza stope inwestycii i tempo wzrostu niz
Stany Ziednoczone. Zaczyna tez odgrywac wiodaca role w galeziach
przemyslu zdominowanych niegdys przez kraie Zachodu.
Japonczycy skutecznie zaatakowali czolowa pozycie nalezaca do
Stanow Ziednoczonych w .podstawowych" galeziach przemyslu. iak
produkcia stali i budowa okretow. Japonia stala sie swiatowym
liderem. wyprzedzaiac Stany Ziednoczone i Niemcy w produkcii
samochodow. Wielka Brytanie i Holandie w produkcii sprzetu
elektronicznego. Niemcy i Szwaicarie w produkcii aparatow
IotograIicznych. zegarkow i przyrzadow optycznych*. Pozycii
Japonii zagraza z kolei szybki rozwoi gospodarczy innych kraiow
Wschodu. zwlaszcza Hongkongu. Taiwanu i Korei Poludniowei.
Jak powiemy w ostatnim rozdziale (s. 159-164). przesuniecia te
nie przyczyniaia sie w wiekszym stopniu do zmiany zasadniczych
ni er ownosci pomi edzy bar dzi ei i mni ei upr zywileiowanymi
obszarami swiata. Sluza natomiast integracii kraiow Zachodu w
warunkach coraz bardziei zlozonego miedzynarodowego podzialu
pracy. Spodziewane nadeiscie spoleczenstwa postindustrialnego
mozna chyba lepiei opisac iako przestawienie gospodarki swiatowei.
w wyni ku kt orego krai e kapi t al i st yczne ut worza .cent rum"
administracyine swiatowego systemu ekonomicznego (ktory. co
prawda. moze ulec glebokim przeobrazeniom).
*Ezra F. Vogel. Japan as Number One: Lessom Ior America. Cambridge 1979.
73
Koniec klasy robotniczei?
Maiac powyzsze na uwadze. musimy powaznie potraktowac poglad.
ze w spoleczenstwach zachodnich dokonuia sie istotne przemiany w
st rukt urze kl asowei i w samei nat urze pracy. To prawda. ze
upowszechnianie sie technologii inIormacyinei bedzie coraz bardziei
zmi eni ac charakt er pracy wykonywanei przez wi el u l udzi i
przyczyniac sie do wzrostu bezrobocia. Trzeba iednak zauwazyc. ze
w wielu kraiach intensywny wzrost liczby bezrobotnych w ostatnich
latach iest skutkiem przewleklei recesii. iaka w duzym stopniu
opanowala gospodarke swiatowa. W obliczu tych ziawisk czesto
przyznaie sie. ze kraie uprzemyslowione iuz nigdy nie wroca do
gospodarki .pelnego zatrudnienia". ktora naibardziei mogly sie
poszczycic w latach szescdziesiatych. Rycina 1 obrazuie zmiany po-
ziomu bezrobocia w kilku spoleczenstwach zachodnich.
Przewiduiac utrzymywanie sie wysokiei stopy bezrobocia.
zaproponowano liczne mniei lub bardziei spekulatywne interpretacie
ki er unkow r ozwoi u st r ukt ur y kl asowei kr ai ow zachodnich.
Naiciekawsza wydaie sie prowokacyina teoria wspolczesnego autora
Irancuskiego Andre Gorza*. Piszac raczei z pozycii radykala niz
konserwatysty. Gorz przyznaie iednak. ze Marksowska wizia
rewolucyinei transIormacii kapitalizmu iest iuz dzisiai martwa.
Zami ast obal eni a syst emu kapitalistycznego przez proletariat
obserwuiemy. iak doirzewanie kapitalizmu przyczynia sie do
ograniczenia roli klasy robotniczei. Gorz zgadza sie z twierdzeniem.
ze liczba .niebieskich kolnierzykow" w stosunku do .bialych
kolnierzyk o w" c i a g l e ma l e i e . Zwr a c a i e d n a k u wa g e n a
oddzialywanie technologii inIormacyinei. ktora. iego zdaniem.
doprowadzi nie tylko do wyeliminowania wielu dotychczasowych
prac
* Andre Gorz. Fuiewell to the Working Class. London 1982.
74

Ryc. 1. Bezrobocie w kilku kraiach w latach ! 973-1983 (wyrazone w procentach
czynnei sily roboczei) Zrodlo: SocialTremls. London 1985.
Iizycznych. ale rowniez bardziei rutynowych zaiec .bialych
kolnierzykow".
Krytyka marksizmu u Gorza rozni sie zatem bardzo istotnie od
stanowiska reprezentowanego przez DahrendorIa. Marks uwazal. a
przynaimniei tak interpretuie go Gorz. ze perspektywa stworzenia
pr zez kl ase r obot ni cza spr awi edl i wego i humani t ar nego
spoleczenstwa opiera sie na produkcii dodatkowei. ktora i e st
mozliwa dzieki kapitalizmowi przemyslowemu. Nowoczesny
przemysl wytwarza moce produkcyi-
75
ne. dzieki ktorym mozna uzyskac znacznie wiecei dobr. niz iest to
niezbedne do zaspokoienia podstawowych ludzkich potrzeb. W
produkcii dodatkowei widzimy zapowiedz wyzwolenia od pracy
przymusowei; praca stanie sie celem samym w sobie. droga do
samorealizacii. ktora obiecuia wytworcy. Gorz przyznaie iednak. ze
st opni owa ewol uci a kapi t al i zmu cal kowi ci e przekresl i l a t e
oczekiwania. Wprowadzenie praktyki scislei kontroli pracy przez
zarzadzaiacych stlumilo wszelkie wyobrazenia robotnikow o iei
potenciale tworczym. Wiele dzisieiszych Iabryk. polaczonych pro-
cesami produkcyinymi obeimuiacymi kilka kontynentow (patrz s.
161-163). dawno iuz przestalo pelnic Iunkcie glownych osrodkow
Iormulowania polityki i wydawania decyzii. W epoce zlozonych
technologicznie i globalnych procesow produkcii. iedyna wladza.
iaka moga dysponowac robotnicy w mieiscach produkcii. iest
wladza negatywna. czyli mozliwosc blokowania do pewnego stopnia
polityki i iniciatyw kadry zarzadzaiacei.
Gorz zauwaza i ednak. ze t e same t rendy. kt ore podai a w
watpliwosc Marksowski punkt widzenia. stwarzaia nowe mozliwosci
realizacii pewnych bliskich mu wartosci. .Teraz chodzi o to pisze
Gorz aby wyzwolic sie od pracy przez odrzucenie iei natury.
tresci. koniecznosci i wlasciwosci"*. Problemem nie iest zatem. iak
przewidywal Marks. zdobycie wladzy przez klase robotnicza. lecz
osiagniecie wolnosci po to. aby w ogole zlikwidowac Iunkcie
.robotnika" . W wyni ku pr zeds t awi onych wyzei pr oces ow
historycznych klase robotnicza zastapil .neoproletariat". czyli iak
mowi Gorz .nieklasa nierobotnikow". Grupa ta sklada sie z
licznych iednostek. ktore sa stale bezrobotne lub zatrudnione na
stanowiskach slabo zorganizowanych. nie maia okreslonei toz-
* Tamze. s. 67.
76
samosci klasowei i dostatecznego bezpieczenstwa pracy. W dalszei
perspektywie na skutek coraz szerszych wplywow technologii
inIormacyinei szeregi bezrobotnych beda sie powiekszac.
Ni e bedac kl asa i ni e mai ac or gani zacyi nei spoi nosci .
neoproletariat nie iest wspolczesnym substytutem klasy robotniczei
wedlug teorii Marksa; nie ma historycznei misii zmiany porzadku
spolecznego. Gorz widzi iednak w tei pozornei slabosci zrodlo sily.
Nal ezacy do .ni ekl asy" ni e mai a powodu. aby akcept owac
.produktywny" etos zarowno kapitalizmu. iak i socializmu w uieciu
Marksa. Coraz czesciei probuia znalezc satysIakcie w tym. co nie
ma nic wspolnego z praca i mieiscem pracy. Znakiem przyszlosci
stanie sie zatem roznorodnosc stylow zycia poza sIera pracy. Jak
mowi Gorz. zmierzamy w kierunku .podwoinego spoleczenstwa".
W iednym sektorze organizacia produkcii i administracii politycznei
bedzie nastawiona na maksymalizacie skutecznosci. w drugim
iednostki beda wynaidywaly roznorodne sposoby spedzania czasu.
dazac do przyiemnosci i samorealizacii.
W odniesieniu do pracuiacych. zdaniem Gorza. powinnismy
oczekiwac wyraznego skrocenia przecietnego wymiaru czasu pracy
oraz upowszechniania Iorm dzielenia sie zatrudnieniem. Wiekszosc
pracodawcow i pracownikow zgodnie przyznaie. ze bezrobocie iest
zi awi ski em negat ywnym. i ednak pogl ad t en zdai e si e t raci c
aktualnosc. Produktywna etyka pracy ustepuie mieisca nowei
perspektywie zwiazanei z wykorzystaniem .czasu wolnego". ktory
nie bedzie uwazany iedynie za margines codziennych zaiec. Tak iest
i uz w ni ekt orych kraiach europeiskich. gdzie znaczna czesc
pracownikow nie tylko wybiera sobie godziny rozpoczynania i
konczenia pracy. ale z pewnymi ograniczeniami rowniez liczbe
godzin pracy w miesiacu. Przewiduie sie tez wiele innych udogod-
nien. iak: .zaliczki emerytalne" wyplacane w kazdym wieku
77
w zamian za przedluzenie okresu zatrudnienia do uzyskania pelnych
upr awni en emer yt al nych. pl at ne ur l opy dl ugot er mi nowe
praktykowane dotad iedynie w niewielu mieiscach pracy (przede
wszystkim na uniwersytetach) oraz system rownowaznych norm
czasu pracy polegaiacy na tym. ze osoba. ktora w okreslonym
okresie .zgromadzila" pewna liczbe godzin. moze pozniei pracowac
w ograniczonym wymiarze. nie tracac zarobkow.
Warto porownac poglady Gorza z opiniami gloszonymi przez
i nnych aut or ow. np. Hi mmel st r anda*. Odwol ui e si e on do
stosunkow panuiacych w Szwecii. nawiasem mowiac w kraiu.
ktory naiszerzei ze wszystkich wykorzystuie dzisiai technologie
inIormacyina. Himmelstrand opisuie ziawiska. ktore Gorz uznal iuz
za nieaktualne. oraz przedstawia interpretacie. w zamysle autora
marksistowska. mozliwosci dokonania socialistycznei przemiany
przez ruch robotniczy. Himmelstrand nie tylko sprzeciwia sie
pozegnaniu klasy robotniczei. zaprzecza rowniez. iakoby iei
liczebnosc relatywnie malala i iakoby wspolczesni robotnicy zostali
biernie wlaczeni w techniczny aparat produkcii. Szwecia iest iednym
z nailepiei prosperuiacych materialnie. naibardziei egalitarnych i
technicznie rozwinietych spoleczenstw swiata. maiac dochod na
glowe mieszkanca wyzszy niz Stany Ziednoczone. Jest tez iedynym
kraiem. w ktorym prawie od pol wieku rzady sprawuie Partia
Soci al demokr at yczna bedaca pr ogr amowo par t i a pr acy.
Himmelstrand twierdzi. ze dzieki tym okolicznosciom mozliwy iest
w Szwecii rozwoi przekraczaiacy kapitalizm opiekunczy w kierunku
socializmu. Wedlug Himmelstranda tuteiszy .socializm" nie ma nic
wspolnego z modelem wschodnioeuropeiskim. ktory iest przez niego
traktowany pogardliwi e. podobni e i ak czyni t o wi eks zos c
wspolczesnych zachod-
* UlI Himmelstrand i in.. Beyond WelIare Capitalism. London 1981.
78
nich marksistow. Jego nadzieie na przyszlosc nie sa zwiazane z
dalsza nacionalizacia przemyslu ani z rozszerzaniem centralnego
planowania gospodarczego. lecz dostrzega on mozliwosc zapewnieni
a robotnikom pewnego poziomu kontroli nad procesami produkcii. w
kt orych uczest ni cza. co Gorz odrzuca i ako ni emozl i we we
wspolczesnym przemysle. Wedlug Himmelstranda wskazany przez
niego kierunek rozwoiu to nie tylko perspektywa. ktora kazdy uzna
za sluszna do realizacii w przyszlosci. ale przede wszystkim zadanie
na dzisiai.
Pozi om bezroboci a w Szweci i i est ni ski w porownani u z
wiekszoscia kraiow zachodnich. W ksiazce Himmelstranda nie ma
slowa o coraz wiekszei grupie neoproletariatu. ktora tworza
bezrobotni i zatrudnieni w niepelnym wymiarze. Mowi sie natomiast
o .rozszerzonei klasie robotniczei". czyli wiekszosci ludzi pracy.
kt or ych ws pol ny i nt er es wymaga pr zeprowadzenia reIorm
socialistycznych. Rozszerzona klasa robotnicza obeimuie oprocz
.niebieskich kolnierzykow" wszystki ch wykonui acych prace
rutynowe. w tym nizsza warstwe .bialych kolnierzykow" oraz osoby
zatrudnione w uslugach. Autor stara sie przedstawic rozne dowody
wskazuiace na to. ze swiadomosc klasowa proletariatu w postaci
rozszerzonei klasy robotniczei iest nie tylko zywa. ale i aktywna. W
Szwecii. a prawdopodobnie rowniez w innych spoleczenstwach
rozwinietych przemyslowo. istnieia warunki do rozwoiu programow
wykr aczai acych poza zwyczai ne negoci aci e ze zwi azkami
zawodowymi i zmierzaiacych w kierunku dalei idacych Iorm
przeksztalcania spoleczenstwa. Himmelstrand zwraca uwage na
propozycie wprowadzenia do przemyslu systemu Iunduszow
pracowniczych. ktore zostaly oIicialnie usankcionowane przez
socialdemokratow. Rozwaza rozne wersie proiektu. ktory w zasadzie
opiera sie na podziale zysku. Pewna czesc zyskow przedsiebiorstwa
ma byc co r oku wypl acana pr acowni kom I i r my. a czes c
przekazywana do narodowego
79
i regionalnego Iunduszu rozwoiu. Oczekuie sie. ze proces ten
przyczyni sie do stopniowei zmiany stosunkow wladzy pomiedzy
pracodawcami a pracownikami i zostanie wlaczony w mechanizmy
demokracii przemyslowei.
Jak mozliwe sa tak ogromne roznice pogladow dwoch autorow. z
ktorych kazdy pisze o aktualnych procesach rozwoiu w strukturze
kl as owei s pol eczens t w zachodni ch? Mozna oczywi s ci e
odpowiedziec. ze Himmelstrand zaimuie sie przede wszystkim
syt uaci a w Szweci i . nawet gdy wni oski z i ego anal i zy ni e
ograni czai a si e wyl aczni e do t ego spol eczenst wa. dl a Gorza
natomiast glownym punktem odniesienia iest Francia. Istnieia
i ednak ponadt o zasadni cze rozbi eznosci w przewidywaniach
konsekwencii wspolczesnych przemian zachodzacych w organizacii
przemyslowei i w st rukt urze kl asowei . Jedna z ni ch i est . i ak
wiadomo. zanik klasy robotniczei (wedlug Gorza) lub iei wzrost
(zdaniem Himmelstranda) w systemie zatrudnienia spoleczenstw
zachodnich.
Wazne w ty m wzgledzie sa nasze wczesniei sze rozwazania
dotyczace klas (s. 68-73). Wydaie sie bowiem. ze zaden z autorow
nie ma racii. To prawda. ze w kilku glownych spoleczenstwach
Zachodu. m.in. w Stanach Ziednoczonych. Wielkiei Brytanii. Francii
i Niemczech .starsze" galezie przemyslu. iak gornictwo czy
produkcia zelaza i stali kurcza sie. Jak iuz wspomniano. niektore
dziedziny produkcii przeimuia kraie Dalekiego Wschodu. Z drugiei
iednak strony wzgledne ograniczanie pewnych galezi produkcii iest
rekompensowane rozwoiem przemyslu uslugowego zwiazanego np.
z hotelarstwem. gastronomia i turystyka. Wiekszosc zaiec w nowych
dzi edzi nach gospodarki ni e wymaga wysoki ch kwal i Ii kaci i
zawodowych i iak zauwazylismy wczesniei nie obiecuie ich
wykonawcom awansu do .klasy sredniei". Pracownicy tei kategorii
nie wykazuia iednak rowniez sklonnosci. aby przylaczyc sie do
.niebieskich kolnierzykow" i stworzyc oglo-
80
szona przez Himmelstranda .rozszerzona klase robotnicza". Wydaie
sie raczei. ze panorama spoleczna roznicuie sie. tworzac rozmaite
odmiany w strukturze klasowei roznych spoleczenstw. a takze w
obrebie tego samego spoleczenstwa.
Teoria Gorza opiera sie na przekonaniu o maleiacei roli klasy
.niebieskich kolnierzykow". a takze na zalozeniu zwiazku pomiedzy
technologia inIormacyina a bezrobociem i przewidywaniu. ze
wy s o k i p o z i o m b e z r o b o c i a b e d z i e u t r z y my wa l s i e w
nieskonczonosc. Kazda z powyzszych tez mozna zakwestionowac.
Wydaie sie iasne. ze technologia mikroelektroniczna. zwlaszcza
s l u z a c a a u t o ma t y z a c i i p r o c e s o w. w k t o r y c h d a wn i e i
wykorzystywano prace ludzka. moze powodowac ograniczenie
zat r udni eni a w s I er ach. w kt or ych znai dui e bezposrednie
zastosowanie. Trudno iednak wyrokowac. iak daleko siegaia iei
wpl ywy i i ak dl ugo beda oddzi al ywac na cal osc pr ocesow
gos podar czych. Ni ekt or zy. i ak Gor z. s a pr zekonani . ze
automatyzacia ogranicza mozliwosci zatrudnienia. Mozna iednak
oczekiwac. ze upowszechnianie sie technologii inIormacyinei
predzei czy pozniei stworzy nowe mieisca pracy. reaguiac na zmiane
popytu. Rownie prawdopodobne wydaia sie sytuacie. w ktorych
c or a z s z e r s z e z ast osowani e mi krot echnol ogi i t worzy nowe
mozliwosci zatrudnienia. ale i przeciwny rozwoi wypadkow. Tansza
produkcia masowa dostepnych produktow moze spowodowac nowe
zapotrzebowanie. moga poiawic sie nowe produkty i oIerta nowych
usl ug. a sekt ory przemysl u maiace trudnosci Iinansowe moga
odzyskiwac rentownosc.
Wszystko iest zatem niewatpliwie o wiele bardziei zlozone i
nieprzewidywalne. niz sklonni sa przyznac niektorzy autorzy.
Wysoki poziom bezrobocia w dzisieiszych czasach postrzega sie
przez pryzmat .kryzysu naItowego" z lat 1973-1974 i innych
czynnikow prowadzacych do recesii. Z pewnoscia mozliwe iest. ze
w wiekszosci kraiow Zachodu poziom bez-
81
robocia w naiblizszei przyszlosci pozostanie wysoki lub bedzie
nawet wzr ast al . Jednak na pewno ni e i est t o zi awi sko t ak
ni euchr onne. i ak zakl adai a l i czni obser wat or zy. W l at ach
szescdziesiatych. w okresie rosnacego dobrobytu we wszystkich
kraiach zachodnich. prawie wszyscy uwazali. ze utrzymanie w nich
niemal pelnego zatrudnienia iest pewne. Powinnismy wystrzegac sie
stosowania tego samego typu uogolnien w uzasadnianiu czegos
przeciwnego.
Powyzsze uwagi odnosza sie do empirycznych podstaw teorii
Gorza i Himmelstranda. Zaden z nich nie postawil iednak wprost
pytania. na ile scenariusz bliski przewidywanemu przez Marksa
ponad sto lat temu ma ieszcze dzisiai znaczenie iako aktualny.
mogacy zyskac poparcie. program polityczny. Poniewaz zwiazane z
tym problemy przekraczaia znacznie ramy omowionych dotad
zagadnien. powroce do nich w rozdziale podsumowuiacym.
------ 4 ----------
Nowoczesne panstwo
W ost at ni m st ul eci u dokonal y si e i st ot ne zmi any. o kt orych
dotychczas wspomnialem tylko mimochodem: zwiekszyla sie rola
panstwa w zyciu spolecznym. Rozszerzenie dzialalnosci panstwa
iest dostrzegalne w wielu dziedzinach. Na poziomie gospodarczym
panstwo w spoleczenstwie kapitalistycznym zaczelo przeimowac
nadzor nad dzialalnoscia produkcyina. W wiekszosci kraiow
kapitalistycznych ponad 40° osob aktywnych zawodowo iest
zatrudnianych bezposrednio przez panstwo. pracuiac w aparacie
administracii panstwowei badz w znacionalizowanym przemysle.
Panstwo probuie tez coraz bardziei .interweniowac" w dzialalnosc
gospodarcza poprzez oddzialywanie na podaz i popyt towarow.
udzial w planowaniu gospodarczym. polityke cenowa i placowa itd.
Angazuie sie rowniez w wiele innych aspektow zycia spolecznego:
uczestniczy w zakladaniu i organizowaniu wiezien. przytulkow.
szpitali oraz w Iinansowaniu tei kategorii swiadczen. ktore okresla
sie wspolnym mianem .opieka spoleczna".
Wobec powyzszego wydaie sie dziwne. ze przynaimniei do
niedawna panstwo bylo przez sociologie wyraznie ignorowane. i to
nie tylko przez zwolennikow Marksa. Fakt ten iest w pewnei mierze
konsekwencia wyiatkowo nieIortunnego
83
podzi al u w naukach spol ecznych. Uwazano mi anowi ci e. ze
sociologia powinna zaimowac sie spoleczenstwem w znaczeniu. w
i aki m mys l i ci el e dzi ewi et nas t owi eczni uzywal i poi eci a
.spoleczenstwo obywatelskie". czyli gospodarka. rodzina i innymi
instytuciami poza panstwem. Analize panstwa pozostawiono w
kompetenciach dyscypliny zwanei .politologia" lub .naukami
politycznymi". W pewnym stopniu unikanie badan nad panstwem
ma iednak glebsze korzenie intelektualne siegaiace wieku XIX.
Sociologie marksistowska i niemarksistowska laczy wspolna
przeszlosc krytyki klasycznei teorii ekonomii. ktora panstwu
przypisywala minimalne znaczenie. Pierwsi ekonomisci twierdzili.
ze naiwaznieisze sily napedowe zmiany spolecznei koncentruia sie
w produkcii. czyli w sIerze .spoleczenstwa obywatelskiego".
Panstwo stwarza ramy prawne. ktore zapewniaia ochrone umow
gospodarczych i ogolnie dba o interesy spolecznosci.
Pozni ei szych mysl i ci el i pogl ad t en ni e zadowal al . Dl a
przedstawicieli glownego nurtu sociologii przypomniimy znowu
Durkheima panstwo ma bardziei pozytywna i waznieisza role do
odegrania. niz sadzili wczesni ekonomisci. Rozszerzanie sie
dzialalnosci panstwa iest koniecznym i korzystnym elementem
rozwoiu porzadku spolecznego nastawionego na postepuiaca
reIorme spoleczna. W tym przypadku panstwo iest postrzegane iako
zbior przyiaznych instytucii. bezposrednio zaangazowanych w
likwidowanie podzialow i nierownosci klasowych. Marks twierdzil
natomiast. ze ekonomisci nie dostrzegaia klasowego charakteru
panstwa. Uwazal. ze bynaimniei nie iest ono narzedziem sluzacym
do wyrownywania podzialow. lecz z natury przyczynia sie do ich
utrzymywania. popieraiac interesy klasy panuiacei. a wystepuiac
przeciwko przedstawicielom innych klas spolecznych. W zadnei z
tych tradycii panstwo nie bylo iednak przedmiotem systematycznych
badan. Zarowno marksisci. iak i nie-
84
mar ksi sci i nt er esowal i si e r aczei domni emanymi eI ekt ami
dzialalnosci panstwa niz samym panstwem. Marks pozostawil
wlasciwie tylko kilka Iragmentarycznych tekstow na temat panstwa.
poswiecaiac wiekszosc energii krytyce wczesnei teorii ekonomicznei
na i ei wl asnym t ereni e. t zn. w sIerze st osunkow produkci i
kapitalistycznei.
Panstwo a klasy: nowe poglady
W ciagu ostatnich kilkunastu lat nowoczesne panstwo stalo sie
przedmiotem ozywionei dyskusii. zwlaszcza wsrod a u t o row
marksistowskich. Uswiadomiwszy sobie wyraznie szczatkowy
charakter uwag Marksa na temat panstwa. marksisci probuia
uzupel ni c i e bardzi ei szczegol owymi wni oskami . Jednym z
pierwszych przeiawow nowego zainteresowania panstwem byla
ksiazka Milibanda. Dwai inni wybitni autorzy w tei dziedzinie to
Poul ant zas i OI I e*. Mi l i band i Poul ant zas podi el i ze soba
bezposredni dialog na temat sposobow analizy panstwa. co ponizei
krotko omowie.
Rozne komentarze Marksa dotyczace panstwa kapitalistycznego
i da w dwoch kierunkach. W niektorych mieiscach mowi sie o
panstwie iako bezposrednim instrumencie panowania klasowego.
kontrolowanym wprost przez klase kapitalistyczna. W iednym z
Iragmentow. na przyklad. panstwo zostalo nazwane .komitetem
wykonawczym burzuazii". W innych kontekstach Marks zdaie sie
sugerowac. ze klasowy charakter panstwa polega w gruncie rzeczy
na zapewnieniu przez
* Zobacz zwlaszcza Nicos Poulantzas. Political Power and Social Classes. London 1973 (1 wyd.
1968); Claus OIIe. Disorganised Capitalism. Cambridge 1985.
85
biurokracie panstwowa ogolnei ciaglosci kapitalistycznei produkcii.
Choc moze nie iest to od razu oczywiste. pomiedzy tymi dwoma
pogladami zachodzi Iundamentalna roznica. Pierwszy zaklada. ze
klasa panuiaca iest iednolita Iormacia spoleczna. ktora w dowolny
sposob manipuluie panstwem. W konsekwencii iest to stanowisko
latwe do podwazenia. to typ rozumowania czesto atakowany przez
tzw. pluralistow. W interpretacii pluralistycznei. ktora dokladnie
zgadza sie z pogladami DahrendorIa i innych rzecznikow teorii
spoleczenstwa przemyslowego. w spoleczenstwach zachodnich nie
ma iednolitei .klasy rzadzacei". Istnieia natomiast rozne elity. kto-
rych mozliwosci oddzialywania na polityke rzadowa sa dosc
ograniczone.
Druga pochodzaca od Marksa koncepci a zwraca uwage na
mozliwosc wyraznych podzialow i tarc w kregach rzadzacych
spoleczenstwa. ktore w dalszym ciagu pozostaie klasowe. Poulantzas
rozwiia te mysl w swoich rozwazaniach na temat panstwa. choc
czesto czyni to w sposob niezrecznie zawily i podatny na krytyke. W
pierwszei z powyzszych interpretacii Marksa panstwo wydaie sie
mani pul owane przez kl ase rzadzaca. Poul ant zas nat omi ast
przypisuie panstwu tzw. wzgledna autonomie w stosunku do klasy
kapitalistycznei. ktora cechuia podzialy wewnet rzne. Inaczei
mowiac. panstwo dysponuie w pewnym stopniu niezalezna wladza.
lecz tylko w okreslonych granicach. przy czym wladza ta iest
wykorzys t y w a n a d o p o d t r z y m y w a n i a o g o l n y c h r a m
instytucionalnych dzialalnosci kapitalistycznei. Panstwo moze
zainiciowac polityke przeciwna krotkotrwalym interesom pewnych
ugrupowan kapitalistycznych w celu obrony dlugotrwalego interesu
ut rwal eni a syst emu i ako cal osci . Jednym z przykl adow i est
wprowadzanie przez rzad prawodawstwa skierowanego przeciwko
trustom wbrew sprzeciwom kieruiacych przed-
86
siebiorstwami. ktorzy chca przeprowadzic polaczenie Iirm w
okreslonym sektorze gospodarki.
Jest to na pewno subtelnieisze uiecie analizy panstwa niz to. ktore
wykorzystuie pierwsza. .instrumentalna" interpretacie Marksa. Do
tei kategorii Poulantzas zalicza ksiazke Milibanda i na tei podstawie
Iormuluie wobec niei krytyczne uwagi. Sadzi mianowicie. ze
Miliband za bardzo stara sie wykazac iednosc elit w spoleczenstwie
kapitalistycznym na zasadzie podobnego wyksztalcenia. stosunkow
rodzinnych. kontaktow towarzyskich itp. Przesadnie dostosowuie
tez teorie spoleczenstwa przemyslowego i pluralizm polityczny do
wlasnych kategorii. probuiac udowodnic. ze u steru rzadow znaiduie
sie iednolita klasa posiadaiaca. Poulantzas twierdzi tymczasem. ze
nawet rozl amy w wyzszych sIerach ni e swi adcza i eszcze o
slabnieciu dominacii klasy kapitalistycznei. Rozlamy sa ziawiskiem
nor mal nym. Decydui ace znaczeni e ma nat omi ast t r wani e
instytucionalnego mechanizmu produkcii kapitalistycznei.
Choc dyskusi e Poul ant zasa z Mi l i bandem t rudno nazwac
szczegolnie pouczaiaca czy owocna iei uczestnicy zbyt czesto
rozmiiaia sie w tym. co mowia bardzo dobrze wyiasnia ona
iednak pewne podstawowe zagadnienia. ktore sIormulowalem na
ws t epi e t ei ks i azki . Ogol ne st anowi sko Poul ant zasa choc
niemarksistowskie. bardzo zbliza sie do pewnych elementow tego
modelu sociologii. ktory byl przedmiotem moich krytycznych uwag.
Schemat Poul ant zasa. pozos t ai acy pod s i l nym wpl ywem
.marksizmu strukturalistycznego" wspolczesnego Irancuskiego
IilozoIa. Louisa Althusse-ra. nazywa wprost aktorow spolecznych
.nosnikami sposobow pr odukci i ". I nnymi sl owy. dzi al ani e
czlowieka tlumaczy iako rezultat uwarunkowan spolecznych. Ludzie
nie sa traktowani iako podmioty obdarzone wiedza. ich .podwoine
uwik-
87
lanie" w spoleczenstwo iest nie uswiadomione. Miliband traInie
zauwaza. ze Poulantzas ulega swoistei tendencii .strukturalnego
superdeterminizmu" bez wzgledu na to. czy potwierdza on swoia
slusznosc w dalszei czesci wywodu*.
Ten watek chcialbym nieco rozwinac. poniewaz tak samo iak
argumenty teoretyczne. przytoczone w rozdziale wstepnym. dotyczy
on bezposrednio istoty panstwa. W iaki sposob panstwo osiaga
.wzgledna autonomie". o ktorei mowi Poulantzas i na czym ona
polega? Wypowiedzi Poulantzasa sa w tei materii zawile i nieiasne.
Nie wiadomo dokladnie. na czym opiera sie wzgledna autonomia
panstwa. na ile i wobec czego iest wzgledna. Mysle. ze mozna to
wy i a s n i c . i e d n a k t y l k o p o d wa r u n k i e m o d r z u c e n i a
deterministycznego stanowiska Poulantzasa. Nailepszym sposobem
wyiasnienia specyIicznych cech panstwa kapitalistycznego iest
dokonanie porownania z innymi typami panstwa. iakie istnialy w
historii. czyli panstwami agrarnymi czy imperiami. W tych ostatnich
reprezentanci klasy rzadzacei na ogol t worzyl i zarazem admi -
nistracie panstwowa; panstwo i klasa panuiaca stanowili iedno. W
spoleczenstwach kapitalistycznych iest inaczei. Przedstawiciele
klasy panuiacei kieruiacy przedsiebiorstwami handl owymi i
przemyslowymi dosc czesto biora bezposredni udzial w rzadzeniu.
Na ogol iednak zarzadzanie przemyslem i administracia panstwowa
sa od si ebi e i nst yt uci onal ni e oddzielone. Zacytuimy czesto
przytaczana wypowiedz Karola Kautsky'ego. wczesnego marksisty z
przelomu wiekow: .Klasa rzadzaca nie rzadzi". Obie wersie tego. co
Marks mowil o panstwie. sa w pewnym sensie zgodne z powyzsza
I or mul a. mozna i ednak r owni ez wyci agnac z ni ei wni oski
wyiasniaiace idee wzglednei autonomii.
* Ralph Miliband. The capitalist state: a reply to Nicos Poulantzas. .New LeIt Review". nr 59. 1970.
88
Zys ki pa ns t wa z a l e z a w kapi t al i zmi e od pomysl nosci
przedsiewziec gospodarczych. Panstwo nie mogloby przetrwac bez
powodzenia w dzialalnosci przemyslowei. choc nie sprawuie nad nia
bezposredniei kontroli. ktora iest domena klasy kapitalistow.
Autonomia dzialania czesci administracii panstwowei iest zatem
mocno ogr ani czona wskut ek uzal ezni eni a od gospodar ki
kapitalistycznei stanowiacei instytucionalny wyznacznik autonomii
panstwa. a zarazem podstawowa przyczyne ograniczonego lub
.wzglednego" charakteru owei autonomii. Zadnego z tych ziawisk
nie mozna iednak lub nie nalezy interpretowac mechanicznie.
Rosnaca ingerencia panstwa w zycie gospodarcze iest iednym ze
sposobow oddzialywania administracii na zasady Iunkcionowania
dzialalnosci gospodarczei. Nie tylko marksisci uswiadamiaia sobie
zaburzenia i kryzysy nekaiace gospodarke kapitalistyczna. Naibar-
dziei sa ich swiadomi urzednicy panstwowi i dlatego ciagle angazuia
sie w proby .zarzadzania" gospodarka.
Do tei pory iestesmy na ogol zgodni z pogladami Poulantzasa.
choc wyrazamy ie za pomoca innych sIormulowan niz te. ktorymi
on sie poslugiwal. Chcialbym iednak zwrocic uwage na ieszcze
ieden element o bardzo istotnym znaczeniu dla autonomii panstwa.
Jest to sila zorganizowanei klasy robotniczei wyrazona zarowno
przez sile zwiazkow zawodowych. iak i przez wplywy partii pracy
lub partii socialistycznych na sprawowanie wladzy panstwowei.
Poulantzas wyiasnia. dlaczego zrodlem sprzecznosci pomiedzy
panstwem a klasa kapitalistyczna sa bardzo czesto konIlikty
wewnatrz-klasowe: polityka panstwowa moze popierac ieden sektor
kapitalu kosztem innego. Panstwo probuie iednak radzic sobie z
wplywami zorganizowanego swiata pracy. Jesli w pierwszych latach
kapitalizmu przemyslowego dzial ani a t e ni e mi aly wiekszego
znaczenia. dzisiai trudno byloby tak o nich powiedziec. KonIlikty i
przeobrazenia. opisane w poprzednim
89
rozdziale. nie spowodowaly po prostu .wcielenia" klasy robotniczei
do ni e zmi eni onych i nst yt uci i gospodarczych i politycznych;
zdobyte prawa obywatelskie zmienily rownowage wl adzy w
panstwie. choc nie wywolaly przewidywanych przez Marksa
rewolucyinych przewrotow.
W tym mieiscu mozna posluzyc sie pismami OIIe'a iako dogodna
korekt a. Wedl ug OIIe' a poi mowani e panst wa w kategoriach
ktoreikolwiek z wymienionych wyzei interpretacii Marksa nie iest
wlasciwe. choc druga z nich iest slusznieisza. W rzeczywistosci
pans t wo znai dui e s i e pod naci s ki em dwoch wewnet r zni e
sprzecznych. antagonistycznych wplywow. Nowoczesne panstwo
angazuie sie w liczne dzialania. m.in. w opieke spoleczna. ale
rowniez w wiele innych uslug wykonywanych dla wspolnoty iako
calosci. Jakkolwiek iednak staraloby sie .zarzadzac" wzrostem
gospodarczym. iego dochody sa w zasadzie uzaleznione od maiatku
wytwarzanego przez kapital nalezacy do wlascicieli prywatnych lub
korporacii. czyli od procesow. ktorymi nie moze bezposrednio
kierowac. Uslugi. ktore panstwo ma za zadanie organizowac. musza
byc oplacane z dochodow osiaganych posrednio. poprzez podatki.
Tymczasem zarzadzaiacy zyciem gospodarczym menedzerowie i
klasa kapitalistyczna sklonni sa opierac sie dazeniom panstwa do
zapewni eni a dochodow umozl i wi ai acych swi adczeni e usl ug
publicznych. Dzieie sie tak dlatego. ze obok uslug pozadanych
zarowno przez klase panuiaca. iak i przez innych (np. tworzenie i
utrzymywanie sprawnei sieci drog). iest wiele takich. z ktorych
korzyst ai a przede wszyst ki m ni zsze warst wy spol eczne (np.
swiadczenia socialne).
OIIe twierdzi. ze skutkiem tych uwarunkowan iest stale napiecie
pomiedzy tym. co nazywa utowarowieniem (commodiIicatiori) i
odtowarowieniem (decommodiIicatiori) stosunkow spolecznych.
Towar (commodity) to produkt lub
90
usluga. ktore mozna kupic lub sprzedac. stad stosunek .uto-
warowiony" oznacza stosunek. ktoremu mozna nadac cene. ktory
wchodzi na rynek. .Odtowarowienie" oznacza usuniecie z rynku
st osunkow spol ecznych. zorgani zowani e i ch wedl ug i nnych
kryteriow niz ekonomiczne. Partie pracy i partie socialistycznie daza
do tworzenia lub prowadzenia polityki upowszechniaiacei stosunki
.ni eut owar owi one". Pr zykl adem moze byc wspomagani e
mozliwosci zdobywania wyksztalceni a l ub bezpl at na opi eka
szpitalna dla kazdego. Partie konserwatywne. z kolei. popierane
przede wszystkim przez klase wyzsza i srednia. probuia zachowac
rel aci e .urynkowi one". a nawet dokonywac i ch powt ornego
utowarowienia. Wystepuie to m.in. w przypadku polityki pozyczek
panstwowych na oplacenie kosztow nauki lub dzialan sprzyiaiacych
rozwoiowi sektora lecznictwa prywatnego.
Argumentacia przedstawiona przez OIIe'a iest w zasadzie zgodna
z tym. co na temat znaczenia praw obywatelskich i natury .panstwa
dobrobyt u" powi edzi ano w rozdzi al e poprzednim. Teoretycy
spoleczenstwa przemyslowego sklonni sa traktowac ie iako trwale
osi agni eci a. sl uzace ut r zymywani u s t abi l nego l i ber al no-
demokratycznego ustroiu przemyslowego; wi dz a w ni c h oni
eIektywne rozwiazanie konIliktu klasowego w i aki mkol wi ek
znaczeniu zblizonego do analizowanego przez Marksa. Moim
zdaniem natomiast sa to ziawiska raczei uwiklane na stale w konIlikt
klasowy niz go likwiduiace. .panstwo dobrobytu" zas iest tworem
dos yc kr uc hym. W kl i ma c i e pol i t yc z nym dz i s i e i s z e go
konserwatyzmu mozna dostrzec to wyrazniei niz ieszcze kilkanascie
lat temu. poniewaz niektore rzady konserwatywne z dawno nie
notowana stanowczoscia podeimuia obecnie proby ponownego
urynkowienia obszarow swiadczen spolecznych.
91
Panstwo a biurokracia
Choc autorzy marksistowscy pomogli bardzo wydatnie w prze-
prowadzeniu analizy nowoczesnego panstwa w wymienionych
wyzei aspektach. w dwoch kontekstach ich dyskusie wydaia sie
iednak ograniczone. Jednym iest zwiazek panstwa z biurokracia lub
ogolniei z wladza administracyina; drugim natomiast zwiazek
panstwa z narodem oraz panstwa narodowego z sila militarna i
przemoca. Trudno r owni ez skor zyst ac w t ym pr zypadku z
interpretacii podsuwanych przez teorie panstwa przemyslowego.
poniewaz sa one zbyt silnie zakorzenione w tych samych tradyciach
myslenia. z ktorych czerpie marksizm.
Jest iednak w teorii spolecznei pewna wazna postac. ktorei
poglady ulatwiaia zrozumienie tych kwestii. Mowa o Maxie
Weberze. Przed Weberem poiecia .biurokracia" uzywano ogolnie w
znaczeniu .biurokracii panstwowei". czyli w odniesieniu do
Iunkcionariuszy panstwowych. W pracach Webera w dalszym ciagu
biurokracie wiaze sie przede wszystkim z panstwem. iednak iei
poiecie zostalo znacznie rozszerzone i odnosi sie do kazdei Iormy
duzei organizacii. Wedlug Webera rozwoi biurokracii iest scisle
zwiazany z rozwoiem kapitalizmu. Zwiazek pomiedzy tymi dwoma
czynnikami ustanawiaia normy nazwane przez Webera .racionalno-
legalnymi". Jedna z wyrozniaiacych cech kapitalistycznei dzialal-
nosci gospodarczei iest wedlug Webera iei zrutynizowany charakter:
produkcia zalezy od rachunku zyskow i wydatkow w postaci
przeliczania nakladow surowcow i sily roboczei w stosunku do
poziomu uzyskanych dobr. Taka zrutynizowana Iorme mozna
osiagnac iedynie. przyimuiac bezosobowe zasady. ktore okreslaia
procedury i umozliwiaia dokladny rachunek ekonomiczny. Weber
uwaza za nieprzypadkowe. ze poczatki gospodarki kapitalistycznei
w Europie zbiegly sie
92
z wynalazkiem podwoinei ksiegowosci; bylo to konkretne narzedzie
r achunku ekonomi cznego ni ezbednego do zr ut yni zowani a
dzialalnosci gospodarczei.
Normy racionalno-l egal ne moga rzadzi c gospodarka kapi -
talistyczna. lecz wedlug Webera maia znacznie szersze zastosowanie
w administracii wszelkich organizacii biurokratycznych. W panstwie
zostaia uiete w Iormalny system skodyIikowanych przepisow
p r a wn y c h ; w i n n y c h o r g a n i z a c i a c h s t r e s z c z a i a s i e w
sIormalizowanych regulach postepowania w roznych kwestiach.
Organizacia biurokratyczna charakteryzuie sie specyIicznymi
cechami. Jest to. wedlug slynnei charakterystyki Webera z iego
gl ownego dzi el a Wi rt schaIt und Gesel l schaIt (Gospodarka i
spoleczenstwo). .typ idealny" poiecie. ktoremu przypisywal
podstawowe znaczenie w swoim podeisciu do nauk spolecznych.
Typ idealny to .iednostronne przeiaskrawienie" pewnych aspektow
rzeczywistosci. do ktorego mozna przyrownywac rzeczywistosc.
Weberowski opis biurokracii iako typu idealnego zawiera zatem caly
zestaw cech. ktore rzadko lub wcale nie wystepuia w Iormie
calkowicie rozwinietei w iakieikolwiek prawdziwei organizacii*.
Cechy te obeimuia hierarchie wladzy w postaci piramidy zaleznosci
obowi a z kow s l uz bowyc h. z a t r udni e ni e ur z e dni kow z a
wynagrodzeni em w wymi arze pel noet at owym. i ch Iormal ne
kwaliIikacie bedace warunkiem zatrudnienia. W rozwazaniach
Webera o zwiazkach pomiedzy kapitalizmem a biurokracia wy
stepuia dwa elementy. ktorym nalezy poswiecic szczegolna uwage.
Pierwszy z nich dotyczy uwzglednienia szerszego kontekstu w
rozwoiu kapitalistycznych przedsiebiorstw. Weber znacznie silniei
niz Marks akcentuie wczesny rozwoi biurokratycznego aparatu
panstwowego iako warunek szerzenia sie kapitalizmu. Stworzenie
systemu prawnego
* Max Weber. Eamomy und Society. Berkeley 1978. t. 2. s. 956-994.
93
i gwarantowanego systemu pienieznego. zarzadzanego przez
panstwo. stanowilo konieczny czynnik rozwoiu produkcii ka-
pitalistycznei na wieksza skale.
Bardziei znaczacy w rozwazaniach Webera. w kazdym razie w
stosunku do zagadnien omawianych w tym rozdziale. wydaie sie
iednak watek skutkow zwiazkow kapitalizmu. powstalego iako
odrebny typ spoleczenstwa. z rozwoiem biurokracii. W tei kwestii
Weber rzuca wyzwani e marksi st om. podwazai ac t eze. ze
spoleczenstwo socialistyczne moze stworzyc ustroi bardziei
demokratyczny. niz iest to mozliwe dla liberalnei demokracii
kapitalistycznei. Weber twierdzi. ze biurokracia i demokracia
pozostaia wobec siebie w stosunku paradoksalnym. Z samei natury
biurokracia pobudza centralizacie wladzy w rekach mnieiszosci.
ktora znaiduie sie na czele organizacii. Marks twierdzil natomiast.
ze w spoleczenstwie kapitalistycznym pozbawienie ludnosci
kontroli nad srodkami produkcii iest powodem zarowno dominacii
klasy wyzyskuiacei. iak i ograniczonego charakteru demokracii
burzuazyi nei . Oczywi sci e t o wszyst ko mi al o si e zmi eni c z
nadeisciem socializmu poprzez zlikwidowanie wlasnosci prywatnei
i klas. Robotnicy mieli odzyskac kontrole nad srodkami produkcii. a
zludna swoboda .wolnei pracy naiemnei" miala ustapic miei sca
prawdziwym swobodom zdemokratyzowanego przemyslu.
Analiza Webera iest dla tei koncepcii ogromnym zagrozeniem.
Pozbawienie robotnikow kontroli nad srodkami produkcii nie
ogranicza sie do Iirmy kapitalistycznei. dlatego nie skonczy sie z
zani ki em kapi t al i zmu. Wedl ug Weber a ut r at a kont r ol i nad
procesami pracy i redukcia pracy do rutynowych operacii. w ktorych
wiekszosc pracownikow iest tylko .trybami w maszynie" to cecha
biurokratyzacii w ogole. Robotnicy-przemyslowi w zakladach
kapitalistycznych nie posiadaia na wlasnosc srodkow produkcii i nie
maia nad nimi Iormalnei
94
kontroli. Nie iest to iednak cecha specyIiczna przemyslu: to samo
dzi ei e s i e na ni zs zych pozi omach ws zel ki ch or gani zacii
biurokratycznych. iak wielkie szpitale czy uniwersytety. a takze
dotyczy udzialu we wladzy panstwowei. Weber podkresla. ze idealy
demokracii narodzily sie w niewielkich spoleczenstwach. gdzie
dyskryminowane grupy ludnosci. nalezace do .obywateli". mogly
iednoczyc sie Iizycznie w celu wywierania nacisku politycznego. W
dzisieiszych duzych spoleczenstwach. gdzie prawa obywatelskie
obeimuia niemal wszystkich. taki model demokracii iest nie do
zrealizowania. Nowoczesny system demokratyczny zaklada wysoki
poziom biurokratyzacii administracii panstwowei. Do zorganizowa-
ni a masowych wybor ow koni eczny i est ut r wal ony syst em
.racionalno-legalny" polaczony z procedurami biurokratycznymi
zapewniaiacymi wlasciwy przebieg dzialan koordynuiacych i
administracyinych. Co wiecei. masowe partie polityczne rowniez
wykazuia tendencie do silnego zbiurokratyzowania. niezaleznie od
dekl ar aci i ot war t osci i demokr at ycznych zasad dzi al ani a.
Wspolczesna epoka iest era .polityki machiny partyinei". w ktorei
udzial zwyklych obywateli iest znacznie ograniczony. Weber byl
i ednym z t worcow t eori i t zw. el i t aryzmu demokrat ycznego.
Wspolczesna demokracia umozliwia iednostkom poprzez wybory
pewien wplyw na elity rzadzace. nie moze byc iednak mowy o
przywroceniu Iorm .demokracii uczestniczacei". w ktorei ludzie
maia wieksza kontrole nad swoim losem*.
Zdaniem Webera socializm ieszcze pogarsza sytuacie. Przyczynia
sie bowiem do dalszego rozszerzania sie biurokracii: centralne
kierowanie zyciem gospodarczym uimowane w pr ogr amach
socialistow pociaga za soba wieksza biurokra-
* Patrz David Beetham. Max Weber and the Theory oI Modem Politics. Cambridge 1985.
95
t yzaci e panst wa. ni z obser wui e si e t o w spol eczenst wach
kapitalistycznych. Demokracie i kapitalizm Weber ocenia ogolnie
negatywnie. Uwaza iednak. ze w demokracii liberalnei pozostaie
przynaimniei pewna otwarta przestrzen nie pochlonieta przez
biurokracie. Wprawdzie .elitaryzm demokratyczny" iest tylko
ograniczona Iorma partycypacii politycznei. w kontekscie systemu
wielopartyinego okazuie sie iednak lepszy niz nic. Co wiecei. choc
kapitalizm zmierza w kierunku monopolu lub oligopolu. zachowuie
charakter konkurencyiny na tyle. aby zapewnic konsumentom pewna
wolnosc wyboru. zupelnie wykluczona w sytuacii centralnei kontroli
produkcii.
Uwagi krytyczne
Pogl ady Webera nal ezy pot rakt owac bardzo powazni e i ako
przekreslenie oczekiwan. ze w wyniku reIormy lub rewolucii
panstwo kapitalistyczne bedzie moglo sprostac wysokim wy-
maganiom sprawiedliwosci i wolnosci. Z kilku waznych powodow
interpretacia nadciagaiacego zagrozenia rzadami biurokracii nie
moze byc iednak przyieta bez zastrzezen.
Po pierwsze. bledne wydaie sie zalozenie Webera. ze postep
biurokracii powoduie iednokierunkowe odsuwanie od wladzy
nizszych poziomow organizacii. Uczen Webera. Robert Michels*.
nadaie pogladom Webera ogolna Iormule. ktora nazywa .zelaznym
prawem oligarchii". Jak twierdzi Michels .mowiac organizacia.
mowimy oligarchia". gdyz w wielkich organizaciach wladza
nieuchronnie skupia sie w rekach niewielu. Zelazne prawo oligarchii
nie iest iednak ani zelaznym
* Robert Michels. Political Parties. London 1968 (wyd. niemieckie 1911).
96
prawem. ani nawet wyrazonym w niezrecznei Iormie. lecz slusznym
uogolnieniem. Ani rosnaca skala spoleczenstw lub organizacii w ich
obrebie (na ktore zwraca szczegolna uwage Michels). ani nasilaiaca
sie biurokratyzacia (akcentowana z kolei przez Webera) nie musi
konieczne powodowac konsekwencii zakladanych przez obu
autorow. Nietrudno to zreszta wykazac. Rozwazmy dwa przyklady.
bardzo blisko zwiazane z tym. co powiedzielismy wczesniei o
klasach i panstwie. Dzisieisza gospodarka iest o wiele bardziei
scentralizowana niz piecdziesiat lat temu. co iest eIektem polaczenia
wspomnianych wyzei czynnikow. czyli wzrostu megakorporacii oraz
zwiekszaiacei sie ingerencii panstwa w zycie gospodarcze. Niektore
grupy robotnikow zyskaly iednak dzieki temu znacznie wieksza
wladze. poniewaz pracuia w szczegolnie strategicznych sektorach
gospodar ki . Sa t o m. i n. pr acowni cy sl uzb publicznych lub
zatrudnieni przy produkcii i dystrybucii energii. Rowniez sa to
robot ni cy zat rudni eni przy wysoce zi nt egrowanych liniach
produkcyinych. gdzie kontrola procesow pracy z koniecznosci
znaiduie sie calkowicie poza ich zasiegiem. Niektorzy teoretycy.
nawet o nastawieniu marksistowskim*. doszli do wniosku. ze takie
mieisca pracy uniemozliwiaia robotnikom kontrole nad praca. czyli
do wniosku rownie pesymistycznego iak Weber i Michels. W
rzeczywistosci iednak przy scislei koordynacii pracy robotnicy
zyskuia pod pewnymi wzgledami wi eksza wl adze. ni z mi el i
przedtem. Zintegrowane linie produkcyine sa bowiem szczegolnie
narazone na straty w wyniku skoordynowanei akcii niewielkich grup
robotnikow.
Jeszcze raz okazuie sie. iak wazne znaczenie sociologiczne ma
zalozenie. ze wszyscy aktorzy spoleczni dzialaia swiadomie i nie sa
tylko biernymi odbiorcami czynnikow bez reszty
* Por. zwlaszcza Harry Braverman. Lahor and Monopoty Capital. New York 1974.
97
warunkuiacych ich losy. Szczegolne znaczenie tego Iaktu w
omawi anym kont eksci e pol ega na t ym. ze w organi zaci ach
biurokratycznych. a zatem i w panstwie. zachodza mniei lub
bardziei stale procesy .przetargowe". Wladza iest zazwyczai
przedmiotem aktywnei walki. w ktorei bynaimniei nie zawsze
przegrywaia iednostki zaimuiace nizsza pozycie. Nie oznacza to
iednak bynaimniei. ze poglady Webera czy Michelsa nie maia
zadnei wartosci. wskazuia bowiem rzeczywiste i dosc powszechne
tendencie. choc niekoniecznie uniwersalnie zwiazane z biurokracia
lub rosnaca skala organizacii spolecznei.
Moim zdaniem koncentruiac sie na problemach panowania
biurokracii. Weber nie dostrzega istoty Marksowskiei krytyki
panstwa kapitalistycznego. Wyrozniaiaca cecha rozwinietych
spoleczenstw kapitalistycznych pozostaie oddzielenie .polityki".
gdzi e kazdy i es t obywat el em. od .gos podar ki " . J ak i uz
wspomni al em. prawo wyborcze st al o si e waznym srodki em
prowadzacym do zmiany w tych spoleczenstwach. Chodzi iednak o
to. ze wladza. iaka robotnicy moga sprawowac w sIerze przemyslu.
iest negatywna: opiera sie na kolektywnei odmowie pracy lub innych
sposobach i ei zakl ocani a ( oddzi al ywani e na pl ynnosc l i ni i
produkcyinei. blokowanie okreslonych dzialan lub inny rodzai
sabotazu). Ani .niebieskie kolnierzyki". ani nizsze warstwy .bialych
kolnierzykow" ni e mai a I or mal nych pr aw uczest ni czeni a w
ksztaltowanei odgornie polityce gospodarczei.
Jezel i podwl adni czest o mai a i uz mozl i wosc wywi erani a
znaczacego nacisku za pomoca srodkow negatywnych. uzasadnione
iest oczekiwanie. ze ich wladza bedzie sie zwiekszac poprzez
rozszerzenie praw obywatelskich na sIere przemyslowa. Inaczei
mowiac. mozliwosc osiagniecia Iorm .demokracii uczestniczacei"
we wspol czesnych spol eczenst wach ni e i est bynai mni ei t ak
iednoznacznie wykluczona. iak zakladal to Weber. Z analizy Marksa
wynika. ze dotyczy to zwlasz-
98
cza zakladow przemyslowych. Trudno iednak zaprzeczyc. ze Marks
i wielu iego kontynuatorow nazbyt entuziastycznie wypowiadalo sie
o mozliwosciach skutecznei instytucionalizacii Iorm demokracii
uczest ni czacei w pr zewi dywa nym ustroiu socialistycznym.
Dzisieisze spoleczenstwa socialistyczne w Europie Wschodniei (z
pewnymi wyiatkami. iak iugoslowianski eksperyment samorzadow
robotniczych czy dzialalnosc Solidarnosci w Polsce) trudno uznac za
dobry przyklad w tym wzgledzie.
Panstwa. ruchy spoleczne. rewolucie
Historia nowoczesnych panstw. przynaimniei od XVIII wieku. splata
sie z oddzialywaniem ruchow spolecznych. Ruchy spoleczne mozna
okreslic iako Iormy wspolnego dzialania w dazeniu do zasadniczych
przeobrazen ni ekt or ych as pekt ow i s t ni ei acego por zadku
spolecznego. Podobnie iak badania nad panstwem i biurokracia. tak i
sociologia ruchow spolecznych wiele zawdziecza pionierskim
pracom Maxa Webera. Weber zwraca uwage na przeciwienstwa
pomi e dz y s t a l ymi . r e gul a r n y mi wz o r c ami or gani zaci i
biurokratycznei a bardziei bezksztaltnym i ulotnym charakterem
ruchow masowych. ktore poiawily sie iako reakcia na istnieiacy
porzadek. Ruchy spoleczne deIiniuie iako dynamiczne wplywy.
ktore zasilaiac gwaltowne nurty przemian. czesto wywoluia ogolny
przewrot lub znosza utrwalone sposoby zachowania.
W czasach przednowozytnych mozna wyroznic kilka bardzo
waznych typow ruchu spolecznego. Cohn omawia np. role .ruchow
chiliastycznych" w sredniowieczu*. Ruchy te mialy
* Norman Cohn. The Pursuit oIthe Millenium. London 1962.
99
glownie cele religiine. byly inspirowane ambicia utworzenia
Krolestwa Bozego na Ziemi. Inne Iormy przednowozytnych ruchow
spolecznych byly w swoich dazeniach znacznie bardziei swieckie. W
Europie konca sredniowiecza wybuchaly liczne powstania chlopskie.
zwykle powodowane brakiem zywnosci lub wysokimi podatkami.
Istnieie wyrazna roznica pomiedzy ruchami religiinymi i swieckimi
w spoleczenstwach tradycyinych a ruchami spolecznymi. ktore
mialy dramatyczny wpl yw na rozwoi nowoczesnych panstw w
dwoch ostatnich stuleciach. Odmiennosc te ilustruie dokonywane
przez niektorych autorow rozroznienie pomiedzy ruchami o charak-
terze buntu z iednei strony a ruchami o charakterze rewolucii
spolecznei z drugiei. Powstania chlopskie uwaza sie za bunty w tym
sensie. ze nawet gdy zmierzaia do pozbawienia wladzy grupy
moznych lub monarchy. nie przewiduia glebszych procesow reIormy
instytucionalnei. Nawet wiara w nadeiscie .roku tysiecznego".
pods yc a na c yt a t a mi z Bi bl i i . ma ni e wi e l e ws pol nego z
dostrzeganiem potrzeby lub mozliwosci reIormy panuiacego
systemu wladzy. Ruchy rewolucyine natomiast maia na celu
radykalna swiecka transIormacie spoleczna i generalnie zwiazane sa
z epoka wspolczesna. Ruchy te powstaly dopiero. gdy narodzila sie
idea powszechnych praw obywatelskich. polaczona z haslami
rownosci i demokracii. Poiecia te siegaia korzeniami starozytnosci.
natomiast ksztalt bardziei wspolczesny przybraly iuz w XVII wieku.
Jednak dopiero od konca XVIII wieku zostaly systematycznie
przeiete przez ruchy zmierzaiace do radykalnei innowacii spolecznei
i politycznei.
W pierwszym rozdziale wspomnialem o glebokim wplywie
rewolucii amerykanskiei oraz Irancuskiei na procesy zmiany w XIX
i XX stuleciu. Na tym polega podstawowy sens twierdzenia. ze w
dzi s i ei s zym s wi eci e ws zys cy zyi emy w .s pol ecznosciach
rewolucyinych". Zadne ze spoleczenstw nie unikne-
100
lo skutkow .dwoch wielkich rewolucii". wiekszosc kraiow w ciagu
ostatnich dwustu lat przezywala przynaimniei iedna glowna Iaze
rewolucii politycznei. Poczawszy od przelomu XIX i XX stulecia.
i nt egr al na czesci a t ych pr zemi an byl oczywiscie marksizm.
Wiekszosc rewolucii spolecznych w X X wieku korzystala z
wplywow lub inspiracii ktoreis wersii mysli marksistowskiei.
Wlasnie pod tym wzgledem marksizm rozni sie od innych idei
teoretycznych w naukach spolecznych iest narzedziem sluzacym
koleinym sekwenciom zmian spolecznych w makroskali. ktore
dokonui a s i e dz i e ki pows t a wani u opozycyi nych r uchow
spolecznych.
Interpretacie natury i konsekwencii rewolucii spolecznych sa
bardzo zrozni cowane. czemu t rudno si e dzi wi c w przypadku
ziawiska tak brzemiennego w skutki. Posrod naibardziei znanych
perspektyw rewolucii spolecznei i ruchow rewolucyinych nalezy
wymienic koncepcie Tilly'ego i Skocpol*. Tilly stara sie analizowac
procesy zmiany rewolucyinei w ramach ogolnei teorii mobilizacii
r u c h o w s p o l e c z n y c h w e p o c e ws p o l c z e s n e i . Ce c h a
charakterystyczna swiata. natchnionego haslami zaangazowania i
par t ycypaci i pol i t ycznei . i es t t ende nc i a do a kt ywne go
mobilizowania sie grup w celu realizacii wlasnych interesow i
i deal ow. Ruchy spol eczne sa srodkami mobi l i zaci i zasobow
grupowych rozproszonych w okreslonym ustroiu spolecznym lub
aktywnie ograniczanych przez wladze panstwowe.
Tilly twierdzi. ze ruchy rewolucyine sa podt ypem dzi al an
kolektywnych w warunkach. ktore okresla mianem suwerennosci
rozproszonei ¦multiple sovereignty). czyli sytuacii. gdy panstwo z
iakichs powodow nie ma pelnei kontroli nad dziedzina. ktora
pozornie zarzadza. Przeiawy suwerennosci rozpro-
* Charles Tilly. From Mobilisation to Revolution. Reading. MA 1978; Theda Skocpol. States
andSocial Revolutions. Cambridge 1979.
101
szonei moga poiawiac sie w wyniku woiny zewnetrznei. konIliktow
wewnetrznych lub obu tych czynnikow. Rewolucia rosyiska w 1917
roku dokonala sie w warunkach zaangazowania panstwa w pierwsza
woi ne s wi at owa. kt or a s powodowal a st rat y t eryt ori al ne i
doprowadzila do glebokich wewnetrznych rozlamow politycznych.
Ruchy r ewol ucyi ne zwykl e pr zybi er ai a na si l e w syt uaci i
suwerennosci rozproszonei. iesli aktualny rzad probuie sprawowac
wladze srodkami przymusu. Czasami wiaze sie to z nagla odmowa
lub niemoznoscia zaspokoienia przez rzad potrzeb duzych grup
ludnosci. ktore dotychczas korzystaly ze swiadczen panstwa. Taka
sytuacia wystapila we Wloszech po pierwszei woinie swiatowei.
gdy demobilizacia ponad dwoch milionow mezczyzn w polaczeniu z
naglym zniesieniem woiennego racionowania zywnosci i kontroli
cen postawila panstwo wobec problemu rywalizacii radykalnych
ruchow zarowno na lewicy. iak i na prawicy.
Skocpol odmiennie ocenia te same ziawiska. Tilly sklonny iest
twierdzic. ze ruchy rewolucyine kieruia sie swiadomym. celowym
dazeni em do r eal i zaci i wl as nych i nt er es ow i ze s pos oby
dokonywania zmiany rewolucyinei sa .skuteczne". iezeli prowadza
do urzeczywistnienia tych interesow. Skocpol natomiast uwaza. ze
sa to ruchy przewaznie mniei iednoznaczne i zdecydowane w swoich
zamierzeniach. a zmiana rewolucyina w makroskali iest w duzym
stopniu niezamierzona konsekwencia podeimowanych przez grupy i
ruchy spoleczne prob osiagania celow bardziei Iragmentarycznych.
Rewolucie spoleczne w historii wspolczesnego swiata Skocpol
koncentruie sie na rewolucii Irancuskiei. rosyiskiei i chinskiei
nastapily wskutek poiawienia sie pewnych strukturalnych warunkow
zmiany w dotychczasowym konkretnym systemie wladzy. Autorka
p o d k r e s l a r o w n i e z s z c z e g o l n e z n a c z e n i e k o n tekstu
miedzynarodowego w tworzeniu warunkow prowadza-
102
cych do zmiany rewolucyinei. Twierdzi. ze kryzysy rewolucyine we
wszystkich trzech badanych przez nia przypadkach nastapily. gdy
dot ychczasowe rzady. za kazdym razem byl y t o monarchi e
autokratyczne. nie mogly sprostac wymaganiom zmieniaiacei sie
sytuacii miedzynarodowei. a owa niewydolnosc pogarszala sie
ieszcze wskutek wewnetrznych podzialow klasowych. Wladze
panst wowe ni e pot raIi l y przeprowadzic programow reIormy
wewnetrznei ani pobudzic szybkiego wzrostu gospodarczego. aby
oprzec sie zagrozeniom militarnym ze strony innych panstw. ktore z
powodzeniem dokonaly tych zmian. Powstale konIlikty nasilily
napiecia wewnetrzne do tego stopnia. ze spowodowalo to zalamanie
i st ni ei acei st rukt ury panst wowei . wywol ui ac t rwal y kryzys
polityczny. wykorzystany przez poiawiaiace sie ruchy spoleczne. Jak
pisze Skocpol. sytuacia rewolucyina nie nastapila
ze wzgledu na przemyslane dzialania w tym kierunku ani ze
st r ony zdekl ar owanych r ewol uci oni st ow. ani ze st r ony
obdarzonych wl adza pol i t yczna grup st arego rezi mu. Re-
wol ucyi ne kryzysy pol i t yczne. kt orych kul mi naci a byl o
zalamanie sie administracyine i polityczne. poiawily sie raczei
dlatego. ze dotychczasowe imperia znalazly sie w kleszczach
dwoch przeciwnych sil: zwiekszonei konkurencii militarnei badz
ingerencii z zewnatrz oraz ograniczen narzucanych dzialaniom
monarchy przez istnieiace agrarne struktury klasowe i instytucie
polityczne*.
Skocpol z pewnoscia slusznie podkresla. ze glowne rewolucie
spol eczne ni e byl y po prost u koncowym rezul t at em cel owo
z o r g a n i z o wa n y c h r u c h o w z mi e r z a i a c y c h d o o b a l e n i a
dotychczasowego stanu rzeczy. Wydaie sie iednak. ze prze-
* Theda Skocpoi. op. cit.. s. 285.
103
ciwstawienie celowych Iorm zmiany spolecznei oraz Iorm wynikaiacych z
przesuniec .strukturalnych" iest zbyt daleko idace. Wbrew pozorom iei teoria
wcale nie rozni sie tak bardzo od pogl adow Tilly' ego. Wspolczesne ruchy
spoleczne w ogole. a ruchy rewolucyine w szczegolnosci polegaia bowiem
mimo wszystko na niezwykle silnei i bardzo skutecznei koordynacii dzialan
ludzkich w sluzbie zbiorowym celom lub interesom. Historia niekoniecznie
daie sie nagiac ku tym celom. wiele cech wspolczesnego swiata powstalo we
wzaiemnym oddzialywaniu takich wlasnie Iorm spolecznei mobilizacii i ich
nieprzewidzianych konsekwencii.
-------- 5 ----------
Miasto: urbanizacia i zycie codzienne
Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne
Zastanowmy sie raz ieszcze nad trwaloscia zmian. ktore prze-
ksztalcily wspolczesny swiat. Gospodarka kapitalistyczna na szersza
skale datuie sie dopiero mniei wiecei od XVI wieku. kapitalizm
przemyslowy zas zaledwie od konca XVIII wieku. w dodatku tylko
na ograniczonym skrawku swiata. Jednakze w ciagu dwustu lat.
ktore uplynely od roku 1780. dokonaly sie znacznie glebsze
przeobrazenia zycia spolecznego niz w calei dlugiei historii
czlowieka do tego czasu. Jak zauwazylem w rozdziale pierwszym.
ni gdzi e ni e i est t o bar dzi ei wi doczne i ak w char akt er ze i
rozszerzaniu sie wspolczesnego zycia mieiskiego. W poznawaniu
roli wspolczesnego miasta szczegolnie istotny iest historyczny
aspekt wyobrazni sociologicznei. Ponizei postaram sie wskazac. w
iakim waznym sensie miasto stalo sie srodowiskiem zycia nas
wszyst ki ch w rozwi nietych spoleczenstwach kapitalistycznych.
Bardzo trudno bowiem wyobrazic sobie zycie spoleczne ludzi nawet
dwiescie lat temu. choc pozostaly ieszcze duze obszary swiata. gdzie
nadal dominuia tradycyine style zycia.
W cywilizaciach przednowoczesnych miasto bylo na ogol
105
wyraznie odgraniczone od wsi. Z pewnoscia nietrudno o przesade w
wyliczaniu wspolnych cech miast przednowoczesnych*. Pewne
wyrozniaiace cechy miast wystepowaly iednak niewatpliwie w
wiekszosci Iorm spoleczenstwa ieszcze przed rozwoiem kapitalizmu.
Miasta byly zazwyczai otoczone murami. ktore podkreslaly ich
zamkniety charakter i oddzielaly od wsi. a takze spelnialy Iunkcie
obronna. Centralny obszar w tradycyinych miastach zaimowala
zwykle swiatynia. palac i targowisko. centrum ceremonialno-
handlowe otaczaly czasami dodatkowe mury wewnetrzne. Miasta
byly osrodkami nauki. sztuki i kosmopolitycznei kultury. lecz z tych
dobr korzystala zawsze tylko nieliczna elita. Choc niektore z miast
pol aczono skompl i kowanym syst emem drog. ni ewi el e osob
odbywalo podroze. glownie zwiazane z dzialalnoscia militarna lub
handlowa. W miastach przedkapitalistycznych zycie toczylo sie
powoli. a zwykli ludzie pozostawali przewaznie wierni podobnym
tradyciom iak ich ziomkowie zyiacy na wsi. Jak iuz wspomnialem.
wedlug dzisieiszych norm owczesne miasta byly niewielkie.
Liczba ludnosci swiata ogromnie wzrosla w ciagu ostatnich
dwustu lat. i wzrasta w dalszym ciagu. przy czym znaczna czesc
populacii osiedla sie w miastach (patrz s. 16). Statystyki sa
znaczace. Mamy dzisiai na swiecie okolo 1700 miast. ktorych liczba
mieszkancow przekracza 100 tysiecy. Okolo 250 miast ma wiecei
mieszkancow niz do niedawna naiwieksze miasta w historii.
mianowicie ponad 500 000. Nailudnieisze maia po 14 milionow
mieszkancow. Miasta nie maia murow. a granice administracyine
nairozlegleiszych konglomeracii mieiskich czesto nie odpowiadaia
iuz rzeczywistym
*Por. np. Gideon Sioberg. The Preindustrial City. Glencoe 1960. Mimo wielu krytycznych
recenzii ksiazka Sioberga iest w swoiei dziedzinie pozycia klasyczna i zawiera duzo cennych
spostrzezen.
106
podzialom przestrzeni mieiskiei. Jesli wspolczesna gospodarka iest
zdominowana przez megakorporacie. to zycie mieiskie zostalo
poddane wladzy .megalopolis". czyli .miasta miast". Slowo to
pochodzi z greckiego i zostalo wprowadzone przez peloponeskich
politykow-IilozoIow. ktorzy planowali utworzenie nowego miasta-
panstwa. bedacego przedmiotem zazdrosci wszystkich cywilizacii.
We wspol czesnym uzyci u sl owo .megal opol i s" ma ni ewi el e
wspolnego z tamta utopia. Po raz pierwszy w nowoczesnych czasach
zastosowano ie w odniesieniu do polnocno-wschodniego wybrzeza
Stanow Ziednoczonych. mniei lub bardziei ciaglego lancucha
zurbanizowanych obszarow na przestrzeni 450 mil od polnocnego
Bost onu do dol nego kranca Waszyngt onu. Na obszarze za-
mieszkiwanym przez 40 milionow ludzi gestosc zaludnienia wynosi
ponad 700 osob na mile kwadratowa. Podobna liczbe ludnosci i
gestosc zaludnieni a ma r e i o n Wi e l k i c h J e z i o r w St a nach
Ziednoczonych i Kanadzie.
Znaczenie tych ziawisk nie iest wylacznie ilosciowe mimo silnie
zaznaczaiacei sie tendencii do takiego uiecia tego problemu w
literaturze. Wielu autorow traktuie bowiem urbanizacie zwiazana z
kapitalizmem przemyslowym po prostu iak zwyczaine ziawisko
przenoszenia sie ludnosci wieiskiei do miast. Oczywiscie taki proces
zachodzil. lecz ruch ten byl tylko czescia szerszego kompleksu
zmian oddzialuiacych na sama nature zycia mieiskiego. ktorych
chyba nai wyrazni ei szym symbol em byl o zni kni eci e murow
mieiskich. Implikacie powyzszych uwag stana sie iasne. kiedy blizei
przyirzymy sie wiodacym teoriom sociologicznei analizy miasta.
107
Poglady .szkoly chicagowskiei"
Jeszcze do niedawna osiagniecia .szkoly chicagowskiei". slynnei w
pi erwszym dwudzi est ol eci u naszego wi eku. domi nowal y w
sociologicznei debacie o miescie. Warto zwrocic szczegolna uwage
na dwie pokrewne koncepcie tei szkoly. Jedna z nich iest tzw. uiecie
ekologiczne rozmieszczenia dzielnic miasta. Koncepcia ta wywodzi
sie z bezposredniei analogii do procesow ekologicznych w biologii.
czyli procesow. w ktorych rosliny i zwierzeta zostaia w sposob
uporzadkowany rozmieszczone w srodowisku Iizycznym dzieki
przystosowaniu do tego srodowiska. R.E. Park przedstawia podobne
prawidlowosci w odniesieniu do miasta. ktore
wydaie sie wielkim mechanizmem sortowania i odsiewania.
bezblednie wybieraiac z calei populacii. w sposob nie do konca
ieszcze zrozumialy. iednostki nailepiei nadaiace sie do zycia w
okreslonym regionie i okreslonym srodowisku*.
Miasto zostaie podzielone na .naturalne obszary" w wyniku
porownywalnych z zachodzacymi w ekologii biologicznei procesow
rywalizacii. naiazdu i dziedziczenia. Procesy te przyczyniaia sie do
wytworzenia sie streI dzielnic mieszkalnych o roznych cechach. W
centralnym obszarze miasta skupi ai a si e na ogol i nst yt uci e
gospodar cze. handl owe i r ozr ywkowe. Wokol srodmi esci a
rozproszone sa dzielnice z duza liczba tanich mieszkan lub domow
czynszowych. Jeszcze bardziei na zewnatrz znaiduia sie obszary
trwale przypisane klasie robotniczei. a poza nimi podmieiskie
dzielnice klasy sredniei.
* Robert E. Park. Human Communities. Glencoe 1952. s. 79.
108
Czesto uwaza sie. ze uiecie ekologiczne dotyczy wylacznie
urbanizacii spoleczenstw wspolczesnych w przeciwienstwie do
drugiego waznego stanowiska zwiazanego ze .szkola chicagowska".
Jest nim teoria .urbanizacii iako sposobu zycia" autorstwa Louisa
Wirtha. ktory przypisuie sobie rozpoznanie uniwersalnych cech
zycia w miastach. Poniewaz niektorzy krytycy przedstawiali poglady
Wirtha w postaci niemal karykaturalnei. nalezy ukazac ie we
wl asci wym swi et l e. Ich podsumowaniem iest slynny artykul
Urbanizm iako sposob zycia. opublikowany po raz pierwszy w roku
1938*. Wirth wyroznia trzy cechy charakterystyczne dla miasta w
ogol e: l i czba l udnosci. gestosc zaludnienia i zroznicowanie
mieszkancow. W miastach mieszka bardzo duzo ludzi w bliskim
sasiedztwie. lecz wiekszosc nie zna sie osobiscie. Wirth zdaie sobie
sprawe. ze kryteria te maia w znacznei mierze Iormalny charakter. a
ich konsekwencie sa ksztaltowane przez rozne czynniki. Mimo to
dostrzega w tych konsekwenciach wplyw na specyIiczny styl zycia
charakterystyczny dla mieszkancow miasta. W miastach liczne
kontakty z innymi sa powierzchowne i Iragmentaryczne. traktowane
przez zainteresowanych instrumentalnie. raczei iako srodki wiodace
do celu niz iako satysIakcionuiace zwiazki miedzyludzkie. Zdaniem
Wirtha iednostka zostaie pozbawiona .spontanicznei autoekspresii.
morale i poczuci a uczest ni ct wa pochodzacego z zyci a w zi n-
tegrowanym spoleczenstwie"**. Nawiazuiac do pogladu eko-
logicznego. Wirth zauwaza. ze duza liczba ludnosci i gestosc
zaludnienia nieuchronnie prowadza do zroznicowania i specializacii
zamieszkiwanych obszarow. Tak iak w zyciu roslin i zwierzat. tak i
tu. podzial Iunkcii pozwala wiekszei liczbie
* Louis Wirth. Urbunism as a way oIliIe. .American Journal oI Sociology". t. 44. 1938. Por. tez A.J.
Reiss. Louis Wirth on Cities and Social LiIe. Chicago 1964.
** Louis Wirth. op.cit..s. 13.
109
i ednost ek zyc razem na st osunkowo ni ewi el ki m t eryt ori um.
Dokonuiacy sie w miastach rozpad .zintegrowanego spoleczenstwa"
wy wo l u i e m. i n . wp r o wa d z e n i e r u t y n o we g o p o r z a d ku.
kontrolowanego za pomoca bezosobowo zdeIiniowanych regul
zachowania. w czym mozna doszukac sie pewnego podobienstwa z
Weberowska charakterystyka biurokracii.
Wirth zweryIikowal swoie poglady w niektorych aspektach.
Mieiski .sposob zycia" niekoniecznie ogranicza sie do osob. ktore
rzeczywiscie mieszkaia w roznei wi el kosci mi astach. poniewaz
wpl ywy mi as t obei mui a s woi m oddzi al ywani em rowni ez
mieszkancow odleglych terenow. Jest tez odwrotnie. Nie wszyscy
zyiacy w miastach poddaia sie ich anonimowei rutynie. Imigranci z
obszarow wieiskich czesto zachowuia wazne elementy swoich
dawnych sposobow zycia. przy czym niektore z tych cech moga
utrzymywac sie dlugo. Co wiecei. Wirth nie uwaza bynaimniei
opisanych przez siebie wlasciwosci za wyczerpuiaca charakterystyke
zycia w miescie. lecz iedynie za podstawowa liste minimum. Trwa
iednak przy swoim stanowisku. poniewaz zalezy mu. aby sIormulo-
wana przez niego teoria miasta miala iak naiszersze zastosowanie i
nie ograniczala sie do nowoczesnego zycia mieiskiego.
Zarowno pogl ady Wi rt ha. i ak i ui eci e ekol ogi czne sa kry-
tykowane na wiele sposobow. Przylaczam sie do oceny krytycznei
maiacei znaczenie dla szerszego kontekstu tei ksiazki. Ponizei
ws ka z e a s pe kt y obu konc e pc i i . kt or e po odpowi e dni m
przeIormulowaniu zachowuia do dzisiai swoia aktualnosc. Moie
krytyczne uwagi mozna podzielic na cztery kategorie. ktore pragne
odniesc przede wszystkim do tez Wirtha.
Po pi er wsze. t eor i a Wi r t ha wbr ew dekl ar aci om ni e ma
powszechnego zastosowania. Oparta glownie na obserwacii miast
amerykanskich w latach dwudziestych i trzydziestych wykazuie
pewne ograniczenia nawet w odniesieniu do zycia mieiskiego w
kapitalizmie przemyslowym. Szczegolne braki
110
uiawniaia sie iednak w zastosowaniu do miast w spoleczenstwach
przedkapitalistycznych. W ostatnich latach przeprowadzono wiele
archeologicznych i antropologicznych badan porownawczych zycia
mieiskiego w tych spoleczenstwach. Poniewaz trudno ie uogolnic.
mysle ze mozna z grubsza podporzadkowac ie temu. co Sioberg we
wspomnianei wczesni ei ksi azce nazywa swoi a .podst awowa
hipoteza". ktora glosi. ze
pod wzgledem struktury lub Iormy miasta przedprzemyslowe
czy to w sredniowiecznei Europie. czy w dawnych Chinach.
Indiach. czy gdziekolwiek indziei byly do siebie bardzo
podobne. lecz roznily sie wyraznie od nowoczesnych mieiskich
osrodkow przemyslowych*.
Prawidlowosci te dotycza cech miast przedprzemyslowych
wymi eni onych i uz wczes ni ei . W por ownani u z wi el ki mi
nowoczesnymi obszarami mieiskimi tradycyine miasta byly scisle
odgraniczone. otoczone murami i trwale podzielone na dzielnice
miesz ka l ne ot a c z a i a c e wyr a z ni e wyodr e bni on y o b s z a r
ceremionialno-handlowy.
Po drugie. bledne iest zalozenie. ktore zdaie sie przyimowac
Wirth. ze ogolna koncepcia zycia mieiskiego moze opierac sie
wylacznie na charakterystyce miast. Miasta wyrazaia. a zarazem
gromadza w sobie cechy szerszego spoleczenstwa. ktorego sa
c z e s c i a . Ta uwa ga i e s t s c i s l e z wi a z a na z pi e r ws z a . W
spoleczenstwach przedkapitalitycznych zycie w miastach pod
pewnymi wzgledami przebiega rownolegle do zycia na obszarach
wieiskich. W obu przypadkach zaznacza sie silne oddzialywanie
tradycii. nawet wsrod bardziei kosmopolitycznych elit. a wiekszosc
relacii ma raczei Iorme kontaktow
* Gideon Sioberg. op. cit. s. 5.
111
osobistych niz anonimowych zwiazkow opisywanych przez Wirtha.
Pod innymi wzgledami iednak kontrast pomiedzy miastem a wsia
iest wiekszy niz w spoleczenstwach wspolczesnych. w ktorych. na
co chcialbym zwrocic uwage. roznice wlasciwie sie zatarly. Miasta
w spoleczenstwach przednowoczesnych istnieia nie tylko w swoich
granicach. Polaczone siecia skomplikowanych i roznorodnych relacii
ze wsi a sa kl uczowym el ement em cal osci owei or gani zaci i
spoleczenstwa. Miasto. cywilizacia. panstwo to poiecia. ktore nie
bez powodu uzywane sa czesto niemal iako synonimy w literaturze z
dziedziny archeologii i antropologii. Ta sama ogolna zasada dotyczy
zycia mieiskiego w spoleczenstwach nowoczesnych. Charakter miast
mozna wlasciwie analizowac iedyni e w szerszym kont eksci e
spoleczenstwa iako calosci. I tutai miasto iest zarazem czescia i
gl ownym czynnikiem oddzialui acym na i ns t yt uci e cal ego
spoleczenstwa. Charakter wspolczesnego zycia mieiskiego iest
iednak zupelnie inny niz w miescie przednowoczesnym. gdyz
odzwierciedla gleboka nature przeobrazen spolecznych. iakie
nastapily w zwiazku z nadeisciem kapitalizmu.
Po trzecie. sIormulowania Wirtha zawieraia pewne elementy nie
bardzo przystaiace do teorii spoleczenstwa przemyslowego. choc on
sam uwaza. ze stworzyl uiecie miasta odpowiadaiace wszystkim
typom spoleczenstwa. Teoria spoleczenstwa przemyslowego. iak iuz
wspomnialem. zawiera w swoich roznych wersiach dychotomiczna
koncepcie zmiany spolecznei. przeciwstawiaiac spoleczenstwo
przemyslowe spoleczenstwu tradycyinemu. Takie dychotomiczne
przeciwst awi eni a. ni e zawsze zreszt a posl ugui ace si e wprost
poieciem .spoleczenstwa przemyslowego". odgrywaia ogromna role
w naukach spolecznych. Do naibardziei znanych dychotomii nalezy
utworzona na przelomie wiekow przez niemieckiego uczonego
Ferdinanda Tonniesa. ktory ogolny kierunek prze-
112
ksztalcania sie spoleczenstwa opisywal iako przechodzenie od Iormy
GemeinschaIt (wspolnoty) do postaci GesellschaIt (zrzeszenia).
GemeinschaIt oznacza t o samo co w t eor i i Wi r t ha niewielka
wspolnota lub .spoleczenstwo zintegrowane". w ktorym dominuie
.spont ani czna ekspr es i a os obowos ci " . Gesells c h a I t . Iorma
obeimuiaca bezosobowe. instrumentalne relacie spoleczne. coraz
bar dzi ei wypi er a Gemei nschaIt w mi a r e r o z woi u duzych
spoleczenstw nowoczesnych. Do idei Tonniesa. a takze innych.
szczegolnie Georga Simmla. nawiazuie Wirth w swei analizie zycia
mi ei ski ego. Si edzac wl asci wi e t en sam ki erunek rozwoi u
poniewaz w spoleczenstwach wspolczesnych zycie mieiskie staie sie
elementem o kluczowym znaczeniu Wirth przyklada naiwieksza
wage do przelozenia tych ziawisk na przeciwienstwo pomiedzy wsia
a miastem. Prowadzi to iednak do dwoiakiego rodzaiu ograniczen. O
iednych iuz mowilem: utozsamianie GesellschaIt z zyciem mieiskim
iest w zasadzie niesluszne. gdyz spoleczenstwa przednowoczesne na
ogol zdecydowani e odr ozni ai a si e od wspolczesnego zyci a
mi e i s ki e go. Konc e pc i e Wi r t ha moz na r owni e s kutecznie
skr yt ykowac. pr zeci wst awi ai ac i a i deom wyni kai ac y m z
al t ernat ywnego ogol nego st anowi ska proponowanego przez
marksizm. Niektore z naiwaznieiszych ostatnich przyczynkow do
analizy wspolczesnego zycia mieiskiego mozna znalezc wlasnie w
nainowszych pracach inspirowanych marksizmem. Odwoluiac sie
t er az do ni ch. pos t ar am s i e wykazac. dl aczego ni ekt or e
zidentyIikowane przez Wirtha elementy zycia mieiskiego sa
specyIiczne dla epoki wspolczesnei.
Wreszcie. uiecie Wirtha. zwlaszcza w czesci wykorzystuiacei
analogie ekologiczna. napotyka ograniczenia .naturalistycznego"
modelu sociologii. Ekologiczny system dzielnic mieszkalnych
traktuie sie bowiem iako uksztaltowany. iak doslownie wyraza to
Park. za pomoca serii .procesow naturalnych" dokonuiacych sie tak
iak bezosobowe zdarzenia w swie-
113
cie Iizycznym. Widziane w ten sposob procesy te zdaia sie miec
charakter nieodwracalny. iak prawa natury. Zupelnie inny obraz
powstaie. gdy analizuiemy zycie mieiskie w kategoriach pogladow.
ktore przedstawilem w rozdziale wprowadzaiacym.
Zycie mieiskie i kapitalizm
Jak mozemy scharakteryzowac ogol wlasciwosci skladaiacych sie na
przeciwstawienie miast przednowoczesnych i kapitalistycznego
zycia mieiskiego? Juz wczesniei zauwazylem. ze w odpowiedzi na
to pytanie nalezy usytuowac zycie mieiskie w szerszei perspektywie
rozwoiu spoleczenstw. a tym samym skonIrontowac z glownymi
przeobrazeniami spolecznymi. ktore dokonaly sie w zwiazku z
powst ani em i r ozwoi em kapi t al i zmu. W spol eczenst wach
przedkapitalistycznych miasto bylo osrodkiem wladzy panstwowei
oraz dzialalnosci produkcyinei i handlowei o ograniczonym zasiegu;
wiekszosc ludnosci zaimowala sie pracami rolniczymi. Poiawienie
sie kapitalizmu i iego umocnienie sie iako kapitalizmu przemy-
slowego wiazalo sie z powszechnym ruchem ludnosci ze srodowiska
wieiskiego do miast. Ziawisko to. wywolane przez glebokie zmiany
w naturze .mieiskosci". zarazem zmiany te stymulowalo. Swiadczy
o tym miedzy innymi Iakt. ze w poczatkowym okresie rozwoiu
kapitalizmu brytyiskiego. pod koniec XVIII wieku. pierwsze osrodki
Iabryczne przewaznie nie byly lokalizowane w istnieiacych iuz
wiekszych miastach. Jednym z naibardziei uderzaiacych przykladow
ekspansii miast iest Manchester. W roku 1717 liczba iego miesz-
kancow wynosila zaledwie 10 tysiecy. lecz iuz okolo roku 1851 iako
centrum Iabryczno-handlowe rozleglego hrabstwa
114
Lancashire bylo miastem trzy stutysiecznym. Na poczatku XX
wieku wchlonelo okoliczne mieiscowosci i wraz z nimi liczylo 2 400
000 mieszkancow. Przytoczone liczby swiadcza o tym. ze sila
napedowa rozwoiu miasta. dzialaiaca od konca XVIII wieku rozni sie
zdecydowanie od czynnikow ksztaltuiacych wczesnieisze Iormy
miast. Stwierdzenie to nie wystarczy i e dna k do wyiasnienia
specyIicznego charakteru nowego zycia mieiskiego.
Chyba nailatwiei okreslic cechy wspolczesnego zycia mieiskiego
i i ego st osunek do r ozwoi u kapi t al i st ycznego za pomoca
Marksowskiego poiecia .utowarowienia". Odwolywalem sie iuz do
tego okreslenia. omawiaiac interpretacie panstwa kapitalistycznego
w uieciu OIIe'a. Wedlug Marksa utowarowienie iest podstawowym
poieciem w analizie ustroiu kapitalistycznego: istota gospodarki
kapitalistycznei iest kupowanie i sprzedawanie towarow. w tym sily
roboczei w cel u wyt worzeni a zysku. Ni c wi ec dzi wnego. ze
przeiawy utowarowienia mozna dostrzec w kazdym srodowisku
czlowieka. Znaczenie nowoczesnei urbanizacii i zwiazanych z nia
stylow zycia spolecznego uswiadamia nam utowarowienie przestrze-
n i w s poleczenstwach kapitalistycznych. Mimo roznych od-
miennosci w spoleczenstwach przedkapitalistycznych zarowno w
miescie. iak i na wsi ziemia i mieszkanie nie podlegalo alienacii lub
ich alienacia byla obwarowana zastrzezeniami. (.Alienacia" oznacza
w tym wypadku mozliwosc przenoszenia praw wlasnosci na inna
osobe poprzez iakis sposob zaplaty). Z nadeisciem kapitalizmu
ziemia i budynki zaczely iednak podlegac swobodnei alienacii iako
towary. ktore moga byc kupowane i sprzedawane na rynku.
Utowarowienie przestrzeni burzy srodowisko Iizyczne w systemie
wyt wor czym kapi t al i zmu i ako cal osci . co ma nast epuiace
konsekwencie:
1. Kapitalistyczne miasto staie sie .sztucznym otoczeniem"
znoszacym dawne podzialy pomiedzy miastem a wsia.
115
Miasto przedkapitalistyczne pozostawalo w zaleznosci od wsi. lecz
zarazem bylo od niei scisle odgraniczone. W kapitalizmie przemysl
sprawil. ze granice miedzy miastem a wsia staly sie bardziei
elastyczne. Rolnictwo zostalo skapitalizowane i zmechanizowane.
p o d d a n e wp l y wo m c z y n n i kow s pol e c z no-ekonomicznych
podobnych do tych. ktore dzialaia w innych sektorach produkcii. W
wyniku tego procesu roznice w sposobach zycia spolecznego
pomiedzy wsia a miastem coraz bardziei sie zacieraia. Jezeli
przestrzen iest rozumiana w sensie spolecznym. a ni e t yl ko
Iizycznym. mozna powiedziec. ze miasto i wies przestaia istniec.
Zamiast nich poiawia sie rozroznienie pomiedzy .srodowiskiem
zabudowanym" a srodowiskiem .otwartei przestrzeni"*.
2. We wszystkich spoleczenstwach przedkapitalistycznych ludzie
zyli blisko natury w wielu kulturach czlowiek postrzega siebie
iako czesc swiata przyrody na sposob zupelnie obcy Zachodowi.
Wybudowane sr odowi sko spol eczenst w kapi t al i st ycznych
wprowadza radykalny rozdzial pomiedzy zyciem czlowieka a
przyroda. Dzieie sie tak przede wszystkim w kapitalistycznym
mieiscu pracy. gdzie zarowno charakter wykonywanych zaiec. iak i
umieiscowienie Iabryki lub biura oddziela czlowieka od wplywow
gl eby. pogody i por roku. Proces t en pogl ebi a si e wskut ek
umieiscowienia stanowiska pr a c y w mi e i s ki m s r odowi s ku
utowarowionei przestrzeni. Wiekszosc z nas spedza znaczna czesc
zycia w mieiscach niemal calkowicie uksztaltowanych przez
czlowieka.
3. Czynniki wplywaiace na rozmieszczenie dzielnic mieiskich
wynikaia z podstawowych cech spoleczenstw kapitalistycznych. a
zarazem nadaia im dodatkowy wymiar. Powyzsza uwaga moze
wydawac sie truizmem. iednak w rzeczywi-
* W interesuiacy sposob omawia te zagadnienia David Harley. SocialJustice and the City. London 1973.
116
stosci ma pewne znaczenie w zwi azku z akt ual na dyskusi a o
mi esci e. i nspi rowana przez marksi zm. Ni ekt orzy t wi erdza z
przekonaniem. ze z przyczyn okreslonych w dwoch poprzednich
punktach cos takiego iak .sociologia miasta" w ogole nie istnieie.
Skoro sztuczne srodowisko iest integralna cecha spoleczenstwa
kapitalistycznego. iego analiza moze byc przeprowadzona wylacznie
na gruncie interpretacii tei Iormy spoleczenstwa iako calosci. W
znacznei mierze podzielam ten poglad. poniewaz wydaie mi sie. ze
wszystkie ziawiska opisane w poprzednich rozdzialach produkcia
kapitalistyczna. konIlikt klasowy i panstwo maia bezposredni
zwi azek z pr zekszt al cani em si e sr odowi ska mi ei ski ego w
.srodowisko zabudowane".
Po uznaniu tego stwierdzenia za bezsporne pozostaie nam ieszcze
sIormulowac poiecia umozliwiaiace analize kapitalistycznego zycia
mieiskiego ze wskazaniem iego odniesien do calosci spoleczenstwa.
Proba sprostania temu zadaniu iest sIormulowana przez Rexa .teoria
klas zamieszkania" (housing class)*. Idee Rexa interpretowano
przede wszystkim iako dazenie do stworzenia bardziei zadowalaiacei
teorii ukladu dzielnic oraz rozwoiu miast niz oIerowana przez szkole
chicagowska. Rex twierdzi. ze podeiscie ekologiczne opiera sie na
zbyt mechanicznym uieciu procesow ekologicznych. ktore maia
okreslac wlasciwosci dzielnic mieiskich. Proponuie w zamian
perspektywe. ktora zwraca uwage na czynne proby oddzialywania
mieszkancow miast na srodowisko. w ktorym zyia. Poniewaz Rex
opiera sie na materialach brytyiskich. iego prace stanowia korzystna
przeciwwage dla tendencii szkoly chicagowskiei a takze wielu
innych analiz zycia mieiskiego do zbyt duzego uzaleznienia od
badan amerykanskich.
* Patrz John Rex. Robert Moore. Race. Community and ConIlict. OxIord 1967; oraz inne
publikacie Rexa.
117
Punktem wyi sci a dl a Rexa i est r ozr ast ani e si e osr odkow
przemyslowych w Wielkiei Brytanii w XVIII wieku ze szczegolnym
uwzglednieniem rozwoiu Birminghamu. W poczatkowych Iazach
rozwoiu tych osrodkow schematy rozmieszczenia dzielnic byly na
ogol sci sl e uzal ezni one od pot r zeb dos t r zeganych pr zez
pracodawcow. Domy przemyslowcow i innych mieiscowych notabli
budowano na terenach maiacych dobry dostep do srodmieiskich
wygod. a zar azem oddal onych od hal asu i zani eczyszczen
Iabrycznych. Poniewaz glowna role w produkcii odgrywalo nadal
chalupnictwo (ieszcze w XIX wieku). pracodawcy byli czesciowo
zwolnieni z koniecznosci zapewnienia mieszkan robotnikom.
Budowano ich iednak coraz wiecei. Niektorzy poprzestawali na
barakach przeznaczonych wyl aczni e dl a pracowni kow. al e
wiekszosc stawiala kolonie domkow rodzinnych skupione wokol
Iabryk lub w poblizu kolei. Nie starano sie iednak w zaden sposob
zachowac w nich elementow zycia wspolnotowego tradycyinych wsi
rolniczych. lecz na przekor temu kultura wspolnotowa buinie sie
rozwiiala.
Pod koniec XIX i na poczatku XX wieku .bezposredni podzial
klasowy" wedlug mieisca zamieszkania zalamal sie. m.in. z powodu
intensywnego rozwoiu przemyslu. ludnosci i obszarow mieiskich.
Byly tez inne. bardziei specyIiczne przyczyny. Dostarczanie
mi eszkan pr zez pr acodawcow powodowalo unieruchomienie
ka pi t a l u. kt or y moz na byl o z a i nwest owac korzyst ni ei . a
przywiazanie do mieszkania ograniczalo mobilnosc pracownikow.
Wazna role odegralo tez dalsze roznicowanie sie systemu klasowego
i popyt na l epsze niz dawne domki robotnicze mieszkania dla
robot ni kow wykwal i I i kowanych i .bi al ych kol ni er zykow".
Swiadczenie pracy zostalo zatem oddzielone od dostarczania
mieszkan i innych mieiskich udogodnien oIerowanych teraz przez
roznei wielkosci wyspecializowane Iirmy budowlane. Domy te.
Iinanso-
118
wane za pomoca kredytow hipotecznych. w dalszym ciagu byly w
wiekszosci zamieszkiwane przez wlascicieli.
Na poczatku XX wieku zaczely rozwiiac sie rynki mieszkaniowe
zwiazane z kapitalem przemyslowym i Iinansowym z i ednei . a
rynkiem pracy z drugiei strony. W tych kategoriach mozemy
probowac wyiasnic .ekologiczne" schematy ruchu ludnosci i
podzi al u na dzi el ni ce. opi sywane przez t eoret ykow szkol y
chicagowskiei. Zdaniem Rexa przyczyna tych procesow byl konIlikt
w zwiazku z niedoborem mieszkan o pozadanym standardzie i w
eIekcie iednoczenie sie mieszkancow w .klasy zamieszkania". W
duzych miastach mozemy wyroznic kilka klas zamieszkania.
Obei mui a one m. i n. pel noprawnych wl asci ci el i mi eszkan w
naibardziei pozadanych o k o licach. .wlascicieli" podobnych
mieszkan na mocy kredytow hipotecznych. mieszkancow domow
obciazonych hipoteka w mniei pozadanych okolicach. osoby
prywatnie wynaimuiace mi eszkani a oraz l okat orow mi eszkan
wynaimowanych przez panstwo. Naiwyzsze klasy zamieszkania
zazwyczai opuszczaly srodmiescie. preIeruiac atrakcyinieisze
przedmiescia lub nawet wyprowadzaiac sie poza miasto. Mniei
uprzywileiowani wlasciciele domow obciazonych hipoteka rowniez
starali sie opuscic srodmiescie. wspomagaiac budowe drog w
kierunku coraz bardziei rozbudowuiacych sie dzielnic podmieiskich.
Kl asa r obot ni cza. z wyi at ki em ni ekt or ych gr up r obotnikow
wykwaliIikowanych. mieszkala przewaznie w wynaimowanych
mieszkaniach bedacych wlasnoscia panstwa. czesto usytuowanych
przy centralnych ulicach miasta.
Powszechna dostepnosc mieszkan lokatorskich budowanych z
Iunduszow panst wowych i est i ednym z post ul at ow ruchow
robotniczych. o ktorych mowilismy w poprzednich rozdzialach. W
wielu kraiach partie socialistyczne i partie pracy podiely iniciatywe
rozwoiu i utrzymywania takiego budownictwa. choc same prace
budowlane wykonuia zazwy-
119
czai prywatni kontrahenci. Jak twierdzi Rex. uprawnienia w zakresie
budownictwa publicznego i udzielania kredytow hipotecznych
s t anowi a dwa gl owne zr odl a konIl i kt u kl asowego wokol
mieszkalnictwa. Wiekszosc ludzi chce byc wlascicielami swoich
domow i stara sie w miare mozliwosci uzyskac na nie kredyt
hipoteczny. Jednak osoby zaimuiace bezpieczne i dobrze platne
stanowiska. zwlaszcza o charakterze .bialych kolnierzykow". sa
zazwyczai bardziei sklonne do inwestowania znacznei czesci swoich
dochodow w hi pot eke. a zarazem mai a wi eksze mozl i wosci
uzyskania kredytu. Publiczne budownictwo mieszkaniowe iest
rowniez zrodlem konIliktow. poniewaz zyski rzadko sa zgodne z
oczekiwaniami. Grupy. ktore zaimuia sie wynaimem mieszkan
publ i cznych. beda ni ewat pl i wi e dazyc do ut r zymani a l ub
rozszerzenia systemu rozdzialu. zapewniaiacego im pobieranie
czynszow.
Lokat orzy budynkow publ i cznych nal eza z pewnosci a do
nainizszei sposrod grup uprzywileiowanych w konIlikcie klas
mieiskich. W opozycii do nich znaiduia sie grupy pozbawione
dostepu zarowno do kredytow hipotecznych. iak i do mieszkan
kwaterunkowych. ktore musza wynaimowac mieszkania w sektorze
prywatnym. czesto narazaiac s i e na mani pul aci e ze s t r ony
pozbawionych skrupulow wlascicieli. poniewaz nie maia mozliwosci
iakieikolwiek kontroli czynszow lub ochrony. iaka przysluguie
lokatorom budynkow publicznych. Grupy te zwykle zasiedlaia
.streIy przeisciowe". czyli obszary biedy lub slumsy. znaiduiace sie
przewazni e na obrzezach srodmi ei ski ch dzi el ni c handl owo-
rozrywkowych. StreIy przeisciowe charakteryzuia sie duza liczba
mi eszkancow. zyi a c yc h w ni e wi e l ki c h. pr z e l udni onyc h
mieszkaniach lub kamienicach czynszowych i zazwyczai staia sie z
koni ecznosci cel em dl a nowo pr zybyl ych i mi gr ant ow. Dl a
imigrantow. ktorzy sa przedmiotem dyskryminacii rasowei. obszary
te moga okazac sie mniei przeisciowe niz dla innych grup. Jest
120
to dostrzegalne zwlaszcza w miastach amerykanskich. w ktorych
powstaia mniei lub bardziei trwale getta. lecz podobne ziawisko w
mnieiszym zakresie wystepuie takze w kilku innych kraiach. gdzie
mnieiszosci rasowe wyraznie odrozniai a s i e od wi eks zos ci
mieszkancow. W Stanach Ziednoczonych czarne getta powstaly w
wyniku migracii z Poludnia na Polnoc zapoczatkowanei przed
pierwsza woina swiatowa*. Istnieia zasadnicze roznice pomiedzy
wzorcami ruchliwosci czarnych i bialych na obszarach mieiskich.
Biali przemieszczaia sie zwykle na dlugich dystansach: z iednei
wspolnoty sasiedzkiei do drugiei calkowicie od niei oddzielonei w
tym samym miescie lub pomiedzy miastami. lezacymi w duzei od
siebie odleglosci. Czarni poruszaia sie zwykle na obszarze o duzo
mnieiszym zasiegu. Jak widac z .wedrowki bialych na przedmiescia
w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych". roznica ta wiaze sie z
ciaglym upadkiem obszarow srodmieiskich. Od kiedy getta zaczely
w pewnym sensi e st awac si e obszar em t r wal ym o cechach
kulturowych odmiennych od cech innych dzielnic. segregacia
etniczna i pr zest r zenna st al y si e t r udne do r ozdzi el eni a**.
Ut r wal ani e s i e mi ei s ki ego get t a ni e wykl ucza l i cznych
przeprowadzek w iego granicach. stwarza iednak ogromne problemy
dla tych. ktorzy chca stamtad uciec. Obszary te staia sie niekiedy
ogniskami nowych ruchow mieiskiego protestu. ktorym moze sie
udac odtworzenie relacii wspolnotowych. iedynie slabo rozwinietych
w zamoznieiszych dzielnicach miasta.
Wydaie sie. ze tok rozumowania oparty na argumentacii Rexa
iest zasadniczo sluszny. Umieiscowienie podzialu na dzielnice
mieiskie w kontekscie aktywnych konIliktow rywa-
* Por. A. Meier. E.M. Rudwick. From Plantation to Ghetto. New York 1966. ** Patrz klasyczne dzielo
Geralda Suttlesa. The Social Order oI the Slum. Chicago 1968.
121
lizuiacych grup na rynkach mieszkaniowych podkresla czynniki o
podstawowym znaczeniu w spoleczenstwach kapitalistycznych.
Konieczne sa iednak pewne uzupelnienia. Nie wydaie mi sie
szczegolnie pozyteczne wyroznianie z a Re x e m .kl as
zamieszkania". Slusznie zwraca sie uwage. ze konIlikty mieiskie sa
czesto tak samo przewlekle i intensywne iak konIlikty w sIerze
przemyslowei i ze rynki mieszkaniowe maia swoiste cechy. ktore
wyodrebniaia sie z tei sIery. Zamiast iednak twierdzic. ze konIlikty
mieiskie. w ktore uwiklane sa .klasy mieszkaniowe". roznia sie od
reszty systemu klasowego. nalezy raczei uznac ie za skladnik
wspoltworzacy ogol ny charakt er st rukt ury kl asowei danego
spoleczenstwa. Dzieki temu rozne sposoby organizacii dzielnic i
stylow zycia mozemy postrzegac iako czynniki konsoliduiace
niektore aspekty podzialow klasowych przebiegaiacych w poprzek
innych podzialow. Zroznicowana dostepnosc kredytow hipotecznych
moze na przyklad poglebiac podzialy pomiedzy pracownikami
Iizycznymi i umyslowymi. skoro osoby zaimuiace bezpieczne
stanowiska .bialych kolnierzykow" maia z reguly przewazaiacy
udzi al w i nwest yci ach Ii nansowanych dzi eki t ym kredyt om.
Schematy segregacii mieszkaniowei powoduiace skupianie sie grup
podlegaiacych dyskryminacii etnicznei w obszarach oddzielonych
od mas rodzimei klasy robotniczei moga z kolei przyczyniac sie do
rozlamow w obrebie klasy robotniczei iako calosci.
Poniewaz rozwazania Rexa oparte sa na materiale brytyiskim. co
wielokrotnie podkresla sam autor. powinnismy byc ostrozni w
uogolnieniach tak samo iak w przypadku badan amerykanskich.
Degradacia srodmiescia w wiekszosci duzych obszarow mieiskich w
Stanach Ziednoczonych posunela sie dalei niz w Europie. Powodem
t ei rozni cy i est ni ewat pl i wi e znaczni ei sza rol a pl anowani a
urbanistycznego oraz szerszy zasieg publicznego budownictwa
mieszkaniowego w wie-
122
kszosci kraiow europeiskich. Chcac zbadac te odmiennosci w
szczegolach. powinnismy przyirzec sie. w iaki sposob panstwo oraz
kapital przemyslowy i Iinansowy wspoldzialaia z aktywnoscia
mieszkancow w roznego rodzai u przedsi ewzieciach. Nietrudno
zauwazyc przydatnosc koncepcii OIIe' a do tego zamierzenia.
Czynniki powoduiace utowarowienie przestrzeni nowoczesnego
mi a s t a s a b o wi e m c i a g l e r o wn o wa zone pr zez pr oces y
odtowarowienia. Istotna role odgrywa tutai dostarczanie publicznych
mieszkan. kontrola czynszow i inwestycii oraz troska o urzadzenia
komunalne. iak parki i tereny rekreacyine.
Bardzo wazne i est pyt ani e. w i aki m st opni u cechy zyci a
mieiskiego przedstawione na poprzednich stronach. stanowia
specyIike spoleczenstw kapitalistycznych badz dotycza kazdego
typu nowoczesnego ustroiu spolecznego po osiagnieciu okreslonego
poziomu uprzemyslowienia. Pytanie to iest oczywiscie iednym z
aspektow szerszego zagadnienia zasygnalizowanego na poczatku
ksiazki. a mianowicie czy spoleczenstwa uprzemyslowione maia
podobne cechy. niezaleznie od pochodzenia i linii rozwoiu.
Liczne badania organizacii miast Europy Wschodniei. podiete w
ostatnich latach. przynaimniei w pewnym stopniu przyblizaia nam
odpowiedz. Niekt ore z gl ownych cech. ui awni ai acych si e w
procesach analizowanych przez Rexa. we wschodnioeuropeiskim
zyciu mieiskim nie wystepuia lub przybieraia Iorme zdecydowanie
odmi enna. Teren mi ei ski i est z regul y w szeroki m zakresi e
kontrolowany przez panstwo. a rynki mieszkaniowe sa znacznie
bardziei ograniczone niz na Zachodzie. Mieszkania sa budowane
przez przedsiebiorstwa. ktore stanowia bezposredni element aparatu
wladzy lub znaiduia sie pod iego scislym nadzorem. Mieisce
zami eszkani a i ednost ki ni e zal ezy przede wszyst ki m od i ei
mozliwosci Iinansowych. nie ma tez ona calkowitei swobody
przemiesz-
123
czania sie z miasta do miasta lub z regionu do regionu. Szelinyi
opowiada o swoim wegierskim koledze zaimuiacym sie naukowo
problematyka mieszkalnictwa. z ktorym wymienial uwagi i wyniki
badan. Po przeczytaniu raportu Szelinyiego i wynikaiacych z niego
wnioskow wegierski uczony zapytal ze zdziwieniem: .Czyzbys
sugerowal. ze ludzie powinni mieszkac. tam gdzie chca?" Ten
pomysl zaskoczyl go. a zarazem przestraszyl. bo iesli iednostki.
wybi er ai ac s woi dom. mogl yby ki e r owa c s i e wl a s nymi
upodobaniami. czym zaimowaliby sie rzadowi planisci?*
Oczywiscie. centralne i lokalne regulacie administracyine.
ograniczaiace rozne aspekty rozwoiu mieszkalnictwa i podzialow
streIowych dzi el ni c mi ast a. i st ni ei a rowni ez we wszyst ki ch
spoleczenstwach zachodnich. W mnieiszym lub wiekszym stopniu
obowiazuie tam tez planowanie przestrzenne. Jednak zakres i
charakter tych regulacii oraz planowania pozwala na zywy rozwoi
rynkow mieszkani owych w war unkach wzgl ednei swobody
przemieszczania sie iednostek. Decyzie. ktore na Zachodzie zaleza
od cen i mozl i wosci pl at niczych. sa w Europie Wschodniei
uzaleznione od mieiskiei administracii.
Na podstawie swoich badan na Wegrzech i porownan z innymi
spoleczenstwami Europy Wschodniei Szelinyi udokumentowal
niektore systematyczne roznice pomiedzy miastami Wschodu i
Zachodu. Powoienne schematy rekonstrukcii mieszkalnictwa na
Wegrzech zakladaly. ze mieszkanie nie iest towarem. zatem czynsz
nie zawsze musi miec zwiazek z iakoscia mieszkania. Uwazano. ze
czynsz powinien stanowic iedynie niewielki skladnik domowych
wydatkow. a rodziny (nie iednostki) powinny miec prawo do
mieszkania.
* Ivan Szelinyi. Urban Ineaualities Under State Socialism. New York 1983. s. 14.
124
niezaleznie od ich mozliwosci oplacania okreslonei wysokosci
czynszu.
W rezultacie lokalizacia typow mieszkan i dzielnic mieiskich iest
zasadniczo rozna od spotykanei w wiekszosci miast zachodnich.
Mieszkania budowane przez prywatne przedsiebiorstwa. kupowane i
spr zedawane na r ynku ( st anowi ace mni ei szosc w cal osci
budownictwa) naleza przewaznie do grup o nizszych dochodach.
Os oby o wyz s z ym s t a t us i e . i a k ur z e dni c y pa ns t wowi i
przedstawiciele wolnych zawodow. mieszkaia zwykle w lokalach
bedacych wlasnoscia panstwa i przez nie utrzymywanych. Wsrod
t yc h. kt or z y pl a c a z a s woi e domy. c o r z a dko dot yc z y
zamoznieiszych. wyzsze grupy spoleczno-ekonomiczne placa mniei
za posiadanie lepszego mieszkania. Sytuacia ta iest spowodowana
pol i t yka kredy t o w i z a mi any mi eszkan. kt ora Iaworyzui e
urzednikow panstwowych. oraz Iaktem. ze grupy o wyzszych
dochodach czesciei niz inni dziedziczyly lepsze mieszkania z
czasow przedwoiennych.
St reIy dzi el ni cowe w spol eczenst wach kapi t al i st ycznych
rozwiiaia sie glownie w zaleznosci od wartosci rynkowei budynkow
i gruntow. W Europie Wschodniei podzial miasta na streIy iest
znacznie bardziei uzalezniony od decyzii administracyinych. Nie
oznacza to braku scislego rozgraniczenia pomiedzy klasami
mieszkaniowymi Rexa. iednak mechanizmy podzialow sa odmienne
niz w wiekszosci miast zachodnich. Istnieia obszary ubostwa. lecz
nie skupiaia sie one wokol centrum miasta. iak to zazwyczai bywa
na Zachodzie. a zwlaszcza w Stanach Ziednoczonych. Wiekszosc
gruntow w srodmiesciu iest wlasnoscia panstwa. wokol centrum
znaiduia sie czesto obszary o wysokim standardzie budownictwa.
streIy przeisciowe zas sa polozone bardziei na zewnatrz. Dzielnice
sa zazwyczai bardziei niz w miastach zachodnich iednorodne
zarowno pod wzgledem charakteru wlasnosci. iak i stylu mieszkania.
125
Fakty te potwierdzaia wczesnieisze spostrzezenie. ze zroz-
nicowanie obszarow mieiskich i typow budownictwa nie iest
.procesem naturalnym". lecz wiaze sie z szerszymi aspektami
organizacii spolecznei. Zarazem iednak twierdzenie. ze nie mozna
wyrozni c procesow mai acych wpl yw na rozwoi wszyst ki ch
nowoczesnych miast. wydaie sie malo przekonuiace. Miasto Europy
Wschodniei rozni sie od tradycyinego miasta tak samo. iak rozni sie
od ni e go mi a s t o Za c hodu. Wa r t o z a t e m w podsumowaniu
ninieiszego rozdzialu powrocic na ogolnieisza plaszczyzne.
Miasto i zycie codzienne
Choc zaproponowana przez Wirtha charakterystyke .miasta iako
sposobu zycia" trudno odniesc bez wyraznych ograniczen do miast
w ogole. z pewnoscia podkresla ona wazne aspekty wspolczesnego
zycia mieiskiego iako calosci. Byc moze bardziei zrozumiale iest
stwierdzenie. ze poiawienie sie nowoczesnego miasta stworzylo
calkiem odmienne Iormy codziennego zycia niz obowiazuiace w
spoleczenstwach tradycyinych. W tych ostatnich bowiem silne iest
oddzialywanie obyczaiu. nawet w miastach zycie codzienne
wi ekszosci ma char akt er mor al ny ze wzgl edu na zwi azki
codziennosci z kryzysami i przemianami ludzkiei egzystencii z
choroba i smiercia. z nastepstwem pokolen. Funkcionuia wytyczne
moralne. zwykle zakorzenione w religii. ktore dostarczaia gotowych
sposobow godzeni a si e l ub pokonywani a l osu za pomoca
utrwalonych w tradycii praktyk.
Procesy przyczyniaiace sie do dezintegracii tych praktyk sa
zl ozone i zr ozni cowane. Ni e ul ega iednak watpliwosci. ze
charakterystyczne Iormy codziennego zycia. uksztaltowane
126
w wyniku ekspansii nowoczesnego zycia mieiskiego. sa rozne od
wystepuiacych we wczesnieiszych typach spoleczenstwa. Warto w
tym mieiscu przytoczyc wypowiedz LeIebvre'a na temat poiawienia
sie odmiennei Iormy codziennego zycia o silnie zrutynizowanym
charakterze. pozbawionei sensu moralnego oraz tego. co LeIebvre
nazywa .poezia zycia". To. z czym mamy do czynienia przez
wiekszosc zycia w nowoczesnym spoleczenstwie. ma wyraznie
Iunkcionalny charakter. Odnosi sie to np. do ubran. ktore nosimy. do
codziennych czynnosci. ktore wykonuiemy. i do wiekszosci cech
budynkow. w ktorych mieszkamy i pracuiemy. W przeciwienstwie
do tego. iak mowi LeIebvre:
U Inkow. Aztekow. w Grecii czy w Rzymie. kazdy szczegol
(gesty. slowa. narzedzia. przybory. stroie itd.) iest naznaczony
stylem; nic ieszcze nie stalo sie prozaiczne |...| proza i poezia
zycia byly nadal tozsame. Rozprzestrzenianie sie kapitalizmu
zapewnilo przewage .prozie swiata" pierwszenstwo ekonomii.
i nst rument al nosci i t echni ki . kt ora obei mui e wszyst ko
literature. sztuke i przedmioty. a cala poezia istnienia zostala
odrzucona*.
Bl edem byl oby i ednak t rakt owani e t ego opi su i ako ni ere-
alistycznie upiekszonego obrazu spoleczenstw przednowozytnych.
LeIebyre chce tylko zwrocic uwage na zastapienie ugruntowanei
moralnie tradycii. polaczonei z szerszymi aspektami ludzkiego
istnienia. przez waska rutyne dzialania. Dwa zespoly czynnikow
mai a szczegol ny udzi al w wyt war zani u pust ki i banalnosci
codziennego zycia w nowoczesnym swiecie. Jeden z nich dotyczy
specyIicznei Iormy utowarowionei przestrzeni w .wybudowanym
srodowisku" nowoczesnego
* Henri LeIebvre. Everyday LiIe in the Modern World. London 1971. s. 29.
127
miasta: sztuczne srodowisko iest odarte z estetycznei Iormy. Drugi
zespol czynnikow obeimuie to. co niektorzy analitycy spoleczni
nazywaia .odizolowaniem" (seauestratiori) przeiawow ludzkiei
akt ywnosci i doswi adczen. kt ore we wczesni ei szych typach
spoleczenstwa byly calkowicie iawne i wtopione w tkanke zycia
spolecznego calei wspolnoty.
Praktyka zamykania przestepcow w wiezieniach iako kara za
popelnione czyny iest na przyklad wynalazkiem sprzed mniei wiecei
dwustu lat. Wiezienia istnialy tez w sredniowiecznei Europie. lecz
wykorzystywano ie glownie do przetrzymywania podeirzanych
przed wydaniem wyroku lub do karania dluznikow. Kara za ciezsze
przestepstwa byla banicia. szubienica lub tortury. a nie pozbawienie
wolnosci*. W tym samym czasie co wiezienia powstawaly rowniez
liczne przytulki dla oblakanych i szpitale. ktore zaczeto wyraznie od
siebie oddzielac. Odosobnienie oznacza usuniecie z codziennego
zycia ziawisk zagrazaiacych iego ciaglosci: zbrodni. szalenstwa.
choroby i smierci. Ziawiska te oraz iednostki naibardziei w nie
zaangazowane oddziela sie od nurtu codziennego zycia wiekszosci.
.Proza zycia". rutyna codziennego dzi al ani a w dazeni u do
osiagniecia instrumentalnych celow znaiduie w ten sposob swoie
rozwiniecie.
Powyzsze spostrzezenia wskazuia na niektore zwiazki pomiedzy
ogolna organizacia spoleczenstw a prywatnoscia codziennego zycia.
Jedna z naiwiekszych zaslug sociologii iest ukazanie nam natury
owych zwiazkow. To. co moze sie wydawac naibardziei osobistym
aspektem naszego doswiadczenia. oddzialuie. a zarazem ulega
oddzialywaniu wplywow. ktore w pierwszei chwili moga wydawac
sie bardzo odlegle. Dobra ilustracia tego zagadnienia sa badania nad
rodzina i seksualnoscia. o ktorych bedzie mowa w koleinym
rozdziale.
* Michael IgnatieII. A Ju.st Measure oIPain. London 1978.
-------- 6 ----------
Rodzina i plec
W latach piecdziesiatych i szescdziesiatych. gdy teoria spole-
czenstwa przemyslowego swiecila swoi tryumI iako Iundament
anal i zy spol ecznei . domi nowal a w l i t erat urze soci ologicznei
szczegolna interpretacia rozwoiu rodziny. W duzym skrocie mozna
strescic ia nastepuiaco. Przed industrializacia rodzina byla gleboko
zakorzeniona w rozbudowanym systemie relacii pokrewienstwa
(.rodzina poszerzona") i stanowila osrodek produkcii gospodarczei.
Przeiscie do spoleczenstwa przemyslowego. w ktorym rodzina iako
taka nie iest iuz iednostka produkcyina. spowodowalo zanik rodzin
poszerzonych. Relacie pokrewienstwa ograniczaia sie do .rodziny
podstawowei". pary rodzicow i ich bezposredniego potomstwa.
.Rodzina iak pisze ieden z obserwatorow stala sie instytucia
bar dzi ei wyspeci al i zowana ni z pr zedt em. chyba bar dzi ei
wy s p e c i a l i z o wa n a n i z w i a k i mk o l wi e k z n a n y m d o t a d
spoleczenstwie"*. Wiekszosc autorow gloszacych ten poglad. a
wsrod nich Parsons. zdecydowanie broni trwalego znaczenia rodziny
(i malzenstwa) we wspolczesnym spoleczenstwie. Ro-
"Talcott Parsons. The American Iamily. w: T. Parsons. R.F. Bales. Family. Socialisation and
Interaction Process. London 1956. s. 10.
129
dzina podstawowa nadal iest mieiscem prokreacii i wychowywania
dzieci. i moze bardziei niz kiedykolwiek zrodlem wsparcia
emocionalnego i satysIakcii iei czlonkow.
Ten punkt widzenia byl w ostatnich latach ostro krytykowany. do
tego stopnia zreszta. ze pod pewnymi wzgledami rzeczywiscie
zostal zdyskredytowany. Badania nad rodzina sa dziedzina analizy
spolecznei. ktora pod wplywem serii rownoleglych procesow w
ciagu ostatnich kilkunastu lat zasadniczo sie zmienila. Stanowisko
przedst awi one powyzei byl o dosc sl abo popart e mat eri al em
historycznym na temat dawnych Iorm stosunkow rodzinnych. Prace
hi s t or ykow r odz i ny wyka z a l y. z e ni e kt or e t wi e r dz e ni a
wczesnieiszych autorow byly co naimniei watpliwe. Drugim
zr odl em i dei mai acych gl owny wpl yw na dot ychczasowe
interpretacie rodziny byly pisma autorow Ieministycznych. wsrod
ktorych wielu czerpalo obIicie z mysli marksistowskiei.
Zmiany w strukturze rodziny
Nie ulega watpliwosci. ze w Europie Zachodniei. zanim w XVII i
XVIII wieku rozwinal sie kapitalizm. gospodarstwo rodzinne bylo z
regul y i ednost ka produkcyi na. Oznac z a t o . z e p r o dukcie
organi zowano w domu l ub na przyl egl ym grunci e i wszyscy
czlonkowie rodziny. rowniez dzieci. uczestniczyly w dzialalnosci
wytworczei. Rozwoi gospodarki kapitalistycznei. ieszcze przed
powstaniem duzego przemyslu. zmienil te sytuacie. wyprowadzaiac
czlonkow rodziny na rynek pracy. W wyniku dalszych przeksztalcen
dokonywalo sie stopniowo coraz powszechnieisze rozgraniczenie
pomiedzy domem a mieiscem pracy.
130
Bl edne okazal o si e i ednak mni emani e. ze zmi any t e byl y
przyczyna rozpadu istnieiacego dotad systemu rodziny poszerzonei.
Badania historyczne wykazuia. ze w przewazaiacei czesci Europy
Zachodniei przynaimniei kilkaset lat przed poiawieniem sie
kapitalizmu. rodzina miala na ogol charakter bardziei zblizony do
podst awowego ni z do poszerzonego. choc szersze stosunki
pokr ewi enst wa byl y oczywi sci e pod pewnymi wzgl edami
waznieisze niz dzisiai. Domownicy skupiali sie w wieksze grupy ze
wzgledu na obecnosc sluzby. Stalo sie rowniez iasne. ze zaleznosci
pomiedzy rozwoiem kapitalizmu a Iormami zycia rodzinnego byly
zdecydowanie bardziei zlozone. niz zakladano w przedstawionei
wczesniei charakterystyce. Pierwsi przedsiebiorcy kapitalistyczni
dosc czesto zatrudniali na przyklad cale rodziny. a nie iednostki.
zgodnie z tradycyinym oczekiwaniem. ze dzieci tak samo iak dorosli
beda brac udzial w pracy produkcyinei. Choc przyczynialo sie to do
brutalnego wyzysku dzieci. pracuiacych w pozalowania godnych
warunkach kopaln i Iabryk. nie byloby calkiem sluszne wyiasnianie
t ego I akt u wyl aczni e chci wosci a pracodawcow. Robot ni cy
przybywaiacy z prowincii rolniczych. gdzie wszyscy domownicy
uczest ni czyl i we wspol nei pr acy. spodzi ewal i si e znal ezc
zatrudnienie dla calei rodziny. Impuls do zerwania solidarnosci
ekonomi cznei rodzi ny. popart y l i beral nym ust awodawstwem
zabraniaiacym zatrudniania dzieci. pochodzil w duzei mierze od
samych pracodawcow. Wreszcie. co szczegolnie wazne. dzisieisze
Iormy zycia domowego zdaia sie raczei ksztaltowac pod wplywem
rodziny mieszczanskiei. ktorei styl zycia zostal czesciowo przeiety
przez klasy nizsze niz wskutek bezposredniego oddzialywania
kapitalizmu na sile robocza.
Choc dzielo Stone' a wzbudzilo dosc zdecydowana krytyke i
wymaga pewnych modyIikacii. zaproponowana przez niego
131
klasyIikacia zmian Iorm zycia domowego na podstawie analizy
rozwoiu rodziny w Anglii wydaie sie uzyteczna*. Autor wyroznia
trzy glowne Iazy rozwoiu rodziny w ciagu trzystu lat od wieku XVI
do XIX. W XVI wieku. a takze wiele lat wczesniei. dominuiacym
typem rodziny. byla wedlug klasyIikacii Stone' a .rodzina
otwartego pochodzenia". Wprawdzie skoncentrowana wokol rodziny
podstawowei. wspolnota domowa byla umieiscowiona iednak w
s z e r s z y m k r e g u u z a l e z n i e n . n i e t y l k o z wi a z a n y c h z
pokrewienstwem. Zwiazki rodzinne. podobnie iak stosunki w
wiekszei spolecznosci. zdecydowanie roznily sie od panuiacych w
poznieiszym okresie. Na zadnym poziomie systemu klasowego
malzenstwo nie bylo momentem sankcionuiacym emocionalne
przywiazanie lub zazylosc. Stone pisze:
Konwencionalna madrosc uczyla. ze szczescie mozna osiagnac w
przyszlym swiecie. a nie tu i teraz. seks nie iest przyiemnoscia.
l ecz grzeszna pot rzeba. usprawi edl i wi ona i edyni e przez
koniecznosc rozmnazania gatunku. Osobista wolnosc wyboru
mus i byc w ka z dym c z a s i e i pod ka z dym wz gl e de m
podporzadkowana i nt eresom i nnych: pot omstwa. rodzicow.
sasiadow. Kosciola lub panstwa. Zycie bylo tanie. a smierc
przychodzila latwo i czesto. Srednia dlugosc zycia byla tak
niewielka. ze nie oplacalo sie za bardzo przywiazywac do innych
ludzi**.
W tym mieiscu autor byc moze troche przesadza; historycy nie sa
zgodni co do tego. w iakim stopniu stosunki malzenskie oraz relacie
pomiedzy rodzicami a dziecmi naprawde byly
*Lawrence Stone. The Family. Sex and Marriage in England 1500-1800. London 1977. ** Tamze. s.
5.
132
pozbawione silnieiszych wiezi emocionalnych. Nie ulega iednak
watpliwosci. ze wyobrazenia o romantycznych uczuciach rozkwitaly
iedynie w kregach dworskich i nie byly zwiazane z malzenstwem
czy rodzina.
W zasadzie iednak wydaie sie prawda. ze ani stosunki pomiedzy
mezem a zona. ani pomi edzy rodzi cami a dzi ecmi ni e byl y
szczegolnie serdeczne i czule*. Wiezy malzenskie nie powstawaly w
wyni ku osobi st ego wyboru. W wyzszych sIerach spolecznych
malzenstwo traktowano iako sposob na zapewnienie dziedziczenia
maiatku lub uzyskania innego rodzaiu korzysci materialnych czy
politycznych. Dla chlopow i rzemieslnikow malzenstwo stanowilo
zwykle warunek ekonomicznego przetrwania. Zarowno w niskich.
iak i w wyzszych klasach normalne bylo dobieranie partnerow przez
innych. nie przez sama pare. Wzgledny brak emocionalnei bliskosci
w rodzinie nie przeiawial sie wszakze w Iizycznym rozdzieleniu iei
czlonkow. Przeciwnie. we wszystkich klasach spolecznych warunki
zycia bardzo ograniczaly prywatnosc osoby. tak w domu. iak i poza
nim. Podzial na pokoie w mieszkaniach. do ktorego przywykla
wiekszosc ludzi zyiacych we wspolczesnych spoleczenstwach
kapitalistycznych. upowszechnil sie dopiero w XVIII wieku lub
ieszcze pozniei. Mieszkania bogaczy mogly miec wiele pokoi. lecz
byly one zazwyczai polaczone. pozbawione korytarzy; sluzba spala
w tych samych pokoiach lub w naiblizszym sasiedztwie swoich
panow. Chlopi i mieiska biedota mieszkala w domach z iednym lub
dwoma pomieszczeniami; nawet u zamoznieiszych pokoie byly
wspolne i nie mialy przypisanego specialnego przeznaczenia iak w
poznieiszym okresie. Nie wczesniei niz w wieku
* Pionierska praca na temat dlugookresowych zmian relacii pomiedzy rodzicami a dziecmi iest
Historia dziecinstwa Philippe'a Ariesa (przel. M Ochab. Gdansk 1995).
133
XVIII. i ak pi sze Ari es. rodzi na zaczel a .odgradzac si e od
spoleczenstwa". .odpychac ie poza rozszerzaiaca sie coraz bardziei
sIere zycia prywatnego"*. Poczynaiac od zamoznieiszych. domy
przybieraly nowoczesnieisze Iormy z korytarzami zapewniaiacymi
prywatnosc i z pokoiami dziennymi oddzielonymi od sypialni.
Zanim to nastapilo. poiawil sie. wedlug Stone'a. drugi typ zycia
domowego. ktory obial tylko niektore grupy spoleczne i trwal od
wczesnego wieku XVI do poczatku XVIII. Autor nazywa go dosc
niezrecznie .ograniczona patriarchalna rodzina podstawowa".
Dotyczyl przewaznie wyzszych warstw spolecznych i byl typem
przeisciowym pomiedzy istnieiaca ieszcze Iorma wczesnieisza a
r odzi na wspol czesna. Loi al nosc l aczaca dawni ei r odzi ne
podstawowa z innymi rodzinami i ugrupowaniami w spolecznosci
lokalnei oslabla i zostala zastapiona posluszenstwem wobec
panstwa. Wladza mezczyzny iako glowy domu zostala wzmocniona
w rodzinie. odzwierciedlaiac iego swiecka wladze w panstwie. a
rodzina podstawowa stala sie wyraznie wyodrebniona iednostka.
Powstanie .zamknietei rodziny podstawowei". stanowiacei
Iundament organizacii rodziny. iaka przetrwala do XX wieku.
charakteryzuie kilka charakterystycznych cech. Stone okresla ie
wspolna nazwa .emocionalnego indywidualizmu". Tworzenie sie
wiezow malzenskich stawalo sie coraz bardziei sprawa osobistego
wyboru osob zainteresowanych. mimo rozwoiu charakterystycznych
dla poszczegolnych klas wzorcow zalotow. Coraz wiekszy wplyw na
wybor malzonka miala potrzeba zwiazku oIeruiacego przywiazanie
lub milosc. coraz bardziei kierowano sie normami ustanawiaiacymi
specyIiczny zwiazek pomiedzy seksualnoscia a malzenstwem.
Relacie miedzy rodzicami a dziecmi rowniez zyskiwaly silnieisze
* Tamze. s. 224.
134
zabarwienie emocionalne. przy czym na pierwszy plan wysuwala sie
troska o wlasciwe .wychowanie" dzieci. Dominacia tego typu
rodzi ny w spol eczenst wi e i ako cal osci ni e nast api l a i ednak
bynaimniei w wyniku prostego procesu ciaglego rozszerzania
wplywow. Po drodze dokonywaly sie bowiem rozmaite zwroty i
przemieszczenia.
Plec. patriarchat i rozwoi kapitalistyczny
Jednym z naiwaznieiszych czynnikow oddzialuiacych w szcze-
golnosci na sociologie rodziny. ktorego konsekwencie obeimuia
i ednak szerszy obszar anal i zy soci ol ogi cznei . i est tworczosc
wspolczesnych Ieministow. Feminisci zaimuia sie przede wszystkim
analiza zrodel patriarchatu dominacii mezczyzn nad kobietami w
rodzinie i w kontekscie innych instytucii spolecznych. Badania
antropologiczne wykazuia. ze wszystkie spoleczenstwa. bedace
przedmiotem rzetelnych badan. sa patriarchalne. choc obserwuie sie
wyrazne roznice. iesli chodzi o stopien i nature meskiei przewagi*.
Przedstawione w poprzednim paragraIie przeobrazenia rodziny
wywolaly sprzeczne tendencie okreslaiace pozycie spoleczna kobiet.
Z iednei strony rozdzial pomiedzy domem a mieiscem pracy. ktory u
schylku XIX wieku stal sie regula. przyczynil sie do wzmocnienia
zwiazku pomiedzy kobieta a domem. I ta ideologia wydaie sie
naipierw uksztaltowana w wyzszych sIerach systemu klasowego. a
nastepnie przeniesiona do innych klas. Poglad. ze .mieiscem kobiety
iest dom"
* Istotne i szeroko komentowane spostrzezenia por. Nancy Chodorov. The Reproduction oI
Mothering. Berkeley 1978; przeglad istotnych danych antropologicznych. w tym obszerne omowienie
spoleczenstw Trzeciego Swiata por. Barbara Rogers. The Domeslication oIWomen. London 1980.
135
mial rozne konsekwencie dla kobiety na roznych poziomach
spolecznych. Zamoznieisze korzystaly z uslug pokoiowek. piastunek
i sluzacych. Konsekwencie dla warstwy sredniei polegaly natomiast
na t ym. ze kobi et y mus i al y podi ac obowi azki zwi azane z
zaimowaniem sie domem i dziecmi. co przestalo byc traktowane
iako .praca". przynaimniei w znaczeniu odpowiadaiacym platnemu
zatrudnieniu w produkcii. Naibardziei obciazone zostaly iednak
kobiety w rodzinach robotniczych. ktore musialy uporac sie z
wiekszoscia zaiec domowych. iednoczesnie zaimuiac sie praca w
przemysl e. Kobi et y .pracui ace". t o znaczy zat rudni one za
wynagrodzeniem. wywodzily sie w XIX i na poczatku XX wieku
przewaznie z rodzin chlopskich lub robotniczych*. Na podstawie
danych z Wielkiei Brytanii i Francii Tilly i Scott stwierdzily. ze
zatrudnienie kobiet w przemysle wytworczym bylo bardzo niskie z
wyiatkiem produkcii wlokienniczei. Jeszcze w roku 1911 w Wielkiei
Brytanii wiekszosc kobiet pracuiacych byla zatrudniona przy
pracach domowych lub innych uslugach osobistych. Ponad 33°
pracuiacych za wynagrodzeniem stanowi l y sl uzace. 16° t o
kr awcowe. z kt or ych wi el e pr acowal o w domu. okol o 20°
znaidowalo zas zatrudnienie w przemysle wlokienniczym. We
Francii proporcie w zatrudnieniu kobiet byly mniei wiecei podobne.
Przytoczone dane wskazuia wyraznie. ze mozliwosci zatrudnienia
kobiet w okresie ekspansii kapitalizmu przemyslowego skupialy sie
w sektorach bliskich tradycyinym zaieciom wykonywanym przez
kobiety. Praca w tych sektorach byla w rzeczywistosci prawie
calkowicie zmonopolizowana przez kobiety. a poziom zarobkow
znacznie nizszy niz w przypadku pracuiacych Iizycznie mezczyzn.
Zdecydowana wiekszosc za-
* Patrz Louise A. Tilly. Joan W. Scott. Women. Work and Family. New York 1978.
136
trudnionych kobiet stanowily osoby mlode i samotne. W roku |911
w Wielkiei Brytanii pracowalo zawodowo okolo 70° wszystkich
samotnych kobiet i zaledwie 10° zameznych. Od tego czasu
proporcie zatrudnienia kobiet wyraznie sie zmienily; niemal
zupelnie zniknely pelnoetatowe uslugi domowe. nastapilo tez pewne
ogr ani czeni e zat r udni eni a w pr zemys l e wl oki enni czym.
Naiistotnieisza zmiana wiaze sie iednak ze scharakteryzowanym w
poprzednim rozdziale relatywnym zwiekszeniem zatrudnienia
.bialych kolnierzykow" w rozwinietych kraiach kapitalistycznych.
Rozwoi tei grupy zawodowei spowodowal wzrost rekrutacii kobiet
do prac biurowych i uslugowych. Nie byl to iednak bynaimniei
istotny krok w strone zrownania plci w systemie produkcyinym.
Kobietom przydziela sie bowiem na ogol prace o charakterze
rutynowym. nainizsze w hierarchii sluzbowei stanowiska w biurze
lub w handlu. z mnieiszymi mozliwosciami awansu niz dostepne
mezczyznom. Historia zawodu .urzednika" stanowi dobra ilustracie
rozwoiu tego ziawiska (por. s. 83-84). W polowie XIX wieku
kobiety stanowily w Wielkiei Brytanii tylko 1 ° urzednikow. Jak
iuz mowilem. bycie urzednikiem oznaczalo wowczas prace na
odpowiedzia l nym s t a nowi s ku wyma ga i a cym umi ei et nosci
ksiegowania i innych kwaliIikacii. W XX wieku nastapila generalna
mechanizacia pracy biurowei zapoczatkowana wprowadzeniem
maszyny do pi sani a pod koniec XIX wieku. co spowodowalo
przeksztalcenie zaiec .urzedniczych" w czynnosci nie wymagaiace
szczegolnych kwaliIikacii. Obecnie urzednikami. podobnie iak
sprzedawcami. sa w wiekszosci kobiety.
Do wybuchu drugiei woiny swiatowei liczba kobiet pracuiacych
zawodowo we wszyst ki ch krai ach zachodni ch znaczni e si e
zwiekszyla. Naibardziei wzrosl wsrod zatrudnionych procent kobiet
zameznych. Otworzyly sie wprawdzie pewne perspektywy kariery w
zawodach przedtem zastrzezonych
137
niemal wylacznie dla mezczyzn. nigdzie iednak nie staly sie
powszechne. Ogolna wskazowke. iak bar dzo kobi et y sa po-
krzywdzone w stosunku do mezczyzn. stanowi porownanie srednich
plac obu plci. Tabela 2 zawiera dane dla Stanow Ziednoczonych w
wybranych latach pomiedzy 1961 a 1972.
Tabela 2. Zarobki pracownikow pelnoetatowych w Stanach
Ziednoczonych w zaleznosci od plci
Srednie dochody w
dolarach
Zarobki kobiet
Rok kobiety mezczyzni iako procent
zarobkow
mezczyzn
1961 3351 5644 59.4
1965 3823 6375 60.0
1969 4977 8227 60.5
1972 5903 10 202 57.9
1982 12 001 20 260 59.2
Zrodlo: Barbara M. Wertheimer. Search Ior a parlnership role. w. Jane Roberts Chapman (red.). Economic
Independence oIWomen. London 1976. s. 188; Statistical Abstract oIthe United States. 1984.
Przytoczone wyzei liczby wskazuia. ze roznice pomiedzy
zarobkami mezczyzn i kobiet nie zmnieiszaia sie. Wyniki te nie
stanowia wyiatku w spoleczenstwach kapitalistycznych. Spo-
leczenstwa. w ktorych oIicialna polityka panstwowa bardziei niz w
Stanach Ziednoczonych sprzyia zatrudnieniu kobiet. np.
138
kraie skandynawskie. nie wykazuia znacznieiszei przewagi pod
wzgledem relatywnego poziomu zarobkow kobiet w porownaniu z
mezczyznami. Uczestnictwo w pracy zawodowei iest oczywiscie
t yl ko i ednym z aspekt ow st osunkow pat ri archal nych. i aki e
przewazaia we wspolczesnych spoleczenstwach kapitalistycznych.
Kobiety sa ogolnie slabiei reprezentowane na stanowiskach wladzy
pol i t ycznei i w i nnych sIerach. Co wi ecei . sa przedmi ot em
.podwoinei dyskryminacii". gdyz wiele kobiet pracuiacych w
dalszym ciagu ponosi glowna odpowiedzialnosc zaprowadzenie
domu i opieke nad dziecmi. Ruchy praw kobiet probuia w rozny
sposob walczyc z tymi nierownosciami. choc wiekszosc autorow
Ieministycznych dostrzega bardzo glebokie korzenie tych ziawisk.
Swiadczy o nich iuz sama trwalosc patriarchatu w spoleczenstwach
ludzkich; patriarchat nie narodzil sie przeciez z nastaniem kapita-
lizmu. Wydaie sie iednak niewatpliwe. ze rozwoi kapitalizmu. ktory
splata sie z opisanymi wczesniei zmianami Iorm rodziny. iest w
szczegolny sposob zwiazany z dominacia plciowa. Mozna wskazac
wyrazne zbieznosci pomiedzy podzialami wedlug plci a systemem
klasowym. Skupienie pracuiacych kobiet w stosunkowo gorzei
platnych zawodach o gorszych warunkach pracy i mnieiszych
szansach awansu iest eIektem postaw pracodawcow i pracuiacych
mezczyzn. a takze przerw w karierze zawodowei kobiet w zwiazku z
porodem. Kobiety w duzym stopniu godza sie na te warunki i
przyi mui a. ni eki edy z rezygnacia. .ideologie udomowienia".
stawiaiac malzenstwo i rodzine ponad korzysci ekonomiczne. iakie
moglyby osiagnac w przypadku pelnego i rownego uczestnictwa w
systemie pracy przemyslowei. Jest to bardzo zlozone zagadnienie.
autorzy Ieministyczni wyrazaia w tei materii zroznicowane opinie.
Osiagniecie pelnego rownouprawnienia plci w pracy poza domem
nie zawsze iest pozadanym celem samym w sobie w kontekscie
gospodarki kapitalistycznei. Z drugiei
139
iednak strony. transIormacia czy humanizacia kapitalistycznei pracy
przemyslowei nie gwarantuie przezwyciezenia wyzysku plci. iesli
iego korzenie siegaia rodziny.
Rodzina. malzenstwo. seksualnosc
Wi el u soci ol ogow pi szacych o rodzi ni e sugerui e. ze rozwoi
kapitalizmu wiaze sie z radykalnym ograniczeniem wielkosci
rodziny. Na zasadzie blednego uogolnienia tworza obraz domow z
roiem dzieci w przedkapitalistycznym stadium Europy na wzor
wi el ki ch r odzi n i st ni ei acych dzi si ai w Tr zeci m Swi eci e i
stanowiacych glowne zrodlo eksplozii ludnosci swiata. Bardzo duze
rodzi ny ni e byl y rzadkosci a. al e wcal e ni e st anowily normy.
Historycy zaimuiacy sie XVII wiekiem w Wielkiei Brytanii i Francii
uwazaia. ze sredni wiek zawierania malzenstw przez kobiety
przypadal naiprawdopodobniei na okres od dwudziestego trzeciego
do dwudziestego siodmego roku zycia. Okres. w ktorym zona mogla
rodzic dzieci. nie byl zatem zbyt dlugi. dodatkowo ograniczalo go
wczesne wyst epowanie menopauzy. a takze czeste przypadki
przedwczesnei smierci iednego z malzonkow oraz bardzo wysoka
smiertelnosc niemowlat i dzieci. Bogaci mieli zazwyczai wieksze
rodziny niz chlopi i rzemieslnicy: kobiety wczesniei zawieraly
malzenstwa. a mezczyzni wczesniei zenili sie powtornie po smierci
pierwszei zony.
Powszechnosc i iawnosc smierci iest iedna z cech naibardziei
zdecydowanie odrozniaiacych zycie rodzinne i szerzei codzienne
z yc i e s pol e c z ne w e poc e pr z e dnowoz yt ne i i w c z a s a c h
wspolczesnych. Smiertelnosc byla kilkakrotnie wyzsza niz dzisiai.
smierci nie utozsamiano z losem. iaki zdarza sie przewaznie tylko
starcom. Szczegolnie zagrozeni
140
byli mieszkancy miast ze wzgledu na brak kanalizacii i zanie-
czyszczenie wody pitnei. co stwarzalo ciagle niebezpieczenstwo
wybuchu epidemii. Miasta tak naprawde nie reprodukowaly sie. ich
trwanie zalezalo od regularnei migracii z obszarow wieiskich.
Srednia dlugosc zycia. iak iuz wspomnialem w rozdziale pierwszym.
byla bardzo niska. Prawdopodobnie okolo iednei trzeciei dzieci
umieralo w wieku niemowlecym; wsrod Irancuskiego chlopstwa w
XVII wieku przed osiagnieciem dziesiatego roku zycia umierala
srednio polowa dzieci. Nie mieli szczescia rowniez mlodzi dorosli.
smiertelnosc w porownywalnych grupach wiekowych byla znacznie
wyzsza niz obecnie. W konsekwencii w nizszych klasach rodzina w
iednym czasie liczyla przewaznie nie wiecei niz dwoie lub troie
dzieci. choc rodzilo sie ich znacznie wiecei. Polowa ludnosci nie
mi al a dwudzi est u l at . a t yl ko ni eznaczna liczba przekroczyla
szescdziesiatke.
Tak zwane przeiscie demograIiczne. ktore nastapilo w XVIII i XIX
wieku nie bylo po prostu przeisciem od duzych rodzin do malych.
lecz raczei zmiana skladu pokoleniowego rodziny. Proces ten
dokonal sie dzieki poprawie przedstawionych powyzei warunkow
zycia. zwlaszcza wskutek znacznego spadku smiertelnosci w
ml odszych gr upach wi ekowych. Sr edni a wi eku zawierania
malzenstw zmnieiszala sie az do XX wieku. Obserwowana w XIX
stuleciu ekspansia ludnosci nie byla spowodowana tym. ze rodzilo
sie wiecei dzieci. lecz tym. ze wiecei przezywalo i w dodatku zylo
dluzei. Scharakteryzowane wczesniei przeksztalcenia dotyczace
zarowno charakteru rodziny. iak i relatywnei pozycii mezczyzn i
kobiet na rynku pracy doprowadzily do sytuacii. w ktorei duze
rodziny byly dla robotnikow zyciowa przeszkoda. W warunkach
tradycyinych Iorm produkcii. kiedy dzieci uczestniczyly w dzialal-
nosci gospodarczei . duza rodzi na byl a czest o prakt ycznym
rozwiazaniem. choc wiele innych czynnikow przemawialo
141
raczei za iei ograniczeniem. Jezeli dzieci nie pracowaly. a kobiety
ni e ot rzymywal y wynagrodzeni a. duze rodzi ny st awal y si e
obciazeniem ekonomicznym. Ulepszone metody antykoncepcii
przyczynily sie do zawierania trwalych malzenstw popartych
.uczuciowym indywidualizmem" i odpowiadaiacych modelowi
malych rodzin. ktory iako zasadniczy wzorzec utrzymal sie do dzisiai.
Mialo to oczywiscie istotne konsekwencie dla kobiet. z ktorych
wiekszosc ma dzisiai w perspektywie ieszcze dwadziescia lub
trzydziesci lat zycia po osiagnieciu przez dzieci doirzalosci i
opuszczeniu przez nie rodzinnego domu.
Dyskusie na temat obecnego statusu malzenstwa i rodziny.
zarowno wsrod sociologow. iak i w popularnei prasie. zwlaszcza gdy
chodzi o pr obl emy r ozpadu mal zenst wa i I or my zachowan
seksual nych. pozbawi one sa czest o wl asci wego wymi ar u
historycznego. Rozpad malzenstw byl w ubieglych stuleciach
ziawiskiem w Europie bardzo powszechnym. choc nastepowal raczei
w wyniku smierci ktoregos z malzonkow niz rozwodu. Niektorzy
komentatorzy twierdza. ze wzgledna liczba dzieci z .rozbitych
malzenstw" byla niegdys rownie wysoka iak dzisiai. W pewnych
kraiach i w pewnych okresach stosunkowo niedawnei historii
Europy stosunki przedmalzenskie byly dla obu plci ziawiskiem
nor ma l nym i ni e st anowi l y pr zeszkody dl a pozni ei szego
malzenstwa. rownie wysoki lub nawet wyzszy niz dzisiai byl procent
dzieci nieslubnych. Wspolczesne tendencie w malzenstwie. rodzinie
i seksualnosci wystepuia oczywiscie w zupelnie innym kontekscie.
ktory staram sie ukazac w ninieiszei ksiazce. przede wszystkim
iednak nalezy sobie uswiadomic. ze pod niektorymi wzgledami
dokonuiace sie procesy wcale nie sa tak iednolite. iak mogloby sie
wydawac.
W wiekszosci kraiow zachodnich liczba rozwodow wyraznie
wzrosla w ciagu ostatnich dwudziestu kilku lat. co
142
Tabela 3. Liczba malzenstw i rozwodow (w tysiacach) oraz
rozwodow na sto malzenstw w latach 1950-1980
1950 1960 1970 1975 1980
Francja
sluby
331 320 394 387 334
rozwody
35 30 40 67 91
rozwody na 100 slubów
11 9 10 17 27
Wielka Brytania
sluby
408 394 471 429 418
rozwody
30 23 62 129 160
rozwody na 100 slubów
7 6 13 30 38
Stany Zjednoczone
sluby 1675 1523 2159 2127 2390
rozwody
38
7
39
3
70
8
1026 1189
rozwody na 100 slubów
23 26 33 48 50
Zrodlo: Michael Anderson: Quantitative Indicators oI Family Chanie. w: M. Anderson. Sociology oIthe Family.
Harmondsworth 1980; United Natirm.i Statisticul Yearhonk. 1984.
pokazuie tabela 3 dla kilku wybranych kraiow. W cwiercwieczu od
1950 do 1975 roku liczba rozwodow we Francii zwiekszyla sie o
40° iako wartosc minimalna na skali i o 400° w Wielkiei Brytanii
iako wartosc maksymalna. Wszystkie tego rodzaiu statystyki nalezy
iednak traktowac dosc ostroz-
143
nie. Nie obeimuia one np. osob. ktore zyia razem bez slubu ani
malzonkow zyiacych w separacii bez Iormalnego rozwodu. Mimo
tych zastrzezen trudno zaprzeczyc. ze cytowane liczby sa dowodem
na istotne zmiany zachodzace w rodzinie i w malzenstwie w kraiach
zachodnich. Niektorzy dostrzegaia w nich zapowiedz nieuchronnego
rozpadu rodziny podstawowei. ktora w swych Iormach kontynuacii
byla do niedawna ziawiskiem tak bardzo trwalym. Konserwatysci
t r akt ui a t e per spekt ywe i ako mi ar e upadku spol eczenst wa
odpowiedzialnosci moralnei. Inni. o przeciwnych pogladach. widza
w niei korzystna mozliwosc rozwoiu innych Iorm spolecznych.
uwazaiac rodzine za instytucie o charakterze przede wszystkim
represyinym.
Rozmaite eksperymentalne Iormy stosunkow spolecznych.
r o z n i a c e s i e o d u s a n k c i o n o wa n e i i n s t y t u c i i r o d z i n y .
naiprawdopodobniei beda sie utrzymywac. Slusznieisza interpretacia
niz ogloszenie zblizaiacego sie konca rodziny wydaie sie uznanie
wspol czesnych pr ocesow za wi el ki t r yumI .emocionalnego
indywidualizmu" iako zasady kieruiacei zyciem osobistym. Nie
trzeba wielkiei wnikliwosci. aby zauwazyc. ze rosnaca liczba
rozwodow niekoniecznie wskazuie na glebokie rozczarowanie
st anem mal zenski m l ub rodzi na i ako t aka. l ecz na wi eksze
zdecydowanie w budowaniu satysIakcionuiacych stosunkow
wzai emnosci . Li czba rozwodow wzrosl a wprawdz i e do ni e
notowanego wczesniei poziomu. lecz towarzyszy temu bardzo
wysoka l i czba powt ornych mal zenst w. Ogromna wi ekszosc
rozwiedzionych ponownie zawiera zwiazek malzenski. Nie uwazam
iednak. aby uzasadnione bylo traktowanie tego ziawiska zgodnie z
pogladami cytowanymi na poczatku rozdzialu. czyli po prostu iako
dowod. ze rodzina iest niezastapionym zrodlem emocionalnei
satysIakcii dla wiekszosci ludzi we wspolczesnych spoleczenstwach.
Rzeczywistosc iest z pewnoscia bardziei zlozona. Zycie domowe
144
sytuuie sie na skrzyzowaniu roznych nurtow zmiany spolecznei.
ktore odzwierciedla lub sie do nich przyczynia. Istotne wydaie sie w
t ym mi ei scu odni esi eni e dyskusi i o r odzi ni e do zagadni en
omawianych w poprzednich rozdzialach. W sytuacii. gdy wiekszosc
populacii pracuie w meczacych i przygnebiaiacych warunkach i gdy
ut owarowi eni e st osunkow spolecznych przeksztalcilo zycie
codzienne w ciag pustych. rutynowych czynnosci. relacie osobiste w
sIerze domowei moga rzeczywi sci e wydawac si e uci eczka z
.bezdusznego swi at a". Jednak brak gl ebszych przeobrazen w
szerszym kontekscie spolecznym sprawia. ze rodzina w dalszym
ciagu poddana iest dzialaniu przeciwnych napiec wyzwolenia i
zniewolenia. nadziei i rozpaczy.
Wzrost .emocionalnego indywidualizmu" przyczynil s i e
zdecydowanie do skoiarzenia seksualnosci z osobistym spelnieniem
w ramach Iormalnych wiezow malzenskich i poza nimi. Niektorzy
autorzy o radykalnych pogladach twierdza. ze powstanie i rozwoi
kapitalizmu maia scisly zwiazek psychologiczny z wypieraniem
seksualnosci. Utrzymanie surowei dyscypliny niezbednei w pracy
przemyslowei wymagalo. ich zdaniem. powszechnei rezygnacii z
osobistych pragnien wyrazonei w obyczaiach wiktorianskich okresu
rozkwitu dziewietnastowiecznego kapitalizmu. Zgodnie z tym
pogl adem. w t ei czy i nnei wer si i popul ar yzowanym pr zez
uczestnikow ruchow studenckich konca lat szescdziesiatych.
wyzwolenie seksualne iest kluczem do powszechnego wyzwolenia
od rutynowosci pracy i codziennego zycia w kapitalizmie. Material
przedstawiony w tym rozdziale sklania do sceptycyzmu wzgledem
t ego rodzai u uogol ni en. .Emoci onal ny i ndywi dual i zm" we
wspolczesnym kapitalizmie zdaie sie miec glebsze podloze niz
bardziei ograniczony i iedynie przeisciowy sprzeciw wiktorianskiei
pruderii wobec przyznawania si e do seksual nosci. Interesuiace
rozwazania na ten temat przedstawil nie-
145
dawno Foucault*. ktory uwaza. ze powinnismy starac sie zrozumiec
nie tyle pochodzenie zahamowan seksualnych. ile raczei przyczyny
naszei dzisieiszei Iascynacii seksualnoscia iako naiwaznieiszym
srodkiem w dazeniu do samospelnienia. Foucault postuluie raczei
wyzwolenie od seksualnosci niz wyzwolenie przez seksualnosc.
Zycie rodzinne i nowe wzorce spoleczne
Dowody wskazuia. ze zdecydowana wiekszosc osob. ktore po raz
pierwszy zawieraia zwiazek malzenski. iest przekonana nawet w
kr ai ach o nai wi ekszei l i czbi e r ozwodow z e p o d e i muie
zobowi azani e na cal e zyci e. Fakt y sa i nne. Znaczaca l i czba
zawieranych dzisiai malzenstw nie trwa dlugo. Wsrod osob. ktore
uwazaly. ze pobieraia sie .na cale zycie". wiele zyie samotnie w
znacznie mlodszym wieku niz kiedys. gdy powodem .zerwania"
zwiazku byla przewaznie smierc iednego z malzonkow. Biorac pod
uwage tendencie do zawierania ponownych malzenstw przez osoby
rozwiedzione. znaczna czesc osob zyiacych samotnie lub samotnie
wychowuiacych dzieci znaiduie sie aktualnie w okresie .pomiedzy
malzenstwami".
Tabela 4 wskazuie przesuniecia. iakie dokonaly sie w ciagu
mi ni onych dwudzi es t u l at w St anach Zi ednoczonych. w
procentowym udziale osob samotnych w poszczegolnych grupach
wiekowych w zaleznosci od plci. W porownaniu z okresem sprzed
20 lat wiecei ludzi zyie dzisiai samotnie. zarowno w liczbach
bezwzglednych. iak rowniez w stosunku do reszty populacii.
Podczas gdy w latach szescdziesiatych
* Michael Foucault. Historia seksualnosci. przet. B. Banasiak. Warszawa 1995.
146
Tabela 4. Liczba osob zyiacych samotnie w Stanach Ziednoczonych
Plec i wiek
(w latach)
Liczba osob (w
tysiacach)
Procent
1960 1975 1982 1960 1975 1982
Obie plcie 7064 13 939 19 354 100 100 100
14-24 234 1111 1511 3.3 8.0 7.8
25-44 1212 2744 5560 17.2 19.7 28.7
45-64 2720 4076 4611 38.5 29.2 23.8
65 i wiecei 2898 6008 7673 41.0 43.1 39.6
Mezczyzni 2628 4918 7482 37.2 35.3 38.7
14-24 124 610 841 1.8 4.4 4.3
25-44 686 1689 3365 9.7 12.1 17.4
45-64 965 1329 1784 13.7 9.5 9.2
65 i wiecei 853 1290 1492 12.1 9.3 7.7
Kobiety 4436 9021 11872 62.8 64.7 61.3
14-24 110 501 670 1.6 3.6 3.5
25-44 526 1055 2196 7.4 7.6 11.3
45-64 1755 2747 2826 24.8 19.7 14.6
65 i wiecei 2045 4718 6180 28.9 33.8 31.9
Zrodlo: Stati.stical Ahsiruci oIthe United States. 1984.
naiwiekszy procent samotnych wystepowal w naistarszei grupie
wiekowei. w ostatnim czasie schemat ten stal sie mniei przeirzysty.
Nastapil znaczny wzrost liczby samotnych w przedziale wiekowym
od 24 do 44 lat.
Wsrod osob prowadzacych gospodarstwo domowe stosunek
samotnych do pozostaiacych w zwiazku malzenskim wzrasta mniei
wiecei tak samo iak stosunek pomiedzy dziecmi wychowywanymi
przez iednego z rodzicow a wychowywanymi w malzenstwie.
St at yst yki w USA uwzgl edni ai a obecni e rowni ez kat egori e
.niemalzenskich par we wspolnym gospodarstwie domowym".
Poniewaz iest to swego rodzaiu innowacia. trudno dokonywac
porownan z wczesnieiszymi okresami. Z pewnoscia iednak mozna
zauwazyc. ze ws r od ml odszych grup wi ekowych wyrazni e
zwiekszyl sie procent regularnych zwiazkow pozamalzenskich. choc
l i czbowo i est i ch ni ewi el e w porownani u z ogromna rzesza
malzenstw.
Mimo znacznei liczby osob zyiacych samotnie i samotnych
rodzicow oraz innych Iorm gospodarstw domowych. pozostaie
Iaktem. ze wiekszosc ludzi przezywa przewazaiaca czesc zycia w
rodzinach .ortodoksyinych". Innymi slowy. sa czlonkami wspolnot
rodzinnych skladaiacych sie z roznoplciowei pary malzenskiei
zyiacei razem z dziecmi w iednym gospodarstwie domowym.
Wielu ludzi musi iednak dzisiai sprostac dwoiakiego rodzaiu
zmianom zachodzacym w zyciu rodzinnym w porownaniu z tym. do
czego byli przyzwyczaieni ich rodzice. Pierwsza zmiana polega na
tym. ze w ciagu calego zycia zarowno bedac dziecmi. iak i
pozniei iako rodzice mozemy w roznych sytuaciach i roznych
okr es ach ods t epowac od .or t odoksyi nego" schemat u. W
dziecinstwie i wieku mlodzienczym zyiemy na ogol w rodzinie
skladaiacei sie z rodzicow i rodzenstwa. Niektorym zdarza sie iednak
przyisc na swiat w rodzinie. w ktorei biologicznym rodzicem iest
tylko iedno z malzon-
148
kow. w ktorei rodzicami biologicznymi sa oboie lub iedno z
partnerow pozamalzenskich badz zadne z malzonkow nie iest
rodzicem biologicznym (adopcia) czy wreszcie w rodzinie niepelnei.
Drugi m czynni ki em zmi any i est coraz wi eksze znaczeni e
rodzicow przyrodnich w doswiadczeniu zarowno dzieci. iak i
dorosl ych. Przed wspomni anym wczesni ei przei sci em .de-
mograIicznym" rola rodzicow przyrodnich byla powszechna ze
wzgledu na wysoka smiertelnosc. Dzisiai natomiast wiele dzieci
wychowuie sie w rodzinach. w ktorych iedno z malzonkow iest
rodzicem przyrodnim. iednak zachowane sa regularne kontakty z
naturalnym oicem lub matka po rozwodzie lub separacii. Nie ulega
wat pl i wos ci . ze w t aki ch okol i cznos ci ach zawi azui a s i e
naitrudnieisze. lecz bardzo wazne stosunki we wspolczesnei
rodzinie. Dzisieisze dzieci moga z kolei w dalszym etapie zycia stac
si e zarazem rodzi cami bi ol ogi cznymi i przyrodni mi . St any
Ziednoczone bliskie sa sytuacii. gdy rodzina przyrodnia stanie sie
dominuiaca Iorma zycia rodzinnego.
Rodzi na st ai e si e st opni owo osrodki em gl eboki ei zmi any
spolecznei. pozostaie iednak przesycona wartosciami pochodzacymi
z utrwalonych Iorm iei organizacii. Poiecie .rodzicow przyrodnich"
oraz pokrewne terminy. iak .rozbite malzenstwo" czy .rozbity dom"
nie pozbyly sie ieszcze bardzo uiemnych konotacii. z ktorymi
zos t al y wczes ni ei zwi azane. zi awi s ko zas pr zyr odni ego
rodzicielstwa skupia w szczegolnie ostrei Iormie dylematy i napiecia
wspolczesnego zycia rodzinnego.
-------- 7 ----------
Kapitalizm i system swiatowy
W swietle idei. ktore przedstawilem na poprzednich stronach. nie
powinno wydawac sie dziwne. ze wprost od intymnosci zycia
domowego przechodzimy do procesow dotyczacych calei planety.
Nic bardziei charakterystycznego dla naszei epoki niz zwiazki
pomiedzy biegiem codziennosci w okreslonym czasie i mieiscu a
wydarzeniami w odleglych regionach. Zyiac w swiecie niemal
natychmiastowei komunikacii elektronicznei za pomoca teleIonu.
radia i telewizii oraz blyskawicznych podrozy drogami. koleia i
s a mol ot e m. z t r ude m pot r a I i my z r oz umi e c powol nos c
porozumiewania sie i poruszania w minionych wiekach. Tak iak
wiele innych ziawisk analizowanych w tei ksiazce. tak zwyciestwo
nad czasem i przestrzenia datuie sie dopiero od polowy XVIII
wieku. Jeszcze w poczatkach XVIII stulecia transport. bedacy zara-
zem i edynym sr odki em komuni kaci i . nawet w i mper i ach o
rozwinietym systemie drog byl niemal tak samo powolny iak we
wczesnieiszych Iazach historii swiata. Napoleon potrzebowal prawie
tyle samo czasu co Cezar. aby z Rzymu dostac sie do Paryza.
Komuni kaci a zost al a oddzi el ona od t r anspor t u dopi er o po
pierwszym pomyslnym wykorzystaniu elektromagnetycznego
telegraIu Morse'a pomiedzy Baltimore
150
a Waszyngtonem w roku 1844. Pierwszy przekaz Morse'a .What
hath God wrought?" zapoczatkowal nowa epoke w przekazywaniu
inIormacii.
Pr zedt em por ozumi ewani e si e na odl egl osc zal ezal o od
poruszania sie czlowieka w przestrzeni. ktore wedlug dzisieiszych
norm odbywalo sie niezwykle wolno. Obliczono. ze prawie 3/4
mieszkancow Stanow Ziednoczonych uslyszalo o zamachu na Johna
F. Kennedy'ego w ciagu pol godziny od zdarzenia. Mniei wiecei 150
lat wczesniei. kiedy w Alexandrii w stanie Wirginia zmarl George
Washington. wiadomosc o tym opublikowano w Nowym Jorku
dopiero po siedmiu dniach*. Oczywiscie. ogromnie wzrosla rowniez
od tego czasu predkosc pokonywania odleglosci. GeograIowie
wprowadzili poiecie konwergencii czasowo-przestrzennei iako
prosty sposob analizowania owego wzrostu. Stopien konwergencii
czasowo-przestrzennei pomiedzy dwoma miastami mozna obliczyc
np. pr zez por ownani e sr edni ego czasu podr ozy dyl i zansem
pomi edzy Edynburgi em a Londynem w roku 1780 z podroza
samolotem na tym samym odcinku dwiescie lat pozniei. Z obliczenia
wynika. ze miasta zblizyly sie do siebie o 2000°. Konwergencia
czasowo-przestrzenna pomiedzy np. Tokio a Londynem iest ieszcze
znacznie wieksza.
Ziawiska te sa rownie wazne zarowno ze wzgledu na to. co
wskazuia. iak i na swoia glebsza tresc: okazuie sie. ze zyiemy w
swiecie. w ktorym wiekszosc ludzi iest od siebie nawzaiem zalezna
w sposob niespotykany nigdy przedtem. Powstal bowiem .system
swiatowy". ktory bedzie przedmiotem dalszych rozwazan w tym
rozdziale.
* Patrz Allan R. Pred. Urban Growth and the Circulation oI InIormation. Cambridge 1973.
151
Teoria modernizacii i iei krytyka
W rozdziale 2 wspomnialem. ze teoria spoleczenstwa przemy-
slowego iest scisle zwiazana ze szczegolnym spoirzeniem na
s t os unek pomi edzy s poleczenstwami .rozwinietymi" (prze-
myslowymi) a reszta swiata. czyli na dynamike wspolczesnego
s ys t emu s wi at owego. J es t t o podei s ci e nazywane t eor i a
modernizacii. Teoria modernizacii bezposrednio nawiazuie do teorii
spoleczenstwa przemyslowego. przyimuiac z a s l us z ny sposob
analizy DahrendorIa i iego kontynuatorow. Tym samym uznaie sie
industrializm za sile z zasady liberalizuiaca i postepowa. a model
spoleczenstw zachodnich za wzor do nasladowania dla spoleczenstw
.slabo rozwinietych". Stad iuz niedaleko do dwoch dalszych
wnioskow. Po pierwsze. tradycyine spoleczenstwa Trzeciego Swiata
nie sa po prostu slabo rozwiniete. lecz sa raczei nie rozwiniete i
wymagaia transIormacii przemyslowei. Po drugie. spoleczenstwa te
p o wi n n y i s c p o d o b n a d r o g a . i a k a p r z e s z l y i u z k r a i e
upr z e mys l owi one i powi el ac osi agni eci a .spol eczenst wa
przemyslowego".
Teoria modernizacii ma w dalszym ciagu powodzenie w kolach
akademickich. choc nie cieszy sie iuz tak powszechnym uznaniem
iak niegdys. lecz poddawana iest krytyce. Trzeba iednak zauwazyc.
ze od lat szescdziesiatych do dzisiai ten typ teorii okazuie sie
waznym elementem tworzenia systemu swiatowego. Zalozenia. na
ktorych sie opiera. sa bowiem. ogolnie biorac. podzielane przez
rzady zachodnie w ich interakciach z Trzecim Swiatem i przez
agencie rozwoiu zwiazane z Organizacia Narodow Ziednoczonych.
takie iak Bank Swiatowy itp. Cechy identyIikowane iako integralne
elementy ustroiu zamoznego spoleczenstwa przemyslowego uwaza
sie za .wskazniki" postepu i wykorzystuie iako wytyczne dzia-
lalnosci politycznei i gospodarczei dla kraiow nieuprzemyslo-
152
wionych*. W rezultacie po wstaia iednak trudnosci wynikaiace z
nasilenia trendow. ktore o czym bede mowil dalei wywoluia
narastaiacy zamet w gospodarce swiatowei. Teoria modernizacii
opiera sie bowiem na Ialszywych przeslankach i w pewnym stopniu
sluzy iako ideologiczna obrona dominacii zachodniego kapitalizmu
nad reszta swiata.
Jak wspomni al em w poprzedni ch rozdzi al ach. t eori a spo-
leczenstwa przemyslowego ma bardzo wyrazne ograniczenia. ktore
same w sobie podwazaia iuz teorie modernizacii. Rownie wazna iest
iei teza. ze kapitalizm przemyslowy rozwinal sie w izolacii od reszty
s wi at a; t o dr ugi e zal ozeni e byl o nai ost rzei i nai bardzi ei
przekonuiaco zaatakowane przez autorow bedacych pod wplywem
pogladow Marksa. Wsrod autorow marksistowskich istnieie wiele
kontrowersii na temat tworzenia sie systemu swiatowego i iego
wspolczesnych cech. W niektorych kwestiach marksisci sa iednak
zgodni. Po pierwsze. popi erai a pogl ad Marksa. ze dynamike
wspolczesnei historii okresla dazacy do bezustannei ekspansii
charakter produkcii kapitalistycznei. Druga wspolna koncepcia (nie
rozpracowana szerzei przez samego Marksa) iest mysl. ze spole-
czenstwa .slabo rozwiniete" od naiwczesnieiszych Iaz rozwoiu
kapitalistycznego zostaly poddane systematycznym stosunkom
wyzysku przez spoleczenstwa kapitalistyczne. organizowane przez
te ostatnie dla wlasnei korzysci. Formuluiac te teze. Wallerstein
dokonal zasadniczego przeciwstawienia nowoczesnego systemu
swi at owego ( zapoczat kowanego w XVI i XVI I wi e k u ) i
wczesnieiszych Iaz historii swiata. Zwrocil uwage na Iakt. ze
niegdys naipowszechnieiszym typem systemu spolecznego bylo
imperium rolnicze (iak tradycyine Chiny. ktore przetrwaly okolo
2000 lat). Takie imperia. choc
* Patrz tzw. Raport Brandta: Willy Brandt i in.. North-South: u Programnie Ior Survival. London
1980.
153
odnosily sukcesy. nigdy nie opanowaly wiecei niz czesc swiata.
Gl o wn e p o wi a z a n i a p o mi e d z y . c e n t r u m" a pa r a t e m
administracyinym rzadu a iego obszarami .prowincionalnymi"
utrzymywano za pomoca sily polityczno-militarnei. Od XVII wieku.
z wyraznym przyspieszeniem w XIX i XX stuleciu. zaczela sie
iednak tworzyc swiatowa gospodarka kapitalistyczna. W swiatowei
gospodarce kapitalistycznei. ktora w XIX wieku stala sie w sposob
naturalny systemem globalnym. gl owne powi azani a w skal i
ogromnego obszaru maia charakter ekonomiczny. natomiast wladza
polityczno-militarna znaiduie sie w rekach panstw narodowych. z
ktorych kazde ma scisle wyznaczony obszar iurysdykcii. Jak mowi
Wallerstein:
kapitalizm iako rodzai gospodarki opiera sie na Iakcie. ze czynniki
ekonomiczne dzialaia na obszarze wiekszym niz mogacy znalezc
sie pod calkowita kontrola iakiegokolwiek spoleczenstwa
politycznego*.
Zgodnie z tym pogladem. pomimo ze sila napedowa rozwoiu
kapitalizmu koncentruie sie na Zachodzie pozniei dolaczyly do
niego inne kraie gospodarczo rozwiniete. przede wszystkim Japonia
.niedorozwoi" nie iest poieciem. ktore mogloby dotyczyc
spoleczenstw nie dotknietych kapitalizmem. Ich .niedorozwoi" iest
skutkiem ekspansii kapitalizmu. Naiwaznieisza role w Iormulowaniu
tego typu spostrzezen odegrali autorzy marksistowscy. iak Frank
(patrz ponizei s. 155). lecz dzisiai iest ona akceptowana takze przez
wyznawcow innych przekonan. Rzadko i uz broni si e t eori i
modernizacii z naiwnoscia sprzed dwudziestu lat. a glowne
* Immanuel Wallerstein. The Modern World System. New York 1974. s. 348.
154
cechy wspolczesnego systemu swiatowego sa przynaimniei pod
pewnymi wzgledami przedmiotem reIleksii.
W wiekszosci analiz wyroznia sie trzy dlugotrwale Iazy tworzenia
sie swiatowei gospodarki kapitalistycznei. Faza pierwsza. trwaiaca
mni ei wi ecei od poczat ku XVI do konca XI X wi eku. byl a
zdominowana przez .kapitalizm kupiecki". Nieco wczesniei Europa
po raz pierwszy osiagnela pewien poziom bezpieczenstwa przed
atakami z zewnatrz i rozpoczela swiatowa ekspansie operacii
handl owych. Set ki l at od upadku .i ei " i mperi um. cesarst wa
rzymskiego. Europa byla bowiem niemal bez przerwy zagrozona
przez sily zewnetrzne. W roku 1241. na przyklad. zostala wydana na
laske Mongolow. ktorzy odniesli zwyciestwo w decyduiacei bitwie
strategicznei. Powstrzymali oIensywe dopiero z powodu naglei
smierci swego wodza Ogodeia. a wlasciwie dlatego. ze byli bardziei
zainteresowani w utrzymaniu wplywow na Wschodzie niz na Zacho-
dzie. Potem iednak niepodleglosci Europy. nekanei ciaglymi
konIliktami wewnetrznymi. zagrozilo imperium otomanskie.
Odparcie Turkow spod Wiednia w roku 1683 bylo decyduiacym
wydarzeni em dl a hi s t or i i s wi a t a . Po t ym I a kc i e r oz woi
ekonomiczny. a tym samym militarny. kraiow europeiskich zapewnil
im pewien poziom bezpieczenstwa wobec zagrozenia zewnetrznego.
ktory utrzymal sie do pierwszei polowy XX wieku. gdy poiawily sie
.supermocarstwa". czyli Stany Ziednoczone i Zwiazek Radziecki.
Bezpieczenstwo wewnetrzne w oiczyznie stalo sie odskocznia dla
rozszerzania handlu z zagranica.
W dlugim okresie kapitalizmu kupieckiego handlowcy z Europy.
posluguiac sie w razie potrzeby bronia palna. .otwierali" wybrzeza
AIryki. Azie. Ameryke Polnocna i Poludniowa. We wszystkich tych
regionach ustanawiali Iorpoczty. zapoczatkowuiac migracie z Europy
do obydwu Ameryk. co stop-
155
niowo doprowadzilo do calkowitego przeobrazenia tych kon-
tynentow. W AIryce i w Azi i w XVII i XVIII wi eku handel
organizowano zazwyczai przez nadawanie monopolistycznych
przywileiow zrzeszeniom kupcow. np. East India Company. Byly to
tylko z pozoru organizacie wylacznie handlowe. ich dzialania
wspierala grozba uzycia sily. W ten sposob wymuszano warunki
wymiany handlowei. ktora czesto przybierala Iorme grabiezy
usankcionowanei panstwowym patronatem. Skutkiem byl potezny
transIer maiatku z reszty swiata do Europy. Maiatek ten czesciowo
przywlaszczalo sobie panstwo. czesciowo zas wykorzystywano iako
kapital dla inwestycii podeimowanych w europeiskich Iabrykach.
Hiszpania sprowadzala ogromne ilosci srebra z Meksyku i Peru.
Portugalia zwozila brazyliiskie zloto. Anglia czerpala zyski z
pirackich wypraw przeciwko Hiszpanii i Portugalii. aby nastepnie
wymuszac w I ndi ach i i nnych kr ai ach war unki handl owe
zapewni ai ace znaczny odpl yw mai at ku ze skol oni zowanych
obszarow. Rezultaty tych przedsiewziec zalezaly oczywiscie od
zmi an wewnet r znych w Eur opi e. kt or e w r oznych kraiach
przybier al y odmi enne I or my. Podczas gdy w Anglii doplyw
surowcow. zlota i srebra. napedzal powstaiacy przemysl kraiowy. w
Hiszpanii i Portugalii zalew dobr przyczyni al si e do upadku
wewnetrznei dzialalnosci produkcyinei.
.Rozwoi niedorozwoiu". dokonuiacy sie w Iazie kapitalizmu
kupieckiego. odbywal sie na trzech polaczonych poziomach w
roznym mieiscu i czasie: nastepowal kulturowy. gospodarczy i
pol i t yczny rozpad spol eczenst w wci agni et ych w kont akt y z
Zachodem. Zadna z Iorm destrukcyinego kontaktu nie iest wylacznie
cecha zachodniego kapitalizmu ani epoki nowozytnei. W calei
historii ludzkosci. zwlaszcza od powstania .cywilizacii". co niemal
wszedzie wiazalo sie z eskalacia sily militarnei. mozemy odnalezc
s wi adect wa l i kwi dowani a. wchl ani ani a l ub cal kowi t ego
podporzadkowy-
156
wania iednych spoleczenstw przez drugie. Nowozytna epoke wladzy
Zachodu wyroznia natomiast ogromny zasieg i ciaglosc tych
procesow. Zanik odmiennosci kulturowych innych spoleczenstw
powodowalo niekiedy iedynie narzucanie zachodnich sposobow
zycia. czasami iednak dochodzilo do Iizycznei eksterminacii na
wielka skale. Prawdopodobnie do obu Ameryk przetransportowano
az 15 milionow aIrykanskich niewolnikow; biorac pod uwage. ze
znaczna czesc wyslanych w droge nie przezyla trudow podrozy.
liczba wypedzonych z wlasnei oiczyzny musiala byc duzo wieksza.
Choroby i niedozywienie szerzace sie w wyniku kontaktow z Eu-
ropeiczykami rowniez zbieraly swoie zniwo. W Ameryce Polnocnei
rdzenna ludnosc zostala prawie calkowicie wyniszczona pod koniec
XI X wi eku; w Amer yce Pol udni owei s zacui e si e bl i sko
czterdziestoprocentowy spadek liczby ludnosci tubylczei pomiedzy
poczat ki em XVI a pol owa XIX wi eku. Upadek gospodarczy
spoleczenstw w wyniku wprowadzenia swiatowei gospodarki
kapitalistycznei iest dobrze udokumentowany. Tradycyine Iormy
produkcii zostaly zniszczone przez europeiska zadze zysku.
zalamaly sie tez utrwalone wzorce transakcii handlowych. Rozpad
pol i t yczny nast epowal pod wpl ywem zmi an kul t urowych i
ekonomi cznych l ub w wyni ku bezposr edni ei i nterwencii w
istnieiace mechanizmy zarzadzania.
Koncepcia .rozwoiu niedorozwoiu" zostala po raz pierwszy
sIormul owana przez Franka* i . i ak sam t o okresl a. poddana
zasadniczei krytyce. Frank uwaza. ze niedorozwoi iest skutkiem
dzialania zachodniego kapital u handl owego. kt ory w wyni ku
dominacii nad mieiscowa gospodarka zahamowal iei rozwoi. Inni.
przyznaiac. ze niedorozwoi iest ziawiskiem
* Andre Gunder Frank. Cupitalism and Underdevelopment in Lutin America. Harmondsworth 1971.
157
sztucznie wywolanym. poswiecaia wiecei uwagi roznym Iormom
kont rol i pol i t ycznei oraz cel owym ograni czeni om produkcii
przemysl owei na Zachodzi e. Wart o t ez zauwazyc. ze okres
kapitalizmu kupieckiego nie byl wylacznie czasem pustoszenia
pozostalych czesci swiata. Jak inne wczesnieisze .cywilizacie"
kapitalizm zachodni obok degradacii przynosil rzeczywiste korzysci:
osi agano na przykl ad pokoi owe wspol i st ni eni e do t ei por y
walczacych ze soba sasiadow lub pozbawiano wladzy mieiscowych
wyzyskiwaczy. Mniei wiecei to samo odnosi sie do drugiei Iazy.
czyli kolonializmu. Okres kolonializmu. ktory zakonczyl sie dopiero
dwadziescia pare lat temu. w duzei mierze zrekompensowal iedna z
gl ownych s zkod wyni kai acych z pi er ws zych kont akt ow
Europeiczykow z innymi ludami: przywleczenie chorob. na ktore
tubylcy byli nieodporni.
Ekspansia kolonizacii europeiskiei. poczawszy od XVII do konca
XIX wi eku. st al a si e przyczyna kol ei nych Ial kat astroIalnych
epidemii na obietych nia obszarach. Ospa. odra i tyIus byly prawie
na pewno nie znane w Ameryce Srodkowei i Poludniowei przed
poiawieniem sie hiszpanskich zolnierzy i kupcow. Szerzyly sie
zatem wsrod mieiscowei ludnosci ze wzgledu na brak naturalnei
odpornosci przeciwko tym chorobom. Podobny los spotkal wiele
grup plemiennych w Ameryce Poludniowei w wyniku nawiazania
kontaktow z Anglikami i Francuzami. Nainiebezpiecznieiszym
kanalem rozprzestrzeniania sie smiertelnych chorob byl handel
ni ewol ni kami . przez kt ory choroby przenosi l y si e z AIryki
Zachodniei do obu Ameryk. a nastepnie z powrotem do AIryki.
Dopi er o w XX wieku programy opieki zdrowotnei. wyko-
rzystuiace zdobycze nowoczesnei medycyny. przede wszystkim w
postaci szczepien i poprawy warunkow sanitarnych w kraiach
skolonizowanych. przyczynily sie do spadku smiertelnosci w stopniu
porownywalnym do osiagnietego wczes-
158
niei w Europie. Pewne choroby. uwazane dawniei za nieuchronne
iak np. ospa. gruzlica. dyIteryt znalazly sie pod kontrola lub
zostaly prawie wytepione. Do naibardziei widocznych skutkow
owych osiagniec medycznych. przy iednoczesnym braku srodkow
umozliwiaiacych ograniczenie liczby urodzen w Europie. nalezy
ogromny przyrost ludnosci swiata. Poczatkowo dosc niechetnie
dostrzegano. ze kolonializm nalezy traktowac iako .zobowiazanie"
ciazace na rzadach zachodnich. Opisane powyzei procesy rozpadu
kulturalnego. gospodarczego i politycznego wywolaly potrzebe
bezposredniego sterowania politycznego znacznych obszarow przez
wl adze zachodni e w cel u ut r zymani a r ent ownosci kol oni i .
Kolonializm uksztaltowal w skolonizowanych spoleczenstwach
system dualistyczny. czyli Iorme spoleczna. ktora przetrwala do
dzisiai w warunkach postkolonializmu. I znow. interpretacie
dualizmu roznia sie w szczegolach. iednak panuie zgoda co do
ogolnei natury tego ziawiska. Dualizm zachodzi we wszystkich
trzech wspomnianych wymiarach. w kazdym z nich przeiawia sie
istnieniem w skolonizowanych spoleczenstwach dwoch odrebnych.
lecz zwiazanych ze soba systemow instytucii. Dualizm gospodarczy
moze przybierac rozne Iormy. lecz zasadniczo polega na tym. ze
sektor .rozwiniety". czyli uprzemyslowiony wspolistnieie z bardziei
tradycyinymi Iormami dzialalnosci gospodarczei w innych sektorach
l ub r egi onach kr ai u. Towar zysza t emu zazwyczai skr ai ne
nierownosci maiatku i dochodow pomiedzy dwoma sektorami oraz
w wielu kraiach migracia na duza skale ze zubozalych wsi do miast.
k t o r e n i e d y s p o n u i a s r o d k a mi e k o n o mi c z n y mi a n i
admi ni st r acyi nymi . i aki e pozwol i l yby r ozwi azac pr obl em
pr zybyszow. Rozwoi mi ast ni e dokonui e si e r ownol egl e z
i ndust ri al i zaci a. i ak t o nast epowal o w Europie; duze miasta
Trzeciego Swiata maia zwykle .nowoczesne" centrum w stylu
zachodnim oraz do pewnego stopnia rozwiniety handel i prze-
159
mysl . ot oczone sa nat omi ast przez nedzne prowi nci onal ne
mi ei scowosci . w kt orych wi ekszosc mi eszkancow z t rudem
przezywa z dnia na dzien. Zwykle z dualizmem gospodarczym iest
scisle zwiazany dualizm kulturowy i polityczny. Ten pierwszy
oznacza. ze obok zachodniego centrum utrzymuia sie tradycyine
sposoby zycia. drugi wyraza sie w organizacii aparatu politycznego
wladzy obsadzonego przez urzednikow w stylu zachodnim ze
zwierzchnikami narzuconymi przez wladze kolonialne. Skutkiem
t aki ego ukl adu po dekol oni zaci i byl o czest o spol eczenst wo
.ciezkiego wierzcholka" z rozbudowanymi instytuciami rzadowymi
kieruiacymi kraiem spustoszonym przez naduzycia kolonializmu*.
Trudno zaprzeczyc. ze w okresie kolonialnym dokonywal sie w
przyspieszonym tempie ow rozwoi niedorozwoiu. Eksploatacia
kolonialna polegala miedzy innymi na zorganizowanych stosunkach
ekonomicznei nierownowagi pomiedzy kraiami zachodnimi a ich
koloniami. Mocarstwa zachodnie organizowaly bezposrednio
produkcie i sprzedaz surowcow w koloniach w celu pobudzania
rozwoiu przemyslowego swoich kraiow. czesto przeznaczaiac
wiekszosc gruntow rolnych na uprawe iednego lub dwoch gatunkow
szczegolnie oplacalnych roslin uzytkowych. Rodzimei ludnosci
pozost awal o zat em ni ewi el e pr odukt ywnych obs zar ow do
zaspokoienia wlasnych potrzeb. Co wiecei. iakiekolwiek korzysci
uzyskiwane z rolnictwa przez kraie skolonizowane wiekszosc zy-
sku zagarnialy zreszta wladze kolonialne marnowaly sie wskutek
Iluktuacii na swiatowym rynku produktow rolnych. W okresie
koniunktury na gume. kakao. kawe. cukier i inne produkty zyski
wyplywaly z kolonii. natomiast przy spadku
* Patrz Peter Worsiey. The Three Woiids. Culture and World Development. London 1984.
160
cen trudno bylo znalezc w koloniach zastepcze zrodla dochodow ze
wzgledu na niezroznicowanie produkcii.
Obecni e gospodarka swi at owa znai dui e si e w Iazi e post -
kolonializmu. prawie wszystkie naiwaznieisze obszary bezposrednio
uzaleznione od rzadow kolonialnych odzyskaly niepodleglosc iako
.nowe narody". Kraie te w dalszym ciagu doswiadczaia iednak
skutkow wyzysku wynikaiacych z opisanych wyzei okolicznosci.
Ogromna przepasc gospodarcza. dzielaca kraie .rozwiniete" i kraie
nazywane teraz przewaznie .slabiei rozwinietymi". mozna latwo
oznaczyc na mapie swiata. porownuiac zamozna .Polnoc" ze
s t o s u n k o wo u b o g i m . Po l u d n i e m" . Wi e k s z o s c k r a i o w
uprzemyslowionych znaiduie sie na polnoc od rownika. kraie zas
mniei rozwiniete w streIie rownikowei lub na poludniu. AIryka.
Ameryka Lacinska i poludniowe Indie. kontynenty w wiekszei
czesci stosunkowo bi e dne . s a . i a k wi a domo. pol oz one w
poludniowych partiach glownych mas ladowych Ziemi. Stany
Ziednoczone. Europa i Japonia leza bardziei na polnoc.
Nierownosci wspolczesnego swiata
Do tei pory mowilem o .pierwszym" i .trzecim". nie wspominaiac o
.Drugim Swiecie". czyli kraiach socialistycznych. iak Zwiazek
Radziecki. Europa Wschodnia. Chiny. Kuba. Kategoria Drugiego
Swiata w czesci krzyzuie sie z podzialem na Polnoc i Poludnie.
Kraie socialistyczne. wprost przyznai ace si e do mar ksi zmu.
czesci owo same wykl uczyl y si e ze swi at owei gospodar ki
kapitalistycznei. Inaczei mowiac. przez ustanowienie gospodarki
planowei opartei na likwidacii lub zdecydowanym ograniczeniu
prywatnei wlasnosci kapitalu kra-
161
i e t e w pewnym st opni u uwol ni l y si e od st osunkow wyzysku trwaiacych
pomiedzy Zachodem a Trzecim Swiatem. Musimy zaznaczyc. ze tylko .w
pewnym stopniu". poniewaz Zwi azek Radziecki i spoleczenstwa Europy
Wschodni ei sa w rzeczywistosci polaczone z Zachodem licznymi wiezami
ekonomicznymi . ni e s a zat em bynai mni ei cal kowi ci e odi zol owane od
czynni kow wpl ywai acych na r ozwoi gos podar czy Zachodu. Recesia
gospodarcza w kapitalistycznym .centrum" ma bezposrednie konsekwencie
rowniez dla kraiow socialistycznych.
Ogolna charakterystyka wzglednei sytuacii ekonomicznei trzech glownych
s e kt or ow s ys t e mu s wi a t owe go ni e powi nna przedstawiac trudnosci.
.Kapi t al i st yczne" cent rum zai mui e okol o 1/ 4 t er yt or i um s wi at a. i es t
zamieszkiwane przez 1/5 ludnosci swiata. natomiast iego produkcia stanowi az
3 / 5 produkci i swi at owei . Cal kowi t a produkci a krai ow soci al i stycznych
s t a n o wi mn i e i n i z p o l o we p r o d u k c i i r o z wi n i e t y c h spoleczenstw
kapitalistycznych Zachodu i Japonii. Jest iednak ponad dwukrotnie wyzsza niz
produkcia kraiow Trzeciego Swiata*.
Skale globalnych nierownosci ilustruie tabela 5. zawieraiaca dane dotyczace
produktu narodowego brutto w niesocialistycznym sektorze swiata. Produkt
narodowy brutto. czyli ogolny wynik gospodarczy oraz iego glowne skladowe:
produkcia rolna. produkcia przemyslowa. transport i komunikacia. wyrazone
sa iako procent calei produkcii swiatowei. .Rozwiniete gospodarki rynkowe"
oznaczaia to. co nazwalem kapitalistycznym .centrum" lub kraiami Pierwszego
Swiata. natomiast .rozwiiaiace sie gospodarki rynkowe" to wiekszosc kraiow
Trzeciego Swiata. Tabela obrazuie przewage kraiow
* Patrz Raniit Sau. Uneaual Exchange. Imperializm and Underdeve!opment. Calcuttal978.
162
Tabela 5. Globalne roznice w poziomie produkcii w roku 1975 (w
procentach sumy produkcii swiatowei)
Produkt Dzia-
lalnosc
Transport i
narodowy Rolnictwo prze- komu-
brutto myslowa nikacia
Rozwiniete 81.5 51.2 81.0 84.3
gospodarki rynkowe
Rozwiiaiace sie 18.5 48.8 19.0 15.7
gospodarki rynkowe
AIryka z wyiatkiem 3.0 10.7 2.5 2.5
AIryki Poludniowei
Stany Ziednoczone 33.9 15.9 30.6 34.6
i Kanada
Zrodlo: United Nations StatistiaU Yearbook. 1981.
Pierwszego Swiata pod wzgledem produkcii globalnei; pochodzi z
nich 81.5° produktu narodowego brutto. a iedynie 18.5° powstaie
w kraiach Trzeciego Swiata.
Kontynent aIrykanski. iesli nie brac pod uwage AIryki Po-
ludniowei. wytwarza nie wiecei niz 3° calkowitego produktu
narodowego brutto. podczas gdy Stany Ziednoczone i Kanada
produkuia az iedna trzecia calosci. Podobne roznice wy stepuia w
poszczegolnych galeziach produkcii. Mimo bardzo niewielkiego
sektora rolnego w porownaniu z innymi dziedzinami produkcii
kraie Trzeciego Swiata kontroluia ponad polowe ogolnei produkcii
rol nei i ponad 80° produkci i Iabrycznei oraz t ransport u i
komunikacii.
Okres dekolonizacii. ktory nastapil po drugiei woinie swiatowei.
byl zwiazany z bardzo wazna przemiana w naturze mie-
163
dzynarodowego kapital i zmu: coraz znaczni ei sza rol e zaczel y
odgrywac .korporacie ponadnarodowe". Mowiac o tendenciach w
gospodar ce kapi t al i st ycznei . wspomni al em i uz o r osnacei
centralizacii zycia gospodarczego w rekach wielkich Iirm. Rozwoi
t aki ch Ii rm w krai u opi era si e generalnie na rozszerzaniu ich
dzialalnosci i interesow na caly swiat. Po oddaniu bezposredniei
wladzy kolonialnei przez czesc panstw zachodnich korporacie
ponadnarodowe zmierzaia do przeiecia kierownictwa w gospodarce
swiatowei. zabezpieczaiac swoie wplywy szczegolnie w kraiach
Trzeciego Swiata. W pewnym sensie. oczywiscie. nie iest to
ziawisko zupelnie nowe: prekursorami korporacii byly wielkie
monopoli styczne Iirmy handlowe we wczesnym okresie rozwoiu
swi at owei gospodar ki kapi t al i st ycznei . Powoi enny wzr ost
kapitalizmu ponadnarodowego cechuia iednak pewne wyrozniaiace
wlasciwosci. Korporacie ponadnarodowe sa zaangazowane w znacz-
nie szerszym zakresie swiatowei dzialalnosci gospodarczei niz ich
poprzedniczki. Osiagaia zyski konkuruiace z dochodami niektorych
panstw uprzemyslowionych lub nawet przewyzszaiace ie. Jedenascie
z dwudzi est u czt erech krai ow OECD ma mni ei szy produkt
narodowy brutto niz Exxon.
Korporacie ponadnarodowa mozna zdeIiniowac iako zwiazek
Iirm zlokalizowanych w roznych kraiach. a polaczonych wspolna
wlasnoscia i przez to posiadaiacych skoordynowana ogolna strategie
dzi al ani a. Wszyst ki e kor por aci e pona dna r odowe ma i a w
okreslonych kraiach zlokalizowane Iirmy .macierzyste". Pierwsze
mi ei sce w t ei dzi edzi ni e nal ezy bezspr zeczni e do St anow
Ziednoczonych. dalsze do Wielkiei Brytanii i Niemiec*. Bedac
organizaciami globalnymi. korporaci e ponadnarodowe moga
kanalizowac swoie zasoby w sposob
* Patrz Robert Gilpin. U.S. Power and the Multinationat Corporation. London 1976.
164
umozliwiaiacy obeiscie pewnych ograniczen. narzucanych przez
prawa panstwowe. Na przyklad: niektore ogromne wytwornie
samochodow rozwiiaia zintegrowana produkcie miedzynarodowa.
co pozwala im czerpac korzysci z roznic kosztow sily roboczei i
materialow w roznych kraiach. Ford Eskort iest .samochodem
swiatowym". ktorego produkcia iest standaryzowana globalnie tak.
a by moz na byl o s wobodni e dokonywa c z mi a n w c ykl u
produkcyinym. nie troszczac sie o granice panstwowe. Mimo to nie
i est bez znaczeni a. w i aki m krai u zl okal i zowana i est Ii rma
macierzysta. poniewaz w nim zapadaia naiwaznieisze decyzie
pol i t yczne i do ni ego ki er owany i est zysk. Podzi al I i r m
macierzystych pomiedzy poszczegolne kraie ma zatem silny wplyw
na swiatowy uklad akumulacii kapitalu.
Calosciowe konsekwencie zaangazowani a kor por aci i po-
nadnarodowych w kraiach Trzeciego Swiata sa przedmiotem wielu
dyskusii koncentruiacych sie wokol problemu. czy podzial na
narody bogate i biedne poglebia sie czy zanika. Niektore Iirmy
traktuia swoia dzialalnosc iedynie iako dalszy etap eksploatacii
mniei rozwinietych kraiow na rzecz kapitalistycznego .centrum".
Mozna przytoczyc wiele przykladow sytuacii. w ktorych Iirmy
ponadnarodowe prowadza polityke bardzo szkodliwa dla kraiow
biednieiszych. W ciagu ostatnich dwudziestu lat Iirmy zachodnie
przeprowadzily na przyklad w kilku ubogich kraiach zmasowane
kampanie reklamowe w celu zachecenia matek do karmienia
niemowlat mlekiem w proszku i innymi odzywkami. Wynikiem
promocii bylo rozpowszechnienie sztucznych pokarmow zamiast
karmienia piersia. co okazalo sie bezposrednia przyczyna znacznego
wzrostu smiertelnosci niemowlat. Mleko ludzkie ma nie tylko nizszy
poziom bakterii niz produkty mleczarskie. ale rowniez wykazuie
krotkotrwale wlasciwosci przeciwzakazne oraz zapewnia dlugotrwala
obrone immunologiczna przeciwko wielu chorobom.
165
Obraz iest iednak znacznie bardziei zlozony. niz wskazuia
powyzsze przyklady. Korporacie ponadnarodowe inwestuia duze
sumy pieniedzy w kraiach. w ktorych dzialaia ich Iilie. i coraz
chetniei lokalizuia w nich swoie Iabryki. korzystaiac z bliskiego
dostepu do zrodel tanich surowcow i sily roboczei. Jednym ze
s kut kow t a ki e i dz i a l a l nos c i i e s t t z w. r oz c z l onkowanie
(disarticulation). przyczyniaiace sie do poglebiania dualizmu.
Wedl ug Ami na rozczl onkowani e wyst epui e wowczas. gdy
gospodarka sklada sie .z sektorow. Iirm. ktore Iunkcionuia obok
siebie i nie sa ze soba scisle powiazane. kazda z nich natomiast iest
zintegrowana z placowkami. ktorych srodek ciezkosci znaiduie sie w
centrum swiata kapitalistycznego .
Badania naiwiekszych Iirm produkcyinych w Meksyku wskazuia.
ze 45° sposr od ni ch nal ezy do wl asci ci el i zagr ani cznych.
Analogiczne badania w Brazylii daly bardzo podobne wyniki
wzmocnione dodatkowo danymi. wedlug ktorych wielkie Iirmy
zagraniczne kontroluia rowniez bardzo rozlegla siec mnieiszych
przedsiebiorstw. Zarazem iednak lokalizowanie bezposrednich mocy
wyt wor czych w bi edni ei szych kr ai ach s wi at a s t war za i m
przynaimniei mozliwosc rozwoiu bazy gospodarczei. ktora moze
stanowic zaczatek rosnacego dobrobytu materialnego. Wiele zalezy
od konkretnei sytuacii w kraiu .gospodarzy": na ile mozliweiest
zachowanie kontroli nad doplywem i odplywem kapitalu oraz w
iakim stopniu rozwiniety i zroznicowany iest sektor gospodarczy
poza kregiem zdominowanym przez obcy kapital.
Nai bardzi ei prawdopodobny scenari usz na nai bl i zsze ki l -
kadziesiat lat to pozostanie wiekszosci kraiow Trzeciego Swiata w
warunkach wzglednego ubostwa przy iednoczesnym zauwazalnym
zachwianiu potegi ekonomicznei Zachodu
*S. Amin. Accumulation on a World Scale. New York 1971. s. 289.
166
pod innymi wzgledami. Dzieki utworzeniu kartelu gospodarczego
(OPEC) kraie produkuiace rope naItowa moga stac sie naiwiekszym
osrodkiem wladzy poza glownym rdzeniem kapitalistycznym. Nie
wydaie sie iednak mozliwe. aby strategia ta powtorzyla sie z
podobnym sukcesem w przypadku innych mineralow. poniewaz
zasoby ropy po pierwsze. wystepuia w wiekszym skupieniu. a po
drugi e. mai a bardzi ei podstawowe znaczenie dla gospodarki
Zachodu niz iakikolwiek inny surowiec. Waznieisze iest tworzenie
poza kapitalistycznym .centrum" osrodkow produkcii przemyslowei
zdolnych do skutecznei rywalizacii z produktami zachodnimi.
Mozna uznac. ze iest to poczatek trwalei tendencii w kierunku .od-
przemyslowienia Zachodu". zmuszai acei zachodni przemysl
Iabryczny do ograniczen. a nawet do upadku. Czesciowo wskutek
dzialalnosci korporacii ponadnarodowych. czesciowo w wyni ku
wewnetrznego rozwoiu przedsiebiorstw takie kraie iak Brazylia i
Wenezuel a w Ameryce Laci nski ei oraz Korea Pol udni owa.
Hongkong i Taiwan moga na wlasnym gruncie rzucic wyzwanie
kapitalistycznemu centrum. Jesli proces przenoszenia przemyslu
Iabrycznego z centrum na peryIerie bedzie trwal. Zachod odczuie
daleko idace konsekwencie owych przeksztalcen. .StagIlacia". czyli
niska stopa wzrostu polaczona z wysoka inIlacia moze stac sie na
Zachodzi e zi awi ski em nor mal nym. t ak i ak wysoki pozi om
bezrobocia. uwazany niegdys za charakterystyczny dla Trzeciego
Swiata.
Panstwo narodowe. nacionalizm. sila militarna
Zaimuiac sie problemami panstwa narodowego. nacionalizmu i sily
militarnei. musimy odstapic od porownan teorii spoleczenstwa
przemyslowego z teoriami marksistowskimi. Zadna
167
t radyci a mysl i ni e st worzyl a bowi em w mi are adekwat nych
interpretacii tych ziawisk. Na pierwszy rzut oka wydaie sie to dosc
nieprawdopodobne. Okres powstawania .swiatowei gospodarki
kapitalistycznei" w ciagu minionych trzech stuleci byl przeciez
czasem. w ktorym panstwo narodowe stalo sie na calym swiecie
dominuiaca Iorma wspolnoty politycznei. Ekspansia kapitalizmu.
zapoczatkowana w XVI wieku. byla scisle zwiazana z sila militarna
zwl as zcza mor s ka Zachodu. Naci onal i zm okazal si e
naiwaznieiszym czynnikiem oddzialywania na wspolczesny swiat.
obeimuiac swym zasiegiem ruchy polityczne od Iaszyzmu do
lewicowego radykalizmu. Agresia i przemoc osiagnely w XX wieku
niespotykany dotad impet. o czym swiadcza dwie woiny swiatowe i
pl anowe uni cest wi ani e mi l i onow oIi ar w i nnych woi nach.
Okrucienstwa te sa zazwyczai przemilczane przez sociologow.
niezaleznie od ich przekonan w innych kwestiach.
Jak moglo dosc do takiei sytuacii? Za ieden z powodow mozna
uznac wspomniany w rozdziale 4 akademicki podzial pomiedzy
sociologia a naukami politycznymi. ktory analize panstwa przypisuie
tei drugiei dziedzinie. Tak naprawde iednak analiza panstwa w
naukach pol i t ycznych i est bardzo ni epel na. dot yczy przede
wszystkim wewnetrznego ustroiu demokracii lub gospodarczei roli
panstwa. Przywolana wczesni ei l i t erat ura na t emat .rozwoi u
niedorozwoiu" ma zasadnicze znaczenie iako proba wyiasnienia
powstania nowoczesnego systemu swiatowego. Wiekszosc autorow
zaimuie sie iednak prawie wylacznie plaszczyzna gospodarcza.
iakby iedynymi znaczacymi czynnikami w systemie swiatowym
byly produkcia i wymiana dobr. Chcac zrozumiec. skad wzial sie
naci sk na t e wl asni e aspekt y. musi my spoi r zec wst ecz na
intelektualne dziedzictwo pozostawione sociologii przez pozny wiek
XVIII i XIX. Zarowno teoria spoleczenstwa przemyslowego. iak i
marksizm byly owladniete idea. ze rozwoi
168
nowoczesnego przemyslu wprowadzi pokoiowe stosunki wymiany
gospodarczei w mieisce militarystycznego porzadku Ieudalizmu.
Uwazano. ze glowne Iormy konIliktu maia charakter ekonomiczny i
w kazdym przypadku zostana przezwyciezone dla iednych przez
doirzewani e samego i ndust ri al i zmu. dl a drugi ch w procesi e
rewolucii socialistycznei. W zadnei z tradycii nie dostrzegano
i nt egral nego zwi azku pomi edzy nowoczesnym panst wem a
wywi e r a ni e m mi l i t a r ne i pr z e moc y l ub s pr a wowa ni e m
administracyinei kontroli nad okreslonym obszarem. Nie bylo zatem
mowy o pa ns t wi e na rodowym pozostaiacym w stosunkach
potencialnego lub aktualnego antagonizmu wzgledem innych panstw
narodowych. Rowni ez Marks ni e przewi dywal szczegol ni e
znaczacego oddzi al ywani a i deal ow naci onal i zmu w epoce
wspolczesnei. choc paradoksalnie uczucia nacionalistyczne
o d e g r a l y wa z n a r o l e s t y mu l u i a c a w k i l k u wa z n y c h
dwudziestowiecznych r ewol uci ach wpr owadzai acych r zady
marksistow.
Aby zrozumiec powstanie nowoczesnego panstwa narodowego.
musimy wyobrazic sobie poczatki kapitalizmu na tle warunkow
spolecznych istnieiacych w posredniowiecznei Europie. Europa w
XVI wieku stanowila siec malych panstewek. ktorych system
obeimowal zmieniaiace sie uklady. soiusze i konIlikty. Choc nie byl
to moze konieczny warunek poiawienia sie kapitalizmu. istnienie
systemu panstwowego umozliwilo iego ekspansie. Nie byly to
ieszcze panstwa narodowe. Panstwo narodowe mozna zdeIiniowac
iako zespol instytucii wladzy politycznei. w ktorym przywodcy
spoleczenstwa skutecznie monopolizuia kontrole nad srodkami
przemocy (armia i policia). przy czym owa kontrola iest glowna
sankcia wspomagaiaca zarzadzanie na scisle okreslonym obszarze.
Panstwa europeiskie w XVI wieku nie byly w tym sensie panstwami
narodowymi; wiekszosc miala dosc plynne granice i nie posiadala
scentralizowanego aparatu panstwowego. ktory dopie-
169
ro st opni owo si e t worzyl . Unowoczesni eni a w t ransporci e i
komunikacii. o ktorych mowilem na poczatku rozdzialu. odegraly
zasadnicza role w tym procesie. iednoczesnie oddzialuiac na
ksztaltowanie sie opisanych wczesniei Iorm rozwoiu miast. Zmiany
t e umozl i wi l y koor dynaci e zar zadzani a w s t opni u dot ad
ni eosi agal nym. W t ym samym czasi e ekspansia produkcii
przemyslowei. polaczona ze sztuka woienna. doprowadzila do
bezprecedensowego wzrost u si l y mi l i t arnei . Wczesny syst em
panst wowy w Eur opi e st wor zyl zat em podstawe poznieiszei
konsolidacii panstw narodowych. Przeobrazenia dokonaly sie na
drodze dzialan woiennych i dyplomacii. W XVI wieku w Europie
istnialo okolo 500 mniei lub bardziei samodzielnych panstw i
ksiestw. na przelomie XIX i XX wieku ich liczba spadla do 25*.
Powst ani e nowoczesnych panst w narodowych byl o sci sl e
zwiazane ze wzrostem uczuc nacionalistycznych**. Nacionalizm
mozna okreslic iako wspolne przywiazanie do symboli. ktore
identyIikuia czlonkow danei populacii iako nalezacych do tei samei
wspolnoty. Rozwoi nacionalizmu w Europie nastepowal mniei
wiecei rownolegle z tworzeniem sie panstw narodowych. Jest zatem
ziawiskiem zupelnie nowym. polegaiacym na wyodrebnieniu czegos
wi ecei ni z mgl i s t e poczuci e l acznos ci . wys t epui ace we
wczes ni ei s zych I azach r ozwoi u eur opei s ki ego s ys t emu
pans t wowego. Wydai e s i e i as ne. ze r ozbudzeni e uczuc
nacionalistycznych w Europie bylo eIektem oslabienia wiezow
spolecznosci lokalnych. przynaleznosci organizacyinych. dialektow
itd. w wyniku procesow centralizacii prowadzacych do powstania
panstwa narodowe-
* Patrz Charles Tilly. The Formation oINational States in Europe. Princeton 1975.
** W tlumaczeniu zachowano terminy .nacionalizm" i .nacionalistyczny". ktore w iezyku
angielskim maia znaczenie neutralne. pozbawione negatywnego wydzwieku obecnego w iezyku polskim
(przyp. tlum.).
170
go. Jest iednak rownie oczywiste. ze panstwo narodowe i na-
cionalizm nie powinny byc traktowane po prostu iak dwie strony tei
samei monety. Postkolonialne panstwa wspolczesnei AIryki sa. na
przyklad. z pewnoscia panstwami narodowymi. choc niektore
borykaia sie z podzialami regionalnymi silnieiszymi niz poczucie
przynaleznosci do wspolnoty narodowei.
Jesli swi at owa gospodarka kapi t al i st yczna i est cecha wy-
rozniaiaca nowoczesny system swiatowy. iest nia rowniez system
panstw narodowych. Zauwaza to Wallerstein. lecz zdaie sie nie
wykorzystywac w pelni implikacii swego spostrzezenia. Wraz z
globalnym rozszerzaniem sie zasiegu panstw narodowych dokonuie
sie w nich bowiem w coraz wiekszym stopniu akumulacia srodkow
sluzacych prowadzeniu woiny. Okreslenie Amina .akumulacia w
skali swiatowei" dotyczy zarowno rozwoiu armii. iak i wzrostu
zasobow mater i a l n y c h w o gol e. Pr oces t en os i aga punkt
kulminacyiny w dzisieiszei epoce rozprzestrzeniania sie broni
nuklearnei epoce. ktora nas wszystkich stawia na krawedzi zycia i
smierci.
Wnioski: sociologia iako teoria krytyczna
Pr obowal em wpr owadzi c czyt el ni ka w koncepci e sociologii
rozni acei si e od sposobow mysl eni a. i aki e przez dl ugi czas
dominowaly w tym przedmiocie. Ci. ktorzy spodziewaiac sie
odkrycia uniwersalnych praw rozwoiu spolecznego. chca wzorowac
sociologie na naukach przyrodniczych. sklonni sa oddzielac ia od
historii. Zrywaiac z tym pogladem. poszlismy dalei niz zwykle
stwierdzenie. ze sociologia i historia dokladniei: nauki spoleczne
i historia sa nierozlaczne. iakkolwiek prowokacyina moglaby sie
wydawac ta opinia.
171
Musimy bowiem zrozumiec. w iaki sposob w wyniku ludzkich
interwencii i konIliktow powstaie historia. ktora zarazem sama
stwarza czlowieka. wywoluiac niezamierzone i nieprzewidywalne
skutki. Jest to sprawa naiwyzszei wagi iako teoretyczna podstawa
nauk spolecznych w epoce zawieszenia pomiedzy niezwyklymi
mozliwosciami a globalna katastroIa.
Odrzucenie ortodoksyinego punktu widzenia oznacza zarazem
zaprzeczeni e. ze soci ol ogi a moze ograni czyc si e do opi su i
wyiasniania. Sociologia. iak wszystkie nauki spoleczne. iest
integralna i niezbywalna czescia .przedmiotu". ktory stara sie
ogarnac. Jako przedsi ewzi eci e kryt yczne mysl soci ologiczna
uporzadkowana iest na trzech poziomach wyobrazni sociologicznei.
ktore wyroznilem na poczatku. Uzyskuiac pewna wiedze o Iormach
spoleczenstwa. ktore odeszly w przeszlosc i o tych. ktorych sposoby
zycia sa radykalnie odmienne od wytwarzanych przez biezace
procesy zmi any spol ecznei . mozemy wspomoc soci ol ogi e w
wypel ni ani u zadan t eori i kryt ycznei . Jako t eori a kryt yczna
sociologia nie uznaie. ze swiat spoleczny iest nam dany. lecz stawia
p y t a n i a : J a k i t y p z mi a n y s p o l e c z n e i i e s t mo z l i wy d o
przeprowadzenia i pozadany oraz iak powinnismy dazyc do iego
osiagniecia?
Niektorzy przyimuiac. ze gotowe odpowiedzi na te pytania daie
nam marksizm. probuia po prostu zastapic sociologie marksizmem.
Nie zgadzam sie z tym z dwoch powodow. Po pierwsze. pomiedzy
marksizmem a sociologia nie ma dychotomicznego podzialu. iaki
sugeruie ten punkt widzenia. Przeimuiac pewne osiagniecia teorii
marksistowskiei. mysl sociologiczna nie musi sie w niei rozplynac.
Drugi powod iest logicznym uzupelnieniem pierwszego: mysl
marksistowska zawiera zbyt wiele slabych punktow. aby mogla
stanowic ogolna podstawe analizy sociologicznei.
Pisma Marksa maia zasadnicze znaczenie dla sociologii w
kontekscie. ktory staralem sie przedstawic. omawiaiac
172
przeciwienstwa pomiedzy mysla marksistowska a teoria spo-
leczenstwa przemyslowego. W wyniku ekspansii dzialalnosci
kapitalistycznei nastapil na Zachodzie rozwoi produkcii prze-
mysl owei . Spol eczenst wa zachodni e zachowal y char akt er
kapitalistyczny. iakkolwiek bardzo zmienily sie od czasu. kiedy zyl
Marks. Walka klasowa ma bezposredni udzial w tych zmianach i
nadal pozostaie glowna cecha zarowno stosunkow przemyslowych.
i a k i s a me g o p a n s t wa . Dy n a mi czny charakter produkcii
kapitalistycznei sprawia. ze innowacie technologiczne dokonuia sie
w tempie znacznie szybszym niz w iakimkolwiek poprzednim typie
systemu produkci i . Marks ni e przesadzal zat em. gdy pi sal o
gospodarce kapitalistycznei:
Dokonala ona calkiem innych cudow niz zbudowanie egipskich
piramid. rzymskich wodociagow i gotyckich katedr. odbyla
pochody zgola inne niz wedrowki ludow i wyprawy krzyzowe.
|...| Ustawiczne przewroty w produkcii. bezustanne wstrzasy
ogarniaiace calosc zycia spolecznego. wieczna niepewnosc i
wieczny ruch odrozniaia epoke burzuazyina od wszystkich
poprzednich.
Co wiecei. iak czesto podkresla Marks. ow dynamizm sprawia. ze
mechanizmy gospodarki kapitalistycznei rozprzestrzeniaia sie na
calym swiecie:
przemysly kapitalistyczne pr zet war zai a s ur owce i uz ni e
mieiscowe. lecz sprowadzane z naiodlegleiszych sIer. i ktorych
Iabrykat y spozywane sa ni e t yl ko w krai u. l ecz t akze we
wszystkich czesciach swiata*.
* Karol Marks. Fryderyk Engels. ManiIest komunistyczny. Warszawa 1983. s. 64-65.
173
Mysl marksistowska wzbogacila sie na rozne sposoby od czasow
Marksa. Marksizm. w takiei czy innei Iormie. stal sie oczywiscie
rowniez oIicialna idea systemu gloszona przez wladze rzadzace
znaczna czescia swiata. Juz we wczesnym okresie iei politycznego
sukcesu coraz bardziei widoczne stawaly sie iednak ograniczenia
dotykaiace teorii i praktyki. Rewolucie socialistyczne. iak wiadomo.
dokona l y s i e w kr a i ach pol ozonych raczei na peryIeri ach
kapitalizmu niz w rozwinietym przemyslowo samym sercu Zachodu.
Znaczenie tego Iaktu dla oceny programow socialistycznych iako
calosci pozostaie przedmiotem zywei dyskusii. Trudno bowiem za-
przeczyc. ze Zwiazek Radziecki i inne kraie socialistyczne. choc
wyraznie roznia sie miedzy soba. okazuia sie. w nailepszym razie.
dosc dalekie od opartego na zasadach wolnosci humanitarnego
por zadku spol ecznego. kt or y i est i deal em soci alistycznym.
Szczegolne warunki. w iakich rozwiial sie Zwiazek Radziecki iako
s p o l e c z e n s t w o p o d l e g a i a c e b a r d z o i n t e n sywnemu
uprzemyslowieniu. otoczone przez wrogie sily kapitalistyczne. bez
wat pi eni a pr zyczyni l y si e do wyt wor zeni a pewnych cech
autorytarnych. iakie zaczely sie w nim uiawniac. Wplyw Zwiazku
Radzieckiego na powstaiace pozniei spoleczenstwa socialistyczne
sprawial. ze byly w nich odtwarzane podobne elementy. Mozliwe
iest dokonanie wnikliwei krytyki spoleczenstw typu sowieckiego z
punktu widzenia marksizmu. wiele takich rozpraw ukazalo sie w
ostatnich latach przewaznie. choc nie wylacznie. autorstwa
marksistow zyiacych na Zachodzie. Pozostaie iednak otwarte Iunda-
ment al ne pyt ani e. czy pewne cechy t ot al i t arne i st ni ei acych
spoleczenstw socialistycznych nalezy przypisywac ograniczeniom.
tkwiacym w koncepcii Marksa. Jesli iak sam sadze iest tak w
istocie. to wspolczesna teoria polityczna staie przed koniecznoscia
glebszei rekonstrukcii niz dopusz-
174
czana przez tych. ktorzy obawiaia sie odeisc zbyt daleko od
pewnikow tworcy doktryny.
Wiekszosc krytyk Marksa opiera sie na konserwatywnei lub
liberalnei argumentacii politycznei. Moim zdaniem. dla krytycznei
teorii spolecznei wazne iest iednak. aby korzystaiac z prac tych
autorow. zaatakowac Marksa z lewei strony. Oprocz podstawowei
kwestii pochodzenia totalitarnei kontroli politycznei dostrzegam
czt ery dal sze grupy probl emow zwi azanych z emancypaci a
czlowieka. ktore nie sa wlasciwie rozpatrzone zarowno w tekstach
Marksa. iak i w pismach wiekszosci iego nastepcow (omowienie ich
wszystkich przekraczaloby ramy tei ksiazki).
Po pierwsze. sprawa stosunku ludzi do natury i iei zasobow.
pot r zebnych czl owi ekowi do zyci a. Zdar zai a si e u Mar ksa
intryguiace i sugestywne uwagi na temat przyrody. iednak glowna
tendencia iego dziela iest traktowanie przyrody po prostu iako
narzedzia postepu spolecznego ludzkosci. Rozwoi spoleczny iest.
innymi slowy. utozsamiany z rozwoiem przemyslu. czyli tego. co
Marks nazywa .silami wytworczymi". Marks uwazal kapitalizm za
post epowy sposob produkci i . mi mo zabur zen. i aki e moze
powodowac. zwl aszcza wskut ek ni szczeni a i nnych. mni ei
dynamicznych gospodarczo Iorm spolecznych.
Podporzadkowanie innych rodzaiow wiezi z natura dazeniom do
materialnego dobrobytu spowodowaloby iednak zniszczenie
sposobow zycia. z ktorych Zachod moglby wiele sie nauczyc. Dla
innych kultur przed poiawieniem sie zachodniego kapitalizmu natura
oznacza na ogol cos znacznie wiecei niz proste narzedzie postepu
materialnego. Ludzie nie zyia w nich tak. iak nauczyli sie w
nowoczesnych srodowiskach mieiskich. z dala od natury. Dla nas
.wies" (nienaruszona przez przemysl ani nie uiednolicona przez
komercyine Iarmer-
175
stwo) iest przedmiotem zadumy lub mieiscem ucieczki na weekend.
Tymczasem w wiekszosci kultur i prawie przez cala historie ludzie
zyli .w przyrodzie". czuli sie iei czescia. doswiadczaiac doznan
estetycznych i religiinych. Dzisiai tylko wyiatkowo udaie nam sie
uchwyci c gl ebi e t ego doswi adczen i a . n a o g o l w s p o s o b
Iragmentaryczny i szczatkowy. Cos podobnego odnaiduiemy np. u
T. S. El i o t a w u t wo r z e Bur nt Nor t on. gdzi e czyt amy o
nieuchwytnym. lecz dramatycznym nastroiu. iaki wywoluie .chwila
w rozanym ogrodzie. chwila w altanie. gdy pada deszcz. chwila w
mrocznym kosciele. w dymie kadzidel..."
Czy nalezy sadzic. ze iedynie takie chwile przetrwaia we
wspolczesnym swiecie? Jesli tak. opisuiemy tysiace lat historii
czlowieka i sposobow zycia roznorakich ludzkich spoleczenstw li
tylko iako archaiczne ciekawostki. Nawet zakladai ac. ze ni e
pr zyi mui emy t aki ego st anowi ska. kt or e dzi si ai . wskut ek
par adoks al nego odwr oceni a. wydai e s i e zr es zt a zupelnie
barbarzynskie. musimy zauwazyc. ze w XX wieku wykorzystywanie
przyrody w dzialalnosci przemyslowei czlowieka ma granice
ekologiczne. Nacisk nowoczesnosci na rozwoi gospodarczy.
z a r owno w s pol e c z e ns t wa c h s oc i a l i s t yc z n y c h . i a k i
kapitalistycznych. prowadzi swiat do ekologicznei katastroIy.
Wobec Iaktu. ze naipilnieiszym zadaniem iest redystrybucia
wytworzonego maiatku na rzecz kraiow Trzeciego Swiata. nalezy
zdecydowanie opierac sie koncepcii. zgodnie z ktora wspolczesne
pr obl emy gospodar cze mozna r ozwi azac wyl aczni e dzi eki
innowaciom techni cznym. Radykal i zm mar ks i zmu w i ego
tradycyinych zaangazowaniach trzeba uzupelnic ieszcze iedna
I or ma. i aka i es t r adykal i zm ekol ogi czny. kt or y pr obui e
przezwyciezyc czysto instrumentalne podeiscie do przyrody.
Po dr ugi e. problem dyskryminacii rasowei lub etnicznei. W
pismach Marksa i iego nastepcow wyiasnia sie pewne
176
aspekty tych ziawisk. o ile odgrywaia role w ekspansii kapitalizmu.
Od pierwszych dni handlu niewolnikami mieszkancy Trzeciego
Swiata sa mniei lub bardziei przymusowo .importowani" lub
przyciagani obietnica wyzszego standardu zycia do metropolitalnych
kraiow kapitalistycznych. Jednym z ostatnich przeiawow tego
procesu bylo powszechne zatrudnianie imigrantow z biednieiszych
kr ai ow w bogat ych s pol eczenst wach Europy Zachodni ei .
Przykladem moze byc sprowadzanie tureckich .gastarbeiterow" do
Niemiec Zachodnich w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych.
Jesli nie wracali do domu. robotnicy ci przeimowali zaiecia o niskich
zarobkach. niewielkich mozliwosciach awansu i niewielkim bez-
pieczenstwie pracy.
Dyskrymi naci a et ni czna w rozwi ni et ych spol eczenst wach
kapitalistycznych musi byc rozpatrywana w kontekscie historii
zachodniego kolonializmu i pogladow. na ktorych sie opieral.
Postawy te okazuia sie mocno zakorzenione. o czym swiadczy los
czarnych i .niebialych" mnieiszosci w Stanach Ziednoczonych.
Istnieia wyrazne i systematyczne roznice pomiedzy doswiadczeniem
tych grup a przezyciami bialych imigrantow. ktorzy wielkimi Ialami
przybywali z Europy w XIX i na poczatku XX wieku. Wielu z nich.
uciekaiac od ciezkich warunkow zycia w oiczyznie. w wybranym
przez siebie kraiu zylo w ubostwie. Jednak dla wiekszosci. choc nie
dla wszystkich ich potomkow. Stany Ziednoczone okazaly sie
.tyglem" umozliwiaiacym asymilacie w obcym spoleczenstwie.
Niebiale mnieiszosci natomiast zdecydowanie nie asymilowaly sie
t ak i ak mi granci europei scy. Nedzne warunki zat rudni eni a i
segregacia w mieiskich gettach staly sie naiwyrazniei trwala cecha
ich warunkow zycia*.
Ucisk etniczny nie iest bynaimniei specyIiczna wlasciwo-
* Patrz Robert Blauner. Rcicial Oppression in America. New York 1972.
177
scia kapitalizmu. okazuie sie bowiem. ze transIormacia kapitalizmu
go nie zlikwidowala. Dzisieisze spoleczenstwa socialistyczne nie sa
tez wolne od dyskryminacii etnicznei. Nie powinnismy sie temu
dziwic. poniewaz w iakieikolwiek wersii mysl marksistowska
nie traktuie owei dyskryminacii iako niezaleznego zrodla wyzysku;
niezaleznego. oczywiscie. od mechanizmu dominacii klasowei.
Choc uci sk et ni czny wykazui e scisly zwiazek z podzialami
klasowymi wspolczesnego kapitalizmu. bledem byloby utozsamianie
tych ziawisk. Jednym z celow krytycznei teorii spolecznei powinno
byc dokonanie analiz dyskryminacii i wyzysku etnicznego bez
tradycyinego dla mysli marksistowskiei zaabsorbowania dominacia
klasowa.
Po trzecie. kwestia wyzysku plci. Pytania. ktore nalezy sobie
post awi c. sa podobne do nasuwai acych si e w odni esi eni u do
podzialow etnicznych. Autorzy marksistowscy prowadzili badania
nad uci ski em kobi et w kont eksci e r ozwoi u kapitalizmu. O
niektorych ich osiagnieciach mowilem iuz wczesniei. Oddzielaiac
dom od mi ei sca pracy. rozwoi kapi t al i zmu w polaczeniu ze
szczegol nymi cechami zyci a rodzi nnego kszt al t owal i deal y
rodzinne. ktore mialy drastyczny wplyw na pozycie kobiety w
spoleczenstwie. Jak w przypadku mnieiszosci etnicznych a tym
bardziei. gdy kobieta nalezala do takiei mnieiszosci platna praca
dl a kobi et byl a nai czesci ei mozl i wa i edyni e w nai gorszych
warunkach. Wobec powyzszego mysl marksistowska bez powaznei
rekonstrukcii nie potraIi sobie wlasciwie poradzic z pochodzeniem i
natura wyzysku plci.
Sam Marks niewiele pisal na ten temat. Jego towarzysz i bliski
wspol pracowni k. Fryderyk Engel s. podi al nat omi ast probe
systematycznego opisu uciemiezenia kobiet w pracy Pochodzenie
rodziny. wlasnosci prywatnei i panstwa*. Trud-
* Fryderyk Engels. Pochodzenie rodziny. wlasnosci prywatnei i panstwa. Warszawa 1969.
178
no powiedziec. w iakim stopniu Marks zgadzal sie ze szczegolami
anal i zy Engel sa. ni e wydai e si e i ednak prawdopodobne. aby
przeciwstawial sie iego generalnym tezom. Opieraiac sie na pracach
dziewietnastowiecznych antropologow. Engels twierdzil. ze
naiwczesnieisza Iorma spoleczenstwa ludzkiego iest matriarchat.
czyli panowanie kobiet. Dominacia mezczyzn i instytucie rodziny
patriarchalnei sa wytworem historii. Rozwoi patriarchatu ma
zwiazek z poiawieniem sie klas i panstwa. Poczatki patriarchatu
biora sie z potrzeby ochrony swiezo nabytych przez mezczyzn praw
wl asnosci (t rzeba i ednak zauwazyc. ze Engel s ni ezbyt i asno
t l umaczy. i ak do t ego doszl o). W t eori i Engel sa domi naci a
mezczyzn iest zatem wyiasniana bezposrednio w kategoriach
klasowych. Poniewaz patriarchat iest wynikiem dominacii klasowei.
powi nna. zdani em Engel sa. zni knac wr az z zast api eni em
kapitalizmu przez socializm w wyniku powstania spoleczenstwa
bezklasowego.
Niewiele z teorii Engelsa zachowalo swoia waznosc w swietle
poznieiszych odkryc nauk spolecznych. Badania antropologiczne
wykazui a. ze w r ozwoi u spol eczenst wa ni e byl o st adi um
matriarchatu. Jak wspomnialem w rozdziale 6. wszystkie znane
kultury sa pod pewnymi wzgledami patriarchalne. nie wylaczaiac. co
nalezy podkreslic. dzisieiszych spoleczenstw socialistycznych. choc
wsrod roznorakich systemow spolecznych zaznaczaia sie wyrazne
odmiennosci. Nie mozna wyiasniac patriarchatu wylacznie iako
przeiawu dominacii klasowei; podobnie iak ucisk etniczny wymaga
analizy we wlasnych kategoriach. Programy zmiany spolecznei. Ior-
mulowane przez ruchy wyzwolenia kobiet. prawdopodobnie nie
osiagna zbyt wiele. iesli tego warunku nie uznaia. Feminizm w
swoich konsekwenciach dla zycia spolecznego moze okazac sie
bardziei radykalny niz marksizm.
Po czwarte. problem wladzy panstwowei. w tym iei zwia-
179
zek z szerzeniem przemocy. Przypisywanie w teorii marksistowskiei
nadzwyczai nego znaczeni a domi naci i kl asowei i est w t ym
kontekscie. iak probowalem wykazac we wczesnieiszei czesci
ksiazki. zrodlem podwoinego nieporozumienia. Panstwo interpretuie
sie bowiem. zarowno w spoleczenstwie przedkapitalistycznym. iak i
kapitalistycznym. wylacznie iako narzedzie sprawowania rzadow
przez klase panuiaca. nie ma natomiast mieisca na iego uznanie iako
niezaleznego zrodla wladzy. Miedzy innymi wskutek takiego
r ozl ozeni a akcent ow br akui e w mar ks i zmi e odni es i eni a
nowoczesnego panstwa nar odowego i swi at owego syst emu
panstwowego do wladzy militarnei.
Wnioski plynace z powyzszych uwag sa zlozone. trudno iednak
przecenic ich donioslosc. Jesli dotycza ustroiu wewnetrznego
nowoczesnego panstwa. wskazuia bezposrednio na potrzebe teorii
totalitaryzmu. Marks przewidywal przeksztalceni e panst wa w
spoleczenstwo socialistyczne. lecz z przyczyn. ktore probowalem
naswietlic w poprzednim rozdziale. panstwo okazalo sie ziawiskiem
poteznieiszym. niz wyobrazala sobie to mysl marksistowska. Nie
trzeba wielkiei wnikliwosci sociologicznei. aby zauwazyc. ze w
spoleczenstwach socialistycznych panstwo wcale nie zanika. lecz ma
nawet wiekszy zakres wladzy nad indywidualnym obywatelem niz w
kapitalistycznych demokraciach liberalnych. co przeiawia sie w
Iormie socializmu panstwowego. Szczegolne warunki ksztaltuiace
rozwoi Zwiazku Radzieckiego i iego wplyw na poznieisze ruchy
socialistyczne z pewnoscia maia znaczenie dla wyiasnienia. iak
doszl o do t aki ei syt uaci i . Kr ot kowzr oczne byl oby i ednak
przypuszczenie. ze i est t o wszyst ko. co mozna na t en t emat
powiedziec.
Mimo waznosci owych .wewnetrznych" kwestii politycznych
wydaia sie one malo istotne w porownaniu z problemami
180
nrzemocy wywieranei przez panstwo narodowe. Jednym
z
glownych
elementow Marksowskiei krytyki kapitalizmu byl sprzeciw wobec
t ego. co nazywal .anarchi a" produkci i kapi talistycznei. Sila
napedowa gospodarki kapitalistycznei iest dazenie do zysku poprzez
spr zedaz t owar ow na r ynku. Mechani zmy rynkowe dot ycza
producentow i konsumentow. zaden czynnik natomiast nie laczy
bezposrednio produkcii z potrzebami ludzkimi. Sprawdza sie to
r owni ez we ws pol czes nych s t os unkach gos podar czych z
zast r zezeni em. ze ni ekt or e z el ementow .anarchistycznych"
wystepuia raczei w gospodarce swiatowei niz w gospodarkach
poszczegolnych kraiow. Poiawila sie iednak nowa .anarchia". ktora
zagraza wrecz przetrwaniu kazdego czlowieka na ziemi: iest to
anarchi a st osunkow pomi edzy panst wami nar odowymi . W
swiatowym systemie panstw narodowych. w ktorym obecnie
zlokalizowana i est kont rol a nad broni a o bezprecedensowym
pot e nc i a l e ni s z c z a c ym. br a kui e i a ki e gos na dr z e dne go.
koordynuiacego aparatu politycznego. Ci. ktorzy twierdza. ze era
panstw narodowych minela. poniewaz powstaly miedzynarodowe
wspolnoty. takie iak EWG oraz organizacie. takie iak ONZ. Bank
Swiatowy. Miedzynarodowy Fundusz Walutowy itp.. wykazuia
naiwnosc. Dwa .supermocarstwa". ktore zdolne sa zniszczyc swiat.
sa przeciez panstwami narodowymi. tak samo iak inne mocarstwa
atomowe. ktorych z roku na rok przybywa. Socializm. przynaimniei
w Iormach. iakie przybieral do tei pory. nie pomogl doprowadzic do
pokoi owego wspol i st ni eni a nar odow. W post aci Zwi azku
Radzieckiego stanowi kwintesencie antagonizmow zagrazaiacych
przyszlosci swiata; niezbyt zas optymistyczne stosunki pomiedzy
Zwiazkiem Radzieckim a Chinami lub pomiedzy Wietnamem a iego
socialistycznym sasiedztwem wskazuia. ze wspolczesne panstwo
socialistyczne iest panstwem narodowym nie rozniacym sie od
181
od i nnych pans t w nar odowych. i es l i chodzi o zaborczosc
terytorialna i gotowosc wywierania militarnei przemocy. wowczas
gdy rzadzacy obawiaia sie o wlasne interesy.
Radykalna teoria spoleczna po winna lepiei rozumiec swiatowy
system panstw narodowych. niz iest to mozliwe na podstawie nie
zrekonstruowanei tradycii marksistowskiei. wyznaczaiac sobie za cel
t eoret yczny popi erani e ruchow spol ecznych. kt ore probui a
zahamowac i stopniowo calkowicie zniesc wspolczesne srodki
.zastraszania" iako iedyny sposob opanowani a .anarchi i " w
systemie panstw narodowych. W tym momencie historii swiata
odeszlismy. iak sie wydaie. daleko od scenariusza naszkicowanego
przez Marksa mniei wiecei w polowie ubieglego wieku. Marks
wierzyl w postep rodzaiu ludzkiego. co podsumowal slynnym
powiedzeniem. ze ludzie stawiaia sobie tylko takie zadania. ktore
moga rozwiazac. Z pewnoscia nie mozemy iuz podzielac tei wiary.
nie mozemy iednak rowniez popadac w rezygnacie i rozpacz. Ludzie
tworza bowiem wlasna historie i zawsze pozostaie nam nadzieia. ze
zrozumienie iei pozwoli nam ia zmienic lub w naigorszym razie
upewni nas oiei ciaglosci.

via AXXA International Konsultacja merytoryczna

Sp. z

0.0.,

Agencja Fotograficzna

Free

Spis tresci
Przedmowa Podziekowania . . 7 9

prof. dr hab. Marek Ziolkowski

Redaktor

Zofia Domanska

I. Socjologia:

zagadnienia!

problemy

'

. . .

II 13 18 23

Kontekst socjologii Socjologia: Wyobraznia definicja i kilka uwag wstepnych socjologiczna: socjologia jako krytyka................................

2. Konkurencyjne kapitalizm?

interpretacje:

spolcczcnstwo

przemyslowe

czy . 34 36 44

Teoria spoleczcnstwa Wydanie I ISBN 83-7150-457Marks: kapitalizm

przemyslowego

.

i socjalizm

3. Podzial Zysk i S-ka Wydawnictwo ul. Wielka Dzial handlowy s.c. 10. 61-774 Poznan

klasowy

i transformacj

a spoleczna

.

55 56 62 68 74

Zmiana od wieku XIX: wladza korporacji.............................................. ..Instytucjonalizacja konfliktu klasowego" ... ..... Nowe klasy, nowe technologie Koniec klasy robotniczej?

teL/fax 852 63 26. tel. 853 27 51, 853 27 67 tei.lfax 864.14 03. tel. 864 1404

4. Nowoczesne

panstwo

. .

83 85 92

Panstwo a klasy: nowe poglady Panstwo a biurokracja...........................................................................

5

Uwagi krytyczne Panstwa, ruchy spoleczne, rewolucje 5. Miasto: urbanizacja i zycie codzienne i nowoczesne

.

96 99 __ lOS lOS 100 114 126 129 130 135 140 146 ISO 152 161 167 171

Miasta przedkapitalistyczne Zycie miejskie i kapitalizm Miasto i zycie codzienne

Poglady "szlmly chicagowskiej"

6. Rodzina i plee.................................................................................. Zmiany w strukturze rodziny Plec, patriarchat i rozw6j kapitalistyczny................................ Rodzina, malzenstwo, seksualnosc Zycie rodzinne i nowe wzorce spoleczne................................ 7. Kapitalizm i system swiatowy...................................................... Teoria modernizacji ijej krytyka Nierownosci wspolczesnego swiata Panstwo narodowe, nacjonalizm, sila militarna Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna................................

Przedmowa
W ci agu ostatnich kilkunastu lat dokonaly s ie w socjologii, a mowiac og6lniej w naukach spo lecznych, zn aczace przemiany. Wiekszo sc owych przeobrazen omawiano j ednak wy laczn ie w literaturze specjalistycznej - dla os6b mniej obeznanych z przedmiotem pozostaly w iec nie zauwazo ne. Do napisania tej k si azk i sklonila mnie ch ec zaprezentowania po cz atkuj acym czytelnikom wprowadzenia do socjologii, w kt6rym znalazlyby odzwierciedlenie aktualne procesy. N azwalem jet "krytycznym wprowadzeniem" z dw6ch powod6w. Po pierwsze, jest krytyczna wobec wielu idei, kt6re przez dlugi czas uznawano za tradycyjna madrosc socjologii. Uwazam ponadto, ze socjologia jako nauka, rozumiana w przedstawiony tutaj spos6 b, zawsze wi aze si e b ezpo sr e dn io z krytyk a sp o leczn a. Socjologia nie moz.e bye neutralnym zajeciem intelektualnym, praktyczne konsekwencje jej analiz nie moga przeciez pozostawac obojetne dla tych, kt6rych zachowania stanowia przedmiot j ej zainteresowan. Ksiazka rozni sie pod wieloma wzgledami od wiekszosci tekst6w wprowadzajacych do socjologii. Zawiera om6wienie podstawowych problem6w teorii spo leczriej - rdzen z ag adnien teoretycznych laczacych socjologie z innymi naukami spolecznymi. Nie podzielam powszechnego pogladu, ze Setto tematy nieistotne dla os6b, kt6re 7

dla ktorych ksiazka jest przeznaczona. Staralern si e uniknac takiego pro-wincjonalizmu.szukaja tylko wstepnych informacji z dziedziny socjologii. . ktory nie zapozn al sie jeszcze z bardziej emp iryczna tr e sc ia przedmiotu. co oznacza pewne ograniczenie kosztem w sz e ch s tr o nn o s c i. Wiele podrecznikow socjologii napisano przede wszystkim w odniesieniu do konkretnego spoleczenstwa-> tego. Staralem sie zachowac zwiezlosc. co najb lizsze. Najwazuiejsza cecha wyrozn iajaca tej ks iazki jest jednak jej wyrazni e historyczny charakter. Nie zamierzalem d o k o nywac encyklopedycznego przegladu cal ego zbioru tematow stanowiacych obszar uzasadnionych zainteresowan socjologii. w ktorym zyje autor lub czytelnicy. roz. ze jednym z glownych zadan mysli socjologicznej jest przekroczenie granic tego. niz j est to przyj ((te w tekstach wprowadzajacych.lozylem akcenty inaczej. Analizuj qc tr e s c ernpiryczna. Dolozono wszelkich staran. lecz moim zdaniem jest to bledrie zalozenie. Mozna co prawda uczyc osobno socjologii i historii jako dwo ch o drebnych dziedzin. W poszukiwaniu bardziej wyczerpujacego ujecia czytelnik musi siegnac do innych zrodel. Anthony Giddens Podziekowania Autor i wydawcy pr agna po dz iekowac za uprzejma zgo de na wykorzystanie materialow objetych prawem autorskim: szefowi Kancelarii Kro lewskiej za udostepnieuie diagramu z publikacji Social Trends oraz Organizacji Naro dow Zjednoczonych za udostepnieriie tabeli z rocznika statystycznego United Nanons Statistical Yearbook (1981) © 1983. aby odszukac wszystkich posiadaczy praw autorskich. j esli j ednak ktos zostal nieumyslnie pominiety. wydawcy przy najblizszej okazji z przyjemnoscia dopelnia niezbednych formalnosci. Nie zgadzam sie takze z rownie popularnym twierdzeniem. uwazajac. ze sprawy te Set zbyt trudne dla czytelnika.

ze ta druga oeena soejologii jest w duzej mierze sluszna. Ieh zdaniem jest to dose nieeiekawa i niezbyt przydatna nauka. Z drugiej strony osoby. daleka od wzywania swoieh adept6w na barykady. choc nie dostareza wyjasnien jak nauki przyrodnieze. reprezentuj et zupelnie inny .poglad na t(( dyscypline. Z jednej strony wielu ludzi kojarzy jet z haslami rewolty. a m o z e nawet dla wi eksz. Mysle. jest bledem.-------- 1 ----------- Socjologia: zagadnienia i problemy Opinie na temat soejologii Setnadzwyezaj zroznicowane. soejologia polega na wyrazaniu zdroworozsadkowych twierdzen w pseudonaukowym j ez y ku.o sci jej przedstawieieli. a co za tym idzie. usilowanie niewolniezego nasladowania ieh metod i eel6w. Nawet majac niewielkie pojecie 0 obszarze zainteresowan soejologii. Jej dyletaneey krytyey 11 . Dla wielu. z ostrymi zadaniami ni eustep liwych bojownik6w nauki. na kt6ryeh probuja sie wzorowac jej praktyey. nawolywaniem do buntu. Widziana w ten spos6b soejologia przybiera postac suehej wiedzy.moz e nawet bardziej popularny . Pomysl zaliezenia j ej do nauk przyrodniezyeh. niekt6rzy lacza ja w jakis spos6b z przewrotem. a raezej zdolna zanudzic ieh na smierc swoimi frazesami. kt6re mialy juz pewien kontakt z socjologia w szkole lub na studiaeh.

ze nauka przyrodnicza 0 spoleczenstwie jest mozliwa lub pozadana. Zgodnie z pogl adem. jak bardzo rewolucyjne Set pogletdy i postawy student6w i innych radykalow. Niekt6rzy. Tylko bardzo rzadko mozna uznac socjolog6w za bezposrednich ideolog6w przewrotu. co zostalo odkryte i potwierdzone przez nauke. aby socjologia przypominala nauki przyrodnicze i wyksztalcila podobny aparat uniwersalnych praw odnoszacych sie do tego. z n i e c h e c e n i tr w a l o s c i a spor6w socjologicznych i brakiem porozumienia co do ich rozwiazan. Nie chodzi przy tym bynajmniej 0 to. Moim zamiarem jest ukazanie w tej ks iaz c e socjologii nawiazujacej raczej do pierwszego niz do drugiego punktu widzenia. j es li "akademicket" nazywamy nauke niezaangazowana i oderwana od rzeczywistosci wykraczajacej poza mury uczelni.do kt6rych mozna zaliczyc takze antropologie. Twierdze. co wiekszosc uwaza za dobre i wlasciwe. Niezal eznie od tego. Socj ologia nie jest przedmiotem. Nie nalezy jednak nazywac tego slaboscia. Socjologia zajmuje sie rzeczywistymi zjawiskami. Nie oznacza to jednak. z jakimi spotykamy sie we wspolczesnym swiecie. co chcialbym po dkr esl ic . choc moze tak sie wydaj e tym. Oznacza to istnienie ciaglych spor6w na temat jej prawdziwej natury. Kazdy w jakims stopniu zdaje sobie sprawe z ich istnienia. kt6rzy uwazaja sie za profesjonalnych "socjolog6w". Kontekst socjologii bye 13 Rozw6j socjologii i jej aktualna problematyka powinny rozpatrywane w kontekscie zmian. ze metody i cele nauk przyrodniczych nie maj et znaczenia dla badan nad zachowaniem spo lecznym czlowieka. B((d(( jednak bronil pog ladu. jednak studiowanie wlasciwie rozumianej socjologii nieuchronnie wskazuje fundamentalne znaczenie problem6w spolecznych.maja zatem wiele racji. aby laczyc socjologie z jakims irracjonalnym podwazaniem wszystkiego. ze socjologia. kt6rego bede bronil w tej ksiazce. ekonomie i historie . kt6re obserwowanym faktom nadaj et sens. jak rowniez wielu ludziom z zewn atrz . kt6re stworzyly nowoczesny 12 . lecz nauka socjologii pozwala zobaczyc je w znacznie ostrzejszym swietle. Ludzie nie Setj ednak tym samym co materialne przedmioty w przyrodzie: badanie ludzkich zachowan z pewnoscia rozni sie zdecydowanie i wielorako od badania zjawisk przyrody. ze jest to przejaw niedojrzalosci dyscypliny. kt6re b u d z a zasadnicze kontrowersje i sprz eczn o sci w spoleczenstwie. kt6re sklaniaja ich do dzialania. kt6re mozna o b s er w o w a. a swiadornoscia socjo logiczna. sadza. wypracowuje teorie i uog6lnienia. istnieje szeroka plaszczyzna zgodnosci pomiedzy pobudkami. Przeciwnie. pojmowana zgodnie z moj et charakterystyka. problemami. Jak wszystkie nauki spoleczne . sposob6w ujecia i analizy zagadnien socjologii. ze socjologia powinna bardzo scisle wzorowac sie na naukach przyrodniczych. b ledne jest za lozenie. Socjologia nie moze pozostawac dyscyplina czysto akadem icka. Chca.c . z e zajmuje si e (lub powinna si e z ajmow ac) problemami 0 zywotnym dla nas wszystkich znaczeniu. ze jest to zajecie intelektualnie podejrzane.socjologia jest w swej istocie dyscyplina kontrowersyjna. kt6ry otrzymuj emy w eleganckim opakowaniu bez zadnych wymagan poza wyciagnieciem zawartosci. zachowujac sceptycyzm wobec osiagniec socjologii przedstawianych zgodnie z przyrodniczym wzorcem. ze wywrotowa czy krytyczna natura nie oznacza (i nie powinna oznaczac). opieraj a c s ie na badaniach empirycznych. kt6rych niepokoi fakt istnienia licznych konkurencyjnych koncepcji. rna niewatp liwie potencj al wywrotowy. socjologia zawdziecza swoj charakter temu. a takze wyobrazanie sobie.

prawie 60% zamieszkiwalo miasta. nawet najslynniejsze osrodki kosmopolityczne. Juz przedtem chlopi buntowali sie niekiedy przeciwko panom feudalnym. Spowodowaly calkowity rozklad form organizacji spolecznej. przede wszystkim zastosowanie energii pary wodnej w produkcji fabrycznej i wprowadzenie nowych rodzaj6w maszyn poruszanych za pomoca tego zrodla energii. Pierwsza jest rewolucja francuska 1789 roku. niz zwo lnily tempo. Ich korzeni nalezy szukac w wydarzeniach. kt6ry stopniowo doprowadzil do upowszechnienia sie mechanizacji w produkcji rolnej. ich celem bylo jednak w zasadzie o dsuni ec ie od wladzy okres lonych j ednostek b adz obnizenie cen lub podatk6w. a w nastepnym stuleciu objela Europe Zachodnia i Stany Zjednoczone. Jest to cos zupelnie nowego w historii ludzkosci. niezaleznie od rzeczywistego ustroju politycznego. w jakiej rodzaj ludzki zyl przez tysiace lat dotychczasowej historii. pozbawieni przywilej6w nielicznych grup obywateli. nawet w najbardziej zurbanizowanych spoleczenstwach. kt6re obecnie raczej przyspieszyly. Oblicza sie. Niewiele znalazloby sie obecnie panstw na swiecie. kt6rych przyw6dcy nie nazywali "demokracj ami". Byl to proces. Rewolucja 1789 roku byla bowiem zupelnie inna niz wczesniejsze rebelie. Rewo lucje prz. ze do wieku XIX. Choc idee rewolucjonist6w jeszcze dzisiaj trudno uznac za zrealizowane. Wynalazki techniczne byly jednak tylko CZ((SCict znacznie szerszego nurtu zmian spolecznych i ekonomicznych. a w panstwach i imperiach 0 charakterze rolniczym zazwyczaj jeszcze znacznie mniej. wiekszo sc ia byli niewolnicy i o b cy . Najwazniejsza z nich byla masowa migracja sily roboczej ze wsi do rozrastajacego sie nieustannie sektora przemyslowego. Na przestrzeni zaledwie dw6ch stuleci n astap ilo wiele zmian spo lecznych. Wedlug wspolczesnych kryteri6w niemal wszystkie miasta w spoleczenstwach preindustrialnych. maja dzisiaj zasieg globalny. Zyjemy w epoce ogromnych przeobrazen spolecznych. ze juz wczesniej istnialy republiki.kt6ra rozpo czela si e pod koniec XVIII wieku w Wielkiej Brytanii. Ten sam proces pobudzal rozw6j miast na skale dotychczas nie znana w historii. byly stosunkowo niewielkie. Druga "wielkct rewolucja" byla tak zwana rewolucja przemyslo14 wa. Sto lat pozniej w miastach liczacych 100 000 lub wiecej mieszkancow zylo juz o ko lo 40% ludno sci. w miastach zylo nie wiecej niz 10% populacji. stworzyly jednak klimat zmiany politycznej i o kazaly sie jedna z sil napedowych wspolczesnej historii. nazywanych "dwiema wielkimi rewolucjami" osiemnastoi dziewietnastowiecznej Europy. 15 .ernyslowa przedstawia sie czasami wylaczni e jako p ewna Iiczbe innowacji technicznych. Mimo istnienia takiej d uz ej metropolii o ko lo roku 1800 j edynie niewielka mniejszosc mieszkancow Anglii i Walii zyla w miastach. Sa to jednak rzadkie wyjatki. Podczas rewolucji francuskiej (do kt6rej z pewnymi zastrzezeniami mozemy dolqczyc anty-kolonialna rewo lucje 1776 roku w Ameryce Polnocnej) po raz pierwszy w historii zostal calkowicie zburzony porzadek spoleczny przez ruch kierujacy sie wylacznie swieckimi haslami powszechnej wolnosci i rownosci. Na poczatku XIX wieku liczba ludnosci Londynu byla wieksza niz w kt6rymkolwiek istniejacym dotad miescie i wynosila okolo 900 000. Zmiany te. Ludnosc Londynu w XIV wieku szacuje sie na mniej wiecej 30 000. liczbe mieszkancow Florencji w tym samym okresie na okolo 90 000. kt6rych ko lebka jest Europa Zachodnia. w kt6rych liczba mieszkancow przekraczala 20000. zreszta w kazdyrn przypadku "obywatele" stanowili mniejszosc ludnosci. szczeg6lny ciag wydarzen oraz symbol politycznych przemian naszej ery.swiat. przede wszystkim w starozytnej Grecji i Rzymie. To prawda.

t. W sredniowiecznej Europie i w innych czesciach globu nie bylo dziwne.7 2. Najwieksze obszary miejskie wspolczesnego swiata sa wrecz ogromne w porownaniu z miastami istniej acymi do wieku XIX. liczba ludno sci swi ata co czterdzi esci lat b edzi e sie podwajac.1955 (uaktualnione ). wowczas prawdopodobnie liczba ludnosci swiata j edynie sie podwoila. Wzrost sredniej dlugosci zycia oraz bardzo wyrazny spadek smiertelno sci wsrod dzieci . 17 . czasami zas wynosila nawet mniej.2 20.dzieki urzadzeniom sanitarnym.7 18.5 13. Jednym z nich jest fakt. Drugi czynnik to stopien smiertelnosci wsrod dzieci. Od tej pory rozpoczela sie "eksplozj a ludnosci". Wieksza czesc dziejow ludzkosci charakteryzowala ogo ln a rownowaga pomiedzy liczba urodz en i z gonow. Tabela 1 pokazuje.6 Miasta liczace 100 000 i wiecej mieszkancow 1. lecz powolnym tempie do wieku XVIII. The origin andgrowth ofiubtinisation inrke worki. Oblicza sie. ni ez alezni e od tego. ze jesl i si e utrzyma. ze w czasie narodzin Chrystusa swiat zamieszkiwalo prawdopodobnie nie wiecej niz 300 milionow ludzi. W dzisiejszym swiecie nastepuje niebywaly wzrost liczby ludnosci w porownaniu z przeszloscia. lecz nie kazdy orientuje sie w szczegolach. jakie przyjmiemy kryterium o drozniania miast od mniejszych skupisk ludnosci. a tempo wzrostu jest tak wielkie.3 5. stanowia przedmiot wnikliwych analiz. ze z wyj atkiern dwo ch ostatnich stuleci srednia dlugosc zycia czlowieka rzadko przekraczala 35 lat. Procent mieszkancow miast wsrod ludnosci swiata Rok Miasta liczace 20 000 i wiecej mieszkancow 1800 1850 1900 1950 1970 1982 2. .9 31. ze w skali swiatowej zachodzi przez caly czas dramatyczny wzrost urbanizacji. 16 Calkowita liczba Iudno sci zdaje si e wzr astac w stalym.Tabela 1. nalezy wspornniec 0 j eszcze j ednym zwiazanym z nimi zjawisku. Wysoka urbanizacja charakteryzuje wszystkie kraje uprzemyslowione.American Journal of Sociology".1 16. Zachwianie owej ro wnowag i jest z wielu wzgledow zagadnieniem zlozonym. Jesli industrializm i urbanizacj a stano wia j adro przemian. j ednak mozna wyroznic dwa najwazniejsze czynniki. dzieki czemu czynniki wywolujace aktualnie ow wzrost sa mniej kontrowersyjne niz przyczyny industrializacji i urbanizacji.4 4.2 34. Niebywaly wzro~t ob szarow miejskich dokonuje sie jednak rowniez w Trzecim Swiecie. ze sposrod dzieci urodzonych w tym samym roku nawet polowa mogla nie dozyc wieku doroslego. 0 ktorej wszyscy slyszelismy. Poniewaz konsekwencje tego mog a bye tragiczne dla ludzkosci. ktore nieodwracalnie zlikwidowaly wickszo sc tradycyjnych form spoleczenstwa.1 Zrodl:o: Kingsley Davis. ktore odgrywaja role decydujaca. Dzisiaj zyje na swiecie blisko 4800 mi lionow o sob . 61. ogolnej poprawie higieny i upowszechnieniu Ie ko w przeciwko chorobom z akaznyrn wywolaly ow niepohamowany wzrost liczby ludnosci..3 9.

xlwie wielkie rewolucje" w Europie. Doskonalym przykladem takiej formy czynno sc i zinstytucj onalizowanej. nie stworzyl. Pojecie spoleczenstwa mozn a jednak okresl ic tylko bardzo o go lnie. Socjologia zajmuje sie badaniem spoleczenstw ludzkich. cho c wszyscy uzywamy j ezyka tworczo. mamy na mysli typy przekonan i zachowan. Zaden porzadek spoleczny w nowoczesnym swiecie nie oparl sie bowiem silom wyzwolonym przez . Zauwazmy. Niektore problemy teorii spo lecznej. czyli stawac sie powszechnie przyjetymi praktykami. nie m o z ern y j ednak na tym p o pr z e stac. Set to formy zaawansowane przemyslowo . zaczeli si e z. N al ezy zwro cic uwage na brak scislego rozgraniczenia pomi edzy socj o lo g ia a innymi dziedzinami intelektualnego podejscia w naukach spolecznych. W swietl e tych z astrzezen mozna zaproponowac nastepujaca d efin icj e: socjologia jest n auka sp o le czn a. Spoleczenstwo jest wspo lnyrn przedmiotem b adan socjologii i innych nauk spolecznych.astanawi ac nad o ko Iiczn o s c iami ich w ys t ap ien ia oraz mozliwymi konsekwencjami. wiezienie alba szpital. Mo w iac 0 "zinstytucjonalizowanych" formach dzialan spolecznych. Setwspolnym przedmiotem zainteresowania wszystkich nauk spolecznych. ktore moga liczyc bardzo niewielu czlonkow. w przeciagu dlugiego czasu na duzym obszarze. Chce bardzo wyraznie podkreslic. Kazdy mowi jezykiem. lub poslugujac si(( terminologia nowoczesnej teorii spolecznej . Czym wlasciwie jest socjologia? Zaczne od banalu. czyli instytucj i. ktorego nikt.xlwie wielkie rewolucje".xlwoch wielkich rewolucji". ktore poj awily sie w wyniku . 18 ktore w rozpoznawalnie podobnych formach trwaja przez pokolenia. Dlatego mowimy 0 instytucjach ekonomicznych. Do spo leczenstw zaliczamy bowiem nie tylko kraje uprzemyslowione. Klimat idei przyczyniaj acych sie do uformowania socjologii rzeczywiscie w pewnej mierze dopomogl w pojawieniu si(( procesow podwojnej rewolucji. zwiazane z konceptualizacja zachowan czlowieka i jego instytucji.na drugim koncu skali . Oczywiscie. poczawszy od polowy XVIII wieku przez pozniej sze okresy. ktor e do laczy ly do nich w XX wieku. podczas kiedy instytucja nazywamy np. Powyzsze uwagi pomagaja wyjasnic.ale rowniez wiele innych spoleczenstw na c a lym swi ec ie . trudno jednoznacznie okr eslic zro dla jakiejkolwiek nauki. Cecha wyrozni ajaca socjologii jest zainteresowanie glownie formami spoleczenstwa. ktore pojawiaja sie i powtarzaja. jakie przyniosly . k tor ej g lo wnym przedmiotem badan Setinstytucje spoleczne zapo czatkowane przez przeksztalcenia przemyslowe w ciagu ostatnich dwo ch lub trzech stuleci. j ako j ednostka.rozwiniete gospodarczo kraje Zachodu oraz Europy Wschodniej i Japonia . stanowiacy fundament zycia spolecznego. gdy ludzie unoszeni nurtem pierwszych zmian. Wiele innych aspektow zycia spolecznego moze rowniez ulegac instytucjonalizacji.Set spolecznie reprodukowane.male wspolnoty plemienne. ze takie uzy c. Sp o le cz. choc tak wlasnie czyni znaczna CZ((SC socjologii. Nie rna zreszta potrzeby takiego rozgraniczenia. jak nalezy rozumiec termin "spoleczenstwo".Socjologia: definicja i kilka uwag wstepnych Socjologia pojawila sie. ze spoleczenstw "zaawansowanych" nie mozna tr ak to w ac w izolacji od reszty sw iat a lub od sp o leczenstw poprzedzajacych je w historii.ie poj eci a "instytucj a" ro zn i si e od zastosowania tego samego slowa w j ezyku potocznym j ako bliskoznacznego dla organizacji czy zakladu. Przypisy- 19 .eu stw o jest zbiorem 1ub system em zinstytucj 0nalizowanych sposo bow po stepo wani a. ale rowniez wielkie imperia agrarne (jak Cesarstwo Rzymskie i dawne Chiny) oraz . j est j ezyk. politycznych itd. Mozemy wszakze wskazac wyrazna ciaglosc mysli spolecznej.

Comte spodziewal sie. maja -jego zdaniem wspolrie ramy logiki i metody. ludzkich dzialaniach. jak dzieki naukom przyrodniczym potrafimy koritro lowac zdarzenia w swieci e przyrody. Mozna posluzyc sie innym przykladem. ktorymi sie zajmuj ct. Jak juz wspomnialem. jak antropologia i ekonomia. bedac jednoczes*Emile Durkheim. aby zjawiska-spoleczne pojmowac tak jak rzeczy: powinnismy patrzec na siebie. ze socjologia i inne nauki spoleczne roznia sie od nauk przyrodniczych w dwoch zasadniczych punktach. choc ten punkt widzenia jest w socjologii bardzo ugruntowany. jeden z najbardziej wplywowych tworcow dwudziestowiecznej socjologii.a i wsze chstronna forrnule. ktore opisywali. lednak rowniez one ulegaja rozkladowi pod wplywem ogamiajacych swiat glebokich przemian spolecznych lub sa wchlaniane przez nowoczesne panstwa przemyslowe. Antropologia. 0 ile sa tworzone i odtwarzane w naszych wlasnych. Emil Durkheim (1858-1917). Wyznaczajac cele socjologii. Socjologia miala bye . jakby byly zdeterminowane przyczynow 0 n a w z 0 r z dar zen przyrodniczych. choc oczywiscie nie byl przyjmowany bez zastrzezen. przel. co nazywam podwojna zaleznoscia (double involvement) jednostek i instytucji: tworzymy spoleczenstwo. ktore wyrazaly sie na wiele sposobow. na przykl ad. J. lacznie z socjolo gia. Otoz przedmiotem ekonomii jest produkcja i rozdzial dobr materialnych. lecz bardzo wplywowej ksiazce" Durkheim proponuje.maukumi spo lecznymi". jak traktujemy przedmioty lub zdarzenia w swiecie przyrody. ze socjologie nalezy ksztaltowac na wzor nauk przyrodniczych byl p erspektywa dorninujaca. W swojej krotkiej. wszystkie zmierzaja do odkrycia uniwersalnych praw rzadzacych poszczego lnymi zjawiskami. na ktore wywieraj ct wp lyw. Akcentowal przy tym podobienstwa pomiedzy socjologia a przyrodoznawstwem. ktory rna jedynie bardzo ogolne uzasadnienie. Szacki. nadal temu po g ladowi najbardziej przejrzyst. jago nie podzielam. Terminologia ta nie jest myl aca. Warszawa 1968. August Comte. Wielu slynnych myslicieli zwi azanych z rozwojem socjologii bylo zafascynowanych ro la nauki i techniki w zmianach. historia jako nauka 0 ciaglym oddalaniu sie przeszlosci od terazniejszosci stanowi material zrodlowy wszystkich nauk spolecznych. 21 20 . kontynuowal niektore mysli Comte'a. Instytucje ekonomiczne sa j ednak zawsze zw iaz an e z innymi instytucj ami w systemie spo lecznym. N ie mo z emy tr akto w ac spo le czenstw ani "faktow spoIecznych" tak. ze zawieraja one systematyczne badania nad pewna dziedzina empiryczna. zgodnie z definicja zajmuje si e sp o lecz en stwami "prostszymi": wspo Ino tami plemiennymi i panstwami agrarnymi. jak fakty. podkresla sie to. starali sie wiec powtorzyc w badaniach nad zagadnieniami spolecznymi sukcesy nauk przyrodniczych w wyjasnianiu swi ata materialnego. jakbysmy byli obiektami w przyrodzie. ze odkrywszy prawa rzadzace spoleczenstwem ludzkim.wanie konkretnym naukom spolecznym ro znych o b sz aro w ludzkiego zachowania tworzy intelektualny podzial pracy. poniewaz spoleczenstwa istnieja tylko 0 tyle.mauka przyrodnicza 0 spoleczenstwie". Zasady metody socjologicznej (1895). ze socjologia zajmuje sie "faktami spo lecznymi". aby kierowac). ktore mozna traktowac tak sarno obiektywnie. Ide(( t(( wyr aza jego slynne powiedzenie: Prevoir pour pouvoir (Przewidywac. dopoki uznajemy. bedziemy mogli ksztaltowac nasz los mniej wiecej tak sarno. . zyjacy w latach 1798-1857 tworca pojecia socjologii. a zarazem ulegaj ct ich oddzialywaniu. Uwazal. 1. Od czasow Comte'a poglad. z ktorymi maja do czynienia nauki przyrodnicze. Wszystkie nauki. Nazywajac socjologie i inne dyscypliny. W teorii spolecznej nie mozemy pojmowac dzialan ludzkich. Musimy do strzegac to. Wreszcie.

nych w analizie socjologicznej. co Charles Wright Mills trafnie n azw a l wy o b raznia socjo logiczna". czym jest i czym moze stac sie historia. ale nasze rozumienie historii jest integralna CZ((SCietego. N asza z a s znajomosc historii jest zawsze tymczasowa i niekompletna. a nie z bezdusznym swiatem przedmiot6w. Systemy spoleczne obejmuja wzorce relacji pomiedzy jednostkami i grupami. zapo czqtkowany przez wspo lczesne spo leczenstwa uprzemyslowione. Warto sie przez chwile zastanowic. Wielu socjolog6w przedstawia owe wzorce jak sciany budynku alba szkielet cial a. podobne do praw natury.i ec .ro wn iez w teorii Durkheima . gdy jednostki aktywnie powtarzaja pewne formy zachowania. Czesto widac to wyraznie. oznaczaj aca moz liwo s c technologii spolecznej. 22 23 . mozna zrozumiec j edynie dzieki cnocie potr6jnego cwiczenia wyobrazni. antropologiczna i krytyczna. Dlatego stosunek socjologii do swego przedmiotu musi bye inny n iz w przypadku nauk przyrodniczych. Analiza socjologiczna uczy j ednoczesnie skromnosci. Jest to koncepcja b ledna. Owo pojecie przywolywane jest tak czesto . Swiat spo leczny. jak analiza socjologiczna moz. Harmondsworth 1970.panuje tendencja do myslenia 0 reprodukcji w kategoriach fizycznego nasladownictwa. nie jest tym samym co wladza. z czym sie to wiaze. t Dlatego nie moze nas zadowolic mysl Comte'a Prevoir pourpouvoir. poniewaz w wiekszosci teorii spolecznych . Mo wi a c 0 "reprodukcji" dz ial an spolecznych lub systemu spolecznego. pow inn ismy raczej p o w ie dz. Ludzie Setdo tego zdolni. ze wzorce system6w spolecznych istnieja tylko wtedy.nie przez nie stwarzani. Dla mnie oznacza ono kilka pokrewnych .forrn wr az l iwo s c i ni ezb ed. mamy na mysli powt6rzenie podobnych wzorc6w dzialania przez podmioty oddalone od siebie w czasie i przestrzeni. ze to. co moze miec szkodliwe konsekwencje. W naukach spoleczuych stykamy si e z innymi ludzrni. przejete z inne~o czasu i miejsca. nie tylko zyjemy w historii. J ak m6wilem. reprodukowanymi w pewnym obszarze czasu i przestrzeni. Jesli traktujemy dzialania spoleczne jako mechaniczny zbi6r wydarzen rzadzonych prawami naturalnymi. co mowia 0 nich naukowcy i w swietle tej wiedzy zmienic swego zachowania. nie rozumiemy przeszlosci i nie pojmujemy. Je sl i chcemy p o z. z e systemy spoleczne Setpodobne do budynk6w. Formy wyobrazni socjologicznej obejmuja wrazliwosc historyczna. kt6re w kazdym momencie ulegaja ciaglej przebudowie do ostatniej najmniejszej tworzacej je cegielki. pon iewaz wyobraza spo leczenstwo zbyt statycznie lub niezmiennie. instytucj e Setwzorcami dzialan spolecznych. The Soeiotogical Imagination. Wyobraznia socjologiczna: socjologia jako krytyka Praktyka socjologii wymaga. Bedac ludzmi.c przy tego r o dz aju por6wnaniach. Wynika stad.os ta.e wp lyn ac na nasz a przyszlosc. w rzeczywistosci jest tworem historycznym i ze analiza socjologiczna moz.e o dgrywac ro l e emancypacyjna w spoleczenstwie ludzkim. identyczne z nami pod wzgledem genetycz* Charles Wright Milis. jak twierdze w tej ksiazce. co uczestnikom pewnych wydarzen wydawalo sie nieuchronne i niezmienne. zreszta sam Mills uzywa go raczej dowolnie. Atomy nie mega sie dowiedziec. ze praktyczne implikacje socjologii nie Seti nie m o g a bye d o k l a d n y m odpowiednikiem technologicznych zastosowan nauki. istniej etcy do dzisiaj w ksztalcie stworzonym po raz pierwszy na Zachodzie. 2. pomija fakt. Nalezy zwrocic na to szczegolna uwage. ze nalezy obawiac sie trywializacji. obudzen~a tego. Choc wiedza moze stanowic istotny skl adn ik wl adzy. Istoty ludzkie. gdy okazuje sie.

. Naprawde jednak potrzebna jest pr6ba odtworzenia w wyobrazni ksztaltu tych form zy cia spolecznego.i. Kapitalizm przemyslowy. elektrownie jadrowe. od radia do komputer6w wysokiej mocy.nym. jest jednak w historii czlowieka czyms zupelnie wyj atkowym. Instytucje. Historycy nie Set zgodni co do datI" narodzin zachodniego kapitalizmu jako panujacego typu gospodarki. jaka powinien dzisiaj podjac analityk spoleczenstw uprzemyslowionych. samolot i wiele urz.s p o l e cz eri s tw i e . Praca socjologa nie rozni si e w tym przypadku od dziela historyka. doprowadzilo do zmian spolecznych 0 konsekwencj ach bardziej drastycznych n iz jakikolwiek okres w calej dotychczasowej historii rodzaju ludzki~go. kt6re pierwsze d o swiadczylo oddzialywania rewolucji przemyslowej .w d a 1szym ci agu zachowaly 0 bowi azuj aca mo c 0 byczaj e spo lecznosci lokalnej tworzace spojna calosc pod dominujacyrn wplywem religii. i tak dalej. trudno byloby j ednak doszukiwac sie j ego po czatkow w Europie wczesni ej niz w XV lub XVI wieku. produkuje ponadto przedmioty. istniej et prawdopodo bnie od mniej wiecej 100 000 lat. stworzony mezwykle szybko 1 dramatycznie w tak kr6tkim czasie. Te~ bliski nam juz teraz swiat spoleczny. rozpoczal sie nie wczesniej niz pod koniec XVIII wieku i to tylko w czesci Wielkiej Brytanii. umoz liwi a nam zrozumienie. jak te. gladkich i jed~olitych ar~uszy stalowych jak te wycho dzace z nowo czesnej walcowni. ktora zdominowal rozw6j kapitalizmu przemyslowego. Jeden z historyk6w tak opisywal rewolucje przemyslowa: Nowoczesna technologia wytwarza nie tylko wiecej i szybciej. Tylko taki wysi lek wyobrazni. Co wazn iejsze. J est to wsz akze bardzo d lugi okres w por6wnaniu z malenkim skrawkiem najnowszej historii. W osiemnastowiecznej Wielkiej Brytanii . Re- 25 .~ swojsko w spo leczenstwach wymagajacych szybkich mnowacjt technologicznych.narodowych. kt6ry utr aci lismy". nowoczesne technologie stworzyly rzeczy. kt6re przed24 stawilern w zwiazku z urbanizacja. a wiec aparat fotograficzny. j aka pro d u k u j e s i (( w p r z ((d z a 1n i. jednak zauwazamy wyrazne roznice. w kt6rym rozpoznajemy cechy kontynuowane w Wielkiej Brytanii w XX wieku. mo g a bye nam pomocne. dzis tak zwyczajne. Suche fakty. prawie w nieskonczonosc . czuje si.w ~ 1~ osiemnastowiecznego swiata chrzescij anskiego razem WZl((Cl me wyprodukowaliby tak duzych. Zmiany w strukturze zy ci a spolecznego maja o czywiscie w pewnym stopniu charakter materialny. polaczenie gospodarki kapitalistycznej z produkcja maszynowa w fabrykach. z e "cywilizacje" oparte na osiadlym rolnictwie istnieja co najwyzej 8000 lat . wiek sw~atowej ekspansji przemyslowego kapitalizmu.. N a podstawie o dkryc archeologicznych moz erny stwi er dz ic . istnialy w6wczas zaledwie w formie szczatkowej: nie tylko fabryki i biura. Nawet najlepsza prz adka nie otrzymalaby tak delikatnej i r6wnej nici. j ak bar d z 0 r 6 z n i s i (( d z i s i e j s z e z y c i e w s p 0 leczenstwach uprzemyslowionych od zyci a naszych stosunkowo niedawnych przodk6w.. kt6ry oczywi scie wymaga znajornosci historii. Mieszkancy kraj6w Zachodu zyja w spoleczenstwach. Wsp61?zesne pokol~nie. jakich w zaden spos6b nie mozna by uzyskac metodami dawnego rzemiosla. jest przywracanie naszej wlasnej b ezp o sr edn iej p rz. ale rowniez szkoly.. "swiata.adzen elektronicznych. Pierwsza proba wyobrazni socjologicznej. Bylo to spoleczenstwo . w s z y s c y k 0 . pracuje w przemysle i jest "obywatelami" panstw . uczelnie. Minione stulecie. szpitale i wiezienia zaczely sie rozwijac dopiero w wieku XIX. samoch6d.esz lo s c. w kt6rych wiekszosc ludnosci zyje w miastach. kt6re zostaly obecnie w wiek szo sci zniszczone. kt6re trudno byloby sobie wyobrazic w epoce preindustrialnej. kt6re przyjely pierwszy impet owych zmian.

alba 0 naszym ostatnim posi lku. The UnboundPromethus. Wiekszo sc ludzi samodzielnie zaspokaj ala znaczn a czesc swoich potrzeb lub co najwyzej korzystala z uslug czlonkow wlasnej wsp6lnoty lokalnej. kt6re mamy na sobie. ani w przestrzeni. Druga z tych rewolucji miala charakter polityczny i przyczynila sie do rozwoju panstwa narodowego . poczucie przynaleznosci do okres*David S. 5. podzialem pracy. Okolo 1750 roku Anglik byl ze wz g l edu na posiadane przedmioty materialne b l iz szy legionistom Cezara niz wlasnym prawnukom *. Scisle z nimi zwiazany jest upadek tradycji. Tradycj a zamykala terazn iej s zo sew przeszlosci i byla zwiazana z innym doswiadczeniem czasu niz to dominujace we wsp6lczesnych spo leczenstwach Zachodu. od czasu odkrycia ognia. a "praca" nie byla wyraznie oddzielona od innych czynnosci. Nie tylko wiele produkt6w konsumowanych na Zachodzie wytwarza sie w innych czesciach swiata. zebysmy sami wykonali sobie ubrania. W krajach uprzemyslowionych jestesmy juz calkowicie przyzwyczajeni do takiej sytuacji. Nowy jest tez nacjonalizm. a pozostale gdzie indziej. lednak nie tylko rozszerzanie si e stosunk6w gospodarczych spowodowalo. w kt6rym pracuj emy. z e wszyscy Set "obywatelami" dane go kraju i kazdy uswiadamia sobie niebagatelna role ingerencji panstwa (centralnego rzadu i lokalnej administracji) w jego wlasne zy c ie. szczeg6lnie powszechnych deklaracj i praw. zbudowali wlasnorecznie mieszkanie alba wyprodukowali zywn o s c . Pomyslmy chocby 0 ubraniach. Raczej malo prawdopodobne. w kt6rym stosunki wymiany m aja swiatowy zasieg. nastapil rzeczywiscie globalny podzial pracy. k t o r a zjadamy. Mi eszkancy Zachodu uwaz aj a za korzystne. lecz przed nadejsciem kapitalizmu przemyslowego p o dzi al pracy by l znacznie mniej z lo zo ny. np.procesu r6wnie znaczacego w tworzeniu nowoczesnego s w ia t a jak wzrost przemyslowy. a sprzedawany z kolei w innym. ani w czasie. telewizor6w. s. Mowilem juz 0 cezurze dw6ch wielkich rewolucji wyznaczajacej poczatek przeo brazen spoleczenstw Europy Zachodniej. Zmienilo to spos6b zycia czlowieka bardziej niz cokolwiek przedtem. ze wylonil sie nowy i niezwykly system 27 26 . Niekt6re elementy. sam odbiornik moze bye montowany jeszcze w innym miejscu. lednak rozw6j praw obywatelskich. jest zj awiskiem stosunkowo nowym. Dzien kazdego czlowieka nie dzielil sie na "czas pracy" i "czas wolny". czesciowo rowniez odwrotnie. a t ak z e w zyci u miejskim ery przedkapitalistycznej. obyczaj6w zgodnych z cyklem kalendarza w lokalnych sp o Ie czno s c iac h wiejskich. Wplywy kazdej z owych dw6ch wielkich rewolucji promieniowaly na ca Iy swi at. Szeroki zasicg i wielka sila oddzialywania innowacji technologicznych to nieo dlaczne cechy wsp6lczesnych spoleczenstw uprzemyslowionych. 0 pomieszczeniu. j ak to zazwyczaj bywa dzisiaj. Dzisiaj wytwarzanie i wymiana towar6w obejmuje caly swiat. Zjawiska te sta ly sie charakterystycznymi wlasciwosciami "WeWn((trznej" organizacji p an s tw narodowych.zultatem jest ogromny wzrost podazy i roznorodnosci towar6w i uslug. rozniacej sie od innych. moga bye produkowane w jednym kraju. Ustanowiony zostal przemyslowy kapi talizm z niezwykle z loz o na specj alizacj et produkcji. lonej wsp6lnoty narodowej. ale ponadto procesy produkcji odbywaj ace si e w oddalonych od siebie miej scach Set ze so bet powi azan e si ecia zawilych po laczen. kt6ry nie rna analogii we wczesniejszym okresie. Landes. Cambridge 1969. Zyjemy dzisiaj w swiatowym systemie. r6wnie w az n e jest jednak zwr6cenie uwagi na stosunki pomiedzy panstwami narodowymi jako fundamentalny wyroznik wspolczesnej epoki.

Nadawanie historycznego znaczenia tak niedawnym i tak dramatycznym przeobrazeniom spolecznym. Set rowniez. zwlaszcza najbardziej odleglymi. Wiekszo sc poddanych wladzy panstwa chinskiego zyla zupelnie innym zyciem niz rzadzacy. Oczywiscie. spoleczenstwa mysliwskie i zbierackie. jesli chodzi 0 kulture lub jezyk. i nigdy sie nie spotkaja" az do XX stulecia odzwierciedlalo rz eczyw ista sytuacj ((. probujac wtloczyc historic ludzkosci w schematy ewolucji spolecznej. choc w dalszym ciagu W scho d i Zachod dziela roznice kulturowe. choc rozmaite wymienione wyzej typy spoleczenstwa utrzyrnywaly ze soba roznego rodzaju kontakty. znowu podkreslamy ulotny charakter konwencjonalnie rozpoznawanych granic pomi edzy roznymi naukami spolecznymi. Ekspansji kapitalizmu towarzyszyl wzrost znaczenia panstwa narodowego. zyj ac w bardzo malych spo leczenstwach i utrzymujac sie z myslistwa oraz zbierania jadalnych roslin . przede wszystkim Chiny. Zachodni industrializm poj awia sie oczywiscie na samym szczycie tych schematow. Niektore imperia. Przez wieksza CZ((SC swojej historii ludzkosc byla rozrzucona p o c alyrn swi ecie. Ich pojawienie sie w Europie.o sc ku ltur . niektorzy mysliciele spoleczni nadali owemu przekonaniu konkretna forme. ze sposoby zy c ia. gdzie "ewolucja" jest rozumiana w kategoriach zdolnosci roznych typow spoleczenstwa do kontrolowania lub z ar z a dz. lecz przez cale wieki Chiny i Zachod pozostawaly rzeczy wiscie jakby na dwoch roznych planetach. uzyskac bezposredniej kontroli nad roznymi prowincj ami. kto re rozwinely sie na Zachodzie. jak obecnie. j akie nastapi ly w ciagu ostatnich dwustu lat. a Zachod to Zachod. Centralny rzad w tradycyjnym imperium chinskim nigdy nie zdolal np. ze "Wschod to Wschod. W ciagu minionych kilku tysi acleci swi at w porownaniu z dzisiej szym b y l slabo zaludniony przez czlonkow spo leczenstw mysliwsko-zbierackich. Od X I wieku p o m ie dz Eur o p a a Chinami utrzymywane wprawdzie sporadyczne kontakty y by ly i pewien poziom nieregularnej wymiany handlowej. Dzisiaj wszystko wygl ada inaczej. Co wiecej.swiatowy. nie istniala. ktory najbardziej rozpowszechnil sie w Europie Zachodniej. oplatajaca swiat siec polaczen. mimo ogromnych rozmiarow zarowno gdy chodzi 0 terytorium. maja przewage nad zyciern innych kultur.byly to tzw.an ia swoim sro dowi ski em materialnym. byly bardzo rozlegle. Chiny nie sa juz imperium. poniewaz narodowe by ly juz pierwsze panstwa w Europie. Jeszcze trudniejsze wyzwanie stano wi jednak chyba odrzucenie jawnej lub ukrytej wiary. Jesli pierwszy wymiar wyobrazni socjologicznej jest zwiazany z rozwojem wrazliwosci historycznej.arzen narusz aj acych lub n iszcz a cych wi ek sz. Co wiecej. choc panstwa narodowe w roznych miej scach swi ata re al izuj a raczej model liberalno-demokratyczny. Powiedzenie. gdyz niewatpliwie pomnozyl efektywnosc produk- 28 29 . mieszkancow miast=panstw lub imperiow. panstwem socj alistycznym. Takie przekonanie znajduje uzasadnienie w rozprzestrzenianiu sie zachodniego kapitalizmu uruchamiajacego ciag zd.powtorzymy . drugi wymaga wykorzystania intuicji antropologicznej. utrzymujace pomiedzy soba zmienne stosunki harmonii i konfliktu. jak 0 liczbe ludnosci. Wspomnialem juz 0 pewnych cechach "wewn((trznych" panstwa narodowego (i zajme sie nimi bl izej w rozdziale 7). lecz panstwem narodowym. Calkowicie roznily sie jednak od wspolczesnych panstw narodowych. zgodnie z wlasna deklaracja. z k to rymi nawiazuje kontakt. nie jest zadaniem Iatwym. Poslugiwanie sie terminem "panstwo narodowe" jest w pewnym sensie mylace. Mowiac 0 tym.zjawiska stosunkowo nowe. a zwlaszcza rozwoj w innych czesciach swiata to . z ktorymi miala niewiele wspolnego. niewielkich wspolnot rolniczych. Dzisiaj caly swiat stanowi mozaike panstw narodowych.

z najwyzszym etapem w schemacie ewolucji. wrazl iwych na roznorodnosc ludzkiego doswiadczenia. Jednak antropologiczny aspekt wyobrazni socjologicznej cechowal nauki spoleczne od parnego p o cz a tku . Antropologiczne badania por6wnawcze 0 systematycznym i szczegolowym charakterze rozpoczely sie mniej wiecej na przelomie X I X i X X wieku. 1ednym z przyklad6w ironii nowoczesnej ery jest fakt. tak j askrawa 0 becnie na Zachodzie. Elzenberg. ze systematyczne badania nad roznorodnoscia ludzkich kultur. polskie 1956) znaj duj emy go dne uwagi przekonanie. kupcy i inni odbyli wiele takich ekspedycji. wtedy sami bysmy zobaczyli. "prymitywnych" spoleczenstwach Setw jakis spos6b genetycznie uposledzeni lub odmienni od tych. "kt6re znamy tylko z imienia. j akie mozemy zao bserwowac w swiecie. kt6ry Rousseau tak zapalczywie zwalczal. Zachodnie prze-' swiadczenie 0 wl asn ej wyz szo s ci jest j ednak w pewnej mierze wyrazem i uzasadnieniem chciwego wchlaniania innych sposob6w zycia przez kapitalizm przemyslowy. z e jest to postawa g lebo ko zakorzeniona w kulturze Zachodu. "Calet ziemie" . wyd. aby opisali nam wielorakie istniejace spoleczenstwa. Trzy rozprawy z filozofii spolecznej. Nie rna powod6w. a powazamy sie sadzic 0 rodzaju ludzkim jako calosci!'' Wyobrazmy sobie . moralna. narodzily si e wla sni e wtedy. 0 kt6rych tak malo wiemy. poniewaz pozwala nam pojac roznorodnosc sposob6w egzystencji czlowieka.i . Ich relacje byly jednak czesto nieprawdopodobne alba niepelne. Wystepuje zreszta rowniez w wielu innych spo leczenstwach.ze mamy mozliwosc wyslania grupy nieustraszonych badaczy. a zadaniem wyobrazni socjologicznej jest ich podwazanie. ze ci nowoczesni Herkulesi. Informacje te potwierdzaja. polityczna kraj6w. jest w zestawieniu z innymi kulturami p o st aw a w pewnym sensie wyjatkowa. H. Antropologiczny wymiar wyobrazni socjologicznej jest wazny. 31 . wraz z gwaltownym zmniejszaniem sie przestrzeni badan. misjonarze. antropologowie zgromadzili znaczny zas6b informacji 0 roznych kulturach. Warszawa 1956. aby przypu. antropologia terenowa. Takie schematy ewolucyjne wyrazaja postawy etnocentryczne. przet. ko nkur uj a c z my s l a ewo l uc yj n a 0 charakterze etnocentrycznym. "Jean Jacques Rousseau.za uwaza Rousseau . Przypuscmy. Nie ulega w atp li wo sc. czasami byly wyrazem etnocentryzmu. z e stanowisko wlasnego spo leczenstwa lub kultury uwaza sie za kryterium oceny innych kultur. W ciagu p o ltor a wieku od napisani a Rozprawy podroznicy. Nie p o w in n i s m y ut o z s a m i a c ekonomicznej i militarnej potegi spoleczenstw zachodnich.pokrywaj et spo leczen stwa. W Rozprawie 0 pochodzeniu i podstawach nierownosci miedzy ludzmi lana Jakub a Rousseau (1755. beda mogli bez spieszenia sie opracowac historie naturalna. kt6re zwiedzili. ze uswi adamiajac sobie barwna wi elo sc ludzkich spo leczenstw. tzw. kt6rzy zyja w ponce bardziej zaawansowanych "cywilizacjach". jak sie spod ich piora wylania swiat nowy.cji 0 wiele bardziej niz jakiekolwiek spo leczenstwo w dotychczasowej historii. i dzieki temu nauczylibysmy sie poznawac nasz wlasny". po pierwsze. z e 1udzie z yj etcy w m a ly c h . jednosc rodzaju ludzkiego.szc z a c . Od tego czasu. gdy juz powroca ze swych pamietnych wedrowek. mozemy nauczyc sie 30 lepiej rozumiec wlasne spoleczenstwo.pisze dalej . kt6ra pozwala im przyp isywac sobie wio daca pozycje w swiecie. gdy niezaspokojona ekspansja kapitalizmu przemyslowego i zachodniej sily militarnej zaczela owa roznorodnosc niszczyc. Nie Set znane spo leczenstwa ludzkie bez. Koncepcja etnocentryczna polega na tym. Waloryzacja materialnej pro duktywno sci .

z e z a. Krytyka musi opierac sie na analizie. antropolog jest "uczniem i swiadkiem" ginacych narodow. Gdy polqczymy drugie znaczenie z pierwszym. wydaj e sie ponadto. W spolczesni antropologowie Setczesto kronikarzami katastrof. wyniszczania przez choroby szerzac e si e wskutek koritaktow z Zachodem lub naruszania fundamentow kultury przez zanik tradycyjnych obyczajow. Dlatego ornowie p o zni ej z pewnymi szczegolami znaczenie powstania wspolczesnego systemu swiatowego j ako zj awiska fundamentalnego dla oceny przyszlych mozliwosci organizacji spolecznej czlowieka.rozwiriietych form j ezyka. konkurencyjne i sprzeczne ze soba interpretacje. za pomoca ktorych ludzie porzadkuja swoje zycie.kr e s l am . najwybitniejszy praktyk tej dziedziny w dzisiejszym swiecie . Oba znaczenia o dno sza si e bezpo sredn io do trzeciej formy wyo br azni socj 010 g icz n ej. . Jak juz zaznaczylem. Jako ludzie nie j este. poslugiwanie sie wyobrazn ia so cjolo giczna umoz liwia uwolnienie sie z wiezow myslenia wyl aczni e w kategoriach typow spo leczenstwa. Oznacza to jednak. Krytykujac mysl. W nastepnych rozdzialach p r z e d s t aw i e r o z n e pogletdy na n a t u r e s p o l e c z e n s t w uprzemyslowionych.smy igr aszka s il 0 charakterze nieuchronnych praw natury. Potrzeba takich zabi egow nie powinna jednak sk lani a c nas do Iek c ewazen ia wyn iko w antropologicznych ostatniego polwiecza. ktor a chcialbym przyblizyc. Dzi eki nim mozemy zachowac w pamieci formy zycia spolecznego.dn yrn procesem spolecznym nie ki er uj a niezmienne prawa. nowoczesne badania antropologiczne zwracaja uwage na szerokie spektrum instytucji. zdecydowanie p o d. Jak zauwaza Claude Levi-Strauss. nie mozn a pojac zmian zapoczatkowanych na Zachodzie. nie dostrzegajac relacji pomiedzy tymi spo leczenstwami a re szta swi ata. ze socjologia jest podobna do nauk przyrodniczych. 32 W trzecim znaczeniu wyo br azn ia socjologiczna wspomaga socjologie w krytyce istniejacych form spoleczenstwa. Po drugie. ze musimy bye swiadomi odmiennych przyszlosci. ze nie zachodzi korelacja porniedzy typem spo leczenstwa a z. ktore potencjalnie otwieraja sie przed nami. Dotyczy ona ksztaltu przyszlosci.lozono scia form wypowiedzi. ktore w przeciwnym razie zniknelyby na zawsze. Stoja przed nami pilne i wybitnie praktyczne zadania zwiazane z walka 0 zaprzestanie ciaglego lekcewazenia praw owych n ar o d o w lub przynajmniej 0 ulatwienie im przystosowania sie do nowych sposobow zycia. pustoszenia kultury przez sile militarna. jesli ich wlasne juz si e rozsypaly. jakie znamy tu i teraz.

Poj ((cie "spoleczenstwo przemyslowe" wprowadzil ksiaze Henri de Saint-Simon w pismach z poczatku XIX stulecia. wykorzystywane pozniej przez innych. ktory wywarl na socjologie wplyw nie tylko w zakresie metodologii. przedstawil j ednak wszechstronne uj ((cie samego zjawiska. Wczesniej uzywalem pojecia "spoleczenstwo uprzemyslowione" lub "kapitalizm przemyslowy" w celu scharakteryzowania typu spoleczenstwa.2 ---------Konkurencyj ne interpretacj e: spoleczenstwo przemyslowe czy kapitalizm? Jak nalezy interpretowac konsekwencje dwoch wielkich rewolucji dla dalszego rozwoju uprzemyslowionego sektora sw iat a? Przeprowadzone przez socjologow liczne analizy pochodzenia i cech spoleczenstw uprzemyslowionych prezentuja rozne poglctdy po obu stronach g lown ej linii podzialu. jaki pojawil sie z koncem XVIII wieku w Europie Zachodniej. Teoria spoleczenstwa przemyslowego nabrala nowego rozmachu w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych naszego wieku d z i e k i wielu znanym autorom w Europie i w Stanach Zjednoczonych. Otoz. filozofii i ekonomii. a ktore bede omawial. lednak od czasow Marksa j ego idee c iag le si e rozwij aj ct. co bede nazywal teoria s p o l e c z e n s tw a przemyslowego a t e o r i a s p o Ie c z e n s tw a kapitalistycznego. Wiekszosc najwazniejszych prac stworzyl w latach 1840-1870. Bye moze juz w tym miejscu powinienem wyglosic swoje oswiadczenie. Durkheim raczej nie byl zwolennikiem okreslenia "spoleczenstwo przemyslowe". Koncepcja spoleczenstwa kapitalistycznego jest zwiazana przede wszystkim z osoba Karola Marksa. ze w tym okresie stala s ie niemal ortodoksja. 0 ktor ej powiemy wiecej w niniejszym rozdziale. w ktorych zawar! rowniez pewne ogolne wskazowki teoretyczne. ktore wydaja sie bardzo istotne w odniesieniu do tematow i prob lernow .-------. Dzisiej szy marksizm stanowi wewnetrznie zroznicowany zbior mysli. a ktore przeksztalcily wspolczesny swiat. Zara35 34 . Nie sa to tylko niewinne etykietki. Dopiero pod koniec XIX wieku. pisma Marksa maja w dalszym c iagu znaczenie dla socjologii i stanowia fundament krytyki pewnych hipotez teorii spoleczenstwa przemyslowego. dlatego w tym miejscu chcialbym zwrocic uwage na pewne roznice terminologiczne. dz ieki ktoryrn badacze spoleczenstwa staraja sie wyjasnic charakter zmian. poniewaz zwracaja uwage na odmienne sposoby. Do tych pozniej szych autorow zaliczamy m iedzy innymi Durkheima. z ktorego w ograniczonych ramach tej ksiazki bede mogl wykorzystac jedynie kilka glownych tematow wybranych z bardzo obszernej literatury. Za zyc ia Marksa (1818-1883) cieszyly si e one populamo sci a j edynie w wask im kregu j ego zwolennikow i towarzyszy. B((d(( sie nimi poslugiwal takze w dalszej czesci ksiazki. idee Marksa staly si e przedmiotem licznych. moim zdaniem. Mozna powiedzi ec. kiedy marksistowskie ruchy polityczne . Nalezy zatem rozrozniac pomiedzy tym.zyskaly na znaczeniu. ktory zreszta zaczerpnal niektore ze swoich g lownych idei z roznych wczesniejszych szkol teorii spolecznej. trwajacych do dzisiaj dyskusji i sporow.i ogolniej robotnicze .

na jednym kr ancu . dzielu Saint-Simona. Mowiac 0 "teorii spoleczenstwa przemyslowego". Nikt oczywiscie nie twierdzi. kt6rych nie mozna lekcewazyc. Pojecie "spoleczenstwo przemyslowe" zawdzieczamy Jak juz wspomnialem. Obydwa stanowiska powinny nas czegos nauczyc.zem j ednak dzielo Marksa rna wyrazne slabosci. l. pomiedzy arystokracj et i szlachta a "zwyklymi Iudzmi". Nie zgadzam sie jednak z tym twierdzeniem. Odwo luj e si e raczej do wielu koncepcji i interpretacji. do "spoleczenstw przemyslowych" opartych na produkcji mechanicznej i wymianie towar6w. socjologia burzuazyjna Set niesp6jne i dlatego trzeba opowiedziec sie po j ednej stronie kosztem drugiej. kt6re generalnie tworza pewna calosc.Przejscie od spoleczenstwa tradycyjnego do przemyslowego tworzy postep. w kt6rym przewaza rownosc szans. Set zwolennikami przynajmniej kilku sposrod ponizszych pogladow. ze "tradycja" i . kt6rym n al ez. nie chce jednak o dwo lywac si e do sc. * Uzyteczny 1978. Por6wnania. nieuniknione jest tez porninieci e niekt6rych zag adn ien i idei. a zarazem wiaze sie z likwidacja tradycyjnych zrodel zniewolenia. deklarowanie sympatii dla pewnych koncepcji nie oznacza akceptowania w calo sci p og ladow Marksa ani j ego samozwanczych nastepcow. Pewien stopien uproszczenia czesto dose zlozonych problem6w jest wiec nieuchronny.islego zestawu aksjomat6w wyznawanych przez o kr esl ona szko le so cjo Io g icz n q. Zauwazaja rowniez. Mow iac 0 tych dw6ch typach spo leczenstwa.yb lizyc scene wydarzen spolecznych. Jest to spo leczenstwo . kt6re chce podjac. teoretycy uzywaja roznych okreslen i rozmaicie charakteryzuja typ tradycyjny i przemyslowy. przeglad owych idei prezentuje Krishan Kumarw Prophecyand Progress.zy c do teoretyk6w spoleczenstwa przemyslowego. ze w spoleczenstwach przemyslowych nie rna konflikt6w i n ap iec. nie wyczerpuja mozliwosci kategoryzacji idei socjologicznych. Teoria spoleczenstwa przemyslowego Przedstawiajac teorie spoleczenstwa przemyslowego i porownujac jet z p o g l ad arn i wy r a.a. Moim zdaniem ist- nieje pewna ciaglosc pomiedzy ideami Saint-Simona i pogladami bardziej wspolczesnych myslicieli. W spoleczenstwie przemyslowym rozpadaj et si e sztywne formy podzial6w spolecznych. 2. Nie jest to ks iaz k a "marksistowska". kt6rych chcialbym z al ic. Kazde z nich rna pewne ograniczenia. Panuj e j ednak przekonanie. Rozni autorzy eksponuja niekt6re z nich kosztem innych.N ajbardziej znacz acy kierunek zmian we wspo lczesnyrn swiecie jest zwiazany z przejsciem od spoleczenstw "tradycyjnych" opartych pierwotnie na rolnictwie. to roznorodnosc form niemarksistowskiej mysli spolecznej jest 0 wiele wi eksza.z o n y m i przez Marksa lub przez j ego interpretator6w. np. kt6rych chce dokonac. kt6ry stwarza dostatek materialny. London 36 37 . ze owe sprzecznosci Set rownowazone przez korzystne cechy ustroju przemyslowego. kt6re spr6bujemy zidentyfikowac i pokonac. wyrazajac opinie na roznym poziomie wnikliwosci i subtelnosci *. My s l ic ie l e . Jesli sam marksizm obejmuje zroznicowany zbi6r teorii. powinienem na poczatku sformulowac pewne zastrzezenia.mowoczesnosc'' mega rozmaicie laczyc sie ze soba w roznych krajach. na drugim. Zarazem j ednak nie odrzucam Marksa na rzecz teorii spoleczenstwa przemyslowego. i watki dyskusji. Czesto mozna spotkac sie z opinia. Przedstawione ponizej por6wnanie dw6ch perspektyw rna nam prz.lo by poswiecic wylaczna uwage w obszerniejszym dziele. ze marksizm i tzw.

go podo bienstwa spo leczenstw przemyslowych. ktora nieuchronnie przyczynia sie do coraz wi eksze. G. Dziurdzik-Kras'niewska. ** Reinhard Bendix. Napiecia te zostaly w znacznym stopniu zlagodzone. N awet krytycy sklonni Set mimo wszystko dop atrywac si e ogolnych podobienstw porniedzy wszystkimi spo leczenstwami okreslanymi jako przemyslowe lub nowoczesne. chocby poczatkowo bardzo sie rozrrily. Co wiecej. niezaleznie od tego. Taki s p o s o b rozumowania rna w dalszym c ia g u swoich zwolennikow. Najbardziej znanego opisu tego zj awiska dostarcza koncepcj a instytucjonalizacji konfliktu klasowego. 4. Im wieksze uprzemyslowienie. Wielu autorow twierdzi. Podobnie jak Max Weber krytykuja zazwyczaj wprost nie tylko marksizm. poniewaz rna ono istotne znaczenie dla mysli spolecznej (patrz s. jak np. z pism Maxa Webera (1864-1920) przekonanie. w k t o r y m wl a dz a parlamentarna jest dominujaca. j ak w przypadku Kerra. ktore wybuchly w Europie Zachodniej w XIX i na po c z a tk u X X wieku. Konflikty klasowe. Czasami idea ta przy* Analize tych do dzis budzacych zywe zainteresowanie proces6w przedstawil Martin Lipset w ksiazce Homo politicus. twierdzac raczej. 38 39 . jesli chodzi 0 ich podstawowe instytucje. choc dostrzegaja tez pewne roznice. . czyli prawa do glosowania i tworzenia partii politycznych *. jego zdaniem. Industrialism and Induslrial Man. szczegolnie u Kerra *. ktorzy zwracaja uwage na rozne sposoby mieszania sie tradycji i nowoczesno sci we wspo lczesnych spoleczenstwach. gdzie sie rozwija.idealy socj alizmu. Bendix. biera osobliwa forme. ze mimo rozbieznosci ideologii politycznej obydwa spoleczenstwa znajduja sie na wspo lnej drodze rozwoju. ze taka forma panstwa jest niejako zjawiskiem naturalnym towarzyszacym rozwojowi spoleczenstw przemyslowych. Harmondsworth 1973. * Clark Kerr i in.. Jest jednak rowniez ostro krytykowany przez takich autorow. Teoria konwergencji stanowi. ale rowniez ogolniej . Nation-Building and Citizenship. Inni. 5. wyj asn ian e Set j ako skutek sprzecznosci zwiazanych z przejsciem od spoleczenstwa rolniczego do spoleczenstwa przemyslowego. U samych poczatkow nowo powstajacego spoleczenstwa przemyslowego podzialy klasowe mialy ostry charakter. Warszawa 1995. tym bardziej widoczne wzajemne podobienstwa i zanik tradycji. uwazaja. z e ustroj przemyslowy jest w zasadzie j ednolity. New York 1964. bardziej wrazliwi na szczegoly. Wielu autorow czerpie np. Demokracja liberalna to system polityczny znany z krajow Europy Zachodniej i St an o w Zj ednoczonych. Rzecznicy teorii sp o le cz en s tw a przemyslowego s adz a zazwyczaj. Rozwoj panstw liberalno-demokratycznych jest zasadniczym elementem towarzyszacym przejsciu od tradycji do nowoczesnosci. a dwie lub wiecej partii konkuruje 0 uznanie elektoratu. Spoleczne podstawy polityki. Kerr skupia s ie g l o wn ie na Stanach Zjednoczonych i Zw iaz ku Radzieckim. Takie poglady nie musza.3. ze to wlasnie nowoczesne panstwo jest podstawa zmiany spolecznej * * . W dalszej czesci rozdzialu omowie dokladniej przyczyny zajecia przez nich takiego stanowiska. swi adczyc 0 determinizmie technologicznym. a stosunki klasowe stano wily zrodlo podstawowych napiec. ze wspo lne wlasciwosci spo leczenstw przemyslowych stanowia i c h n i e z b ((d n e cechy wykluczajace mozliwosc radykalnego przeobrazenia. nie zgadzaja sie z tym pogladem. gdy zaczely sie ustalac akceptowane mechanizmy konkurencji przemyslowej w po laczen iu z rozszerzeniem na ogol ludnosci "obywatelskich praw politycznych".Jogike industrializmu". twierdzac. ktora charakteryzuje sie pewnymi uniwersalnymi wlasciwosciami. z e ni ezb e dn a c e ch a wspolczesnych spoleczenstw jest organizacja w makroskali. przel. 95-97).

Industrializacj a oznacza w j ego uj eciu mechaniczna produkcj (( towarow w fabrykach lub innego rodzaju przedsiebiorstwach. odnoszaca sie do spo leczenstw nieuprzemyslowionych. Problemy. Dahrendorf rozpoczyna swoje wywody od bezpo sre dniego porownania wzglednej uzytecznosci poj ((e spoleczenstwa "przemyslowego" i "kapitalistycznego". Kl ucz. pewne idee * Ralf Dahrendorf.forme przejsciowa ograniczona do spo leczenstw Europy Zachodniej w XIX i na po czatku XX wieku. The Modem Corporation niemieckie 40 imd Pnvate Property. New York 1968 (I wyd. w ktoryrn produkcja przemyslowa znajduje sie glownie w rekach prywatnych. przedsiebiorca przemyslowy jest zarazem wlascicielern fabryki lub fabryk i zwierzchnikiem robotnikow. z ktorej musza sie wyzwol ic.zdaniem Dahrendorf a . Polaczenie wlasnosci przemyslowej i sprawowania wladzy jest j ednak zj awiskiem krotkotrwa lym. twierdzi.to pierwsze. ze industrializacja jest podstawowym czynnikiem rozwoju wspolczesnych spoleczenstw. W zwiazku ze wzrostem skali przemyslu od czasow Marksa posiadanie kapitalu nie zapewnia j u z kontroli nad systemem z ar z q d z an i a przedsiebiorstwem *. 1932). Pro* Klasyczny opis tej sytuacji przedstawili A. Choc pierwsze wydanie jego ksiazki ukazalo sie juz dose dawno.C. ksiazka ta byla od poczatku pomyslana j ako krytyczne odczytanie Marksa i dlatego stanowi punkt wyjsci a do porown ania ze stanowiskiem 0 charakterze bardziej j ednoznacznie marksistowskim. Cho c przez Marksa by lo uzywane to drugie.A. . Koncepcj a spoleczenstwa przemyslowego czesto laczy sie scisle z tzw. ktorymi zajmowalismy sie do tej pory. j e s l i uw az a si e. w kto ryrn industrializm jest dominuj aca forma organizacj i gospodarczej. Berle i G.6. Dahrendorf nie pozostawia watpliwosci. warto teraz pewne sprawy ukonkretnic. Wiekszosc autorow przyznaje jednak.dowodzi Dahrendorf . Meaiis. a sam autor stopniowo zrewidowal niektore wylozone tam poglady. omowie w rozdziale 7. nadal zachowaly aktualnosc. Poniewaz dotychczas snulismy rozwazania na dose abstrakcyjnej plaszczyznie. jedynie przyjmujac sposoby zachowania wzorowane na o b o w i a z uj a c y c h dzisiaj w spoleczenstwach uprzemyslowionych. 41 . a spo le czenstwo przemyslowe to spo lecz enstwo . jakie nasuwa ten punkt widzenia. 1957). z e wszystkie spoleczenstwa przemyslowe Set w zasadzie takie same). teoria modernizacji. ze spoleczenstwo przemyslowe obejmuje instytucje uksztaltowane pierwotnie w kulturze zachodniej i ze inne spoleczenstwa na drodze do uprzemyslowienia beda w jakis sposob roznily sie od Zachodu. Zarazem j ednak panuj e przekonanie.nie jest tylko chwilowym gosciem w historii. k to r em u trudno s ie o p rze c . Jego zdaniem spo leczenstwo kapitalistyczne to takie spo leczenstwo. Kapitalizm. Pojecie modernizacji dose wyraznie zazebia sie z zalozeniami i tematami. oznacza tylko pewien sposob organizacji spoleczenstwa przemyslowego .Produkcja przemyslowa . Co wiecej. Class and Class Conflict in Industrial Society. Znakomicie nadaje sie do tego wersja przedstawiona przez Ralfa Dahrendorfa". to w odniesieniu do spoleczenstw Zachodu j ako termin bardziej pojemny jest . jaki jest udzialem Zachodu. z e spoleczenstwa "slabo rozwiniete" pozostaja w pulapce tradycyjnych instytucji. lecz prawdopodobnie zostanie z nami na zawsze w takiej czy innej formie". Mozna to uczynic przez przyb lizeni e jednej z wersji teorii spo leczenstwa przemyslowego i jej porownanie z interpretacja marksistowska. Czasami modernizacja oznacza po pro stu "westernizacj((" (skrot myslowy. Rowniez t(( perspektywe przedstawia sie w sposob mniej lub bardziej wyrafinowany. ze "niedorozwoj" mozna przezwyciezyc. Stanford 1959 (oryginalne wyd.o wa t e z a teorii modernizacj i j est twierdz enie. chcac osiagnac dobrobyt gospodarczy.

W analizie Dahrendorfa spolec~ens.(( sie tutaj podsumowania jego zlozonych pogl~dow w tej kwest1~.. ktore nie znalazly wiekszego uznania nawet wsrod jego zwolennikow. typ~m spolecz~nstw_a. po n iewaz utrzymuj ~ podstawowe rozni ce z amoznosci i wladzy porriiedzy roznyrni grupami. Wedlug Dahrendorfa w tym przypadku me mial racji.sie zmiany. Zanik kapitalizmu n ast ap i na drodze dose lagodnego procesu spo le czn e g o . Spoleczenstwa przemyslowe w uj ec iu Dahrendorfa nie Set egali tarne. Liberal izujace oddzialywanie r u ch l iwo s c i spolecznej. W sumie jednak przedstawia dose optymistyczny obraz. ktora stworzy zupelnie mny typ spoleczenstwa: socjalizm. Pierwsze umoz liw ia organizowanie partii. ze Dahrendorf ogranicza konflikt klasowy w znaczenru Marksowskim . W pewnym sensie Dahrendorf i Marks Setze soba zgodm.:va przezn~czonym ~o zastapi en ia przez inny.two przemyslowe jest spoleczenstwem zroznicowanym: splataja SI((w nim roznorakie konflikty i sojusze. Marks t:vie~dzil. Spoleczenstwo kapitalistyczne jest tylko jednym z po dtypow spol~czenstwa przemyslowego. ze fundamentalna role w o~ym proces~e pr~ejsci~ odegra konflikt klasowy.adku administracji i gospodarki. drugie zapewnia analogiczne rozpoznanie roznic interesow w sektorze przemyslowym. zaledwie przejsciowa faza w jego rozwoJu.dukcje przemysrowa. mozliwe dzieki 43 42 . Zawieraja one w kazdym razie pewne propozycje przeformulowania poj ecia . re_wolucyjnej. umacniajacym taki stan rzeczy. Nie 1?odeJm~J. rzeczy wiscie okazal sie "chwilowym gosciem w historii". prawa do strajku. Jab nieuchronnie musial zapanowac w naszej epoce. kt?re c. nap edz an eg o g lo wni e przez zmiany gospodarcze zWletzan_e z rozszerzaniem si e industrializacji. Dahrendorf przyznaje. Wedlug Marksa natormast kapitalizm mozna pok~:m~ejedynie w proce.dose gwaltowne walki klasowe w XIX stuleciu ustepuja miejsca pokojowej rywalizacji politycznej i negocjacjom w przemysle. gdy nie uksztaltowa. Potencjalne straty sa jednak rownowazone przez rosnace mozliwosci awansu spolecznego jednostek. Zdaniem Dahrendorfa kapitalizm jest tylko wc.zesnet f~rm':l spo Ie czenstwa przemyslowego. wystarc~y ·powiedziee. ze kapitalizm jest typem spoleczenst.Jdasa". .ly sie jeszcze w pelni nowo powstale instytucj e. Marks twierdzil ponadto. Konflikty stanowia element wbudowany w str uk tur e opisanego wy z ej instytucjonalnego p o rz. Obaj uwazaja. dzieki ktoremu konflikty w sferze przemyslowej ~O~et bye regulowane lub kontrolowane. czyli pojawieniu sie panstwa liberalno-demokratycznego i stworze~iu form prawodawstwa przemyslowego. 0 ktorych wspornnialem powyzej (punkty 3-4). Kapitalizm. Konflikt klasowy wyraza glowne napiecia. k to r e mo g a dz ial ac na rzecz poparcia rozbieznych interesow klasowych na arenie politycznej. zwlaszcza w duzych firmach. jest wyrownywanie szans dzieki zwiekszonej ruchliwosci spolecznej.jako zjawisko zwiazane z wlasnoscia prywatnetdo stosunkowo krotkiego okresu XIX wieku. w przeciwienstwie do industrializmu. ze pryw~tn~ wlasnosc kapitalu jest podstawowa cecha kapitalizmu (bede mowil 0 tym ~ dalszej czesci ksiazki). Zdaniem Dahrendorfa w spol eczenstwi e przemyslowym sukces lub niepowodzenie w systemie oswiatowym s ta i e s i (( g 10 wnym wyznacznikiem miej sca j ednostki w spoleczenstwie. Jesli chodzi 0 porownanie z Marksem. w zgodzie z l~nyml teoretykami spoleczenstwa przemyslowego. w tym ustawowego uznama.o~a~ bardziej zaczynaja dominowac w gospodarce. lednak proces ten mterpretuja zupelnie inaczej. Szczego lni e waznyrn czynnikiem. kontroluja dZ1SIaJ specj alisci od zarzadzania. Glowna role odgrywa tutaj wyksztalcenie. ktorych Hem jest poczatek rozwoju spoleczenstwa przemyslowego. ze ~alk~ klas J~st ~ najnowszej historii zjawiskiem 0 pewnym znaczemu. Dahrendorf przypisuj e szczegolne znaczeni~ tematom. Efektem jest "rozbrojenie bomby zegarowej" konfliktu klasowego .

ktore zajmuja * RalfDahrendorf. ze w czasie. przyczynia sie do ciaglego dojrzewania spoleczenstw przemyslowych. Jednym z nich jest oczywiscie kapital. a nie "spoleczenstwo przemyslowe''. 44 45 .a.aloz. lecz tylko wyrownywanie szans dzieki ruchliwosci spolecznej. Marks: kapitalizm i socjalizm Jak juz wspomnialem. ktore teraz krotko przedstawie. London 1969. Poglady Dahrendorfa Setw tej kwestii bardzo bliskie ogloszonej pol wieku w cz e sn iej teorii Durkheima. Fundamentalne w po gl qdach Marksa jest z. The Stale in Capitalist Society. ze Setone zasadniczo sluszne i w dalszym ciagu moga bye uzyteczne w wyjasnianiu zjawisk spolecznych. Miliband i Dahrendorf wyznaczyli sobie mniej wiecej podobne cele. k t o re nazywa "wewn((trznymi" i "zewn((trznymi". Nie oznacza to wszakze calkowitego egalitaryzmu w spoleczenstwie.. W spomagane kieruj ac a d lo n ia przyjaznego panstwa jednostki beda znajdowac dla siebie pozycje spoleczne odpowiadajace ich zdolnosciom. Dahrendorf twierdzi j ednak. W celu ich porownania z teoria spoleczenstwa przemyslowego wybralem dzielo . op. Miliband posluguj e si e na o go l terminem "spoleczenstwo kapitalistyczne". ktorego oddzialywanie na socjologie dorownuje ksiazce Dahrendorfa. j aki up lynal od sm ierci Marksa. Marks okresl a kapitalizm jako forme dzialalnosci ekonomicznej. w tym i takich. Poglady obu autorow roznia sie jednak ogromnie. glowne miejsce we wspolczesnej debacie nauk spolecznych. Mowiac slowami Dahrendorfa: Ruchliwosc spoleczna staje sie jednyrn z kluczowych elementow struktury spoleczenstw przemyslowych i nalezaloby spodziewac s ie ich "zalamania".lozen ie. Miliband zgadza s ie o czywi sci e. cit. dostrzegajac scisly zwiazek innych instytucji z tym sposobem organizacji gospodarczej.la kapitalizmu si((gajet czasow znacznie wczesniejszych niz rewolucja przemyslowa i Set czynnikiem po budzaj acym industrializacj ((. w ktoryrn rozn ice maj atku i wladzy beda pochodzily wylaczni e z ni ero wno sci wewn etrznych. Durkheim dokonuje rozroznieni a porn i ((dzy n i e r o wno sci ami. gdyby proces r uc h l iw o s c i z o s ta l kiedykolwiek powaznie zahamowany*. poniewaz praca Milibanda * rna z zalozenia charakter marksistowski. wedlug Marksa. 57. Nierownosci wewnetrzue to genetyczne roznice zdo lnosci i postaw.en Marksa okazaly si e bledne . Miliband natomiast utrzymuje. Kapitalistyczna dzialalnosc gospodarcza obejmuje. ze zro d. Proces ten inaczej mozna okreslic j ako dazeuie do porzadku spolecznego. nierownosci zewnetrzne natomiast maja pochodzenie spoleczne. ze mozna j e wyj asni c raczej dzi eki tworczemu podejsciu do teorii Marksa niz poprzez jej radykalna rewizje lub odrzucenie. s. jako typ spoleczenstwa. gospodarcze i polityczne. Ogolny kierunek rozwoju wspo lczesnych spol eczenstw powinien zatem p ro w ad z ic do stopniowego eliminowania nierownosci zewnetrznych. ze niektore z glownych z. Sadzi j ednak. an al izuja zmiany zachodzace w panstwach uprzemyslowionych w ciagu ostatnich stu piecdziesieciu lat. pisma Marksa pobudzily rozwoj roznych tradycji intelektualnych. jaka mozna zam* Ralph Miliband.wyksztalceniu. nastapily daleko idace zmiany spoleczne. Kapital to po pro stu kazda wartosc. a wi ec cz erp iac wskazowki z pism Marksa. dwa podstawowe elementy strukturalne. a takze. Tym samym o dwoluje sie wprost do stanowiska Marksa.

Marks uwaza l. Wczesna akumulacja kapitalu. uczestnictwo w polityce bylo w zasadzie dostepne dla wszystkich.lu oraz sro dki umozl iwiajace produkcje. o kt6re walczyla klasa przedsiebiorcow i ich sprzyrnierzencow. W teorii Marksa stosunki klasowe lacza bezposrednio organizacj (( go spo darcza kapitalizmu z instytucjami obejmuj acyrn i r e szte s p o l e c z en s tw a. Marks twierdzil jednak. zdaniem Marksa. Stosunki klasowe w kapitalizmie opieraj et si e na wyzysku i wywo luj et trwale formy konfliktu. kt6ra nastapila w Europie w XVII i XVIII wieku.westowac w celu uzyskania dalszych wartosci. kt6ra wedlug Marksa obejmuje coraz wi eksze obszary. kt6re na poz6r ucielesnia.lezriej od wlasc ici el i k ap ita lu. Stanowili oni rezerwuar si ly ro boczej z a. W spo leczenstwie feudalnym system klasowy opieral sie przede wszystkim na zaleznosciach lennych. Zdaniem Marksa kapitalizm z natury preferuje spoteczenstwo klasowe. troche z ciekawosci. przenosilo sie ze wsi na coraz wieksze obszary miejskie. sluza w rzeczywisto sci podtrzymywaniu dominacji nad k lasa robotnicza. jakie uwaz aj a za wl asciwe dla swoich cel6w. przemyslowa klase robotnicza. z kt6rych wylonil sie wspo lczesny swiat. W walce 0 wladze polityczna klasa kapitalistyczna dazyla do zlikwidowania przywilej6w feudalnych. bylo wedlug niego scisle zwiazane ze zmianami gospodarczymi. W miare rozwoju kapitalizmu wielu chlopow. Ro botnicy m aja co n ajwyz ej znikomy wplyw na wykon ywan a pr ac e . a troche z przymusu. na kt6rych sie opiera.przysp ieszyl przerniane pracownik6w rolnych w miejska. Nie wy s t ar cz a zatem same badania nad industrializacj a. kt6rzy. drudzy natomiast. poniewaz kazdy byl odtad traktowany j ako r6wny "obywatel" panstwa. potrzebuja zarobk6w wyplacanych przez pracodawce. Wedlug Marksa kapitalistyczna organizacja gospodarcza pociaga za soba system klasowy oparty na zwiazku kapitalu i pracy naj emnej. mowiac slowami Marksa. Pracodawcy i pracownicy Set pod pewnym wzgledem od siebie zalezni. W edlug Marksa zaleznosc ta jest j ednak bardzo nier6wna. najbardziej p lynn a forma kap ita. a stosunki klasowe. wiekszosc ludnosci byla formalnie wykluczona z udzialu w rzadach. narzedzia itd. Znaczenie owych przeobrazen mozna pojac wedlug Marksa. ze panstwo kapitalistyczne dalekie jest od idealow demokratycznych. dopiero analiza struktury klasowej stanowi podstawe zrozumienia roli dw6ch rewolucji. a zatem pieniadze. Pierwsi potrzebuja sily roboczej. kt6rzy dawali im zatrudnienie zapewniaj ace sro dki do zy ci a. czyli warsztaty. jakie przynioslo rozszerzanie si e gospodarki kapitalistycznej. Set stosunkami konfliktu lub walki. proces industrializacj i .. Wzrost produkcji maszynowej i rozbudowa fabryk . ze konflikt klasowy z pewnoscia nie jest wylacznie cecha wczesnych etap6w rozwoju kapitalizmu i z czasem bedzie sie j eszcze zaostrzal.pojecie to odnosi sie do robotnik6w. wzrostu politycznej wladzy klasy kapitalist6w.emyslowa. kt6ra bedzie sie z ajmowac produkcja. pozbawieni wlasnosci. Panstwo nie jest liberalna instytu47 46 . W spo leczenstwie feudalnym wi ekszo sc ludnosci stanowili ch lo p i cz erpi acy sro dki do zy ci a z uprawy skrawk6w ziemi. jedynie odwolujac sie do drugiego elementu uczestniczacego w tworzeniu sie gospodarki kapitalistycznej. zostali "wywlaszczeni ze swoich sro dkow produkcji". oraz pozwala wyznaczyc przyszly kierunek rozwoju. pobudzila innowacj e techniczne z w iaz an e z r ewo lucja prz.inaczej mowiac. uruchomila przeobrazenia spoleczne i polityczne. Wolnosci. Wprowadzenie zasad demokracji. w tym rzadow parlamentarnych. Ro snaca dominacja produkcji kapitalistycznej. a po osiagnieciu fazy uprzemyslowienia rowniez fabryki i maszyny. Akumulacja kapitalu powoduje zjawisko pracy najemnej . Rewolucja francuska 1789 roku i inne rewolucje "burzuazyjne" doprowadzily do. a pracodawcy moga o si agac zyski.

go . lecz wyrazem walki klasowej.adzan ia mi a lo jakiekolwiek radykalne konsekwencje sugerowane przez Dahrendorfa. jak Zwi azek Radziecki.cj et do broczynna. i to w dwo ch znaczeniach. 49 .dn yc h praw uczestnictwa w dzialaniach wplywajacych na charakter wykonywanej pracy lub inne aspekty swojego zatrudnienia. Kryterium podzialu stanowi zatem. wszystkie Set spo leczenstwami wysoko uprzemyslowionymi.wedlug Marksa glowny przejaw konfliktu klasowego -jest proba zdobycia przez robotnikow sro dkow sprawowania kontroli nad warunkami pracy. a nawet wprost zakazane przez prawo. Zacytujmy wiec Milibanda: 48 [spoleczenstwa kapitalistycznejmaja dwie wspolne zasadnicze cechy: po pierwsze. innymi slowy. lecz tylko umocnilo sile kapitalu. choc wiekszosc z nich przemawiala zwykle na korzysc j ednej ze stron. Robotnik nie rna z a. Rosnace znaczenie wielkich korporacji bynajmniej nie oslabilo kapitalizmu. Sfera "polityczna" dotyka bowiem tylko niewielkiego obszaru aktywnosci zyciowej czlowieka. z ktorych jedno jest glebsze od drugiego. choc n iektor e z nich. aczkolwiek w formie r o z n i a c ej s i e od d z i ew i e tn a s to w i e c z n e g o kapitalizmu przedsiebiorcow. pomimo rozwoju wielkich korporacji i rosnacej ingerencji panstwa w gospodarke. jak sie czesto uwaza. Co wazniejsze. Miliband zaprzecza. s. W panstwie kapitalistycznym zaklada sie rownosc wszystkich obywateli i do stepno sc praw politycznego uczestnictwa dla kaz de. po drugie wiekszosc srodkow dzialalnosci gospodarczej jest w posiadaniu i pod ko ntro la prywatnych wlasci ci e.li. Po pierwsze. Poglady te stanowia tlo rozwazan Milibanda nad wspolczesnymi spoleczenstwami Zachodu. poziom dzialalnosci gospodarczej w polaczeniu ze sposobem organizacji gospodarczej *. udzialy mniejszosciowe mega nadal z apewn iac ko ntro le nad korporacja. tworzenie zas partii pracy bylo czesto utrudniane. nie obejmuje obszaru. Set rowniez wysoko rozwini((te. a takze od kraj ow. j ak przedstawiaj et to teoretycy spo leczenstwa przemyslowego. jakoby oddzielenie wlasnosci od z arz. Uwaza. j ez el i reszta kapitalu jest rozproszona. Brazylia czy Nigeria. Cecha wyrozniaj aca kontrakt kapitalistyczny jest natomiast zaleznosc wylacznie ekonomiczna. W wiekszosci spoleczenstw kapitalistycznych az do ubieglego stulecia przewazajaca czesc ludnosci byla pozbawiona praw wyborczych ze wzgledu na ich uzaleznienie od statusu majatkowego. rozlam nie jest az tak gleboki. Powstawanie zwiazkow zawodowych . ze prywatna wlasnosc kapitalu pozostaje wyrozniajaca kluczowa cecha tych spoleczenstw. jak Indie. w ktorych przewaza wlasnosc panstwowa. choc tam rowniez srodki dzialalnosci gospodarczej Set w przewazajacej mierze w posiadaniu i pod kontro la prywatnych wlascicieli. mianowicie pracy. Autor kwestionuje w nich perspektywe przedstawiona przez Dahrendorfa. p ien iezn a. * Tamze. w ktorym skupia sie znaczna czesc naszej codziennosci. 9. Czechoslowacja i Niemiecka Republika Demokratyczna. W spoleczenstwie feudalnym stosunki pomiedzy panem a poddanym lub mistrzem a czeladnikiem regulowaly wzajemne prawa i obowiazki. Po laczeni e tych cech tworzy rozwini ete kraj e kapitalistyczne i o d r o z n i a j e zdecydowanie od kr aj ow nieuprzemyslowionych. Nie te ' zjawiska decyduja jednak 0 klasowym charakterze panstwa kapitalistycznego. posiadacze kapitalu i menedzerowie maja podobne interesy ekonomiczne w utrzymywaniu systemu produkcj i kapitalistycznej i zazwyczaj zawdzieczaj et swoj et pozycj (( podobnym przywilejom pochodzeniatworza zatem dose jednolita klase panuj aca.

Wedlug Milibanda ruchliwosc rna na ogol "krotki zasieg''. Ten ostatni sklonny jest traktowac owe zj awiska j ako b ezp o sr edn ie skutki p o step u industrializacji akceptowane i popierane przez zyczl iwe p anstwo . czyli odbywa sie tylko pomiedzy najblizszymi pozycj ami w hierarchii spolecznej. Miliband twierdzi. moglaby jedynie zapewnic wiekszej liczbie osob pochodzenia robotniczego zajmowanie najwyzszych szczebli w istniejacym systemie. a takze wiele innych krajow na swiecie. ze nawet gdyby fakty byly zgodne z opisem Dahrendorfa. ktorych interesy powinny reprezentowac w zakladach pracy. R uchli wo s co" d lu g im z as i e g u ". Jest to. Rownosc szans. System klasowy pozostanie bowiem w gruncie rzeczy taki sam. co prawda. Miliband akceptuje mianowicie poglad. zasadami marksistowskimi. s. Czy bomba zostala zatem skutecznie rozbrojona? Mimo odmiennych punk tow wyj sci a Miliband i Dahrendorf Set w tej kwestii do pewnego stopnia zgodni. ze scenariusz przewidywany przez Marksa do tad nie zo stal zrealizowany. 51 50 . jak i konsekwencji dla ogolu spo leczenstwa. ze Set to osiagniecia uzyskane w trakcie i w wyniku walki klasowej i ze nadal stanowia zarzewie konfliktu. Miliband twierdzi zreszta. pozadane. Analiza konsekwencji powszechnego prawa wyborczego i uznania procedur rozjemczych w przemysl e takze jest inna u Milibanda i u Dahrendorfa. spoleczenstwa Europy W schodniej oraz Chiny. wytyczona. Zwiazki zostaja przeksztalcone w wielkie. rzadzi sie. ruchl iwosc nie zmienilaby wiele w podzialach klasowych. pozwalaj a c a 0 so born pochodzacym z klasy robotniczej osiagnac poziom elity. wedlug wlasnej opinii. ze gospodarka jest w nich zarzadzana przede wszystkim przez panstwo. Miliband twierdzi natomiast. w istniejacym systemie ekonomicznym. a nie przez prywatny kapital. Na poziomie gospodarczym konflikt klasowy jest zazwyczaj obszarem oddzialywania silnych naciskow wywieranych przez przedsieb iorstwa i przez p anstwo w c e l u oddzielenia tzw. ze Miliband dostrzega roznice strukturalne dzielace te spoleczenstwa od spoleczenstw Zachodu. W Europie Wschodniej istnieja jednak spo leczenstwa. nawet gdyby mobilnosc spoleczna byla znacznie wieksza niz obecnie: Bardziej "merytokratyczna" droga kariery. niz glo sil to Dahrendorf. arbitrazu przemyslowego. wystepuje bardzo rzadko. tak sarno jak prawo * Tamze. Zwiazek Radziecki. Autor nie podziela jednak opinii. zarowno pod wzgl edem jej zakresu. ze dzieki wyraznemu postepowi w porownaniu do brutalnych stosunkow gospodarczych wczesnego kapitalizmu zadania podnoszone przez klase robotnicza zostaly na Zachodzie czesciowo zaspokojone. chocby z tego wzgledu. N a podstawie przytoczonego wyzej cytatu mozna zauwazyc.Ruchliwo sc spoleczna jest rowuiez znacznie bardziej ograniczona. 41. ale nie powoduj e przeksztalcenia winny system *. Prawo wyborcze rzadko bylo przyznawane bez oporow przez klase panujaca. zbiurokratyzowane organizacj e zatrudniaj ace pelnoetatowych urzednikow i zaczynaja sie izolowac od wlasnych czlonkow. sto sunkow przemyslowych od konfrontacji politycznych. w ktorych ortodoksyjna doktryna oficj alna opowiada sie za wprowadzeniem w zycie wytycznych Marksa. okazuje sie raczej mitem niz rzeczywistoscia. ze stworzony przez nie socjalizm stanowi w najlepszym wypadku niekompletna i znieksztalcona wersje przewidywan Marksa. Powodzenie zwiazkow zawodowych w mobilizowaniu "zorganizowanego swiata pracy" czesto prowadzi do ich wlaczenia sie w istni ejacy uklad. ktora dla Dahrendorfa jest tak istotna.

w oczach Milibanda oswiata jest glowna przeszkoda na drodze do zmiany spolecznej. w miare slusznie. ze obrone interesow swiata pracy obejmuje w calosci program Partii Demokratycznej. Jak juz wspomnialem. polegajace na propagowaniu wsro d ludno s c i o g o lny ch postaw akceptacji istniejacego stanu rzeczy. Marks twierdzil . J ednak z adn a z tych partii nie doprowadzila do zwyci eski ej rewolucji socjalistycznej. ze argumenty przytoczone w rozdziale wstep nyrn uczulily juz czytelnika na wszelkie teorie w yr a z an e w kategoriach nieuchronnosci. Marksisci uwazaja przeciez. Skutkiem takich porozumien jest na ogol raczej utrzymywanie istniejacego porzadku niz jego podwaz ani e. Stoimy bowiem w obliczu swiata otwartych mozliwosci. ze rozpad kapitalizmu i z as t ap ie n ie go przez socjalizm jest nieuchronne. Mimo to Miliband szuka odpowiedzi w pismach Marksa. ze wzgledu na silny opor usankcjonowanych grup interesow zagrozonych utrata dotychczasowej pozycji lub przywilejow. Wazna role w tych pogladach odgrywa przekonanie 0 zasadniczej jednosci industrializmu. przyszlosc nie b edz ie zbytnio o db iegac od terazniejszosci. przewaznie musza lagodzic programy zmiany spo lecznej. ktore sa formulowane w ten sposob. Skoro spo Ie cz ens tw a przemyslowe maj ct nieodzownie wspolrie cechy. Chcac osiagnac szerokie poparcie w wyborach. ktorego nie mozna uzasadnic na gruncie logiki ani udowodnic empirycznie. W sp o Ie c. Mam nadzieje. ze rewolucja socjalistyczna w rozwinietych krajach kapitalistycznych nastapi pod koniec XIX wieku. ze "socjalizm parlamentarny" jest z zasady nieskuteczny. Reformistyczne tendencj e zachodnich partii socj alistycznych ksztaltowaly sie pod wplywem przenikaj acej do nich ideologii. Jeze li partie socjalistyczne do cho dza do wladzy jako mniejszosc. kontroluje takze glowne symbole i p rz e sw ia. teoria spoleczenstwa przemyslowego jest jawnym przeciwienstwem pogl adow Marksa na temat mozliwosci radykalnej transformacji w "spoleczenstwach rozwinietych''. Od c z a s o w Marksa partie socj alistyczne lub partie pracy zyskaly dose duz a wladze we wszystkich rozwinietych spo leczenstwach kapitalistycznych.Wiele czynnikow sklada sie zdaniem Milibanda na rowno legly kierunek rozwoju w polityce. ich dzialalnosc ograniczaja jeszcze inne czynniki. Cos sie jednak nie udalo. a nasza wiedza 0 swiecie 52 53 . Bardzo czesto jest ono osiagalne jedynie wtedy. "merytokratycznego" porzadku spolecznego.dcz en ia spoleczne. Miliband jednak sklania sie ku opinii. inaczej mowiac. System oswiatowy wlacza sie bowiem w odtwarzanie w kazdym pokoleniu ogolnych wartosci chroniacych interesy klasy panujacej. Podczas gdy Dahrendorf uwaza edukacj (( za najwazniejsze narzedzie likwidacji nierownosci i wspierania elastycznego.zen stwach kapitalistycznych wystepuje zjawisko nazywane przez Milibanda "inzynierict przyzwolenia" (engineering of consent). radykalna zmiana spoleczna wymaga bowiem dodatkowego wsparcia ruchow pozaparlamentarnych. Marksisci maja na ten temat rozne zdania. Dotyczy to rowniez pogladow marksistowskich. z waznym i czesto dyskutowanym wyjatkiem Stanow Zjednoczonych. Jest to punkt widzenia. Wedlug Marksa klasa. gdzie uwaza sie jednak. W tworzeniu ideologicznego klimatu sprzyjajacego kontynuacji kapitalizmu uczestniczy wiele instytucji. W pismach Marksa znajduja sie rowniez fragmenty napisane w tym duchu. Dlaczego? Jedna grupa przyczyn obejmuje uwarunkowania. ktora kontro- luje srodki produkcji i aparat polityczny. ktore pozwalaja partiom socjalistycznym zdobyc skuteczne poparcie w rzadzie. zwlaszcza oswiatowych. gdy partie te wcho dz a w koalicje z prz ewaga liczebna konserwatywnych rywali. Po dojsciu do wladzy ich biezaca polityka okazuje sie jeszcze mniej radykalna niz obiecywano w kampanii wyborczej. zakres przyszlych mozl iwosci jest o czywiscie mocno ograniczony.

Chcialbym jednak wyroznic trzy podstawowe tematy. wymaga uscislenia) jest wyrazem zasady klasowej. Z pewnoscia istotna jest jednak ocena. odzwierciedla asymetrie interes6w klasowych. zdaniem Marksa jest przeciwnie: panstwo jest "panstwem kapitalistycznym". Czy wolno nam zatem o glosic. kt6ra z dw6ch przedstawionych tutaj perspektyw jest prawdziwsza. lecz ze wz g ledu na brak miejsca nie bede z ag leb ial si e w szczeg61y. co oznacza. poniewaz ulatwia nam to przewidywanie najbardziej prawdopodobnych kierunk6w rozwoju swiata i wyb6r najbardziej realistycznych opcji oddzialywania na przebieg zmian spolecznych. do czego skl an iaj ct si e teoretycy spo leczenstwa przemyslowego? To bedzi e przede wszystkim przedmiotem rozwazan niniej szego rozdzialu. Procesy rozwoju nie potoczyly sie zgodnie z zalozeniami Marksa.w liberalnej teorii politycznej panstwo jest rzecznikiem interes6w calej wsp6lnoty. ze niekt6re z nich wzbudzily ciekawosc czytelnika. Drugi temat dotyczy natury p anstw a. Problemem panstwa zajme sie 55 . -------. Jak zauwaza Miliband. W teorii spo leczenstwa przemyslowego iog6lniej . mam nadzieje.en s tw. ze j ego idee nie maj ct juz zadnego znaczenia w analizie o becnych sp o Ie cz. ze w pewnym sensie (kt6ry. Pierwszy to znaczenie analizy klasowej we wsp61czesnych badaniach spoleczenstw przemyslowo rozwinietych.pomaga owe mozl iwosci ksztaltowac.3 ---------Podzial klasowy i transformacj a spoleczna w poprzednim rozdziale przedstawilismy rozmaite problemy. j ak sie przekonamy.

Jest to temat dotyczacy mozliwosci transformacji w dzisiejszym swiecie. Obaj zgadzaja sie. Tym faktem zamierzam j ednak zaj ctC sie dokladniej w n astepnym rozdziale. Wszechstronne ujecie calego wieku przemian nie miesciloby sie oczywiscie w ramach kr6tkiego rozdzialu.nie stwierdzamy w iekszych rozb ieznosci w ich pogl adach na dzi ewietnastowieczna Europe. Nikt nie neguje. zwlaszcza jesli chodzi 0 dane por6wnawcze z roznych kraj6w. kt6re dokonaly si e w sp o lecz enstwach zachodnich w ciagu ostatnich stu lat. ze Marksowski obraz dziewietnastowiecznego kapitalizmu byl w zasadzie poprawny. Zmiana od wieku XIX: wladza korporacji Porownujac analizy przedstawione przez Dahrendorfa i Mili-banda . kt6re beda sie radykalnie roznily od istniej acych form kapitalizmu przemyslowego? Na poziomie bardziej abstrakcyjnym. Te dwiescie korporacji kontroluje dzisiaj mniej wiecej 3/5 calej produkcji. W Stanach Zjednoczonych od po czatku naszego wieku dwiescie najwiekszych firm produkcyjnych zwieksza kazdego roku swoj udzial w zyskach 0 0. Jaka forme powinna jednak przybrac owa krytyczna dzialalnosc? W pewnym sensie cala ksiazka dotyka tego zagadnienia. Miliband odrzuca t(( interpretacje i twierdzi. temat trzeci zajmuje sie natura socjologii jako dzialalnosci krytycznej. Poziom koncentracji przemyslu w Wielkiej Brytanii jest wyzszy niz w Stanach Zjednoczonych. Wazn iejsz a w tym miej scu wydaj e sie nasilaj aca sie koncentracj a gospodarki. Czy moz emy jeszcze realistycznie w y o b r az a c sobie m o z Liwo s c pojawienia s i e s p o leczenstw socj alistycznych. chcialbym jednak o dn iesc si e do niego wprost przy okazji formulowania koncowych wniosk6w. Wedlug Dahrendorfa sa to zmiany g leboki e. rozdz. a takze winne sfery aktywnosci spolecznej. 56 57 . Temat trzeci siega glebiej niz pozostale i scisle wiaze sie z dyskusj ct teoretyczna z rozdzial6w poprzednich. ze w gospodarkach zachodnich wielkie korporacje zaczynaja odgrywac coraz bardziej doniosla ro le.Icen. ze spoleczenstwa zachodnie pozostaly spoleczenstwami kapitalistycznymi. Na pewnym poziomie sa to rozwazani a 0 zywotno sci projektu Marksowskiego. Mozna natomiast przedstawic poparta ilustracjami em pi r y c z n y m i 0 b s z ern ct c h a r a k t e r y sty k (( n a j bar dziej fundamentalnych przekszta. 2. New York 1984. ze w tym okresie wlasnosc prywatna i przynaleznosc klasowa byly ze soba zb iezne i ze czesto obserwowanym zjawiskiem by la walka klas.w kolejnym rozdziale. Dahrendorfprzyznaje. a analiza klasowa rna podstawowe znaczenie w zrozumieniu ich form instytucjonalnych. Trudno podac dokladne wartosci. The Inner Circle. kt6re w spos6b raczej ewolucyjny niz rewolucyjny zlikwidowaly klasowy charakter kapitalizmu w znaczeniu przyjmowanym przez Marksa. J e. czyli zycia ludzi w spoleczeustwie. Inne kraje Europy Zachodniej i Japonia roznia sie znacznie pod wzgledem poziomu * Michael Useem. Wyrazniejsze roznice pomiedzy tymi autorami zaznaczaja sie przy ocenie zmian. lecz nie mniej istotnym. Podobnie dwiescie najwiekszych organizacji finansowych odpowiada obecnie za ponad po low e wszystkich transakcji *. Ta niewielka garstka to gigantyczne przedsiebiorstwa z oddzialami na calym swiecie. zreszta chyba rowniez w calej ksiazce. zdominowanie zycia gospodarczego przez ogromne koncerny.dn a z oczywistych cech spo leczenstw zachodnich w ciagu ostatnich stu lat jest rosnaca ingerencja panstwa w zyc ie gospodarcze.5%. ze nauka spoleczna pozostaj e w stosunku z gruntu krytycznym do swojej materii. Zauwazyl em juz przedtem.dla wielu symptomatyczne .

mene dzerysci zwykle wyolbrzymiaja rozmiary nieskrepowanej konkurencji w dazeniu do maksymalizacj i zysku w dzi ewi etn asto wiecznym kapitalizmie.z y w a c "menedzerskimi". jaka istniala w XIX wieku. co oznacza. Dziewietnastowieczny kapitalizm opi eral si e na silnej konkurencji. Od kiedy udzi alowcy Setszeroko reprezentowani wsrod ludnosci. nawet rezygnujac z natychmiastowej maksymalizacji zysku. poniewaz dbaja 0 satysfakcjonujacy og61ny poziom rentownosci bez maksymalizacji zysku za wszelka eerie. 58 59 . ze megakorporacj e Set "mniej kapitalistyczne" niz firmy charakterystyczne dla okresu rozkwitu kapitalizmu prywatnych prz edsi ebiorcow.etC do tej teorii. Jakie Settego konsekwencje? Dahrendorf zwraca uwage na osoby z aj m uj a c e stanowiska. ze zdolne Setraczej opanowac rynek niz sie od niego uzaleznic. Opanowanie nowoczesnej gospodarki przez megakorporacje rna z p ewno sci a zn acz ace konsekwencje dla wsp61?ze~n~go zyc ia gospodarczego. kt6rymi zarzadzaja). calkiem odmienne od agresywnych i egoistycznych przedsiebiorstw dziewietnastowiecznych. W jezyku wspolczesnej ekonomii takie przedsiebiorstwa okresla sie jako satisficers ("poszukujetce zadowolenia"). Przewazajaca wiekszosc poteznych koncern6w to korporacje publiczne. j ak Berie. Ponadto trzeba zauwazyc. ze IBM przywiazuje takie sarno znaczenie do utrzymywania og61nego rozwoju. Zwolennicy m en edz er yzmu. kapitalistyczni "wlasciciele" nie stanowia juz jednolitej kategorii. Niekt6rzy teoretycy m en ed. U waz a sie. W XIX wieku istniala jednolita kapitalistyczna klasa panujaca. tw ier dza. Rozw6j wielkich korporacji przyczynil sie do podzial6w w obrebie klasy kapitalistycznej. Sami menedzerowie rowniez Setpodzieleni ze wzgledu na lojalnosc wobec firm. N awietzuj. Po wyzsz a interpretacja w iaze si e scisle z tez a. aby po dwazyc kaz dy punkt powyzszej interpretacji.xiekompozycji klasy rzadzacej''. Tego rodzaju prz e dsi eb ior stwa b ede o dtad nazywal "megakorporacj ami". Dahrendorf mowi 0 . lecz oddzielenie wlasno sci od zarz adz an ia wraz ze wzrostem megakorporacji doprowadzilo do j ej rozpadu. Lokowanie akcji w poteznych koncernach rna bardzo istotne skutki. Porii ewaz men e dz erowi e nie Set "kapi talistami" (wlascicielami przedsiebiorstw. Pierwsi pr ze ds ieb iorcy cz esto byli bardziej zainteresowani rozbudowa firmy w dluzszym okresie niz po pro stu czerpaniem jak najwiekszych korzysci.. kt6re z a c z et o og61nie n a. ze formalni wlasciciele megakorporacji (udzi alowcy) nie maja juz istotnego wplywu na sprawy przedsiebiorstwa. ze firmy te staraja si e przede wszystkim o s iagn ac dlugotrwaly wzrost. Wydaje sie np.lajacego rozwoju. z e silna tendencj a do koncentracji dz ialalnosci przemyslowej. lecz we wszystkich wielkie korporacje o dgrywaja glowna role w dzialalnosci gospodarczej. jak do pobudzania wysokiego poziomu zysku. charakterystyczna dla wspolczesnej gospodarki Zachodu. ze ich udzialy moga bye kupowane i sprzedawane. Wlasciciele zostali oddzieleni od zarzadzajacych urzednikow. nie oznacza bynajmniej konsolidacji nowej formy klasy wyzszej.z er yz mu w idz a w tym wielki przelom. Obecnie megakorporacje zajmuja w pewnych sektorach gospodarki pozycje do tego stopnia dominujaca. Koncentracja korporacji przebiega r6wnolegle z procesem zanikania istniejacych uprzednio for~ ~olidarnosci kla~?wej. Koncerny Setzatem "wlasnosciet" udzialowcow. z e megakorporacje staly sie spolecznie odpowiedzialne i "wrazliwe". Tw ier dz a.koncentracji. dlatego gl6wnym zadaniem kazdej firmy by la maksymalizacj a zysku. kt6rzy sprawuja rzeczywista wladze w korporacjach. Co chy. dla kt6rych pracuja. Konsekwencj e te nie odpowiadaja jednak proponowanemu przez menedzeryzm modelowi zadowa. Istnieja jednak istotne powody. Wladza przeszla w rece menedzerow. Po pierwsze. Setbardziej zainteresowani wewnetrzna stabilnoscia administracyjna firmy niz poziomem o siaganych zysk6w.

nawet gdy nie Setzbyt duze w stosunku do ogolnego majatku wielkiej korporacji. lokujacych kapital w krajach slabiej uprzemyslowionych 0 nizszych kosztach robocizny. menedzerowie Set ogo lnie zainteresowani koniunktura na rynku papierow wartosciowych. jesl i pozostala wlasno sc kap italu jest podzielona. 60 61 . a po drugie. Oczywiscie. 1981. we wszystkich j ednak niewielka mniejszosc ludnosci posiada zupelnie nieproporcjonalne ilosci ogolnych zasobow materialnych. ze d z ie k i kampaniom reklamowym i innym sr o d ko m m o g a bezposrednio oddzi alywac na popyt. Kolejny kryzys gospodarczy w nastepnych latach oraz rosnace znaczenie rodzimych pro ducentow. Po wyzsze rozwazan ia wi az a si e z charakterem i skutkami rozdzialu pomiedzy wlasnoscia a zarzadzaniem. Drugi czynnik to ruchliwosc spoleczna. tradycyjni wlasci ciele ziemscy zachow ali w XIX wieku wiodaca pozycj (( gospodarcza w wielu spoleczenstwach zachodnich. po dejscie menedzerski e bylo najbardziej popularne w latach p iecdzi esiatych i szescdzie siatych. a w dzisiejszych czasach przede wszystkim rowniez na p laszczyznie miedzynarodowej. Najnowsze czasy zakwestionowaly sl uszno s c twierdzenia me n e dz.Jcapitalistyczny" w podwojnym znaczeniu.ba wazniej sze. Jeden z nich to trwajace nadal wyr azn e n ie rowno s c i w dystrybucj i do br w sp o leczenstwach kapitalistycznych. Wlasnosc mniejszosci przewaza jeszcze bardziej. Corporate Power. kiedy zachodni przemysl znajdowal sie w fazie stalego wyraznego wzrostu bez szczego lnych zaklocen. ze np. Wiekszosc menedzerow zajmujacych najwyzsze stanowiska w firmie posia- da znaczne udzi aly. stworzyly zasadnicze przeszkody w zachowaniu rentownosci megakorporacji w ni ektorych sektorach gospodarki. ktore czesto maja podstawowe znaczenie w kategoriach absolutnych. ich dzialalnosc w sferze megakorporacji odbywa sie w ramach przedsiebiorstwa kapitalistycznego*.er y s tow 0 rozproszeniu udzialow w megakorporacjach oraz przewidywania utraty kontroli nad CZ((SCiet kapitalu wskutek owego rozproszenia. Cho c pornie. Wazniej sze j ednak jest spostrzezenie. Z pewnoscia podzielilo to wyzsza klase przynajmniej w takim samym stopniu jak dzisiejszy podzial na "menedzerow" i "kapitalistow". a nie sum e wszystkich dobr materialnych. 0 czym swiadczy sklad grup elitamych. zarowno panujacej. Nawiasem mowiac. Musimy jednak pamietac. Wnioski Milibanda wydaja * Wiecej Cambridge na ten temat w ksiazce Edwarda S. Wielkie korporacje bardzo rzadko zajmuja pozycje "monopolistow" w scislym znaczeniu jako jedyni producenci to war ow w danym sektorze gospodarki. jak i podporzadkowanej. Zazwyczaj konkuruja ze soba w ramach gospodarki narodowej. Hermana. N acisk konkurencj i oraz dazenie do utrzymania j ak najwiekszego marginesu oplacalnosci Setczesto bardzo silne. ze j ednolita dzi ewietnastowi eczna klasa kapitalistyczna ustapila miej sca zrozn icowanym grupom. ze interesy menedzerow Set znacznie blizsze interesom wlascicieli. Corpbrate Control. a raczej jej brak. niz postuluja to zwolennicy menedzeryzmu. wspolczesne megakorporacj e nadal dzialaj etzgodnie z kapitalistyczna zasada konkurencji. jesli wezmiemy pod uwage tylko akcje i udzialy.dzy po szczego lnymi krajami z ach o dz a pewne ro zn ic e. Tylko niewiele z nich moze utrzymac zadowalajace tempo rozwoju. dla ktory ch p oj ((cie "klasa dominujaca" nie znajduje zastosowania. Istotne Set rowniez dwa inne czynniki podzialu. choc nie ulega watpliwosci. Po pierwsze. zawsze jest mozliwe przesadne podkreslanie jednosci klas. Przedstawiona analiza nie stanowi raczej poparcia dla tezy. tak sarno jak inni posiadacze kapitalu. Wlasciciel e stosunkowo niewielkich pakietow tno ga w kazdym przypadku z ap ewn ic sobie skut e czn a kontrol e nad p o l ityk a korporacji. Ich interesy maja zatem charakter .

Socja1demokratyczna Partia Niemiec (SPD) stala sie pod koniec XIX wieku pierwsza masowa partia polityczna. dostrzegaja jednak slusznosc przynajmniej podstawowych elementow teorii Marksa w kontekscie XIX wieku. ze autorzy. Po krwawym rozstrzygnieciu z udzialem uzbrojonej policji. SPD pozostala w nastepnych 1atach przede wszystkim partia reform spolecznych. ktorej program opieral sie na haslach marksizmu. stopniowo jednak odrzucil p o s taw e r ewo Iu c yj n a na rzecz reformizmu. poniewaz w miare dokladnie opisuje jeden z wyroznianych przez nich aspektow. szanse o sob niskiego pochodzenia na dotarcie do najwyzszych sfer Set naprawde niewie1kie. poniewaz maj et otwarte drogi do realizacji swoich interesow ekonomicznych. ktora Marks o kresl il w swojej slynnej wypowiedzi jako "grabarze kapita1izmu"? Sto 1at pozuiej grob nada1jest plytki. przeksztalcaniu go w "konflikt przemyslowy".dro g e przemiany partii g lo szacej hasla rewo1ucyjne w partie reformistyczna. 10 w kazdym razie nie wydaja sie powaznie zagrozeni bliska smiercia. zal ezy w dose duzym stopniu od interpretacji pojeci a "instytucjonalizacja konfliktu k1asowego". Rozwoj niemieckiego ruchu robotniczego trudno jednak uznac za typowy d1a spoleczenstw zachodnich jako calosci. jaka nasuwa sie w zwiazku z o dpowiedzia. Przyjmujacy ten punkt widzenia odwoluja si e do historii ruchu robotniczego.sie b lizsze rzeczywistosci niz spostrzezenia Dahrendorfa. jesli nawet nie sa juz w rozkwicie pierwszej mlodosci. ze jest w nim cos podejrzanego.o g o ln i ej . Niewatp liwie jednak zwraca nasza uwage na procesy. ktory pod koniec XIX i na pocz atku XX wieku by l sci sle zw iaz any z d oktryna Marksa. "Instytucj onalizacj a konfliktu k1asowego" Co sie zatem dzieje z klasa robotnicza. Autorzy ci uwazaja. w ktorych k1asa robotnicza zdaje sie wlaczac w system kapitalistyczny. ktorzy nie zgadzali sie z linia programowa wiekszosci. Rozwoj akceptowanych 1ub uregulowanych zasad arbitrazu przemyslowego sluzy lagodzeniu skrajnosci konfliktu k1asowego. ktorzy w innych kwestiach maja calkowicie odmienne pog lady. Dostep do praw konkurencji przemyslowej uzupelnilo nabycie praw politycznych w panstwie. a raczej perspektywa. tak sarno zreszta j ak . Z jednej strony Set spoleczen- 62 63 . a jego przysz1i uzytkownicy. ze wa1ka k1asowa 0 charakterze otwartym i destrukcyjnym jest charakterystyczna d1a wczesnych faz rozwoju kapita1izmu przemy- slowego. Odpowiedz na powyzsze pytanie. poniewaz chcialem podkreslic. D1aczego nie dokonala sie rewo1ucyjna transformacja kapitalizmu? Przekonalismy sie przeciez. Cho c ruchl iwosc moze wystepowac na nizszych poziomach systemu k1asowego. Od poczatku pierwszej wojny swiatowej wiekszosc czlonkow SPD glosowala jednak za poparciem niemieckiego wy s ilku wojennego i stopniowo przechodzila na pozycje prorzadowe. Ujalem wyrazenie w cudzyslow.tych. zamiast stwarzac d1a niego rewolucyjna alternatywe. lako przyklady podaje sie czesto niemiecki i szwedzki ruch robotniczy. W sferze przemyslowej natomiast robotnicy niemieccy z najmniejsza liczba strajkow w swiecie uprzemyslowionym byli swego rodzaju mode1owym przykladem ustepliwosci 1udzi pracy. Partii zalezalo bowiem na wyeliminowaniu rewo1ucyjnej 1ewicy . Wyrazenie "instytucjonalizacja konfliktu k1asowego" jest czesto stosowane przez teo r etykow spo lecze nstwa przemyslowego. Robotnicy mega teraz otrzymywac spory kawalek przemyslowego ciastka. porzuciwszy kierunek rewo1ucyjny. Istni eja bowiem w tym zakresie zasadnicze r o z n i c e p o m i e d z y s p o l e czenstwami kapita1istycznymi.

czyli cywilne prawa obywatelskie obejmuja formalna rownosc wobec prawa. Wedlug Marshalla konflikty klasowe. w: Class. albowiem walka klasowa nie stanowi juz zagro zenia ustroju kapitalistycznego. ze kazdy typ obywatelstwa stanowi po dstawe rozwoju pozostalych. W rezultacie procesy te wyraznie zmienily zar6wno role podzial6w klasowych. Wedlug Marshalla szczeg6lne znaczenie praw politycznych klasy robotniczej polegalo jednak na tworzeniu zr eb o w nowoczesnego "panstwa dobrobytu". politycznymi i socjalnymi.H. zespol regul gwarantujacych udzial w systemie prawnym. jest duzo prawdy.enship Westport 1973(1 wyd. ze w lacz. 1950). Roznice wskazuj a. jednak jego triumf nie jest calkowity. Jak do pewnego stopnia dostrzegal juz Marks.enship and Social Class. Pierwsze dotyczy znaczenia praw cywilnych. Trzecie stanowia prawa do konkurencji przemyslowej i opieki spolecznej . w kt6rych ruch ro botniczy rna silne tradycje rewolucyjne w przeszlosci i w czesci zachowal swoj charakter do dzi s. jak twierdzi Marshall. Citiz. jak i sama nature podzialu klasowego.n feudalnych oznaczalo w pewnym sensie podporzadkowanie mas wladzy kapitalu. ze w tym. W tej kategorii nrieszcza si e Francj a i Wlo chy. Je dn a z najlepszych analiz tego. jest opracowanie T .zapom6g dla bezrobotnych.z a.stwa (jak Stany Zjednoczone i Wielka Brytania). a marksizm jako przedmiot rozwaz an i program polityczny nie odgrywa w iek sz ej roli. Pierwsze. Upowszechnianie sie praw politycznych przyczynilo si e z kolei w znacznym stopniu do ograniczenia wladzy klasy kapitalistycznej poprzez zezwolenie robotnikom na organizowanie si e polityczne w celu obrony wlasnych interes6w w sferze p ar l am en tarn ej . 64 65 . uwolnienie z wiezow z o b o w i a. charakterystyczne dla XIX wieku byly coraz i bardziej lagodzone przez stopniowy rozw6j trzech typ6w "praw obywatelskich". Dojrzewanie kapitalizmu nie umacnia rewolucyjnego proletariatu. Marshall. ale rowniez klasa robotnicza nigdzie nie staj e sie ulegla "CZ((SCiet systemu". Formalne uprawnienia. ze brak rewolucyjnej transformacji na Zachodzie jest blisko zwiazany z faktami wskazywanymi przez Dahrendorfa i innych. Ro sn ac a si la polityczna klasy robotniczej w po laczeniu z prawami cywilnymi umozliwila konsol idacje uznawanych sposob6w rozwiazywani a zbiorowych spor6w w przemysle. Marshall niedostatecznie podkresl a brak r6wnowagi w relacji pomiedzy pracownikiem najemnym a . wedlug kt6rych kazdy obywatel jest "wolny i r6wny" wobec prawa. Marshall twierdzi. Marshalla sprzed mniej wiecej trzydziestu lat*. Co wiecej. Z drugiej strony mamy nie mniej przyklad6w. Bez nich (jako przeciwienstwa zroznicowanych praw i obowiazkow dla roznych stan6w w feudalizmie) poszerzenie praw obywatelstwa politycznego nie byloby moz liwe.eni e w system klasy ro botniczej nie jest zjawiskiem jednolitym. ne w stosunkowo wczesnych fazach tworzenia sie kapitalizmu. w kt6rych elementy rewolucyjne w ruchu robotniczym Setwyraznie stlumione. kt6re nazywa: cywilnymi. Drugie to przede wszystkim powszechne prawo wyborcze oraz prawo do tworzenia partii politycznych. W ciagu ostatnich stu lat. to pierwsze okazalo si e zwyc iezca.R. "obywatelstwo i kapitalistyczny system klasowy byly w stanie wojny" *. and Social Deve/o/jHiew. jednak nie mozn a z aakceptowac j ego po g ladow bez kilku dose istotnych zastrzezen. czyli dostepnej sily * Tamze. s. 84. zostaly wprowadzo*T. Nie ulega watpliwosci . co Dahrendorf i autorzy 0 podobnych po gl qdach przedstawiali w obszernych wywodach. zasilkow chorobowych itp. Pierwsi przedsiebiorcy kapitalistyczni byli zainteresowani tworzeniem zasob6w "wolnej". Sadze.Jmrzuazyjuymi stosunkami prawnymi". co m6wi Marshall. Citiz.

(3) konflikt klasowy rna w dalszym cia- 66 67 . p o s lu guj ac si e sp e ln ian a niekiedy gr oz b a zbiorowego zaprzestania pracy w celu uzyskania pewnej kontroli nad j ej warunkami. Nie m ajac formalnych praw uczestnictwa w sferze produkcj i..zmiana ta jest w zasadniczej mierze wl asn ie rezultatem konfliktu klasowego . Owa wo lno s 6 w rz e c z y w i s to s c i j ednak zwi ek sz a w la dz e pracodawcow nad pracownikami. To. Pozbawieni wlasnosci robotnicy Set bowiem nieuchronnie uzaleznieni od wyp lacanych zarobkow p ozw al aj qcych im prz ezyc. pisze Miliband. Krzyzowani e sie praw cywilnych. ale (jak zauwaza Miliband) musialo zostac czynnie wywalczone. kto ra mogli dowolnie wynajmowa6 lub zwalnia6. Prawa po. Analize Marshalla mozemy zreinterpretowac w nastepujacy sposob.pozostaly j ednak "kapitalistyczne". Formalnie umowa ta zaklada "wolnos6" jednostek. co Marshall nazywa "panstwem dobrobytu" (0 ktorym wiecej w kolejnym rozdziale). uznanie dopuszczalnych form rozwiazywan ia sporow przemyslowych nastapilo dopiero po wielu. zostaje rozdzielone bardzo nierownomiernie. prawa te nie Set po prostu kolejnymi fazami lagodzenia nierownosci klasowych. w kto r ym przej awia si e najwieksza cz((s6 zyciowej aktywnosci ludnosci. politycznych i socjalnych to powod trwajacego konfliktu klasowego. (2) posiadanie prywatnej wlasno sci. Opisywane przez Marshalla upowszechnienie praw obywatelskich nastapilo nie tylko dzi eki dzialalnosci wspanialornyslnego panstwa. bylo niechetnie uznawane przez rzady w obliczu zagrozenia wojennego. lecz raczej kazda ze stron wyraza czynne zaangazowanie podmiotow w instytucjonalny kontekst rozwoju wczesnego kapitalizmu. To nie "obywatelstwo i system klasowy" jako takie walcza ze soba. na brak mozliwosci wywierania nacisku.I lityczne przyznawane kazdemu jako obywatelowi nie obejmuja sfery przemyslowej. Prawa cywilne b edac e po dstawa wolnosci zawierania umow nie zapewniaja robotnikom zadnego formalnego wplywu na przebieg wykonywanej pracy. aby zmobilizowac ludnosc do walki z wrogiem. czyli tego 0 bszaru. Stanowisko Marksa . Mowilem juz w po.y c uwagi poczynione na wst ep ie k s iaz k i. Dahrendorf o k r e s l a jako "postkapitalistyczny" ustroj przemyslowy. Spo leczenstwa zachodnie Set kapitalistyczne wedlug nastepujacych kryteriow: (1) produkcja dla zysku z przewaga prywatnej wlasno sci kapi talu stanowi glowna si le n ap e dowa systemu gospodarczego. Spo lecz enstwa zachodnie z p ewno sc ia bardzo sie zmienily od czasow Marksa . ale do dzisiaj po- zostaja w centrum nieprzerwanych konfliktow. zwiazanej kapitalistyczna umowa 0 prace.w dalszym ci agu jest po dstawa do analizy tych pro cesow i ich skutkow. w wiekszosci krajow wprowadzone dopiero w XX wieku. To sarno dotyczy na ogol praw politycznych. J a proponuj ((j eszcze inne spojrzenie. Powszechne prawo wyborcze. zwlaszcza kapitalu. W wielu krajach. Wzrastajacy udzial robotnikow w zwiazkach zawodowych mozna potraktowac j ako reakcj (( .i przednim rozdziale. Rozszerzanie sie praw obywatelskich jest w glownej mierze wynikiem ruchow robotniczych wchodzacych w spor z pracodawcami i z panstwem. niejednokrotnie gorzkich i krwawych walkach ruchow robotniczych.roboczej.0 bronna" klasy pracuj acej. Kapitalistyczna umowa 0 prace zajmuje centralne miejsce w analizie Marksa i bezposrednio wiaze sie z jego teoria panstwa. Warto tutaj p o w tor z. ze wedlug Marksa j est to podstawowe ograniczenie systemu demokracji parlamentarnej.odpowiednio przepracowane . zaleznosc jest wyl aczni e ekonomiczna. ro botnicy pro buj et ro zn yc h sposo bow odmowy wsp o ldz ia lan ia. nie zwiazanych ze soba feudalnymi stosunkami po ddanstwa. powstala na zasadzie zawieranej dobrowolnie umowy. W tym miejscu nasuwa sie kolejne spostrzezenie.

b ialych ko lni erzy k o w w porownaniu z pracownikami "fizycznymi". alba tzw. a nieliczna klasa wielkich kapitalistow znajdzie sie po przeciwnej stronie ogromnych mas proletariackich.mieustanny wzrost liczebnosci klas srednich. niebieskimi kolnierzykami. czyli tzw. Najbardziej znany wskazuje na . powo dujac kurczenie si e klasy robotniczej . Karl Mara. s. ze "biale kolnierzyki". Dwa czynniki sugeruja ostroznosc w interpretacji przytoczonych wyzej danych. Wypowiedz ta jest jednak sforrnulowana w kontekscie polemicznym.Jrialych kolnierzykow" nie rozni sie wyraznie od prac * 677. nowe technologie Jedna z najbardziej charakterystycznych i najszerzej dyskutowanych zmian. przel. drobny kapital w duzej mierze zaniknie.enstwami klasowymi. ze relatywny wzrost liczby "bialych kolnierzykow" jest oznaka poj awienia sie spoleczenstwa klasy sredniej. j akie dokonaly sie w systemach klasowych 1 spoleczenstw zachodnich w minionym stuleciu. Marks sadzil bowiem. Spo Ieczen stwa kapitalistyczne Set spo Iecz. Okazuje sie zatem. a jej implikacje nie Set wyjasnione. a nawet zmechanizowany.orzedn e znaczenie z arowno w gospodarce. ze dzielo Marksa lub jego ko ntynuatorow mozna bezkrytycznie zaakceptowac. t. j ak i w polityce. Maliniak. j ak wykazuja statystyki rzadowe. cz. W innych kraj ach wzgledny udzi al "bialych kolnierzykow". 1. ktor e zaprzeczaja tak prostej prognozie. Statystyki te zdaja sie calkowitym zaprzeczeniem Marksowskich przewidywan dotyczacych rozwoju spoleczenstw kapitalistycznych. nowa klasa srednia. ze spoleczenstwo bedzie coraz bardziej podzielone na dwie walczace klasy. 2. ktore znajduja sie posrodku. ze ogromna wiekszosc ludnosci jest skazana na wykonywanie rutynowych prac fizycz- nych. tzw. jest wprawdzie nieco nizszy. wiele z ajec "bialych koluierzykow" rna charakter ruty nowy. Badania naukowe prow adz one w roznych krajach wykazuja na o go l. Po pierwsze.nyrn uproszczeniem obejmujacym najwazniejsze problemy wspolczesnej socjologii. 68 69 . Wielu ni emarksistow traktuje wzrost zatrudnienia "bialych ko ln ierzykow" j ako g lo wny argument po dwazaj etcy Marksowska an al iz e struktury klasowej kapitalizmu. choc nie oznacza to bynajmniej. Nowe klasy.to proletariat jest raczej wchlaniany przez klase srednia niz odwrotnie. Marksisci w przekonujacy sposob krytykuja t(( argumentacje. w mniejszym stopniu angazuje sie w ruch zwiazkowy i wyznaje inne wartosci i postawy. zaczerpnietych z oficjalnych statystyk. Warszawa 1967. jednak zaznacza sie podobna tendencja. Wedlug danych ze sp isow ludno sci w Stanach Zj ednoczonych licz ba o so b wykonuj acych 1 zaj ((cia" bialych kolnierzykow" jest obecnie wyzsza niz .miebieskich kolnierzykow''. miedzy robotnikami z jednej strony a kapitalistami i wlasciciel ami ziemskimi z drugiej"*. Kapital. Marks przewidywal.gu p ierwsz. z e czasem konieczne jest uwolnienie od kazdego z tych przeciwstawnych stylow analizy. Set jednak u Marksa fragmenty. Niektorzy autorzy twierdza. Ponizej bed e si e staral j ednak dowi esc. ze pisma Marksa nadal odgrywaja kluczowa role przy analizie tych spoleczenstw. jest relatywny I wzrost liczby pr aco wn ikow "umyslowych". Tymczasem rozwoj klasy sre dniej stal si e czynnikiem stabi lizuj qcym. Znaczna CZ((SC z awo dow zaliczanych w spisach ludnosci do . Dokonane przeze mnie przeciwstawienie teorii spo leczenstwa przemyslowego marksizmowi jest uzytecz. 4: Teorie wartosci dodatkowej. wieksza liczba nierobotniczych stanowisk pracy jest efektem prac biurowych.

New York 1971. przeciwnie . Marks mial z grubsza racje. The Post-Industrial Society. jak zaklada sie w naiwnej interpretacji statystyk ludnosci. Tylko jednak niewielu wspolczesnych podziela ten poglad. Setto zazwyczaj zajecia najbardziej zrutynizowane. lecz mimo to stanowi element * Anthony Giddens. Jednak. j aka odgrywa nauka w nowoczesnej produkcji. ze w ten sposob potwierdza sie Marksowska prognoza poglebiajacej sie "proletaryzacji" sily roboczej. Crisis and the State. ** Dwie rozne wersje tej idei porownaj w: Daniel Bell. wykazaly.. np. nalezy odrzucic niektore sformulowania Marksa. London 1978. Class. rozdz. Prace umyslowe zdominowane przez kobiety Setna ogol zupelnie inne niz te. kupcow itp. beda mialy wedlug nich bardzo glebokie konsekwencje dla dotychczasowego porzadku spolecznego. Takie jest przynajmniej moje zdanie. Trzeba zr eszta uczciwie zauwazyc. Kobiety pracujace w takich zawodach nie zaliczaj et sie do rozrastaj acej sie zamoznej. Alain Touraine. powszechne zastosowanie komputerow. lecz przez "technologi(( informacyjna''. jako sprzedawcy). uwazajac jet za blizsze Marksowi.naleza do grupy. Autorzy ci nie mowi a wi ec 0 "spoleczenstwie postkapitalistycznym". Nowe klasy. nowe technologie. 288. wiekszosc jednak bardzo od niego o d l e g l a . W dzisiejszym systemie zawodowym jest 0 wiele wiecej zajec "urz((dniczych". ze moga s t a e s i (( z n a c z etc et s i l et pol it y c z n et we w s p 01 c z e s nych spoleczenstwach.drobnych przedsiebiorcow.go ln ie istotne w ksztaltowaniu aktualnych kierunkow rozwoju spoleczenstw kapitalistycznych. Kobiety Setprzedmiotem podwojnego wyzysku (patrz rozdzial 6): dyskryminowane w systemie zatrudnienia. London 1979. Wiekszosc uznaje. gdy spodziewal sie upadku wlascicieli drobnego kapitalu . jednak praca urzednika zostala zredukowana do stereotypowych i malo wymagaj acych zadan.fizycznych i nie wymaga zadnych szczegolnych kwalifikacji poza podstawowym wyksztalceniem. a ostatnio technologii mikroukladow. * Zobacz np. ktora nazwalem podklasa sektora "bialych kolnierzykow?" . 3. ale 0 "spoleczenstwie postindustrialnym" * *. W wiekszosci krajow zachodnich kobiety stanowia przewazajaca czesc osob zatrudnionych w zawodach urzedniczych (a takze uslugowych. czyli "dawnej klasy sredniej''. niektorzy bliscy stanowisku Marksa. Wielu wybitnych autorow. The Corning of Post-lndustiial Society. ktore bynajmniej nie daja p rzywi l ejow wladzy. ze ni ektorzy wspolczesni autorzy marksistowscy probuja przeprowadzac analize nowej klasy sredniej.O. musza tez zazwyczaj brae na siebie lwia czesc zajec zwiazanych z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. "Biale kolnierzyki". ze wchodzimy w er((. wzrost zatrudnienia w zawodach urzedniczych wiaze sie z rosnaca liczba kobiet p o d ej muj a c y c h p r a c e na n iz sz y c h stanowiskach "umyslowych". niz wedlug mnie jest to mozliwe". The Class Stnicture oflhe Achanced Societies. Niektorzy autorzy doszli do wniosku. zwraca uw ag e na n ie k to r e rodzaj e zmian technologicznych jako sz cz e. na kierowniczych stanowiskach w gospodarce lub administracji. Wright. komplikacji w kapitalistycznych stosunkach klasowych. przy ktorych zatrudnia sie mezczyzn. Dziewietnastowieczny "urz((dnik" to profesjonalista z aj m uj a c y stanowisko we w l a dzach administracyjnych. aby docenic wplywy nie posiadaj acej wlasnosci nowej klasy sredniej. Rola. Najslynniejsza z tych koncepcji glosi. E. 70 71 . nowej klasy sredniej. pracuj ace w wolnych zawodach. New York 1973. Konsekwencje takie Setrzeczywiscie prawdopodobne. s. ze nowa klasa srednia nie jest wprawdzie tak duza. ktora nie jest juz zdominowana przez przemysl fabryczny j ak w przeszlosci. 0 niskim bezpieczenstwie zatrudnienia i niewielkich perspektywach kariery. Po drugie.

zwlaszcza Hongkongu. Cambridge 1979. Pierwsze miej sce wsro d takich zewn etrznych producent6w zajmuje Japonia.dz ie si e o p ier ac raczej na kontrolowaniu informacji niz na wlasnosci. stala sie trzecim krajem (po Stanach Zjednoczonych 1 ZSRR). Niemcy i Szwaj car ie w produkcji aparat6w fotograficznych. jest obecnie zlokalizowana poza tymi spoleczenstwami. 159-164). ze nieuchronne pojawienie sie spoleczenstwa postindustrialnego zapowiada poj awienie sie nowej klasy tzadz acej. ze jej rezultaty Set na razie raczej nieuchwytne. Zaczyna tez odgrywac wiodaca role w galeziach przemyslu zdominowanych niegdys przez kraje Zachodu. Duz a cz((~e. Wedlug Saint-Simona. W spoleczenstwach zachodmch ramy te maja najwyrazmej charakter kapitalistyczny. Sluza natomiast integracji kraj6w Zachodu w warunkach coraz bardziej zlozonego miedzynarodowego podzialu pracy. 2. Nigdy to jednak me nastapi lo 1 mimo dzisiejszych postepow technologii informacyjnej raczej nie nastapi. Z pewnoscia ogloszenie . wykazujac dwukrotnie wyzsza stope inwestycji i tempo wzrostu niz Stany Zjednoczone. Jak powiemy w ostatnim rozdziale (s. n iz impo rtuj e. wyprzedzajac Stany Zjednoczone i Niemcy w produkcji samochod6w. Pozycji Japonii zagraza z kolei szybki rozw6j gospodarczy innych kraj6w W schodu. kt6ry kryje sie w ramach teorii spoleczenstwa przemyslowego. ze industrializmjest obecnie z astcp owany przez nowy typ sp o le czenstwa. przemyslu wytw6rczego. w ~t6ryc~ ~l~ zawiera. jak produkcja stali i budowa okretow. Jak juz podkreslalem.choc technologia mikroukladow jest tak swieza. Obec~ie Japonia eksportuje znacznie wi ecej towar6w. mozna sie go do szukac juz na poczatku XIX wieku. na przyklad. co spr6bujemy wyjasn ic w kolejnych rozdzialach. co prawda.xlrugiej rewolucji przemyslowej" jest co najmniej przedwczesne. Oto niekt6re najbardziej przekonujace argumenty krytyczne: 1. Japonczycy skutecznie zaatakowali czolowa pozycje nalezaca do Stan6w Zjednoczonych w "podstawowych" galeziach przemyslu. Co wiecej. Japonia stala sie swiatowyrn liderem. jesli chodzi 0 wartosc dochodu narodowego brutto. Zmiany spoleczne i ekonomiczne zwi az an e z nowymi technologiami nal ezy rozpatrywac w kontekscie swi atowym. Wyobrazeni e spol eczeristwa postindustrialnego oznacza kontynuacje technologicznego determinizmu. Zadnej technologii nie moz~a prawidlowo zbadac w oderwaniu od r~m spolecznyc~.dz. a zatem ustr6j "postindustrialny" b e. kt6ra wychodzac ze stosunkowo slabej pozycj~ ekonomicznej. Tajwanu i Korei Poludniowej. 3. *Ezra F. Wielka Brytan ie i Ho lan die w produkcji sprzetu elektronicznego. powinnismy wystrzegac sie wszystkich typ6w determinizmu. Japan as Number One: Lessom for America. Spodziewane nadejscie spo leczenstwa postindustrialnego mozna chyba lepiej opisac j ako przestawienie gospodarki swiatowej. kt6rej wladza be.przez na~ko_wc?w i ekspert6w technicznych. Vogel. j akie moga odnosic sie do spraw ludzkich. przesuniecia te nie przyczyniaja sie w wiekszym stopniu do zmiany zasadniczych n ier owno sc i 'pomi((dzy bardziej i mniej uprzywilejowanymi obszarami swiata. nasuwaja sie zastrzezenia wobec idei. Poglad ten w istocie nie jest nowy. 73 72 . wylaniajace sie "spoleczenstwo przemyslowe" mialo bye kierowane _wsp61nie. w wyniku kt6rego kraje kapitalistyczne utwor z a "centrum" administracyjne swiatowe go systemu ekonomicznego (kt6ry.ie zupelnie inny n iz spo lecz enstwa wsp6lczesne. Niekt6rzy autorzy sugeruja. dostarczajaca krajom Europy Zachodniej znaczacej ilosci towar6w. moze ulec glebokim przeobrazeniom). zegark6w i przyrzadow optycznych *.

Rye. Rycina 1 obr~zuje zmiany poziomu bezrobocia w kilku spoleczenstwach zachodmch. London 1985. Gorz zgadza SI(( z tWlerdz~mem. Nowoczesny przemysl wytwarza moce produkcyj75 74 . jaka w duzyrn stopniu opanowala gospodarke swiatowa. ze Marksowska wizj a rewolucyjnej transformacji kapitalizmu jest juz dzisiaj martwa. ze perspektywa stworzema przez kl as e ro b o tn icz a sprawiedliwego i h umani tarne go spo leczenstwa opiera si e na produkcj i dodatkowej.Koniec klasy robotniczej? Majac powyzsze na uwadze. ktora najbardziej mo gly sie poszczycic w latach szescdziesiatych. ktora jest moz liwa dzi eki kapitalizmowi przemyslowemu. W obliczu tych zjawisk czesto przyznaje sie. ze kraje uprzemyslowione juz nigdy nie wroca do gospodarki "pelnego zatrudnienia". Trzeba jednak zauwazyc. Krytyka marksizmu u Gorza rozni sie zatem bardzo istotnie od stanowiska reprezentowanego przez Dahrendorfa. To prawda. ze liczba niebieskich ko ln ierzykow" w stosunku do "blalych kOlnierzyk6w" c i a g l e maleje. j ego zdaniem. Najciekawsza wydaje sie prowokacyjna teoria wspolczesnego autora francuskiego Andre Gorza *. l.. Marks uwazal. Fuiewell to the Working Class. Gorz przyznaj e j ednak.. fizycznych. ktora. zaproponowano liczne mniej lub bardziej spekulatywne interpretacje ki er unkow rozwoju struktury klasowej kraj ow zachodnich. London 1982. musimy powaznie potraktowac poglad. jak dojrzewanie kapitalizmu P~zyczy'nia si e do ograniczenia roli klasy robotniczej. ze w wielu krajach intensywny wzrost liczby bezrobotnych w ostatmch latach jest skutkiem przewleklej recesji. doprowadzi nie tylko do wyeliminowania wielu dotychczasowych prac * Andre Gorz. a przynajmniej tak interpretuje go Gorz. Zamiast 0 balenia systemu kapitalistycznego przez proletariat obserwujemy. ze upowszechnianie sie technologii informacyjnej bedzie coraz bardziej zrn ieni ac charakter pracy wykonywanej przez wielu ludzi i przyczyniac sie do wzrostu bezrobocia. ze w spoleczenstwach zachodnich dokonuja sie istotne przemiany w strukturze kl asow ej i w samej naturze pracy. Bezroboeie w kilku krajaeh w lataeh ! 973-1983 (wyrazone w proeentaeh ezynnej sily roboezej) Zr6dlo: Social'Iremls. ale rowniez bardziej rutynowych zajec "bialych kolnierzykow" . Przewi duj ac utrzymywanie si e wysokiej stopy bezrobocia. Piszac raczej z pozycj i radykala niz konserwatysty. Zwraca jednak u w a g e na oddzialywanie technologii informacyjnej.

. koniecznosci i wlasciwosci"": Problemem nie jest zatem. N al ez.acy do "nieklasy" nie maj et powodu. aby w ogo le z likwidowac funkcj (( "robotnika". niz jest to niezbedne do zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. zmierzamy w kierunku "podwojnego spoleczenstwa". W jednym sektorze organizacja produkcji i administracji politycznej bedzi e nastawiona na maksymalizacj (( skutecznosci . Wiele dzisiejszych fabryk. jak przewidywal Marks. polaczonych procesami produkcyjnymi obejmujacymi kilka kontynentow (patrz s. Produktywna etyka pracy ustepuje miejsca nowej perspektywie zwiazanej z wykorzystaniem "czasu wolnego". Wprowadzenie praktyki scislej kontroli pracy przez zarzadzajacych stlumilo wszelkie wyobrazenia robotnikow 0 jej potencjale tworczym. Coraz czesciej probuja znalezc satysfakcje w tym.ac k l a s a i nie m aj ac organizacyjnej sp ojn o s c i. jak i socjalizmu w ujeciu Marksa. Jak mowi Gorz. w drugim jednostki beda wynajdywaly roznorodne sposoby spedzania czasu. Nie b e d.Teraz chodzi 0 to . ze bezrobocie jest zj awiskiem negatywnym. s. nie rna historycznej misji zmiany porzadku spolecznego.mieklasa nierobotnikow". dzieki ktorym mozna uzyskac znacznie wiecej dobr. samosci klasowej i dostatecznego bezpieczenstwa pracy. W produkcji dodatkowej widzimy z apowiedz wyzwolenia od pracy przymusowej. j aka moga dysponowac ro botnicy w miej scach produkcj i. tresci. powinnismy oczekiwac wyraznego skrocenia przecietnego wymiaru czasu pracy oraz upowszechniania form dzielenia sie zatrudnieniem. dazac do przyjemnosci i samorealizacji. nie maja okreslonej toz* Tamze. Znakiem przyszlosci stanie sie zatem roznorodnosc stylow zycia poza sfera pracy.ne. z e te same trendy. Wiekszosc pracodawcow i pracownikow zgodnie przyznaje. praca stanie sie celem samym w sobie. ze stopniowa ewolucj a kapitalizmu calkowicie prz. W wyniku przedstawionych w y z ej p ro c e s o w historycznych klase robotnicza zastapil "neoproletariat". jak: "zaliczki emerytalne" wyplacane w kazdym wieku 76 77 . j ednak po g lad ten zdaj e si e tr aci c aktualno sc. lecz o siagn ieci e wo lno sci po to. aby akce ptowac "produktywny" etos zarowno kapitalizmu. Gorz z auwaz a j ednak. ktor e podaj et w watpliwosc Marksowski punkt widzenia. dro ga do samorealizacji. ktora obiecuja wytworcy. jedyna wladza. jest wladza negatywna. neoproletariat nie jest wspolczesnym substytutem klasy robotniczej wedlug teorii Marksa. czyli . stwarzaja nowe mozliwosci realizacji pewnych bliskich mu wartosci.pisze Gorz . Gorz widzi jednak w tej pozornej slabosci zrodlo sily. Gorz przyznaje jednak. ktory nie bedzie uwazany jedynie za margines codziennych zajec. dawno juz przestalo pelnic funkcje glownych osrodkow formulowania polityki i wydawania decyzji. 161-163). zdaniem Gorza. Grupa ta sklada sie z licznych jednostek.jak mo wi Gorz . W dalszej perspektywie na skutek coraz szerszych wplywow technologii informacyjnej szeregi bezrobotnych beda sie powiekszac. Przewiduje sie tez wiele innych udogodnien. co nie rna nic wspolnego z praca i miejscem pracy. W odniesieniu do pracujacy ch. gdzie znaczna CZ((Se pracownikow nie tylko wybiera sobie godziny rozpoczynania i konczenia pracy. Tak jest juz w ni ekto rych krajach europejskich.ekr esl iIa te oczekiwania. 67.aby wyzwol ic sie od pracy przez odrzucenie jej natury. ktore Set stale bezrobotne lub zatrudnione na stanowiskach slabo zorganizowanych. zdobycie wladzy przez klase robotnicza. ale z pewnymi ograniczeniami rowuiez liczbe godzin pracy w miesiacu. czyli mozliwosc blokowania do pewnego stopnia polityki i inicjatyw kadry zarzadzajacej. W epoce zlozonych technologicznie i globalnych procesow produkcji. .

ktory jest przez niego traktowany pogardliwie.liw e we wspolczesnym przemysle. ze swiadornosc klasowa proletariatu w postaci rozszerzonej klasy robotniczej jest nie tylko zywa. ktora w okreslo nym okresie "zgromadzila" pewna liczbe godzin. Odwoluj e si e on do st~sunko_w panujetcych w Sz.a c a programowo p ar t ia pracy. istnieja warunki do rozwoju programow wykraczaj acy ch poza zwyczaj ne negocj acj e z. Rozwaza rozne wersje projektu. Poziom bezrobocia w Szwecji jest niski w p o rownan iu z wiekszoscia krajow zachodnich. ale i aktywna. co Gorz odrzuca jako n ierno z. Wedlug Himmelstranda wskazany przez niego kierunek rozwoju to nie tylko perspektywa. ~tory naj s.1aldemokratyczna b e d. lecz dostrzega on mozliwosc zapewnieni a r?botnikom pewn_ego poziomu kontroli nad procesami produkcji.zliwosc. Szwecja jest jednym z naJl. Wedlug Himmelstranda tutejszy "socjalizm" nie rna nic wspolnego z modelem wschodnioeuropejskim. czyli wiekszosci ludzi pracy. Warto poro~nae pogl~dy Gorza z opiniami gloszonymi przez inny ch autorow. jakoby jej h~zel?nose relatywnie m~lala i jakoby wspolczesni robotnicy zostali blel1~le ~l':lczem w te. w ktorych ucze stm cz a. maj ac dochod na glo. Hirnm e lstr anda *. w tym nizsza warstwe .Jrialych kolnierzykow" oraz osoby zatrudn~one w uslugach. np. a cz e s c przekazywana do narodowego 79 78 .w kraju. Pewna czesc zyskow przedsiebiorstwa rna bye co roku wyplacana pracownikom firmy. mo. Himmelstrand zwraca uwage na propozycj e wprowadzenia do przemyslu systemu fun duszow pra~owniczych. najbardziej egalitarnych i techmcz~l1e rozwinietych spoleczenstw swiata. zaprzecza rown iez. Mowi sie natomiast o "rozszerzonej klasie robotniczej". nich marksistow.ecji. oraz przedstawia interpretacje. p l atn e urlopy dlugoterminowe praktyko_wane dotad jedynie w niewielu miejscach pracy (przede wszystkim na umwersytetach) oraz system rownowaznych norm czasu pracy pol egajacy na tym. Himmelstrand opisuje zjawiska.:".l ze wszystkich wykorzystuj e dzisiaj technologic lllfo:macYJnet. nie tracac zarobkow.((mieszkanca wyzszy niz Stany Zjednoczone.chmczny aparat produkcji.zerze.e z w iqz kami zawodowymi i zrnierzajacych w kierunku dalej idacych form przeksztalcania spo leczenstwa. ktora kazdy uzna za sluszna do realizacji w przyszlosci. ktore Gorz uznal juz za me~ktualne. podo bnie j ak czyni to w iek s z o s c wspolczesnych zachod* UlfHimmelstrand i in. w zamysle autora marksistowska. Jego nadzieje na przyszlosc nie Setzwiazane z dalsza na~jonalizacj etprzemyslu ani z rozszerzaniem centralnego planowania gospodarczego. .i dokonania socjalistycznej przemiany przez ruch robotmczy. ze osoba. a prawdopodobnie rowuiez w innych spo leczenstwach rozwinietych przemyslowo.:". W ksiazce Himmelstranda nie rna slowa 0 coraz wi ek sz ej grupie neoproletariatu. Himmel strand nie tylko sprzeciwia sie ~ozegnaniu klasy robotniczej. ktor a tworz a bezrobotni i zatrudnieni w niepelnym wymiarze. Autor stara sie przedstawic rozne dowody wskazujace na to. Rozszerzona klasa robotnicza obejmuje opro cz . ale przede wszystkim zadanie na dzisiaj.mieb ieskich ko ln ierzykow" wszystkich wykon ujacych prace rutyno~e. Jest tez jedynym kr aj ~m. moze pozniej pracowac w ograniczonym wymiarze. Beyond Welfare Capitalism. ktore zostaly oficj alnie usankcj onowane przez socjaldemokratow. ze dzieki tym okolicznosciom mozliwy jest w Szwecji rozwoj przekraczajacy kapitalizm opiekunczy w kierunku socjalizmu.. ktory w zasadzie opiera sie na podziale zysku. Himmelstrand twierdzi. k to r y ch w sp o In y interes wymaga przeprowadzenia reform socjalistycznych. nawiasem mowiac .w zamia~ z~ przedluzenie okresu zatrudnienia do uzyskania pelnych uprawmen emerytalnych. W Szwecji.epleJ prosp~n~Hcych materialnie. London 1981. w ktoryrn prawie od pol wieku rzady sprawuje Partia S?c.

ze zaden z autorow nie rna racji. niz sklo nni Setprzyznac uiektorzy autorzy.miebieskich kolnierzykow" i stworzyc oglo- szona przez Himmelstranda "rozszerzonet klase robotnicza''. a sektory przemyslu majace trudnosci finansowe tno ga odzyskiwac rentownosc. w k t o r y c h dawniej wykorzystywano prace ludzka. z ktorych kazdy pisze 0 aktualnych procesach rozwoju w strukturze klasowej sp o Ie c. moz. Istniej et jednak ponadto zasadnicze rozbi ezno s c i w przewidywaniach konsekwencji wspolczesnych przemian zachodzacych w organizacji przemyslowej i w strukturze klasowej. dla Gorza natomiast g lownym punktem odniesienia jest Francj a. ale i przeciwny rozwoj wypadkow. jak Gorz. Rowni e prawdopodobne wydaja sie sytuacje. Mozna jednak o czekiwac. ze panorama spoleczna roznicuj e sie. Wielkiej Brytanii. Z drugiej jednak strony wzgledne ograniczanie pewnych galezi produkcji jest rekompensowane rozwojem przemyslu uslugowego zwiazanego np.i a lywac na c a lo sc pro ce sow gospodarczych. reagujac na zmiane popytu. ze Himmelstrand zajmuje sie przede wszystkim sytuacj a w Szwecji.nie obiecuje ich wykonawcom awansu do "klasy sredniej''. m. Teoria Gorza opiera sie na przekonaniu 0 malejacej roli klasy . Wydaje sie raczej. gastronomia i turystyka. tworzac rozmaite odmiany w strukturze klasowej roznych spoleczenstw. zwlaszcza s Iu z q c a automatyzacji p r o c e s o w . 68-73). Wydaje sie bowiem. moga pojawic sie nowe produkty i oferta nowych uslug . ze w kilku glownych spoleczenstwach Zachodu.e powo dowac ograniczenie zatrudnienia w sferach. ze upowszechnianie si e technologii informacyjnej predzej czy pozniej stworzy nowe miejsca pracy. ze proces ten przyczyni sie do stopniowej zmiany stosunkow wladzy pomiedzy pracodawcami a pracownikami i zostanie wlaczony w mechanizmy demokracji przemyslowej. a takze na zalozeniu zwiazku pomiedzy techno logi a inform acyjua a bezrobociem i przewidywaniu. Francji i Niemczech "starsze" ga. aby przy laczyc sie do . w kt o r y ch znaj duj e b e z. jak daleko si((gajetjej wplywy i j ak dlugo b ed a o ddz.miebieskich kolnierzykow". ze w wiekszosci krajow Zachodu poziom bez81 80 . ze technologia mikroelektroniczna. Oczekuje sie. Wazne w ty m wzgl edzi e Setnasze wczesniej sze rozwazan ia dotyczace klas (s. w ktorych coraz szersze zastosowanie mikrotechnologii tworzy nowe mozliwosci zatrudnienia. ze automatyzacja ogranicza mozliwosci zatrudnienia. Wszystko jest zatem niewatpliwie 0 wiele bardziej zlozone i nieprzewidywalne. zanik klasy robotniczej (wedlug Gorza) lub jej wzrost (zdaniem Himmelstranda) w systemie zatrudnienia spoleczenstw zachodnich. Kazda z powyzszych tez mozna zakwestionowac. To prawda. Jak mozliwe Settak ogromne roznice pogladow dwoch autorow. Set przekonani. Tansza produkcj a masowa dostepnych produktow moze spowodowac nowe zapotrzebowanie. Pracownicy tej kategorii nie wykazuj etj ednak rowni ez sklonnosci. jak gorni ctwo czy produkcja zelaza i stali kurcza sie. w Stanach Zjednoczonych. Wysoki poziom bezro bocia w dzisiej szych czasach postrzega sie przez pryzmat "kryzysu naftowego" z lat 1973-1974 i innych czynnikow prowadzacych do recesji.lezi e przemyslu.i regionalnego funduszu rozwoju. Jak juz wspomniano. j ak wiadomo. nawet gdy wnioski z jego analizy nie ograniczaj et si e wy laczni e do tego spo lecz enstwa. Ni e kt o r z y .posrednie zastosowanie. ze wysoki poziom bezrobocia b e d z ie u t r z y m y w a l s ie w nieskonczonosc. z hotelarstwem. niektore dziedziny produkcji przejmuja kraje Dalekiego Wschodu.z en s tw zachodnich? Mo z n a o c z y w is c ie o dpowiedziec. J edna z nich jest. Z pewnoscia mozliwe jest.in. Wydaje sie jasne. a takze w obrebie tego samego spoleczenstwa. Wiekszosc zajec w nowych dziedzinach gospodarki nie wymaga wysokich kwalifikacj i zawodowych i -jak zauwazylismy wczesniej . Trudno jednak wyrokowac.

Powyzsze uwagi o dnosza sie do empirycznych podstaw teorii Gorza i Himmelstranda. przytulkow. kt6re okresla sie wsp6lnym mianem . -----. Fakt ten jest w pewnej mierze konsekwencj ct wyj atkowo niefortunnego 83 . pracujac w aparacie administracji panstwowej badz w znacjonalizowanym przemysle. na ile scenariusz bliski przewidywanemu przez Marksa ponad sto lat temu rna j eszcze dzisiaj znaczenie j ako aktualny. mogacy zyskac poparcie. polityke cenowa i placowa itd. W latach szescdziesiatych. Na poziomie gospodarczym panstwo w spoleczenstwie kapitalistycznym zaczelo przejmowac nadz6r nad dz ia. Poniewaz zwiazane z tym problemy przekraczaj ct znacznie ramy om6wionych do tad zagadnien. w okresie rosnacego dobrobytu we wszystkich krajach zachodnich. Panstwo probuje tez coraz bardziej "interweniowac" w dzialalnosc gospodarcza poprzez oddzialywanie na podaz i popyt towar6w. powroce do nich w rozdziale podsumowujacym. Wobec powyzszego wydaje sie dziwne. 0 kt6rych dotychczas wspomnialem tylko mimochodem: zwiekszyla sie rola panstwa w zyciu spolecznym. i to nie tylko przez zwolennik6w Marksa. Powinnismy wystrzegac sie stosowania tego samego typu uogo lnien w uzasadnianiu czegos przecrwnego. prawie wszyscy uwazali. ze utrzymanie w nich niemal pelnego zatrudnienia jest pewne.4 ---------Nowoczesne panstwo W ostatnim stuleciu dokonaly si e istotne zmiany. Rozszerzenie dzialalnosci panstwa jest dostrzegalne w wielu dziedzinach. j ak z ak lad aj ct liczni 0 bserwatorzy. J ednak na pewno nie j est to zj awisko tak nieuchronne. program polityczny. udzial w planowaniu gospodarczym.robocia w najbl izszej przyszlosci pozostanie wysoki lub bedzie nawet wzrastal. Angazuje sie rowniez w wiele innych aspekt6w zycia spolecznego: uczestniczy w zakladaniu i organizowaniu wiezi en. szpitali oraz w finansowaniu tej kategorii swiadczen.xrpieka spoleczna''. Zaden z nich nie postawil jednak wprost pytania. W wi ekszo sci kraj6w kapitalistycznych ponad 40% os6b aktywnych zawodowo jest zatrudnianych bezposrednio przez panstwo . ze przynajmniej do niedawna panstwo bylo przez socjologie wyraznie ignorowane.lalno s ci a pro dukcyjna.

maukami politycznymi". ze najwazniejsze sily napedowe zmiany spolecznej koncentruja sie w produkcji. ktore zapewniaja ochrone umow gospodarczych i ogolnie dba 0 interesy spolecznosci. Cambridge 1985. Rozne komentarze Marksa dotyczace panstwa kapitalistycznego id a w dwo ch kierunkach.stow iecz. czyli w sferze "spoleczenstwa obywatelskiego".przypomnijmy znowu Durkheima . So cjo lo g ie marksistowska i niemarksistowska Iaczy wspo ln a przeszlosc krytyki klasycznej teorii ekonomii. a wystepujac przeciwko przedstawicielom innych klas spolecznych. Uswiadorniwszy sobie wyrazn ie szcz atkowy charakter uwag Marksa na temat panstwa. London 1973 (l wyd. Claus Offe. Miliband i Poulantzas p o dj e l i ze so b a bezposredni dialog na temat sposobow analizy panstwa. W innych kontekstach Marks zdaje sie sugerowac. W niektorych miejscach mowi sie 0 panstwie jako bezposrednim instrumencie panowania klasowego. W tym przypadku panstwo jest postrzegane jako zbior przyjaznych instytucji. 1968). ze bynajmniej nie jest ono narzedziem sluzacym do wyrownywania podzialow. Panstwo a klasy: nowe poglady W ciagu ostatnich kilkunastu lat nowoczesne panstwo stalo sie przedmiotem ozyw ionej dyskusji. Dla przedstawicieli glownego nurtu socjologii . Po zn iej sz. ze ekonomisci nie dostrzegaj etklasowego charakteru panstwa. Panstwo stwarza ramy prawne. kontrolowanym wprost przez klase kapitalistyczna. W zadnej z tych tradycji panstwo nie bylo jednak przedmiotem systematycznych badan. W jednym z fragmentow.adku spolecznego nastawionego na postepuj aca reforme spoleczna. j ak i nie84 m arksi sc i interesowali si e raczej domniemanymi efektami dzi alalnosci p anstwa niz samym panstwern. Marks twierdzil natomiast.yc h m ys l ic ie l i p o g la d ten nie zadowalal. poswiecaj ac wiekszosc energii krytyce wczesnej teorii ekonomicznej na j ej wlasnym terenie. w j akim my s l ic ie l e dz iew iet. na przyklad. Dwaj inni wybitni autorzy w tej dziedzinie to Poulantzas i Offe*. tzn.n i u zyw al i p oj e c ia "spoleczenstwo obywatelskie".podzialu w naukach spolecznych. popieraj ac interesy klasy panuj acej. Marks pozostawil wlasciwie tylko kilka fragmentarycznych tekstow na temat panstwa. rodzina i innymi instytucj ami poza panstwem. Rozszerzanie si e dzi alalnosci p anstwa jest koniecznym i korzystnym elementem rozwoju porz. Zarowno marksisci. marksisci probuja uzup e lni c j e bardziej sz czego lowyrni wnioskami. w sferze sto sunk ow produkcj i kapitalistycznej. ktora p anstwu przypisywala minimalne znaczenie. Pierwsi ekonomisci twierdzili.Jcomiterem wykonawczym burzuazji". czyli gospodarka. ze klasowy charakter panstwa polega w gruncie rzeczy na zapewmemu przez * Zobacz zwlaszcza Nicos Poulantzas. ze socjologia powinna zajmowac sie spoleczenstwem w znaczeniu. niz sadzi li wczesni ekoriomisci. Political Power and Social Classes. J ednym z pierwszych przej awow nowego zainteresowania panstwern byla ksiazka Milibanda. zwlaszcza wsro d auto row marksistowskich. panstwo zostalo nazwane . W pewnym stopniu unikanie badan nad panstwem rna jednak glebsze korzenie intelektualne siegajace wieku XIX. Disorganised Capitalism. 85 . lecz z natury przyczynia sie do ich utrzymywania.n a.panstwo rna bardziej pozytywna i wazniejsza role do odegrania. bezposredn io zaangazowanych w likwidowanie podzialow i nierownosci klasowych. Analize panstwa pozostawiono w kompetencjach dyscypliny zwanej "politologiet" lub . Uwazal. Uwaz an o mianowicie. co ponizej krotko omowie.

wzgledna autonomie w stosunku do klasy kapitalistycznej. ze klasa panujaca jest jednolita formacja spoleczna. panstwo dysponuje w pewnym stopniu niezalezna wladza. Panstwo moze zainicjowac polityke przeciwna krotkotrwalym interesom pewnych ugrupowan kapitalistycznych w celu obrony dlugotrwalego interesu utrwalenia systemu j ako c a. Innymi s lo wy . ktora cechuj et podzialy wewn etrzne. ktore sformulowalem na w st ep ie tej k s iqz k i. kontaktow towarzyskich itp.losci. Ludzie nie Settraktowani jako podmioty obdarzone wiedza. choc czesto czyni to w sposob niezrecznie zawily i podatny na krytyke. Ogolne stanowisko Poulantzasa cho c niemarksistowskie.mosnikami spo sobow produkcji". W konsekwencji jest to stanowisko latwe do podwazenia.biurokracje panstwowa ogolnej ciaglosci kapitalistycznej produkcji. ktore w dalszym ciagu pozostaje klasowe. Inaczej mowiac. ze u steru rzadow znajduje sie jednolita klasa posiadajaca. Cho c dyskusj (( Poulantzasa z Milibandem trudno n azwac szczegolnie pouczaj aca czy OWOCnet j ej uczestnicy zbyt czesto rozrnijaja sie w tym. Pierwszy zaklada. nazywa wprost aktorow spolecznych . to typ rozumowania czesto atakowany przez tzw. bardzo zbliza sie do pewnych elementow tego modelu socjologii. ktorych moz liwos ci oddzialywania na po l ityk e rz adowa Set dose ogramczone. Jest to na pewno subtelniejsze ujecie analizy panstwa niz to. ze nawet rozlamy w wyzszych sferach nie swi ad cz a j eszcze 0 slabnieciu dominacji klasy kapitalistycznej. . ktorzy chca przeprowadzi c po laczeuie firm w okreslonym sektorze gospodarki. stosunkow rodzinnych. Poulantzas natomiast przypisuje panstwu tzw. W interpretacji pluralistycznej. plural istow. Poulantzas rozwija t(( mysl w swoich rozwazan iach na temat panstwa. Poulantzas twierdzi tymczasem. przy czym wladza ta jest wykorzys t y wan ado pod t r z y m y wan i a 0 g 0 1nyc h ram instytucjonalnych dzialalnosci kapitalistycznej. Rozlamy Setzjawiskiem normalnym. ktora w dowolny sposob manipuluje panstwem. ze Miliband za bardzo stara sie wykazac jednosc elit w spoleczenstwie kapitalistycznym na zasadzie podobnego wyksztalcenia. w spoleczenstwach zachodnich nie rna j ednolitej . Istniej etnatomiast rozne elity. Decyduj ac e znaczenie rna natomiast trwanie instytucjonalnego mechanizmu produkcji kapitalistycznej. lecz tylko w okreslonych granicach.adzaca. Przesadnie dostosowuje tez teorie spoleczenstwa przemyslowego i pluralizm polityczny do wlasnych kategorii. ktora dokladnie zgadza sie z po g ladami Dahrendorfa i innych rzecznikow teorii spoleczenstwa przemyslowego. dzialanie czlowieka tlumaczy jako rezultat uwarunkowan spolecznych. Sadzi mianowicie.Jnstrumentalna'' interpretacj (( Marksa.Jclasy rzadzacej''. Druga po chodzaca od Marksa koncepcj a zwraca uwage na moz liwosc wyr aznych po dz ialow i tare w kregach rz adz acych spoleczenstwa.bardzo dobrze wyjasnia ona jednak pewne podstawowe zagadnienia. Do tej kategorii Poulantzas zalicza ksiazke Milibanda i na tej podstawie formuluje wobec niej krytyczne uwagi. ktore wykorzystuj e pierwsza. ich "podwojne uwik- 86 87 . pozostaj etcy pod silnym wp lyw ern "marksizmu strukturalistycznego" wspo lczesnego francuskiego filozofa. J ednym z przyk ladow jest wprowadzanie przez rzad prawodawstwa skierowanego przeciwko trustom wbrew sprzeciwom kierujacych przed- sieb iorstwami. ktory byl przedmiotem moich krytycznych uwag. co mowia . Louisa Althusse-ra. W pierwszej z powyzszych interpretacji Marksa panstwo wydaje sie manipulowane przez k lase rz. probujac udowodnic. Choc moze nie jest to od razu oczywiste. pomiedzy tymi dwoma pogladami zachodzi fundamentalna roznica. Schemat Poulantzasa.

j ak i przez wplywy partii pracy lub partii socjalistycznych na sprawowanie wladzy panstwowej.edsi ebiorstwami handlowymi i przemyslowymi dose czesto biora bezposredni udzial w rzadzeniu. The capitalist state: a reply to Nicos Poulantzas. Na ogol jednak zarzadzanie przemyslem i administracja panstwowa Set od siebie instytucjonalnie oddzielone. czyli panstwami agramymi czy imperiami. jakie istnialy w historii. dlaczego zro dlem sprzecznosci pomiedzy p anstwern a kl asa kap ital istyczua Set bardzo cze sto konflikty wewnatrz-klasowe: polityka panstwowa moze popierac jeden sektor kapitalu kosztem innego. * Ralph Miliband. Zacytujmy czesto przytaczana wypowiedz Karola Kautsky'ego.Klasa rzadzaca nie rzadzi". na czym opiera sie wzgledna autonomia panstwa. ktor a jest dome net klasy kapitalistow. W jaki sposob panstwo osiaga "wzgl((dnet autonornie".a l ez. ze Poulantzas ulega swoistej tendencji "strukturalnego superdeterminizmu" bez wzgledu na to. 0 ktorej mowi Poulantzas i na czym ona polega? Wypowiedzi Poulantzasa Setw tej materii zawile i niejasne. Chcialbym j ednak zwrocic uwage na j eszcze j eden element 0 bardzo istotnym znaczeniu dla autonomii panstwa. Obie wersje tego. na ile i wobec czego jest wzgledna. choc wyrazamy je za pomoca innych sformulowan niz te. Zyski p a n s t w a z a l e z a w kapitalizmie od pomy s lno sci przedsiewziec gospodarczych. Najlepszym sposobem wyjasnienia specyficznych cech panstwa kapitalistycznego jest dokonanie porownania z innymi typami panstwa. Zadnego z tych zjawisk nie mozna j ednak lub nie n al ezy interpretowac mechanicznie. jednak tylko pod warunkiem odrzucenia deterministycznego stanowiska Poulantzasa. Setw pewnym sensie zgodne z powyzsza fo rrnu la. Autonomia dzialania czesci administracji panstwowej jest zatem mocno ograniczona wskutek uz. nr 59. Najbardziej Setich swiadomi urzednicy panstwowi i dlatego ciagle angazuja sie w proby "zarzetdzania" gospodarka. czy potwierdza on swoja slusznosc w dalszej czesci wywodu *. dzisiaj trudno byloby tak 0 nich powiedziec. Do tej pory jestesmy na ogol zgodni z pogladami Poulantzasa. Mysle. choc nie sprawuje nad nia b ezpo sr edni ej kontroli. panstwo i klasa panujaca stanowili jedno.lanie'' w spoleczenstwo jest nie uswiadomione. co Marks mowil 0 panstwie. Miliband trafnie zauwaza. opisane w poprzednim 88 89 . Jesli w pierwszych latach kapitalizmu przemyslowego dzialania te nie m ia ly wiekszego znaczenia. Przedstawiciele klasy panuj acej kieruj etcy prz. Panstwo nie mogloby przetrwac bez powodzenia w dzialalnosci przemyslowej. 1970. Jest to sila zorganizowanej klasy robotniczej wyrazona zarowno przez sile zwiazkow zawodowych. ktorymi on sie poslugiwal. a zarazem podstawowa przyczyn e ograniczonego lub "wzgl((dnego" charakteru owej autonomii. Panstwo probuje jednak radzic sobie z wplywami zorganizowanego swiata pracy. "New Left Review". dotyczy on bezposrednio istoty panstwa. Konflikty i przeobrazenia. W spo leczenstwach kapitalistycznych jest inaczej. wczesnego marksisty z przelomu wiekow: . ze mozna to w y j a s n i c . Ten watek chcialbym nieco rozwinac.n ien ia od gospodarki kapitalistycznej stanowiacej instytucjonalny wyznacznik autonomii p anstwa. Nie tylko marksisci uswiadamiaja sobie zaburzenia i kryzysy nekajace gospodarke kapitalistyczna. Poulantzas wyj asnia. poni ewaz tak sarno jak argumenty teoretyczne. przytoczone w rozdziale wstepnym. Rosnaca ingerencja panstwa w zycie gospodarcze jest jednym ze sposobow oddzialywania administracji na zasady funkcjonowania dzialalnosci gospodarczej. Nie wiadomo dokladnie. W tych ostatnich reprezentanci klasy rzadzacej na o go l tworzyli zarazem administracje panstwowa. m o zn a j ednak ro wn iez wyci agu ac z niej wnioski wyjasniajace ide(( wzglednej autonomii.

in. 90 91 . ktor e mo zn a kup ic lub sprz edac.menedzerowie i klasa kapitalistyczna . pro buj et zachowac relacj e "urynkowione". co nazywa utowarowieniem (commodificatiori) i odtowarowieniem (decommodificatiori) stosunkow spolecznych. Dzieje sie tak dlatego. co na temat znaczenia praw obywatelskich i natury "panstwa dobrobytu" powiedziano w rozdziale poprzednim. nie spowodowaly po prostu .ci p an st wo znaj duj e s ie pod naciskiem dw o ch w ewn et rz m e sprzecznych. musza bye oplacane z dochodow osiaganych posrednio. W rzeczywistos. Moim zdaniem natomiast Setto zj awiska raczej uwiklane na stale w konflikt klasowy niz go Iikwidujace. ze skutkiem tych uwarunkowan j est stale napiecie pomiedzy tym. ktoryrni nie mo ze bezposrednio kierowac. cho c nie wywo la. ze obok uslug pozetdan~c~ zarowno przez klase panujaca. W klimacie politycznym dzisiej szego konserwatyzmu mozna dostrzec to wyrazniej niz j eszcze kilkanascie lat temu. Argumentacj a przedstawiona przez Offe' a jest w zasadzie zgodna z tym.wcielenia'' klasy robotniczej do nie zmienionych instytucj i gospodarczych i politycznych. w i dz a w nich oni efektywne rozwi azanie konfliktu klasowego w j akimkolwiek znaczeniu zblizonego do analizowanego przez Marksa. poni ewaz n iektore rzady konserwatywne z dawno nie notowana stanowczoscia po dejmuja obecnie proby ponownego urynkowienia obszarow swiadczen spolecznych. zorganizowanie ich wedlug innych kryteriow niz ekonomiczne. Nowoczesne panstwo ang azuj e sie w liczne dzialania.sklonni Setopierac sie dazeniom panstwa do zapewnienia do cho dow um oz l iwi aj acych swiadcz eni e us lug publicznych. a nawet do ko nywac ich powtorrie. z ktorych korzystaj et przede wszystkim n iz sz e warstwy spoleczne (np.rozdziale. "Odtowarowienie" oznacza usuniecie z rynku sto sunkow spolecznych. swiadczenia socj alne). tworzeme 1 utrzymywanie sprawnej sieci dreg). czyli od procesow. ktory wchodzi na rynek. stad stosunek "utowarowiony" oznacza stosunek. z kolei. Offe twierdzi. Wedlug Offe' a pojmowanie p an stw a w kategoriach ktorejkolwiek z wymienionych wyzej interpretacji Marksa nie jest wlasciwe. ale rowniez w wiele innych uslug wykonywanych dla wspolnoty jako calosci. w przypadku polityki pozyczek panstwowych na oplacenie kosztow nauki lub dzialan sprzyjajacych rozwojowi sektora lecznictwa prywatnego. m. Przykladem m o z e bye wspomaganie ~ozliwosci zdobywania wyksztalcenia lub bezplatna opieka szpitalna dla kazdego. "panstwo dobrobytu" zas jest tworem d o s y c kruchym.go utowarowienia. Uslugi. Partie konserwatywne.in. choc druga z nich jest sluszniej sza. ktoremu mozna nadac eerie. poprzez podatki.ly przewidywanych przez Marksa rewolucyjnych przewrotow. popierane przede wszystkim przez klase wyzsza i srednia. Teoretycy spoleczenstwa przemyslowego sklonni Settraktowac j e j ako trwale o s iagn ie c ia . zdobyte prawa obywatelskie zmienily rownowag e wladzy w p anstwi e. Partie pracy i partie socjalistycznie daza do tworzenia lub prowadzenia polityki upowszechniajacej stosunki nieutowarowione". ktore panstwo rna za zadanie organizowac. jego dochody Setw zasadzie uzaleznione od majatku wytwarzanego przez kapital nalezacy do wlascicieli prywatnych lub korporacji. antagonistycznych wplywow. s lu z ac e utrzymywaniu stabilnego liberalnodemokratycznego ustroju przemyslowego. Towar (commodity) to produkt lub usluga. w op ieke spo le czna. jest wiele takich. Wystepuje to m. jak i przez innych (np. W tym miejscu mozna posluzyc sie pismami Offe'a jako dogodna kor ekta. lakkolwiek jednak staraloby sie "zarzetdzae" wzrostem gospodarczym. Tymczasem zarzadzajacy zyciem gospodarczym .

w dwo ch kontekstach ich dyskusje wydaja sie jednak ograniczone. 93 92 . Przed Weberem pojecia . ktor e rzadko lub wcale nie wyst((puj et w formie calkowicie rozwinietej w jakiejkolwiek prawdziwej organizacji *. zatrudnienie ur z e d n iko w za wynagrodzeniem w wymiarze pelnoetatowym.adz ic gospo darka kapitalistyczna. Typ idealny to . W panstwie zostaj et uj ((te w formalny system skodyfikowanych przep isow prawnych. przyjmujac bezosobowe zasady. t.pojecie. j ednak j ej poj ((cie zostalo znacznie rozszerzone i odnosi sie do kazdej formy duzej organizacji. Organizacj a biurokratyczna charakteryzuj e si e specyficznymi cechami. Jest jednak w teorii spolecznej pewna wazn a po stac. Eamomy und Society. Mowa 0 Maxie Weberze. w innych organizacjach s tr e s z c z aj a s i e w sformalizowanych regulach postepowania w roznych kwestiach. ktoremu przypisywal podstawowe znaczenie w swoim podej sciu do nauk spolecznych.jednostronne przejaskrawienie" pewnych aspektow rzeczywisto sci. Zwiazek pomiedzy tymi dwoma czynnikami ustanawiaja normy nazwane przez Webera "racjonalnolegalnymi".Iiiurokracja'' uzywano ogolnie w znaczeniu "biurokracji p anstwowej". Normy racjonalno-legalne mo ga rz. z ktorych czerpie marksizm. czyli w odniesieniu do funkcjonariuszy panstwowych. Wedlug Webera rozwoj biurokracji jest scisle zwiazany z rozwojem kapitalizmu. Weberowski opis biurokracjijako typu idealnego zawiera zatem caly zestaw cech. Jedna z wyrozniajacych cech kapitalistycznej dzialalnosci gospodarczej jest wedlug Webera j ej zrutynizowany charakter: produkcj a z a lezy od rachunku zyskow i wyd atkow w postaci przeliczania nakladow surowcow i si ly roboczej w stosunku do poziomu uzyskanych dobr. Pierwszy z nich dotyczy uwzgl edni en ia szerszego kontekstu w rozwoju kapitalistycznych przedsiebiorstw. do ktorego mozna przyrownywac rzeczywistosc. Weber znacznie silniej niz Marks akcentuje wczesny rozwoj biurokratycznego aparatu panstwowego jako warunek szerzenia sie kapitalizmu. wedlug slynnej charakterystyki Webera z jego g Io wn e go dziela Wirtschaft und Gesellschaft (Gospodarka i spoleczenstwo). ktorym nalezy poswiecic szczegolna uwage. bylo to konkretne narzedzie rachunku ekonomicznego ni ezb edne go do zrutynizowania dzialalnosci gospodarczej. ich formalne kwalifikacje bedace warunkiem zatrudnienia. ktore okreslaja procedury i umozliwiaja dokladny rachunek ekonomiczny. Taka zrutynizowana forme mozna osiagnac jedynie. Jednym jest zwiazek panstwa z biurokracja lub o go lniej z w ladza administracyjna. W pracach Webera w dalszym ciagu biurokracj (( wiaze sie przede wszystkim z panstwem. lecz wedlug Webera maja znacznie szersze zastosowanie w administracji wszelkich organizacji biurokratycznych. drugim natomiast zw iazek panstwa z narodem oraz panstwa narodowego z sita mi litarna i p rzem o c a. Weber uwaza za nieprzypadkowe. 2. W rozwazan iach Webera 0 zwiazkach pomiedzy kapitalizmem a biurokracja wy stepuja dwa elementy. ktorej po g lady ul atw iaja zrozumienie tych kwestii. Berkeley 1978. Cechy te obejmuja hierarchie wladzy w postaci piramidy zaleznosci o b o w i a z k o w s Iu z b ow y c h . Jest to. "typ idealny" . Trudno rown iez sk o rz y st ac w tym przypadku z interpretacji podsuwanych przez teorie panstwa przemyslowego. Stworzenie systemu prawnego * Max Weber.Pans two a biurokracj a Cho c autorzy marksistowscy pomogli bardzo wydatnie w przeprowadzeniu analizy nowoczesnego panstwa w wymienionych wyzej aspektach. ze poczatki gospodarki kapitalistycznej w Europie zbiegly sie z wynalazkiem podwojnej ksiegowosci. 956-994. s. poniewaz Set one zbyt silnie zakorzenione w tych samych tradycjach myslenia.

Pozbawienie ro botnikow kontroli nad sro dkami produkcji nie ogranicza sie do firmy kapitalistycznej. gdzie dyskryminowane grupy ludnosci. Robotnicy-przemyslowi w zakladach kapitalistycznych nie posiadaja na wlasnosc srodkow produkcji i nie maj <t nad nimi formalnej 94 kontroli. Weber byl jednym z two rcow teorii tzw. ze biurokracja i demokracja pozostaja wobec siebie w stosunku paradoksalnym. Wedlug Webera utrata kontroli nad procesami pracy i redukcja pracy do rutynowych operacji. z e spo leczenstwo socj alistyczne moze stworzy6 ustroj bardziej demokratyczny. W dzisiejszych duzych spo leczenstwach. elitaryzmu demokratycznego. w ktorej udzial zwyklych obywateli jest znacznie ograniczony. stanowilo konieczny czynnik rozwoju produkcji kapitalistycznej na wieksza skale.xiemokracj i uczestniczacej". z rozwojem biurokracji. w kazdym razie w stosunku do zagadnien omawianych w tym rozdziale. Weber podkresla.e bye jednak mowy 0 przywroceniu form . Nie jest to jednak cecha specyficzna przemyslu: to sarno dziej e s i (( na n iz sz y c h p o ziomach wsz e lki ch org anizacji biurokratycznych. taki model demokracji jest nie do zrealizowania. w ktorych wiekszosc pracownikow jest tylko "trybami w maszynie" to cecha biurokratyzacji w ogole. 95 . a zludna swoboda "wolnej pracy najemnej" miala ustapic miej sea prawdziwym swobodom zdemokratyzowanego przemyslu. W spolczesna epoka jest era "polityki machiny partyjnej". nalezace do "obywateli". Robotnicy mieli odzyska6 kontrole nad srodkami produkcji. Z samej natury biurokracj a po budza centralizacj (( wladzy w rekach mniej szosci. ze w spo leczenstwi e kapitalistycznym pozbawienie ludno sci kontroli nad srodkami produkcji jest powodem zarowno dominacji klasy wyzyskuj acej. Przyczynia sie bowiem do dalszego rozszerzania sie biurokracji: centralne kierowanie zyc iern gospodarczym ujmowane w pro gramach socjalistow pociaga za soba wieksza biurokra* Patrz David Beetham. gdzie prawa obywatelskie obejmuja niemal wszystkich. niz jest to mozl iwe dla liberalnej demokracji kapitalistycznej. Oczywi sc ie to wszystko m ia lo si e zmieni6 z nadej sciem socj alizmu poprzez zlikwidowanie wlasnosci prywatnej i klas. Max Weber and the Theory of Modem Politics. Analiza Webera jest dla tej koncepcji ogromnym zagrozeniem. nie moz. powstalego jako odrebny typ spoleczenstwa. Cambridge 1985. a takze dotyczy udzialu we wladzy panstwowej. jak wielkie szpitale czy uniwersytety. Bardziej znaczacy w rozwazaniach Webera. ze idealy demokracji narodzily sie w niewielkich spoleczenstwach. W tej kwestii Weber rzuca wyzwanie marksistom. w ktorej ludzie maj <t wieksza kontrole nad swoim losem *. ktora znajduje sie na czele organizacji.i gwarantowanego systemu pieniezn ego . j ak i ograniczonego charakteru demokracji b urzuaz yjnej. wydaje sie jednak watek skutkow zwiazkow kapitalizmu. Do zorganizowania masowych wyb o row konieczny jest utrwalony system "racjonalno-legalny" polaczony z procedurami biurokratycznymi zapewniaj acymi wlasciwy przebieg dzi alan ko ordynujacy ch i administracyjnych. Marks twierdzil natomiast. Weber twierdzi. Co wiecej. p o dw az aj a c t e z e . dlatego nie skonczy sie z zanikiem kapitalizmu. masowe partie polityczne rowniez wykazuja tendencje do silnego zbiurokratyzowania. mogly jednoczyc sie fizycznie w celu wywierania nacisku politycznego. Zdaniem Webera socj alizm j eszcze pogarsza sytuacj ((. niezaleznie od deklaracji o twarto sci i demokratycznych zasad dzialania. Wspolczesna demokracja umozliwia jednostkom poprzez wybory pewien wplyw na elity rzadzace. Nowoczesny system demokratyczny zaklada wysoki poziom biurokratyzacji administracji panstwowej. zarz adzanego przez panstwo .

ktora nazywa "zelaznym prawem oligarchii". Niekt6re grupy robotnik6w zyskaly jednak dzi eki temu znacznie wieksza wladze. pracownicy s luz b publicznych lub zatrudnieni przy produkcji i dystrybucji energii. niemieckie 1911).in. New York 1974. doszli do wniosku. nadaje pogladom Webera ogolna formule. Dzisiej sza gospodarka jest 0 wiele bardziej scentralizowana niz piecdziesiat lat temu. gdzie kontrola proces6w pracy z koriiecznosci znajduje sie calkowicie poza ich zasiegiem.en stwac h kapitalistycznych.dz e . zachowuje charakter konkurencyjny na tyle. m6wimy oligarchia". ze w wyniku reformy lub r ewo lucj i p anstwo kapitalistyczne bedzi e moglo sprostac wysokim wymaganiom sprawiedliwosci i wolnosci. prawem. ani nasilajaca sie biurokratyzacja (akcentowana z kolei przez Webera) nie musi konieczne powo dow ac konsekwencji zakladanych przez obu autor6w.tyzacj (( p an stw a . Political Parties. jak wazne znaczenie socjologiczne rna zalozenie. bledne wydaj e sie za. Robert Michels*. bardzo blisko zwiaz ane z tym. choc kapitalizm zmierza w kierunku monopolu lub oligopolu. n iz 0 bserwuj e s ie to w sp o lecz. London 1968 (wyd. Uwagi krytyczne Po g l ady Webera n a lez y p otr aktowac bardzo po wazn ie j ak~ przekresleuie o czekiwan. W rzeczywisto sci j ednak przy scislej koordynacji pracy robotnicy zyskuj et pod pewnymi wzg led am i wi ek sz. Lahor and Monopoty Capital. ani nawet wyrazonym w niezrecznej formie. zupelnie wykluczona w sytuacji centralnej kontroli produkcji. Jeszcze raz okazuje sie. aby zapewnic konsumentom pewna wolnosc wyboru. Demokracj (( i kapitalizm Weber ocenia og6lnie negatywnie. 96 97 .a w la. Zelazne prawo oligarchii nie jest jednak ani zelaznym * Robert Michels. Uczen Webera. Niekt6rzy teoretycy. Nietrudno to zreszta wykazac. co powie. co jest efektem polaczenia wspomnianych wyzej czynnik6w. Z kilku waznych powod6w interpretacja nadciagajacego zagrozenia rzadami biurokracji nie moze bye jednak przyjeta bez zastrzezen. ze po step biurokracji powoduje jednokierunkowe odsuwanie od wladzy nizszych poziom6w organizacji. n iz mieli przedtem. Po pierwsze. ze wszyscy aktorzy spoleczni dzialaja swiadomie i nie Set tylko biernymi odbiorcami czynnik6w bez reszty * Por. Jak twierdzi Michels "m6wietc organizacja. Wprawdzie "elitaryzm demokratyczny" jest tylko ograniczona forma partycypacji politycznej. Set to m.lozeuie Webera. nawet 0 nastawieniu marksistowskim*. czyli do wniosku r6wnie pesymistycznego jak Weber i Michels. Uwaza jednak. Ani rosnaca skala spoleczenstw lub organizacji w ich obrebie (na kt6re zwraca szczegolna uwage Michels).dzi el ismy wczesni ej 0 klasach i panstwie. lecz slusznym uog6lnieniem. Rozwazmy dwa przyklady. Zintegrowane linie produkcyjne Setbowiem szczeg6lnie narazone na straty w wyniku skoordynowanej akcji niewielkich grup robotnik6w. ze w demokracji liberalnej pozostaje przynajmniej pewna otwarta przestrzen nie pochlouieta przez biurokracje. poniewaz pracuja w szczeg6lnie strategicznych sektorach gospodarki. zwlaszcza Harry Braverman. ze takie miejsca pracy uniemozliwiaja robotnikom kontrole nad praca. w kontekscie systemu wielopartyjnego okazuje sie jednak lepszy niz nic. gdyz w wielkich or ganizacj ach wl adz a nieuchronnie skupia sie w rekach niewielu. Rowniez Setto robotnicy zatrudnieni przy wysoce zintegrowanych liniach produkcyjnych. Co wiecej. czyli wzrostu megakorporacji oraz zwiekszajacej sie ingerencji panstwa w zycie gospodarcze.

Z analizy Marksa wynika. ze wladza. choc niekoniecznie uniwersalnie zwiazane z biurokracja lub tosnaca skala organizacji spolecznej. a zatem i w panstwie .xiemokracji uczestniczacej'' we wsp6lczesnych sp o leczenstwach nie jest bynajmniej tak jednoznacznie wykluczona. W czasach przednowozytnych mozna wyrozn ic kilka bardzo waznych typow ruchu spolecznego. kt6re poj awily sie j ako reakcj a na istniej acy porzadek. od "gospodarki". gdzie k az dy jest obywatelem.k u spolecznego. mozliwosc osiagniecia form . Ruchy te mialy * Norman Cohn. role "ruch6w chiliastycznych" w sredniowieczu *. splata sie z oddzialywaniem ruch6w spolecznych. ze pogletdy Webera czy Michelsa nie maja zadnej wartosci. blokowanie okreslonych dz ialan lub inny rodzaj sabotazu). Chodzi j ednak 0 to. Nie oznacza to jednak bynajmn iej. Panstwa. tak i socjologia ruch6w spo lecznych wiele zawdzi ecz a pionierskim pracom Maxa Webera. w kt6rej bynajmniej nie zawsze przegrywaja jednostki zajmujace nizsza pozycje. rewolucje Historia nowoczesnych panstw. uzasadnione jest oczekiwanie. Trudno jednak zaprzeczyc. Moim zdaniem koricentrujac s ie na problemach panowania biurokracji. ruchy spo leczne. Dzisiejsze spoleczenstwa socjalistyczne w Europie W schodniej (z pewnymi wyjatkami. czesto wywoluja og6lny przewr6t lub znosza utrwalone sposoby zachowania. Inaczej mowiac. Weber zwraca uwage na przeciwienstwa p omi e d z y s t a ly m i. Ani . Ruchy spoleczne mozna okreslic jako formy wsp6lnego dzialania w dazeniu do zasadniczych przeo br azen niekt6rych aspekt6w istniej ac e g o p o r z ad. Szczeg6lne znaczenie tego faktu w omawianym ko nteksci e polega na tym. re gul arnym i w z 0 r c ami organizacj i biurokratycznej a bardziej bezksztaltnym i ulotnym charakterem ruch6w masowych. Cohn omawia np. jak jugoslowianski eksperyment samorzadow robotniczych czy dzialalnosc Solidarnosci w Polsce) trudno uznac za dobry przyklad w tym wzgledzie. wskazuj etbowiem rzeczywiste idose powszechne tendencje. 98 99 .miebieskie kolnierzyki''. zacho dza mniej lub bardziej stale procesy "przetargowe". ze Marks i wielu jego kontynuator6w nazbyt entuzjastycznie wypowiadalo sie o mozliwosciach skutecznej instytucjonalizacji form demokracji ucz e s tn icz ac ej w przewidywanym ustroju socjalistycznym. jaka robotnicy moga sprawowac w sferze przemyslu. Jak ju z wspomnialem. Wladza jest zazwyczaj przedmiotem aktywnej walki. London 1962. jest negatywna: opiera sie na kolektywnej odmowie pracy lub innych sposo bach j ej zakl6cania (oddzialywanie na p lynno sc linii produkcyjnej. prawo wyborcze sta Io si e waz nyrn srodki em prowadzacym do zmiany w tych spoleczenstwach. Weber nie dostrzega istoty Marksowskiej krytyki p anstwa kapitalistycznego. kt6re zasilajac gwaltowne nurty przemian.warunkuj acych ich losy. Podobnie jak badania nad panstwem i biurokracja. ze ich wladza bedzie s ie zwiekszac poprzez rozszerzenie praw obywatelskich na sfere przemyslowa. jak zakladal to Weber. Ruchy spoleczne definiuje jako dynamiczne wplywy. The Pursuit ofthe Millenium. ze dotyczy to zwlasz- cza zakladow przemyslowych. Jez e li podwladni czesto m aj a juz moz liwo sc wywierania znaczacego nacisku za pomoca srodkow negatywnych. Wyrozn iaj aca cecha rozwini etych spoleczenstw kapitalistycznych pozostaje oddzielenie "polityki". z e w organizacj ach biurokratycznych. przynajmniej od XVIII wieku. ani nizsze warstwy "bialych kolnierzykow" nie maj et formalnych praw uczestniczenia w ksztaltowanej odg6rnie polityce gospodarczej.

10 skutk6w .xlwoch wielkich rewolucji", wiekszosc kraj6w w ciagu
gl6wnie cele religijne, byly inspirowane ambicj et utworzenia Kr6lestwa Bozego na Ziemi. Inne formy przednowozytnych ruch6w spolecznych byly w swoich dazeniach znacznie bardziej swieckie. W Europie konca sredniowiecza wybuchaly liczne powstania chlopskie, zwykle powodowane brakiem zywnosci lub wysokimi podatkami. Istnieje wyrazna roznica pomiedzy ruchami religijnymi i swieckimi w spo leczenstwach tradycyjnych a ruchami spo lecznymi, kt6re mialy dramatyczny wplyw na rozw6j nowoczesnych panstw w dw6ch ostatnich stuleciach. Odmiennosc t(( ilustruje dokonywane przez niekt6rych autor6w rozroznienie pomiedzy ruchami 0 charakterze buntu z jednej strony a ruchami 0 charakterze rewolucji spolecznej z drugiej. Powstania chlopskie uwaza sie za bunty w tym sensie, ze nawet gdy zrn ierzaja do pozbawienia wladzy grupy moznych lub monarchy, nie przewiduja glebszych proces6w reformy instytucj onalnej. N awet wiara w nadej scie "roku tysiecznego ", podsycana cytatami z Biblii, rna niewiele wsp6lnego z dostrzeganiem potrzeby lub mozl iwo sci reformy panuj ac ego systemu wladzy. Ruchy rewolucyjne natomiast m aja na celu radykalna swiecka transformacje spoleczna i generalnie zwiazane Set z epoka wspolczesna, Ruchy te powstaly dopiero, gdy narodzila sie idea powszechnych praw obywatelskich, po laczo na z h aslami rownosci i demokracji. Pojecia te si((gajet korzeniami starozytnosci, natomiast ksztalt bardziej wspolczesny przybraly juz w XVII wieku. J ednak dopiero od korica XVIII wieku zostaly systematycznie przejete przez ruchy zmierzajace do radykalnej innowacji spolecznej i politycznej. W pierwszym rozdziale wspomnialem 0 g lebokim wp lywie rewolucji amerykanskiej oraz francuskiej na procesy zmiany w XIX i XX stuleciu. Na tym polega podstawowy sens twierdzenia, ze w dzisiej szym s w i e c ie wszyscy z yj emy w "spolecznosciach rewolucyjnych". Zadne ze spoleczenstw nie unikne100 ostatnich dwustu lat przezywala przynajmniej jedna glowna faze rewolucji politycznej. Poczawszy od przelornu XIX i XX stulecia, in te g r a.ln a CZ((SCiet tych przemian b y l o czywiscie marksizm. Wi ekszo sc rewolucji spolecznych w X X wieku korzystala z wplywow lub inspiracji ktorejs wersji mysli marksistowskiej. Wlasnie pod tym wzgl edem marksizm rozni sie od innych idei teoretycznych w naukach spolecznych - jest narzedziem sluzacym kolejnym sekwencjom zmian spolecznych w makroskali, kt6re d o ko n uj a s i e d z i e k i powstawaniu opozycyjnych ruch6w spolecznych. Interpretacje natury i konsekwencji rewolucji spo lecznych Set bardzo zro zn icowane, czemu trudno si e dz iwi c w przypadku zjawiska tak brzemiennego w skutki. Posrod najbardziej znanych perspektyw rewolucji spo lecznej i ruch6w rewolucyjnych nalezy wymienic koncepcje Tilly'ego i Skocpol *. Tilly stara sie analizowac procesy zmiany rewolucyjnej w ramach og6lnej teorii mobilizacji ruch6w s p o Ie c z n y c h w epoce w s p o l c z e s n ej . Ce c h a charakterystyczna swiata, natchnionego haslami zaangazowania i p artycyp acj i poli tycznej, jest tendencj a do aktywne go mobilizowania si e grup w celu realizacji wlasnych interes6w i ideal6w. Ruchy spoleczne Set sro dkami mobilizacji zasob6w grupowych rozproszonych w okreslonym ustroju spo lecznym lub aktywnie ograniczanych przez wladze panstwowe. Tilly twierdzi, ze ruchy rewolucyjne Set podtypem dz.i a.lan kolektywnych w warunkach, kt6re okresla mianem suwerennosci rozproszonej {multiple sovereignty), czyli sytuacji, gdy panstwo z j aki chs powod6w nie rna p elnej kontroli nad dzi edzina, ktora pozomie zarzadza. Przej awy suwerennosci rozpro*
Charles Tilly, From Mobilisation to Revolution, Reading, MA 1978; Theda Skocpol, States Revolutions, Cambridge 1979.

andSocial

101

szonej moga pojawiac sie w wyniku wojny zewnetrznej, konfliktow wewnetrznych lub obu tych czynnikow. Rewolucja rosyjska w 1917 roku dokonala sie w warunkach zaangazowania panstwa w pierwsza woj n e s w ia.to w a , k to r a spowodowala straty terytorialne i doprowadzila do glebokich wewnetrznych rozlamow politycznych. Ruchy rewolucyjne zwykle pr zyb ier aj a na sile w sytuacji suwerennosci rozproszonej, j esli aktualny rzad pro buj e sprawowac wladze srodkami przymusu. Czasami wiaze sie to z nagla odmowa lub niemoznoscia zaspokojenia przez rzad potrzeb duzych grup ludnosci, ktore dotychczas korzystaly ze swiadczen panstwa. Taka sytuacja wystap ila we Wloszech po pierwszej wojnie swiatowej, gdy demobilizacja ponad dwoch milionow mezczyzn w polaczeniu z naglym zniesieniem wojennego racjonowania zywnosci i kontroli cen postawila panstwo wobec problemu rywalizacji radykalnych ruchow zarowno na lewicy, jak i na prawicy. Skocpol odmiennie ocenia te same zjawiska. Tilly sklonny jest twierdzic, ze ruchy rewolucyjne kieruja sie swiadomym, celowym daz en iern do realizacji wlasnych int er e so w i z e sposoby dokonywania zmiany rewolucyjnej Set "skuteczne", jezeli prowadza do urzeczywistnienia tych interesow. Skocpol natomiast uwaza, ze Set to ruchy przewaznie mniej j ednoznaczne i zdecydowane w swoich zamierzeniach, a zmiana rewolucyjna w makroskali jest w duzym stopniu niezamierzona konsekwencj et podejmowanych przez grupy i ruchy spoleczne prob osiagania celow bardziej fragmentarycznych. Rewolucje spoleczne w historii wspolczesnego swiata - Skocpol koncentruje sie na rewolucji francuskiej, rosyjskiej i chinskiej nastapily wskutek poj awienia sie pewnych strukturalnych warunkow zmiany w dotychczasowym konkretnym systemie wladzy. Autorka pod k res 1a row n i e z s z c z ego 1n e z n a c zen i e k 0 n tekstu miedzynarodowego w tworzeniu warunkow prowadza102

cych do zmiany rewolucyjnej. Twierdzi, ze kryzysy rewolucyjne we wszystkich trzech badanych przez nia przypadkach nastapily, gdy dotychczasowe rz a za kaz m razem to monarchie autokratyczne, nie mogly sprostac wymaganiom zmieniajacej sie sytuacji miedzynaro dowej, a owa n iewydo lnosc pogarszala sie jeszcze wskutek wewnetrznych po dz ialow klasowych. Wladze p anstwow e nie potrafily prz epro wadz ic pr o gr amow reformy wewnetrznej ani pobudzic szybkiego wzrostu gospodarczego, aby oprzec sie zagrozeniom militarnym ze strony innych panstw, ktore z powodzeniem dokonaly tych zmian. Powstale konflikty nasi lily napiecia wewnetrzne do tego stopnia, ze spowodowalo to zalamanie istniej acej struktury p an stwo wej, wywo luj qc trwaly kryzys polityczny, wykorzystany przez pojawiajace sie ruchy spoleczne. Jak pisze Skocpol, sytuacja rewolucyjna nie nastapila
dy , dy by ly

ze wzgl edu na przemyslane dzialania w tym kierunku ani ze strony zdeklarowanych rewol ucj o n isto w, ani ze strony obdarzonych wl adz a p o l ityczna grup stare go rezi mu. Rewolucyjne kryzysy polityczne, k tor yc h ku lm in acja b y lo zalamanie sie administracyjne i polityczne, pojawily sie raczej dlatego, ze dotychczasowe imperia znalazly sie w kleszczach dwoch przeciwnych sil: zwiekszonej konkurencji militarnej badz ingerencji z zewnatrz oraz o graniczen narzucanych dzialaniom monarchy przez istniejace agrarne struktury klasowe i instytucje polityczne* . Skocpol z pewnoscia slusznie podkresla, ze glowne rewolucje spoleczne nie byly po pro stu ko nco wym rezultatem celowo zorganizowanych r u c h o w z m i e r z aj a c y c h do obalenia dotychczasowego stanu rzeczy. Wydaje sie jednak, ze prze*
Theda Skocpoi, op. cit., s. 285.

103

ciwstawienie celowych form zmiany spo lecznej oraz form wynikajacych z przesuniec "strukturalnych" jest zbyt daleko idace. Wbrew pozorom jej teoria wcale nie rozni sie tak bardzo od po g lado w Tilly'ego. Wsp6lczesne ruchy spoleczne w og6le, a ruchy rewolucyjne w szczego lnosci po legaja bowiem mimo wszystko na niezwykle silnej i bardzo skutecznej koordynacji dzialan ludzkich w sluzbie zbiorowym celom lub interesom. Historia niekoniecznie daje sie nagiac ku tym celom, wiele cech wsp6lczesnego swiata powstalo we wzajemnym oddzialywaniu takich wlasnie form spolecznej mobilizacji i ich nieprzewidzianych konsekwencj i.

-------- 5 ---------Miasto: urbanizacja i zycie codzienne
Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne

Zastan6wmy sie raz j eszcze nad trwaloscia zmian, kt6re przeksztalcily wspolczesny swiat, Gospodarka kapitalistyczna na szersza skale datuje sie dopiero mniej wiecej od XVI wieku, kapitalizm przemyslowy zas zaledwie od konca XVIII wieku, w dodatku tylko na ograniczonym skrawku swiata. Jednakze w ciagu dwustu lat, kt6re up lyn efy od roku 1780, dokonaly si e znacznie g leb sz e przeo brazen ia zyci a spolecznego n iz w ca.lej d lug iej historii czlowieka do tego czasu. Jak zauwazylem w rozdziale pierwszym, nigdzie nie j est to bardziej widoczne j ak w charakterze i rozszerzaniu sie wsp6lczesnego zycia miejskiego. W poznawaniu roli wsp6lczesnego miasta szczeg6lnie istotny jest historyczny aspekt wyobrazni socjologicznej. Ponizej postaram sie wskazac, w jakim waznym sensie miasto stalo sie sro dowiski em zyci a nas wszystkich w rozw inietych spoleczenstwach kapitalistycznych. Bardzo trudno bowiem wyobrazic sobie zycie spoleczne ludzi nawet dwiescie lat temu, choc pozostaly jeszcze duze obszary swiata, gdzie nadal dominuja tradycyjne style zycia. W cywilizacjach przednowoczesnych miasto bylo na ogol 105

centrum ceremonialnohandlowe otaczaly czasami dodatkowe mury wewnetrzne. Z pewnoscia nietrudno 0 przesade w wyliczaniu wspo lnych cech miast przednowoczesnych *. Implikacje powyzszych uwag stana sie jasne. to zyci e miejskie zostalo poddane wladzy "megalopolis". czyli "miasta miast". Liczba Iudno sci swi ata ogromnie wzrosla w ciagu ostatnich dwustu lat. glownie zwiazane z dzialalnoscia militarna lub handlowa. Gideon Sjoberg. a zwykli ludzie pozostawali przewaznie wierni podobnym tradycjom jak ich ziomkowie zyjacy na wsi. ktore podkreslaly ich zamkniety charakter i oddzielaly od wsi. Jak juz wspomnialem. sztuki i kosmopolitycznej kultury. a takze spelnialy funkcj (( obrorma. Choc niektore z miast po laczo no skomplikowanym systemem dro g .wyraznie odgraniczone od wsi. Najludniejsze maja po 14 milionow mieszkancow. p a lac i targowisko. Na obszarze zamieszkiwanym przez 40 milionow ludzi gestosc zaludnienia wynosi ponad 700 osob na mile kwadratowa. niewiele o so b odbywalo podroze. Pewne wyrozniajace cechy miast wystepowaly jednak n iewatp liwie w wiekszosci form spoleczenstwa jeszcze przed rozwojem kapitalizmu. Mamy dzisiaj na swiecie okolo 1700 miast. We wspo lcz esnyrn uzyci u slowo "megalopolis" rna niewiele wspolnego z tamta utopia. The Preindustrial City. bedacego przedmiotem zazdrosci wszystkich cywilizacji. recenzji ksiazka spostrzczen. Okolo 250 miast rna wiecej mi e szkanco w n iz do niedawna n ajwi eksze miasta w historii. Miasta nie maja murow. Oczywiscie taki proces zachodzil. i wzrasta w dalszym ciagu. mniej lub bardziej ciaglego Ian eucha zurbanizowanych obszarow na przestrzeni 450 mil od polnocnego Bostonu do dolnego kr anc a Waszyngtonu. a granice administracyjne najrozleglej szych konglomeracj i miej skich czesto nie odpowiadaj et juz rzeczywistym *Por. kiedy blizej przyjrzymy sie wiodacym teoriom socjologicznej analizy miasta. Miasta by ly zazwyczaj otoczone murami. przy czym znaczna CZ((SC populacji osiedla si e w miastach (patrz s. ktorzy planowali utworzenie nowego miastapanstwa. W miastach przedkapitalistycznych zyci e toczylo sie powoli. 106 107 . Statystyki Set znaczace. 16). wedlug dzisiejszych norm owczesne miasta byly niewielkie. Podobna liczbe ludnosci i gestosc zaludnienia rna rejon Wielkich Jezior w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Mirno wielu krytycznych pozycja klasyczna i zawiera duzo cennych Sjoberga jest w swojej dziedzinie podzialom przestrzeni miej skiej. ktorych chyba n ajwyr azn iej szym symbolem by lo zn ikn iec ie mur ow miejskich. ktorych liczba mieszkancow przekracza 100 tysiecy. Centralny obszar w tradycyjnych miastach zajmowala zwykle swi atyni a. Po raz pierwszy w nowoczesnych czasach zastosowano je w odniesieniu do polnocno-wschodniego wybrzeza Stanow Zjednoczonych. Miasta byly osrodkami nauki. np. Glencoe 1960. lecz ruch ten byl tylko CZ((SCiet zerszego kompleksu s zmian oddzialuj acych na sama nature zyci a miej skiego. mianowicie ponad 500 000. Jesli wspolczesna gospodarka jest zdominowana przez megakorporacje. Znaczenie tych zjawisk nie jest wylacznie ilosciowe mimo silnie zaznaczajacej sie tendencji do takiego ujecia tego problemu w literaturze. Slowo to pochodzi z greckiego i zostalo wprowadzone przez peloponeskich politykow-filozofow. lecz z tych dobr korzystala zawsze tylko nieliczna elita. Wielu auto row traktuje bowiem urbanizacje zwiazana z kapitalizmem przemyslowym po prostu jak zwyczajne zjawisko przenoszenia sie ludnosci wiejskiej do miast.

Poglady "szkoly chicagowskiej" Jeszcze do niedawna osiagniecia "szkoly chicagowskiej", slynnej w pierwszym dwudziestoleciu naszego wieku, dominowaly w socjologicznej debacie 0 miescie. Warto zwrocic szczegolna uwage na dwie pokrewne koncepcje tej szkoly. Jedna z nich jest tzw. ujecie ekologiczne rozmieszczenia dzielnic miasta. Koncepcj a ta wywodzi sie z bezposredniej analogii do procesow ekologicznych w biologii, czyli procesow, w ktorych rosliny i zwierzeta zostaja w sposob uporzadkowany rozmieszczone w srodowisku fizycznym dzi eki przystosowaniu do tego srodowiska. R.E. Park przedstawia podobne prawidlowosci w odniesieniu do miasta, ktore wydaje sie wielkim mechanizmem sortowania i odsiewania, bezblednie wybierajac z calej populacji, w sposob nie do konca jeszcze zrozumialy, jednostki najlepiej nadajace sie do zycia w okreslonym regionie i okreslonym srodowisku *. Miasto zostaje podzielone na .maturalne obszary" w wyniku porownywalnych z zachodzacymi w ekologii biologicznej procesow rywalizacji, najazdu i dziedziczenia. Procesy te przyczyniaja sie do wytworzenia sie stref dzielnic mieszkalnych 0 roznych cechach. W centralnym obszarze miasta skup iaj a si e na o g o l instytucje gospodarcze, handlowe i rozrywkowe. Wo ko l sro dm ie sc ia rozproszone Setdzielnice z duza liczba tanich mieszkan lub domow czynszowych. Jeszcze bardziej na zewnatrz znajduja sie obszary trwale przypisane klasie ro botniczej, a poza nimi podmiej skie dzielnice klasy sredniej.
*
Robert E. Park, Human Communities, Glencoe 1952, s. 79.

Czesto uwaza sie, ze ujecie ekologiczne dotyczy wylaczui e urbanizacji spo le czenstw wspo lczesnych w przeciwienstwie do drugiego waznego stanowiska zwiazanego ze "szkolet chicagowska''. Jest nim teoria "urbanizacji jako sposobu zycia'' autorstwa Louisa Wirtha, ktory przypisuje sobie rozpoznanie uniwersalnych cech zycia w miastach. Poniewaz niektorzy krytycy przedstawiali pogletdy Wirth a w postaci niemal karykaturalnej, n al ezy ukazac j e we wlasciwym sw ietl e. Ich podsumowaniem jest slynny artykul Urbanizm jako sposob zycia, opublikowany po raz pierwszy w roku 1938*. Wirth wyroznia trzy cechy charakterystyczne dla miasta w o go le: liczba ludno sci , gesto sc zaludnienia i zroznicowan ie mieszkancow. W miastach mieszka bardzo duzo ludzi w bliskim sasiedztwie, lecz wiekszosc nie zna sie osobiscie. Wirth zdaje sobie sprawe, ze kryteria te maja w znacznej mierze formalny charakter, a ich konsekwencje Setksztaltowane przez rozne czynniki. Mimo to dostrzega w tych konsekwencjach wplyw na specyficzny styl zycia charakterystyczny dla mieszkancow miasta. W miastach liczne kontakty z innymi Setpowierzchowne i fragmentaryczne, traktowane przez zainteresowanych instrumentalnie, raczej jako srodki wiodace do celu niz jako satysfakcjonujace zwiazki miedzyludzkie. Zdaniem Wirtha jednostka zostaje pozbawiona "spontanicznej autoekspresji, morale i poczucia uczestnictwa po cho dz acego z zy ci a w zintegrowanym spo leczenstwie" * *. N awiazuj ac do po g ladu ekologicznego, Wirth z auwaza, ze duza liczba ludno sci i gestosc zaludnienia nieuchronnie prowadza do zroznicowania i specjalizacji zamieszkiwanych obszarow. Takjak w zyciu roslin i zwierzat, tak i tu, podzial funkcji pozwala wiekszej liczbie
*
Louis Wirth, Urbunism as a way oflife, .American Journal of Sociology", t. 44, 1938. Por. tez A.J. Reiss, Louis Wirth on Cities and Social Life, Chicago 1964. ** Louis Wirth, op.cit.,s. 13.

108

109

j ednostek zy c razem na stosunkowo niewielkim terytorium. Dokonujacy sie w miastach rozpad "zintegrowanego spoleczenstwa'' w y w 0 I u j em. in. w pro wad zen i e rut y now ego po r z etd ku, kontrolowanego za pornoca bezosobowo zdefiniowanych regul zachowania, w czym mozna doszukac sie pewnego podobienstwa z Weberowska charakterystyka biurokracji. Wirth zweryfikowal swoje pogletdy w niekt6rych aspektach. Miejski "spos6b zycia" niekoniecznie ogranicza sie do os6b, kt6re rzeczywiscie mieszkaja w rozriej wi e.lko sc i miastach, poniewaz wplywy miast o b ej m uj q swoim oddzialywaniem ro wni ez mieszkancow odleglych teren6w. Jest tez odwrotnie. Nie wszyscy zyjacy w miastach poddaja sie ich anonimowej rutynie. Imigranci z obszar6w wiejskich czesto zachowuja wazrie elementy swoich dawnych sposob6w zycia, przy czym niekt6re z tych cech moga utrzyrnywac sie dlugo. Co wiecej, Wirth nie uwaza bynajmniej opisanych przez siebie wlasciwosci za wyczerpujaca charakterystyke zycia w miescie, lecz j edynie za podstawowa liste minimum. Trwa j ednak przy swoim stanowisku, poniewaz zalezy mu, aby sformulowana przez niego teoria miasta miala jak najszersze zastosowanie i nie ograniczala sie do nowoczesnego zycia miejskiego. Zar6wno pogletdy Wirtha, jak i ujecie ekologiczne Set krytykowane na wiele sposob6w. Przylaczam sie do oceny krytycznej maj acej znaczenie dla szerszego kontekstu tej ksi azki. Ponizej w s k az e aspekty obu koncepcji, kt6re po odpowiednim przeformulowaniu zachowuja do dzisiaj swoja aktualnosc. Moje krytyczne uwagi mozna podzielic na cztery kategorie, kt6re prague odniesc przede wszystkim do tez Wirtha. Po pierwsze, teoria Wirtha wbrew deklaracjom nie rna powszechnego zastosowania. Oparta glownie na obserwacji miast amerykanskich w latach dwudziestych i trzydziestych wykazuje pewne ograniczenia nawet w odniesieniu do zyci a miejskiego w kapitalizmie przernyslowym. Szczeg6lne braki 110

uj awniaj et sie j ednak w zastosowaniu do miast w spoleczenstwach przedkapitalistycznych. W ostatnich latach przeprowadzono wiele archeologicznych i antropologicznych badan por6wnawczych zycia miejskiego w tych spoleczenstwach. Poniewaz trudno je uogolnic, mysle ze mozna z grubsza podporzadkowac je temu, co Sjoberg we wspomnianej wczesn iej ksi azc e nazywa swoj a "podstawowet hipoteza'', kt6ra glosi, ze pod wzgledem struktury lub formy miasta przedprzemyslowe czy to w sredniowiecznej Europie, czy w dawnych Chinach, Indiach, czy gdziekolwiek indziej - byly do siebie bardzo podobne, lecz roznily sie wyraznie od nowoczesnych miejskich osrodkow przemyslowych *. Pr awidtowosci te dotycza cech miast przedprzemyslowych wymienionych j u z w cz e s n iej . W por6wnaniu z wielkimi nowoczesnymi obszarami miejskimi tradycyjne miasta byly scisle odgraniczone, otoczone murami i trwale podzielone na dzielnice mieszkalne o t a cz aj a c e w y r a zn i e w y o d.r eb n io n y obszar ceremionialno- handlowy. Po drugie, bledne jest za lozenie, kt6re zdaj e sie przyjmowac Wirth, ze og6lna koncepcja zyci a miejskiego moze opierac sie wylacznie na charakterystyce miast. Miasta wyrazaj a, a zarazem grornadza w sobie cechy szerszego spo leczenstwa, kt6rego Set CZ((SCiet. Ta uwaga jest s c i s l e z w i a z an a z p i e r w s z a . W spoleczenstwach przedkapitalitycznych zyc ie w miastach pod pewnymi wzgledami przebiega r6wnolegle do zycia na obszarach wiejskich. W obu przypadkach zaznacza sie silne oddzialywanie tradycji, nawet wsrod bardziej kosmopolitycznych elit, a wiekszosc relacji rna raczej forme kontakt6w
*
Gideon Sjoberg, op. cit" s. 5.

111

osobistych niz anonimowych zwiazkow opisywanych przez Wirtha. Pod innymi wzgledami j ednak kontrast pomiedzy miastem a wsia jest wiekszy niz w spoleczenstwach wspolczesnych, w ktorych, na co chcialbym zwrocic uwage, roznice wlasciwie sie zatarly. Miasta w spoleczenstwach przednowoczesnych istnieja nie tylko w swoich granicach. Polaczone siecia skomplikowanych i roznorodnych relacji ze w si a Set kluczowym elementem ca lo sc io wej organizacji spoleczenstwa. Miasto, cywilizacja, panstwo - to pojecia, ktore nie bez powodu uzywane Setczesto niemaljako synonimy w literaturze z dziedziny archeologii i antropologii. Ta sarna ogolna zasada dotyczy zycia miej skiego w spoleczenstwach nowoczesnych. Charakter miast mozn a wlasciwie anal izowac j edynie w szerszym kont eksci e spoleczenstwa j ako calosci. I tutaj miasto jest zarazem CZ((SCiet i g lo w n y m czynnikiem oddzialuj a c ym na instytucj e calego spo leczenstwa. Charakter wspolczesnego zy ci a miej skiego jest j ednak zupelnie inny niz w mi esci e przednowoczesnym, gdyz odzwierciedla gleboka nature przeobrazen spo lecznych, j akie nastapily w zwiazku z nadejsciem kapitalizmu. Po trzecie, sforrnulowania Wirth a zawieraja pewne elementy nie bardzo przystajace do teorii spoleczenstwa przemyslowego, choc on sam uwaza, ze stworzyl ujecie miasta odpowiadajace wszystkim typom spoleczenstwa. Teoria spoleczenstwa przemyslowego, jak juz wspomnialem, zawiera w swoich roznych wersjach dychotomiczna koncepcj (( zmiany spo lecznej, przeciwstawiaj ac spo leczenstwo przemyslowe spoleczenstwu tradycyjnemu. Takie dychotomiczne przeciwstawienia, nie zawsze zr esz ta po sluguj ace si e wprost pojeciem "spoleczenstwa przemyslowego", odgrywaja ogromna role w naukach spolecznych. Do najbardziej znanych dychotomii nalezy utworzona na przelomie wiekow przez niemieckiego uczonego Ferdinanda Tonniesa, ktory ogolny kierunek prze112

ksztalcania sie spoleczenstwa opisywal j ako przechodzenie od formy Gemeinschaft (wspo lno ty ) do postaci Gesellschaft (zrzeszenia). Gemeinschaft oznacza to sarno co w teorii Wirtha niewielka wspolnota lub "spoleczenstwo zintegrowane", w ktorym dominuje "spontaniczna ekspresja o s o b ow o s c i". Gesellschaft, forma obejmujaca bezosobowe, instrumentalne relacje spoleczne, coraz bardziej wypiera Gemeinschaft w m i a r e rozwoju d uzych spo leczenstw nowoczesnych. Do idei Toriniesa, a takze innych, szczegolnie Georga Simmla, nawiazuje Wirth w swej analizie zycia miejskiego. Si e dzac wl asciw ie ten sam kierunek rozwoju poniewaz w spoleczenstwach wspolczesnych zycie miejskie staje sie elementem 0 kluczowym znaczeniu - Wirth przyklada najwieksza wag(( do przelozenia tych zjawisk na przeciwienstwo pomiedzy wsia a miastem. Prowadzi to jednak do dwojakiego rodzaju ograniczen. 0 jednych juz mowilem: utozsamianie Gesellschaft z zyciem miejskim jest w zasadzie niesluszne, gdyz spoleczenstwa przednowoczesne na o g o l zdecydowanie o dr o z.n iaj et si e od wspo lczesnego zyci a miejskiego. Ko n c ep cj e Wirtha m o z n a r o wn i e skutecznie skr yty ko wa.c , przeciwstawiaj a c jet ideom wynikaj a c y m z aiternatywnego o go lncgo stanowiska proponowanego przez marksizm. Niektore z najwazniejszych ostatnich przyczynkow do analizy wspolczesnego zycia miejskiego mozna znalezc wlasnie w najnowszych pracach inspirowanych marksizmem. Odwolujac sie teraz do nich, postaram s ie wy k az a c , dlaczego n ie k to r e zidentyfikowane przez Wirth a elementy zyci a miej skiego Set specyficzne dla epoki wspolczesnej. Wreszcie, uj ((cie Wirtha, zwlaszcza w czesci wykorzystujacej analogie ekologiczna, napotyka ograniczenia "naturalistycznego" modelu socjologii. Ekologiczny system dzielnic mieszkalnych traktuj e sie bowiem j ako uksztaltowany, j ak doslownie wyraza to Park, za pomoca serii "procesow naturalnych" dokonujacych sie tak jak bezosobowe zdarzenia w swie113

W roku 1717 liczba jego mieszkancow wynosila zaledwie 10 tysiecy. Przytoczone liczby swi adcz a 0 tym. jak i na wsi ziemia i mieszkanie nie podlegalo alienacji lub ich alienacja byla obwarowana zastrzezeniami. ("Alienacja" oznacza w tym wypadku mozliwosc przenoszenia praw wlasnosci na inna osobe poprzez jakis spo sob zap laty). Zupelnie inny obraz powstaje. wywolane przez glebokie zmiany w naturze "miejskosci". Swiadczy o tym m iedzy innymi fakt. ze sila napedowa rozwoju miasta. Mimo roznych odmiennosci w spoleczenstwach przedkapitalistycznych zarowno w miescie. ze w odpowiedzi na to pytanie nalezy usytuowac zycie miej skie w szerszej perspektywie rozwoju spo leczenstw. 115 . Zycie miejskie i kapitalizm Jak mozemy scharakteryzowac ogol wlasciwosci skladajacych sie na przeciwstawienie miast przednowoczesnych i kapitalistycznego zycia miejskiego? Juz wczesniej zauwazylem. N a poczatku XX wieku wchlonelo okoliczne miejscowosci i wraz z nimi liczylo 2 400 000 m ieszkancow. w tym sily roboczej w celu wytworzenia zysku. Zjawisko to. a tym samym skonfrontowac z glownymi przeobrazeniami spolecznymi. omawiajac interpretacje panstwa kapitalistycznego w ujeciu Offe'a. Jednym z najbardziej uderzajacych przykladow ekspansji miast jest Manchester. ze przej awy utowarowienia mozna dostrzec w kazdym sro dowisku czlowieka. Nic wi ec dziwnego. gdy analizujemy zycie miejskie w kategoriach pogladow. Pojawienie sie kapitalizmu i jego umocnienie sie jako kapitalizmu przemyslowego wiazalo sie z powszechnym ruchem ludnosci ze srodowiska wiejskiego do miast. kto re dokonaly si e w zwi azku z powstaniem i rozwoj em kapitalizmu. lecz juz okolo roku 1851 jako centrum fabryczno-handlowe rozleglego hrabstwa 114 Lancashire bylo miastem trzy stutysiecznym. Chyba najlatwiej okreslic cechy wspolczesnego zycia miejskiego i jego stosunek do rozwoju kapitalistycznego za p o mo ca Marksowskiego pojecia "utowarowienia". Znaczenie nowoczesnej urbanizacji i zwiazanych z nia sty low zycia spolecznego uswiadamia nam utowarowienie przestrzen i w s po leczenstwach kapitalistycznych. ktore moga bye kupowane i sprzedawane na rynku.zyrn kapi talizmu j ako c a Io s c i. Odwolywalem sie juz do tego okreslenia. Stwierdzenie to nie wystarczy j ednak do wyjasnienia specyficznego charakteru nowego zycia miejskiego. wiekszosc ludnosci zajmowala sie pracami rolniczymi. jak prawa natury. Widziane w ten sposob procesy te zdaja sie miec charakter nieodwracalny. ktore przedstawilem w rozdziale wprowadzajacym. pierwsze osrodki fabryczne przewaznie nie byly lokalizowane w istniejacych juz wiekszych miastach. Z nadejsciem kapitalizmu ziemia i budynki zaczely jednak podlegac swobodnej alienacji jako towary. dzialajaca od konca XVIII wieku rozni sie zdecydowanie od czynnikow ksztaltujacych wczesniejsze formy miast. co rna n ast epujace konsekwencj e: 1. Kapitalistyczne miasto staj e sie "sztucznym otoczeniem" znoszacym dawne podzialy pomiedzy miastem a wsia. W sp o le cz. Wedlug Marksa utowarowienie jest podstawowym pojeciem w analizie ustroju kapitalistycznego: istota gospodarki kapitalistycznej jest kupowanie i sprzedawanie towarow. Utowarowienie przestrzeni burzy srodowisko fizyczne w systemie wytw o r c. zarazem zmiany te stymulowalo. pod koniec XVIII wieku.cie fizycznym.en stwach przedkapitalistycznych miasto bylo osrodkiem wladzy panstwowej oraz dzialalnosci produkcyjnej i handlowej 0 ograniczonym zasiegu. ze w po czatkowym okresie rozwoju kapitalizmu brytyjskiego.

Dzieje sie tak przede wszystkim w kapitalistycznym miejscu pracy.e wydawac sie truizmem. Oxford 1967. ktore dzialaja w innych sektorach produkcji. ze miasto i wid przestaja istniec. Po uznaniu tego stwierdzenia za bezsporne pozostaje namjeszcze sformulowac pojecia umozliwiajace analize kapitalistycznego zycia miejskiego ze wskazaniem jego odniesien do calosci spoleczenstwa. poniewaz wydaj e mi sie. 3. jednak w rzeczywi*W interesujacy spos6b omawia te zagadnienia David Harley. konflikt klasowy i panstwo . jak i umiejscowienie fabryki lub biura oddziela czlowieka od wplywow gleby.Miasto przedkapitalistyczne pozostawalo w zaleznosci od wsi. ktore maja okreslac wlasciwo sci dzielnic miejskich. Poniewaz Rex opiera sie na materialach brytyjskich.maja bezposredni zw iaz e k z przeksztalcaniem si e sro dow isk a miej skiego w "srodowisko zabudowane". w ktorym zyja. a nie tylko fizycznym.en stw kapitalistycznych wprowadza radykalny rozdzial porriiedzy zyc iern czlowieka a przyroda. jego prace stanowia korzystna przeciwwage dla tendencji szkoly chicagowskiej . * Patrz John Rex. Czynniki wplywajace na rozmieszczenie dzielnic miejskich wynikaja z podstawowych cech spoleczenstw kapitalistycznych. Rex twierdzi. Idee Rexa interpretowano przede wszystkim j ako dazenie do stworzenia bardziej zadowalaj acej teorii ukladu dzielnic oraz rozwoju miast niz oferowana przez szkole chicagowska. mozna powiedziec. SocialJustice and the City. 2. Zamiast nich poj awia sie rozroznienie pomiedzy "srodowiskiem zabudowanym" a srodowiskiem "otwartej przestrzeni" *. ze wszystkie zjawiska opisane w poprzednich rozdzialach .a takze wielu innych analiz zycia miejskiego . Proba sprostania temu zadaniu jest sformulowana przez Rexa "teoria klas zamieszkania" (housing class)*. ze granice mi e dzy miastem a wsi a sta ly si e bardziej elastyczne. Rolnictwo zostalo skapitalizowane i zmechanizowane.w wielu kulturach czlowiek postrzega siebie jako czesc swiata przyrody na sposob zupelnie obey Zachodowi. Powyzsza uwaga moz. and Conflict.produkcja kapitalistyczna. sto sci rna pewne znaczenie w zw iazku z aktualn a dyskusj ct 0 mi escie. Robert Moore. We wszystkich spoleczenstwach przedkapitalistycznych ludzie zyli blisko natury . jego analiza moze bye przeprowadzona wylacznie na gruncie interpretacji tej formy spo leczenstwa jako calosci. oraz inne publikacje 116 117 . Skoro sztuczne srodowisko jest integralna ce cha spo leczenstwa kapitalistycznego. Wybudowane sro dow isko spo Iecz. Community Rexa. London 1973. ktora zwraca uwage na czynne proby oddzialywania mieszkancow miast na srodowisko. Race. ze podejscie ekologiczne opiera sie na zbyt mechanicznym ujeciu procesow ekologicznych. pogody i p or roku. lecz zarazem bylo od niej scisle odgraniczone. W kapitalizmie przemysl spr awi l. ze z przyczyn okreslonych w dwo ch poprzednich punktach cos takiego jak "socjologia miasta" w ogole nie istnieje. poddane w p l y w o m c z y n n iko w spoleczno-ekonomicznych podobnych do tych. Niekto rzy twi er dza z przekonaniem. Proces ten po g lebi a si e wskutek umiejscowienia stanowiska pracy w miej skim s r o d o w i s ku utowarowionej przestrzeni. J ezel i przestrzen jest rozumiana w sensie spolecznym. inspirowaua przez marksizm. W wyniku tego procesu roznice w sposobach zyci a spolecznego porriiedzy wsi a a miastem coraz bardziej si e zacieraj ct. gdzie zarowno charakter wykonywanych zajec. W znacznej mierze podzielam ten poglad.do zbyt duzego uzaleznienia od badan amerykanskich. a zarazem nadaja im dodatkowy wymiar. Wiekszosc z nas spedza znaczna czesc zyci a w miej scach niemal calkowicie uksztaltowanych przez czlowieka. Proponuje w zamian perspektywe.

ch ow robotniczych. mieszkancow domow obci azonych h ipoteka w mniej pozad anych okolicach. pracodawcy byli czesciowo zwolnieni z korriecznosci zapewnienia mieszk an robotnikom.Iu . Poniewaz glowna role w produkcji odgrywalo nadal chalupnictwo (jeszcze w XIX wieku). W tych kategoriach mozemy probowac wyjasn ic "ekologiczne" schematy ruchu ludno sci i p o dz ia. Obejmuj et one m.lu na dzielnice. W wielu krajach partie socjalistyczne i partie pracy podjely inicjatywe rozwoju i utrzymywania takiego budownictwa. mieszkala przewazni e w wynajmowanych mieszkaniach bedacych wlasnoscia panstwa. w dalszym ciagu byly w wiekszosci zamieszkiwane przez wlascicieli. Domy przemyslowcow i innych miejscowych notabli budowano na terenach majacych dobry dostep do srodmiejskich wy g o d. Powszechna dostepnosc mieszkan lokatorskich budowanych z fun duszow p an stwo wych jest j ednym z p o stu l ato w ru. W poczatkowych fazach rozwoju tych osrodkow schematy rozmieszczenia dzielnic byly na o go l s c is l e uz. 0 ktorych mowilismy w poprzednich rozdzialach. z powodu intensywnego rozwoju przemyslu. m.i n we. lecz na przekor temu kultura wspo lnotowa bujnie sie rozwijala. wspomagaj ac budowe dro g w kierunku coraz bardziej rozbudowujacych sie dzielnic podmiejskich.Punktem wyj sc ia dla Rexa jest rozrastanie si e o sr o dko w przemyslowych w Wielkiej Brytanii w XVIII wieku ze szczegolnym uwzglednieniem rozwoju Birminghamu. Dostarczanie m ieszkan przez p r a. czesto usytuowanych przy centralnych ulicach miasta. a rynkiem pracy z drugiej strony. pelnoprawnych wlascici el i m ie szkan w najbardziej pozadanych 0 k 0 licach. finanso118 wane za pomoca kredytow hipotecznych.ysz czen fabrycznych. N a poczatku XX wieku zaczely rozwij ac sie rynki mieszkaniowe zwiazane z kapitalem przemyslowym i finansowym z j e. Zdaniem Rexa przyczyna tych procesow byl konflikt w zwiazku z niedoborem mieszkan 0 pozadanym standardzie i w efekcie jednoczenie sie mieszkancow w "klasy zamieszkania". a zarazem oddalonych od halasu i z ani ecz. Niektorzy poprzestawali na barakach przeznaczonych wy lacz ni e dla pr aco wn ikow . Mniej uprzywilejowani wlasciciele domow obciazonych hipoteka rowniez starali sie opuscic sro dmiescie. bardziej specyficzne przyczyny. opisywane przez te or e tykow szkoly chicagowskiej.duej.sto wac korzystniej. "wlascicieli" podo bnych mieszkan na mocy kredytow hipotecznych. k t o r y m o z n a b y l o z a. ludnosci i obszarow miejskich. ale wiekszosc stawiala kolonie dornkow rodzinnych skupione wokol fabryk lub w poblizu kolei.in. Sw iadczen ie pracy zo stalo zatem oddzielone od dostarczania mieszkan i innych miejskich udogodnien oferowanych teraz przez roznej wielkosci wyspecjalizowane firmy budowlane.in. Byly tez inne. Klasa ro botnicza. Wazna role odegralo tez dalsze roznicowanie sie systemu klasowego i popyt na lepsze niz dawne domki robotnicze mieszkania dla ro botn ikow wykwalifikowanych i "bialych ko ln ier zykow". W duzych miastach moz erny wyrozn ic kilka klas zamieszkania. choc same prace budowlane wykonuja zazwy119 .Jrezposredni podzial klasowy" wedlug miej sea zamieszkania zalamal sie.co d awco w p o wodowalo unieruchomienie k ap it a. Pod koniec XIX i na poczatku XX wieku . Domy te. z wyj atk iern n iektorych grup ro botnikow wykwalifikowanych.al e zn io n e od potrzeb dostrzeganych przez pracodawcow. osoby prywatnie wynajmujace mieszkania oraz Io katorow m ieszkan wynajmowanych przez panstwo. preferuj ac atrakcyjniej sze przedmiescia lub nawet wyprowadz ajac sie poza miasto. Budowano ich jednak coraz wiecej. Nie starano sie jednak w zaden sposob zachowac w nich elementow zycia wspolnotowego tradycyjnych wsi rolniczych. Najwyzsze klasy zamieszkania zazwyczaj opuszczaly sro dmiescie. a przywiazanie do mieszkania ograniczalo mobilnosc pracownikow.

W Stanach Zjednoczonych czarne getta powstaly w wyniku migracji z Po ludn ia na Po lno c zapoczatkowanej przed pierwsza wojna swiatowa *. Utrwalanie s i e miej skiego getta nie wyklucza licznych przeprowadzek w jego granicach. zapewniajacego im pobieranie czynsz6w. znajdujace sie prz ewazn ie na 0 br zez ach sro dmi ej skich dzielnic handloworozrywkowych. kt6re musza wynajmowac mieszkania w sektorze prywatnym. ze tok rozumowania oparty na argumentacji Rexa jest zasadniczo sluszny. obszary te mega okazac sie mniej przejsciowe niz dla innych grup. kt6rym moze sie udac odtworzenie relacji wsp6lnotowych. Istniej et zasadnicze roznice pomiedzy wzorcami ruchliwosci czarnych i bialych na obszarach miejskich. Jednak osoby zajmujace bezpieczne i dobrze platne stanowiska. From Plantation to Ghetto. lezacymi w duzej od siebie odleglosci.. The Social Order of the Slum. kt6rzy chca stamtad uciec. Jak widac z "w((dr6wki bialych na przedmiescia w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych''. kt6re z ajmuja sie wynajmem mieszkan publicznych.l a konfliktu klasowego wo ko l mieszkalnictwa.ych odmiennych od cech innych dzielnic. ** Patrz klasyczne dzielo 121 . roznica ta wiaze sie z ciaglym upadkiem obszar6w srodmiejskich. Od kiedy getta zaczely w pewnym sensie staw ac si e 0 bszarem trwalym 0 cechach kul. lecz podobne zjawisko w mn~ej. Jest 120 to dostrzegalne zwlaszcza w miastach amerykanskich. Umiejscowienie podzialu na dzielnice miejskie w kontekscie aktywnych konflikt6w rywa* Por. Strefy przejsciowe charakteryzuja sie duza liczba tn ie sz k an co w . uprawnienia w zakresie budownictwa publicznego i udzielania kredyt6w hipotecznych stanowi et dwa g l o w n e zr o d.turo. Rudwick. Grupy . czyli obszary biedy lub slumsy. Jak twierdzi Rex. przeludnionych mieszkaniach lub kamienicach czynszowych i zazwyczaj staja sie z kon ie czno s c i celem dla nowo przybylych imigrant6w. New York 1966. segregacja etmczna 1 przestrzenna staly si e trudne do rozdzielenia * *. gdzie mn iejszosci rasowe wyrazn ie o drozni aj a s ie od w iek s z o s c i mieszkancow.:. Obszary te staja sie niekiedy ogniskami nowych ruch6w miejskiego protestu. Geralda Suttlesa. E. kt6rzy Set przedmiotem dyskryminacji rasowej. jedynie slabo rozwinietych w zamozniejszych dzielnicach miasta. a zarazem maj et wi eksz e mo zl iwo s ci uzyskania kredytu. stwarza jednak ogromne problemy dla tych. czesto narazaja c s ie na manipulacj e ze strony pozbawionych skrupulow wlascicieli. Lokatorzy budynk6w publicznych nal ez a z p ewno sc ia do najnizszej sposro d grup uprzywilejowanych w konflikcie klas miejskich. A. Chicago 1968. zwlaszcza 0 charakterze "bialych kolnierzyk6w". Biali przemieszczaja sie zwykle na dlugich dystansach: z jednej wsp6lnoty sasiedzkiej do drugiej calkowicie od niej oddzielonej w tym samym miescie lub pomiedzy miastami. z yj ac y c h w niewielkich. Dla imigrant6w. w kt6rych powstaja mniej lub bardziej trwale getta.szym z:akresie wystepuje takze w kilku innych krajach. b ed a n iewqtp l iw ie d az. Publiczne budownictwo mieszkaniowe jest rowniez zro dlem konflikt6w. Wydaje sie.czaj prywatni kontrahenci. Set zazwyczaj bardziej sklonne do inwestowania znacznej czesci swoich dochod6w w h ipo tek e. jaka przysluguje lokatorom budynk6w publicznych. poniewaz zyski rzadko Set zgodne z oczekiwaniami. Czarni poruszaja sie zwykle na obszarze 0 duzo mniejszym zasiegu. poniewaz nie maja mozliwosci jakiejkolwiek kontroli czynsz6w lub ochrony. W opozycji do nich znaj duja si e grupy pozbawione do stepu zar6wno do kredyt6w hipotecznych.M. Wiekszosc ludzi chce bye wlascicielami swoich dom6w i stara si e w mi are mozl iwo sci uzyskac na nie kredyt hipoteczny. jak i do mieszkan kwaterunkowych. Meier. Grupy te zwykle zasi e dl aja "strefy przejsciowe''.yc do utrzymania lub rozszerzenia systemu rozdzialu.

Schematy segregacji mieszkaniowej powodujace skupianie sie grup podlegajacych dyskryminacji etnicznej w obszarach oddzielonych od mas rodzimej klasy robotniczej mega z kolei przyczyniac sie do rozlamow w obrebie klasy robotniczej jako calosci. Pytanie to jest o czywiscie jednym z aspektow szerszego zagadnienia zasygnalizowanego na poczatku ksiazki. a rynki mieszkaniowe Setznacznie bardziej ograniczone niz na Zachodzie. Degradacja srodmiescia w wiekszosci duzych obszarow miejskich w Stanach Zjednoczonych posunela sie dalej niz w Europie. Istotna role odgrywa tutaj dostarczanie publicznych mieszkan.z aRe x em . powinnismy bye o strozni w uogo lnieniach tak sarno jak w przypadku badan amerykanskich. nie rna tez ona calkowitej swobody przemiesz123 ."klas zamieszkania". roznia sie od reszty systemu klasowego. w ktore uwiklane Set"klasy mieszkaniowe". we wschodnioeuropej skim zyciu miejskim nie wyst((pujet lub przybieraja forme zdecydowanie o dm ienn q. ze konflikty miejskie Set czesto tak sarno przewl ekle i intensywne jak konflikty w sferze przemyslowej i ze rynki mieszkaniowe maja swoiste cechy. Poniewaz rozwazania Rexa oparte Setna materiale brytyj skim. Nietrudno z auwazyc przydatno sc koncepcji Offe'a do tego zamierzenia. Powodem tej ro zn icy jest n iewatp l iwie znaczniej sza rola planowania urbanistycznego oraz szerszy zasieg publicznego budownictwa mieszkaniowego w wie122 kszosci krajow europejskich. niezaleznie od pochodzenia i linii rozwoju. Nie wydaje mi si e sz czego ln ie pozyteczne wyrozrrian ie . w jakim stopniu cechy zy ci a miej skiego przedstawione na poprzednich stronach. Mieszkania Setbudowane przez przedsiebiorstwa. Ch cac zbadac te o dmienno sci w szczegolach. Konieczne Setjednak pewne uzupelnienia. Miejsce zamieszkania j ednostki nie z a lezy przede wszystkim od j ej mozl iwo sci finansowych. a mianowicie czy spoleczenstwa uprzemyslowione maja podobne cechy. Bardzo w az n e jest pytanie. jak parki i tereny rekreacyjne. Zamiast jednak twierdzic. powinnismy przyjrzec sie. ktore stanowia bezposredni element aparatu wl adzy lub znajduja si e pod jego scislym nadzorem. stanowia specyfike spoleczenstw kapitalistycznych badz dotycza kazdego typu nowoczesnego ustroju spolecznego po osiagnieciu okreslonego poziomu uprzemyslowienia. Czynniki powodujace utowarowienie przestrzeni nowoczesnego miasta Set bowiem c i a g l e r o wn o w a z o n e przez procesy odtowarowienia. Niekto re z g lo wnych cech.Iizujacych grup na rynkach mieszkaniowych podkresla czynniki 0 podstawowym znaczeniu w spo leczen stwach kapitalistycznych. Teren miej ski jest z reguly w szerokim zakresie kontrolowany przez panstwo . co wielokrotnie podkresla sam autor. Slusznie zwraca sie uwage. podjete w ostatnich latach. n al ezy raczej uznac j e za skladnik wspoltworz acy o go lny charakter struktury klasowej danego spoleczenstwa. Dzieki temu rozne sposoby organizacji dzielnic i sty low zyci a mozemy po strzeg ac j ako czynniki konsol idujace niektore aspekty podzialow klasowych przebiegajacych w poprzek innych podzialow. przynajmniej w pewnym stopniu przyblizaja nam o dpowiedz. uj awniaj acych si e w procesach analizowanych przez Rexa. kontrola czynszow i inwestycji oraz troska 0 urzadzenia komunalne. ze konflikty miej skie. Liczne badania organizacji miast Europy Wschodniej. skoro osoby z ajmujace bezpieczne stanowiska "bialych kohrierzykow" maja z reguly przewazajacy udzial w inwestycj ach finansowanych dz ieki tym kredytom. ktore wyodrebniaja sie z tej sfery. w jaki sposob panstwo oraz kapital przemyslowy i finansowy wspoldzialaja z aktywno sc ia mieszkancow w ro zn eg o rodzaju pr ze dsiewzieciach. Zroznicowana dostepnosc kredytow hipotecznych mo ze na przyk lad poglebiac podzialy pomiedzy pracownikami fizycznymi i umyslowymi.

Istnieja obszary ubostwa. k t o r z y p l ac a za swoj e domy. Osoby 0 w y z s z y m statusie. Decyzj e. W srod tych. jak i stylu mieszkania. czym zajmowaliby sie rzadowi planisci?" Oczywiscie. Sytuacja ta jest spowodowana po lityka kredyt 0 w i z a miany mi e szkan .l iwo s c i platniczych. oraz faktem. ze czynsz powinien stanowic jedynie niewielki skladnik domowych wyd atko w. ktore na Zachodzie zaleza od cen i m oz. Strefy dzielnicowe w spo leczenstwach kapitalistycznych rozwij aj etsie glownie w zaleznosci od wartosci rynkowej budynkow i gruntow. Szelinyi opowiada 0 swoim wegierskim koledze zajmujacym sie naukowo problematyka mieszkalnictwa. j ak to zazwyczaj bywa na Zachodzie. ze grupy 0 wyzszych dochodach cz. Po przeczytaniu raportu Szelinyiego i wynikajacych z niego wnioskow wegierski uczony z apytal ze zdziwieniem: "Czyzbys sugerowal. wokol centrum znajduja sie czesto obszary 0 wysokim standardzie budownictwa. kupowane i sprzedawane na rynku (stanowi ac e m n iej sz. 14. lecz nie skupiaj et sie one wokol centrum miasta. Dzielnice Set zazwyczaj bardziej niz w miastach zachodnich jednorodne zarowno pod wzgledem charakteru wlasnosci. Set w Europie Wschodniej uzaleznione od miejskiej administracji. Uwazano. ze ludzie powinni mieszka6. tam gdzie ch ca?" Ten pomysl zaskoczyl go. Wiekszosc gruntow w srodmiesciu jest wlasnoscia panstwa. j ak ur z e d.n i c y p a n st wo w i i przedstawiciele wolnych zawo dow. wyzsze grupy spoleczno-ekonomiczne placet mniej za posiadanie lepszego mieszkania. a rodziny (nie jednostki) powinny mie6 prawo do mieszkania. Nie oznacza to braku scislego rozgraniczenia pomi edzy klasami mieszkaniowymi Rexa. a zwlaszcza w Stanach Zjednoczonych. istniej et rown iez we wszystkich spoleczenstwach zachodnich. z ktoryrn wymienial uwagi i wyniki badan. strefy przejsciowe zas Setpolozone bardziej na zewnatrz.o s c w c a Io s c i budownictwa) naleza przewaznie do grup 0 nizszych dochodach. * Ivan Szelinyi. W mniejszym lub wiekszym stopniu obowiazuje tam tez planowanie przestrzenne. centralne i lokalne regulacje administracyjne.esciej niz inni dziedziczyly lepsze mieszkania z czasow przedwoj ennych. co rzadko dotyczy zamozniej szych. mieszkaja zwykle w lokalach bedacych wlasnoscia panstwa i przez nie utrzymywanych. zatem czynsz nie zawsze musi miec zwiazek z jakoscia mieszkania. a zarazem przestraszyl. s. Mieszkania budowane przez prywatne przedsiebiorstwa. ze mieszkanie nie jest towarem. N a podstawie swoich badan na W egrzech i porownan z innymi spo leczenstwami Europy W schodniej Szelinyi udokumentowal niektore systematyczne roznice pomiedzy miastami W schodu i Zachodu. kto r a faworyzuj e urzedn ikow p anstwowych. Urban Inequalities Under State Socialism. bo jesli jednostki. 125 124 . W Europie W schodniej po dzi al miasta na strefy jest znacznie bardziej uzalezniony od decyzji administracyjnych. lednak zakres i charakter tych regulacji oraz planowania pozwala na zywy rozwoj rynkow mieszkaniowych w warunkach wzg le dnej swobody przemieszczania sie j ednostek. New York 1983. niezalezni e od ich mozl iwosci oplacania okresloriej wysoko sci czynszu. Powojenne schematy rekonstrukcji mieszkalnictwa na Wegrzech zakladaly. m o g l y b y kierowa6 s ie w l a s n y m i upodobaniami. j ednak mechanizmy podzialow Setodmienne niz w wiekszosci miast zachodnich. wybieraj a c s w oj dom. ograniczajace rozne aspekty rozwoju mieszkalnictwa i podzialow strefowych dzielnic miasta.czania sie z miasta do miasta lub z regionu do regionu. W rezultacie lokalizacj a typow mieszkan i dzielnic miej skich jest zasadniczo rozna od spotykanej w wiekszosci miast zachodnich.

Warto zatem w podsumowaniu niniejszego rozdzialu powrocic na ogolniejsza plaszczyzne. ze nie mozna wyro zn ic pro ce so w maj acych wplyw na rozwoj wszystkich nowoczesnych miast. Zarazem jednak twierdzenie. uksztaltowane 126 127 . ktore nosimy. lecz w iaze si e z szerszymi aspektami organizacji spolecznej. 29. Everyday Life in the Modern World. w wyniku ekspansji nowoczesnego zycia miejskiego. Jeden z nich dotyczy specyficznej formy utowarowionej przestrzeni w "wybudowanym srodowisku" nowoczesnego * Henri Lefebvre. ze pojawienie sie nowoczesnego miasta stworzylo calkiem odmienne formy codziennego zycia niz obowiazujace w spoleczenstwach tradycyjnych. zwykle zakorzenione w religii.. z nastepstwem pokolen. i do wiekszosci cech budynkow. Warto w tym miejscu przytoczy6 wypowiedz Lefebvre'a na temat pojawienia sie odmiennej formy codziennego zycia 0 silnie zrutynizowanym charakterze. Miasto i zycie codzienne Ch06 zaproponowana przez Wirth a charakterystyke "miasta jako sposobu zycia" trudno odniesc bez wyraznych ograniczen do miast w ogole. Procesy przyczyniajace sie do dezintegracji tych praktyk Set z lo zo n e i z ro zn ic owan e. a cala poezj a istnienia zostala odrzucona *. po laczonej z szerszymi aspektami ludzkiego istnienia. j ak rozni sie od niego miasto Zachodu. Rozprzestrzenianie sie kapitalizmu zapewnilo przewage "prozie swiata" . kazdy szczegol (gesty. rna wyraznie funkcjonalny charakter. Dwa zespoly czynnikow maj et sz. ktore dostarczaja gotowych sp o so b ow godzenia si e lub pokonywania l o su za p o mo c a utrwalonych w tradycji praktyk. Funkcjonuja wytyczne moralne. instrument alnosci i techniki. w ktorych mieszkamy i pracujemy. nic jeszcze nie stalo sie prozaiczne [. nawet w miastach zyci e codzienne w iek sz o s c i rna charakter m o r al n y ze wz.. w Grecji czy w Rzymie. W tych ostatnich bowiem silne jest oddzialywanie 0 byczaju. przybory. jak mowi Lefebvre: U Inkow.z choroba i smiercia. Lefebyre chce tylko zwrocic uwage na zastapienie ugruntowanej moralnie tradycji.Fakty te potwierdzaj et wczesni ej sze spo strzez en ie. stroje itd. ze charakterystyczne formy codziennego zycia. z czym mamy do czynienia przez wi ekszo sc zyci a w nowoczesnym spo leczenstwie. pozbawionej sensu moralne go oraz tego. To. ze zroznicowanie ob sz arow miejskich i typow budownictwa nie jest "procesem naturalnym".) jest naznaczony stylem. z pewnoscia podkresla ona wazne aspekty wspolczesnego zycia miejskiego jako calosci. Odnosi sie to np.cz. Miasto Europy W schodniej rozni sie od tradycyjnego miasta tak sarno.e g o ln y udzial w wytwarzaniu pustki i b analnosci codziennego zycia w nowoczesnym swiecie. J proza i poezja zycia byly nadal tozsame. Bl edern byloby jednak traktowanie tego opisu jako nierealistycznie upiekszonego obrazu spoleczenstw przednowozytnych. do ubran. ktore wykonujemy. Nie ulega jednak watp liwo sci. co Lefebvre nazywa "poezjet zyci a''. W przeciwienstwie do tego. Azteko w. By6 moze bardziej zrozumiale jest stwierdzenie. do codziennych czynnosci. London 1971. wydaje sie malo przekonujace. przez waska rutyrie dzialania.g l e du na zw iaz k i codziennosci z kryzysami i przemianami ludzkiej egzystencji .pierwszenstwo ekonomii. sztuke i przedmioty. s. slow a . narzedzia. kto r a 0 bejmuj e wszystko literature. Setrozne od wyst((puj acych we wczesniej szych typach spoleczenstwa.

lecz wykorzystywano j e gl6wnie do przetrzymywania podejrzanych przed wydaniem wyroku lub do karania dluznikow. Ro"Talcott Parsons. Zjawiska te oraz jednostki najbardziej w nie zaangazowane oddziela sie od nurtu codziennego zycia wiekszosci. Wiekszosc autor6w gloszacych ten poglad. oddzialuj e. co niekt6rzy analitycy spo leczni nazywaja "odizolowaniem" (seauestratior i) przejaw6w ludzkiej aktywno sci i do swi adczen . Przed industrializacj ct rodzina byla gl((boko zakorzeniona w rozbudowanym systemie relacji pokrewienstwa ("rodzina poszerzona") i stanowila osrodek produkcji gospodarczej. and 129 . "Proza zyci a". Praktyka zamykania przestepcow w wiezieniach jako kara za popelnione czyny jest na przyklad wynalazkiem sprzed mniej wiecej dwustu lat. Bales. rutyna codziennego dzialania w d az. kt6re we wcz esni ej szych typach spoleczenstwa byly calkowicie j awne i wtopione w tkanke zycia spolecznego calej wsp6lnoty. chyba bardziej w y s p e cj a l i z o w a n a n i z w jakimkolwiek znanym dot ad spo leczenstwie" *.jak pisze jeden z obserwator6w .st Measure ofPain. 6 ---------Rodzina i plec W latach p iecdzi esiatych i szescdz ies iatych. To. A Ju. Socialisation Interaction Process. Wiezienia istnialy tez w sredniowiecznej Europie. gdy teoria spo leczenstwa przemyslowego swi((cila sw6j tryumf jako fundament analizy sp o Ie czn ej . kt6re zaczeto wyraznie od siebie oddzielac. spowodowalo zanik rodzin poszerzonych. W tym samym czasie co wiezienia powstawaly rowniez liczne przytulki dla oblakanych i szpitale. London 1956. choroby i smierci. R. Dobra ilustracja tego zagadnienia sa badania nad ro dziua i seksualno sci a. Drugi zespol czynnik6w obejmuje to. pary rodzic6w i ich bezposredn iego potomstwa. Jedna z najwiekszych zaslug socjologii jest ukazanie nam natury owych zwiazkow. Odosobnienie oznacza usuniecie z codziennego zycia zjawisk zagrazajacych jego ciaglosci: zbrodni. Parsons.miasta: sztuczne srodowisko jest odarte z estetycznej formy.stala sie instytucja bardziej wyspecj al iz ow an a n iz przedtem. dominowala w literaturze socjologicznej szczeg6lna interpretacja rozwoju rodziny. London 1978. w kt6rym rodzina jako taka nie jest juz jednostka produkcyjna. Kara za ciezsze przestepstwa byla banicja. Family. s.F. Powyzsze spostrzezenia wskazuj ct na niekt6re zwiazki pomiedzy ogolna organizacja spoleczenstw a prywatnoscia codziennego zycia. The American family. co moze sie wydawac najbardziej osobistym aspektem naszego doswiadczeni a. * Michael Ignatieff. "Rodzina . w: T. a nie pozbawienie wolnosci *. szalenstwa. a wsrod nich Parsons.en iu do osiagniecia instrumentalnych cel6w znajduje w ten spos6b swoje rozwtniecte. zdecydowanie broni trwalego znaczenia rodziny (i malzenstwa) we wspolczesnym spoleczenstwie. Przejscie do spoleczenstwa przemyslowego. Relacje pokrewienstwa ograniczaja sie do "rodziny podstawowej". a zarazem ulega oddzialywaniu wplywow. 0 kt6rych bedzi e mowa w kolejnym rozdziale. 10. szubienica lub tortury. kt6re w pierwszej chwili moga wydawac sie bardzo odlegle. W duzym skr6cie mozna strescic j ct nastepuj aco.

wyprowadzajac czlonkow rodziny na rynek pracy. rowniez dzieci. gdzie wszyscy domownicy uczestniczyli we w sp o ln ej pr acy . dzisiejsze formy zycia domowego zdaj et sie raczej ksztaltowac pod wplywem rodziny mieszczanskiej. zanim w XVII i XVIII wieku rozwinal sie kapitalizm. Stalo sie rowniez jasne. Robotnicy przybywajacy z prowincji rolniczych. Wreszcie. spodziewali si e zn al ez c zatrudnienie dla calej rodziny. Pierwsi przedsiebiorcy kapitalistyczni dose czesto zatrudniali na przyklad cale rodziny. wsrod ktorych wielu czerpalo obficie z mysli marksistowskiej.dzina podstawowa nadal jest miejscem prokreacji i wychowywania dzieci. z e n i e k to r e twierdzenia wcz esni ej szych auto row byly co najmniej watp liwe. Zmiany w strukturze rodziny Nie ulega watpliwosci. Impuls do zerwania sol idarnosci ekonomicznej rodziny. co szczegolnie wazne. rodzina miala na ogol charakter bardziej zblizony do podstawowego n iz do poszerzonego. gospodarstwo rodzinne bylo z reguly j e dn o stk a pro dukcyjna. zgodnie z tradycyjnym oczekiwaniem. Rozwoj gospodarki kapitalistycznej. pochodzil w duzej mierze od samych pracodawcow. Stanowisko przedstawione powyzej bylo dose slabo poparte materialem historycznym na temat dawnych form stosunkow rodzinnych. Badania historyczne wykazuja. Drugim z ro d. ze zmiany te byly przyczyna rozpadu istniej acego dotad systemu rodziny poszerzonej. i mo ze bardziej niz kiedykolwiek . ktorej styl zycia zostal czesciowo przejety przez klasy nizsze niz wskutek b ezposredni ego oddzialywania kapitalizmu na sile robocza. Domownicy skupiali sie w wieksze grupy ze wzgledu na obecnosc sluzby. pracujacych w pozalowania godnych warunkach kopaln i fabryk. j eszcze przed powstaniem duzego przemyslu. ze zaleznosci pomiedzy rozwojem kapitalizmu a formami zycia rodzinnego byly zdecydowanie bardziej zlozone. Oznacza to. zmienil t(( sytuacje. Badania nad rodzina Set dziedzina analizy spolecznej. 130 Bl edn e okazalo si e j ednak mniemanie.Iern idei m aj acych g Iowny wplyw na dotychczasowe interpretacje rodziny byly pisma autorow feministycznych. uczestniczyly w dzialalnosci wytworczej. niz zakladano w przedstawionej wczesniej charakterystyce.zrodlem wsparcia emocjonalnego i satysfakcji jej czlonkow. ktora pod wplywem serii rowno leglych procesow w ciagu ostatnich kilkunastu lat zasadniczo sie zmienila. W wyniku dalszych przeksztalcen dokonywalo sie stopniowo coraz powszechniejsze rozgraniczenie pomiedzy domem a miejscem pracy. Choc przyczynialo sie to do brutalnego wyzysku dzieci. Ten punkt widzenia byl w ostatnich latach ostro krytykowany. zaproponowana przez niego 131 . nie byloby calkiem sluszne wyjasnianie tego faktu wy Ia czn ie ch c iwo sc ia praco dawcow. ze dzieci tak sarno jak dorosli beda brae udzial w pracy produkcyjnej. a nie j ednostki. Prace h i s to r yk o w rodziny wy k az a ly . poparty liberalnym ustawodawstwem zabraniajacym zatrudniania dzieci. cho c szersze stosunki p o kr ew ien stw a byly o c zyw is ci e pod pewnymi wz g l e d am i wazniejsze niz dzisiaj. ze w Europie Zachodniej. ze w przewazajacej czesci Europy Zachodniej przynajmniej kilkaset lat przed p oj awieniem si e kapitalizmu. Cho c dzielo Stone' a wzbudzi lo dose zdecydowana krytyke i wymaga pewnych modyfikacji. ze pod pewnymi wzg ledami rzeczywiscie zostal zdyskredytowany. do tego stopnia zreszta. z e p r o dukcje organizowano w domu lub na przyleglym gruncie i wszyscy czlonkowie rodziny.

upowszechnil sie dopiero w XVIII wieku lub jeszcze pozniej.klasyfikacja zmian form zycia domowego na podstawie analizy rozwoju rodziny w Anglii wydaj e sie uzyteczna *. pozbawione silniejszych wiezi emocjonalnych. s. historycy nie Set zgodni co do tego. we wszystkich klasach spolecznych warunki zycia bardzo ograniczaly prywatnosc osoby. M Ochab. Wzgledny brak emocjonalnej bliskosci w rodzinie nie przej awial sie wszakze w fizycznym rozdzieleniu j ej czlonkow. The Family. uspr aw ie dl iw io n a jedynie przez koniecznosc rozmnazania gatunku."rodzina otwartego pochodzenia". pozbawione korytarzy. W XVI wieku. London 1977. Zar6wno w niskich. Zyc ie bylo tanie. Zwiazki rodzinne. N a zadnyrn poziomie systemu klasowego malzenstwo nie bylo momentem sankcjonujacym emocjonalne przywiazanie lub zazylosc.e szn a p o trz. Dla chlopow i rzemieslnikow malzenstwo stanowilo zwykle warunek ekonomicznego przetrwania. lecz byly one zazwyczaj polaczone. dominujacym typem rodziny. Wiezy malzenskie nie powstawaly w wyniku osobistego wyboru. sluzba spala w tych samych pokojach lub w najb lizszym sasiedztwie swoich pan6w. Koscio la lub panstwa. nawet u zamozniej szych pokoj e byly wsp6lne i nie mialy przypisanego specjalnego przeznaczenia jak w pozniejszym okresie. Nie ulega jednak watpliwosci. by la . nie tylko z w ia z a n y c h z pokrewienstwern. Mieszkania bogaczy mogly miec wiele pokoi. W tym miej scu autor bye moze troche przesadza. lecz g rz. ze nie oplacalo sie za bardzo przywiazywac do innych ludzi** . 5.eb a. ** Tamze. Nie wczesniej niz w wieku * Pionierska praca na temat dlugookresowych zmian relacji pomiedzy rodzicami Historia dziecinstwa Philippe'a Ariesa (przel. a dziecmi jest 132 133 . Autor wyroznia trzy glowne fazy rozwoju rodziny w ciagu trzystu lat od wieku XVI do XIX.wedlug klasyfikacji Stone'a . jak i w wyzszych klasach normalne bylo dobieranie partner6w przez innych. seks nie jest przyjemnoscia. Sredni a dlugosc zyci a by la tak niewielka. rodzic6w. w jakim stopniu stosunki malzenskie oraz relacje pomiedzy rodzicami a dziecmi naprawde byly *Lawrence Stone. W wyzszyc h sferach spolecznych malzenstwo traktowano jako spos6b na zapewnienie dziedziczenia majatku lub uzyskania innego rodzaju korzysci materialnych czy politycznych. Chlopi i miejska biedota mieszkala w domach z jednym lub dwoma pomieszczeniami. ze szczescie mozna osiagnac w przyszlym swiecie. do kt6rego przywyk la wi ek szo sc ludzi zyj acych we wsp61czesnych spo leczenstwach kapitalistycznych. tak w domu. ze ani stosunki pomiedzy m ez ern a zo n a. jak i poza nim. a nie tu i teraz. wsp6lnota domowa byla umiejscowiona jednak w szerszym k r e g u u z a l e z n i e n . zdecydowanie roznily sie od panuj acych w pozniejszym okresie. Osobista wolnosc wyboru musi bye w k a z d y m czasie i pod k a z d y m wz g l e d ern podporzadkowan a interesom innych: potomstwa. a takze wiele lat wczesniej. podobnie jak stosunki w wiekszej spolecznosci. ani p omi edzy rodzicami a dzi ecmi nie b y ly szczeg6lnie serdeczne i czule*. ze wyobrazenia 0 romantycznych uczuciach rozkwitaly jedynie w kregach dworskich i nie byly zwiazane z malzenstwem czy rodzina. Podzial na pokoj e w mieszkaniach. Sex and Marriage in England 1500-1800. nie przez sama pare. sasiadow. Wprawdzie skoncentrowana wokol rodziny podstawowej. a smierc przychodzila latwo i czesto. W zasadzie jednak wydaje sie prawda. Stone pisze: Konwencjonalna madrosc uczyla. Gdansk 1995). Przeciwnie.

. s. a nastepnie przeniesiona do innych klas. Przedstawione w poprzednim paragrafie przeobrazenia rodziny wywolaly sprzeczne tendencje okreslajace pozycje spoleczna kobiet. Tworzenie sie wiezow malzenskich stawalo sie coraz bardziej sprawa osobistego wyboru os6b zainteresowanych. a rodzina podstawowa stala sie wyraznie wyodrebniona jednostka.dominacji mezczyzn nad kobietami w rodzinie i w kontekscie innych instytucji spolecznych. drugi typ zycia domowego. ze wszystkie spo leczenstwa. Poglad. jak pisze Aries. przy czym na pierwszy plan wysuwala sie troska 0 wlasciwe "wychowanie" dzieci. Loj a ln o s c Iacz ac a dawniej r o dz in e podstawowa z innymi rodzinami i ugrupowaniami w spolecznosci lokalnej o s lab Ia i zostala zastapioria po sluszenstwern wobec panstwa. 135 . choc obserwuje sie wyrazne roznice. w tym obszerne omowicnie 134 spoleczenstw Trzeciego Swiata por. ze . pojawil sie. Z jednej strony rozdzial pomiedzy domem a miejscem pracy. zabarwienie emocjonalne. Barbara Rogers. kt6rego konsekwencje obejmuja j ednak szerszy 0 bszar analizy socjologicznej. charakteryzuj e kilka charakterystycznych cech. Badania antropologiczne wykazuja. Dominacja tego typu rodziny w spo leczenstwi e j ako c a. Plec. I ta ideologia wydaje sie najpierw uksztaltowana w wyzszych sferach systemu klasowego.z e sn a. Autor nazywa go dose n iezreczn ie "ograniczonet patriarchalna ro dzina podstawowa". Berkeley 1978. London 1980. Setpatriarchalne. patriarchat i rozw6j kapitalistyczny Jednym z najwazuiejszych czynnik6w o ddzialujacych w szczegolnosci na socjolo gie rodziny. 224. wedlug Stone'a. Poczynajac od zamozniejszych. kt6ry objal tylko niekt6re grupy spoleczne i trwal od wczesnego wieku XVI do poczatku XVIII. coraz bardziej kierowano sie norm ami ustanawiajacymi specyficzny zw iazek porni edzy seksualno scia a malzenstwem. stanowi acej fundament organizacji rodziny.lo sc i nie nastap il a j ednak bynajmniej w wyniku prostego procesu c iag lego rozszerzania wplywow. Coraz wiekszy wplyw na wyb6r malzonka miala potrzeba zwiazku oferujacego przywiazanie lub milosc. przeglad istotnych danych antropologicznych. jest tworczosc wspolczesnych feminist6w.miejscem kobiety jest dom" * Istotne i szeroko komentowane spo strzezenia por. Nancy Chodorov. Wladza mezczyzny jako glowy domu zostala wzmocniona w rodzinie. Dotyczyl przewaznie wyzszych warstw spolecznych i byl typem przej sciowym pomiedzy istniej aca j eszcze forma wczesniej sza a r o dz ina w sp o lc. The Domestication ofWomen. bedace przedmiotem rzetelnych badan. rodzina z acz e l a "odgradzae s ie od spoleczenstwa". domy przybieraly nowoczesniejsze formy z korytarzami zapewniajacymi prywatnosc i z pokojami dziennymi oddzielonymi od sypialni. mimo rozwoju charakterystycznych dla poszczeg6lnych klas wzorc6w zalot6w. kt6ry u schylku XIX wieku stal sie regula. przermeszczema.XVIII. Feminisci zajmuja sie przede wszystkim analiza zrodel patriarchatu . odzwierciedlaj ac j ego swiecka wladze w panstwie. Stone okresla j e wspolna nazwa "emocjonalnego indywidualizmu". Relacje miedzy rodzicami a dziecmi rowniez zyskiwaly silniejsze * Tamze. j esli chodzi 0 stopien i nature meskiej przewagi *. "odpychae je poza rozszerzajaca sie coraz bardziej sfere zyci a prywatnego"*. Powstanie "zamkni((tej rodziny podstawowej". The Reproduction of Mothering. Zanim to nastapilo. przyczynil sie do wzmocnienia zwiazku pomiedzy kob ieta a domem. Po drodze dokonywaly sie bowiem rozmaite zwroty i . jaka przetrwala do XX wieku.

Scott. wywodzily sie w XIX i na poczatku XX wieku przewaznie z rodzin chlopskich lub robotniczych*.mi al rozn e konsekwencje dla kobiety na ro znych poziomach spolecznych. s. New York 1978. W po lowie XIX wieku kobiety stano wily w Wielkiej Brytanii tylko 1 % urzednikow. ktore musialy uporac sie z wiekszoscia zajec domowych. najnizsze w hierarchii sluzbowej stanowiska w biurze lub w handlu. co przestalo bye traktowane jako "praca". Od tego czasu proporcj e zatrudnienia ko biet wyr azni e si e zmienily. Women. Kobietom przydziela sie bowiem na o gol prace 0 charakterze rutynowym. nastapilo tez pewne ograniczenie zatrudnienia w p rz em y s l e w lo k ie n n icz ytn. Tilly. Najistotniejsza zmiana wiaze sie jednak ze scharakteryzowanym w poprzednim rozdziale relatywnym zwiekszen iem zatrudnienia "bialych kolnierzykow" w rozwinietych krajach kapitalistycznych. to znaczy zatrudnione za wynagrodzeniem. z mniejszymi mozliwosciami awansu niz dostepne mezczyznorn. We Francji proporcje w zatrudnieniu kobiet byly mniej wiecej podobne. o ko lo 20% znaj dowalo z as zatrudnienie w przernysl e wlokienni czym. Ponad 33% pracuj acych za wynagrodzeniem stanowily s luz ace. piastunek i sluzacych. bycie urzednikiem oznaczalo wowczas prace na odpowiedzialnym stanowisku wymagaj a cyrn umiej etrio sc i ksiegowania i innych kwalifikacji. Najbardziej obciazone zostaly jednak kobiety w rodzinach robotniczych. Obecnie urzednikami. Setw wiekszosci kobiety. a poziom zarobkow znacznie nizszy niz w przypadku pracuj acych fizycznie mezczyzn. ze zatrudnienie kobiet w przemysle wytworczyrn bylo bardzo niskie z wyjatkiem produkcji wlokienniczej. Otworzyly sie wprawdzie pewne perspektywy kariery w zawodach przedtem zastrzezonych 137 136 . Historia zawodu "urz((dnika" stanowi dobra ilustracje rozwoju tego zjawiska (por. Praca w tych sektorach by la w rzeczywistosci prawie calkowicie zmonopolizowana przez kobiety. Joan W. Zdecydowana wiekszosc za* Patrz Louise A. Kobiety "pracujetce". Jak juz mowi lem. Rozwoj tej grupy zawodowej spowodowal wzrost rekrutacji kobiet do prac biurowych i uslugowych. z kto ryc h wiele pracowalo w domu. Konsekwencje dla warstwy sredniej polegaly natomiast na tym. Do wybuchu drugiej wojny swiatowej liczba kobiet pracujacych zawodowo we wszystkich kraj ach zachodnich znacznie si e zwiekszyla. ze mozliwosci zatrudnienia kobiet w okresie ekspansji kapitalizmu przemyslowego skupialy sie w sektorach bliskich tradycyjnym zajeciom wykonywanym przez kobiety. Najbardziej wzrosl wsrod zatrudnionych procent kobiet zameznych. 16% to krawcowe. jednoczesnie zajmujac sie praca w p rz emy s l e. Nie byl to jednak bynajmniej istotny krok w strone zrownania plci w systemie produkcyjnym. Na podstawie danych z Wielkiej Brytanii i Francji Tilly i Scott stwierdzily. Jeszcze w roku 1911 w Wielkiej Brytanii wi ekszo sc ko biet pracuj acych by la zatrudniona przy pracach domowych lub innych uslugach osobistych. W XX wieku nastapila generalna mechanizacj a pracy biurowej zapoczatkowana wprowadzeniem maszyny do pisania pod koniec XIX wieku. 83-84). Work and Family. z e kobiety musialy p o dj a c o b o wiazk i zwi az an e z zajmowaniem sie domem i dziecmi. W roku ]911 w Wielkiej Brytanii pracowalo zawodowo okolo 70% wszystkich samotnych ko biet i zaledwie 10% zamezny ch. co spowodowalo przeksztalcenie zajec "urz((dniczych" w czynnosci nie wymagajace szczegolnych kwalifikacji. przynajmniej w znaczeniu odpowiadajacym platnemu zatrudnieniu w produkcji. trudnionych kobiet stanowily osoby mlode i samotne. Zamozniejsze korzystaly z uslug pokojowek. podobnie jak sprzedawcami. niemal zupelnie zniknely pelnoetatowe uslugi domowe. Przytoczone dane wskazuja wyraznie.

np. Wertheimer.ej liczby wskazuj a. stawiajac malzenstwo i rodzine ponad korzysci ekonomiczne. jakie moglyby osiagnac w przypadku pelnego i rownego uczestnictwa w systemie pracy przemyslowej.5 57. w. Zarobki pracownikow pelnoetatowych Zjednoczonych w zaleznosci od plci Srednie dochody w dolarach Rok kobiety mezczyzni Zarobki kobiet w Stanach jako procent zarobk6w mezczyzn 1961 1965 1969 1972 1982 3351 3823 4977 5903 12001 5644 6375 8227 10 202 20260 59. U czestnictwo w pracy zawodowej jest oczywiscie tylko j ednym z asp ekto w sto sunkow patriarchalnych. jest w szczegolny sposob zwiazany z dominacja plciowa. j ak bardzo ko biety Set pokrzywdzone w stosunku do mezczyzn. Wyniki stanowia wyj atku w spoleczenstwach kapitalistycznych. Kobiety w duzym stopniu go dza si e na te warunki i przyjmuj a. Tabela 2. Wydaje sie jednak niewatpliwe. Jane Roberts Chapman (red. w ktorych oficjalna polityka panstwowa bardziej Stanach Zjednoczonych sprzyja zatrudnieniu kobiet. 188. Search for a parlnership role. "ideologi(( udomowienia". autorzy feministyczni wyrazaj <t w tej materii zroznicowane opinie. Tabela 2 zawiera dane dla Stanow Zjednoczonych w wybranych latach pomiedzy 1961 a 1972. leczenstwa.0 60. stanowi porownanie srednich plac obu plci. a takze przerw w karierze zawodowej kobiet w zwiazku z porodem. Kobiety Set ogolnie slabiej reprezentowane na stanowiskach wladzy politycznej i w innych sferach.2 Zr6dlo: Barbara M. Co wi ec ej . choc wiekszosc autorow feministycznych dostrzega bardzo glebokie korzenie tych zjawisk. gdyz wiele kobiet pracujacy ch w dalszym ciagu ponosi glowna o dpowiedzialnosc zaprowadzenie domu i opi eke nad dziecmi. nie wykazuja znaczniejszej przewagi pod wzgledem relatywnego poziomu zarobkow kobiet w porownaniu z mezczyznami. Economic Independence ofWomen. Set przedmiotem "podwojnej dyskryminacji". Jest to bardzo zlozone zagadnienie. 1984. Osiagniecie pelnego rownouprawnienia plci w pracy poza domem nie zawsze jest pozadanym celem samym w sobie w kontekscie gospodarki kapitalistycznej. London 1976. Skupienie pracujacych kobiet w stosunkowo gorzej p latnych zawodach 0 gorszych warunkach pracy i mniejszych szansach awansu jest efektem postaw pracodawcow i pracuj acych mezczyzn. Mozna wskazac wyrazne zbieznosci pomiedzy podzialami wedlug plci a systemem klasowym. Przytoczone wyz. ze rozni ce porn zarobkami mezczyzn i kobiet nie zmniejszaja sie.9 59. Ruchy praw kobiet probuja w rozny sposob walczyc z tymi nierownosciami. Z drugiej 139 . Ogo ln a wskazowke.). ze rozwoj kapitalizmu.niemal wyl aczni e dla mezczyzn . Swiadczy 0 nich juz sarna trwalosc patriarchatu w spoleczenstwach ludzkich. nigdzie j ednak nie staly si e powszechne. 138 ie dzy te nie SpOniz w kraje skandynawskie. niekiedy z rezygnacj a. j akie przewazaja we wspo lczesnych spoleczenstwach kapitalistycznych. patriarchat nie narodzil sie przeciez z nastaniem kapitalizmu. ktory splata sie z opisanymi wczesniej zmianami form rodziny. Statistical Abstract ofthe United States. s.4 60.

Scharakteryzowane wczesniej przeksztalcenia dotyczace zar6wno charakteru rodziny. dodatkowo ograniczalo go wczesne wys tepowani e menopauzy. Tak zwane przejscie demograficzne. nie byl zatem zbyt dlugi. Prawdopodobnie oko lo j ednej trzeciej dzieci umieralo w wieku niemowlecyrn. Miasta tak naprawde nie reprodukowaly sie. zwlaszcza wskutek znaczne~o spadku sm iertelnosci w mlodszych grupach wiekowych. kiedy dzieci uczestniczyly w dzialaln o sci gospodarczej. lecz tym. Powszechnosc i jawnosc smierci jest jedna z cech najbardziej zdecydowanie odrozniajacych zycie rodzinne i szerzej . Obserwowana w XIX stuleciu ekspansj a ludnosci nie byla spowodowana tym. w kt6rym zona mogla rodzic dzieci. Srednia dlugosc zycia. Bogaci mieli zazwyczaj wieksze rodziny niz chlo pi i rzemieslnicy: kobiety wczesniej zawieraly malzenstwa. seksualnosc Wielu socjolog6w pi sz acych 0 rodzinie sugeruje. z e rozw6j kapitalizmu w iaze si e z radykalnym ograniczeniem wielkosci rodziny. lecz raczej zrniaua sk ladu pokoleniowego rodziny.e sto praktycznym rozwiazaniem. Srednia wieku zawierania malzenstw zmniej szala sie az do XX wieku. Smiertelnosc byla kilkakrotnie wyzsza niz dzisiaj. transformacja czy humanizacja kapitalistycznej pracy przemyslowej nie gwarantuj e przezwyciezenia wyzysku plci. a takze czeste przypadki przedwczesnej smierci jednego z malzonkow oraz bardzo wysoka smiertelnosc niemowlat i dzieci. duz a rodzina byl a cz. w kt6rej duze rodziny byly dla robotnik6w zyciowa przeszkoda. Nie mieli szczescia rowniez mlodzi dorosli. Polowa ludnosci nie m ial a dwudziestu lat.jednak strony. Historycy zajmujacy sie XVII wiekiem w Wielkiej Brytanii i Francji uwazaja. ze sre dni wiek zawierania ma. smierci nie utozsamiano z losem. ich trwanie z a lez a lo od regularnej migracji z obszar6w wiejskich. jak i relatywnej pozycji mezczyzn i kobiet na rynku pracy doprowadzily do sytuacji. Rodzina. a mezczyzni wczesniej zenili sie powt6rnie po smierci pierwszej zony. wsrod francuskiego chlopstwa w XVII wieku przed osiagnieciem dziesiatego roku zycia umierala srednio polowa dzieci. smiertelnosc w por6wnywalnych grupach wiekowych byla znacznie wyzsza niz obecnie. j esli jego korzenie siegaja rodziny. malzenstwo. ze wiecej przezywalo i w dodatku zylo dluzej. W warunkach tradycyjnych form produkcji. Szczeg6lnie zagrozeni 140 byli mieszkancy miast ze wzg ledu na brak kanalizacji i zanieczyszczenie wody pitnej. kt6re nastapilo w XVIII i XIX wieku nie bylo po prostu przejsciem od duzych rodzin do malych.lz en stw przez kobiety przypadal najprawdopodobniej na okres od dwudziestego trzeciego do dwudziestego si6dmego roku zycia. W konsekwencji w nizszych klasach rodzina w jednym czasie liczyla przewaznie nie wiecej niz dwoje lub troje dzieci. choc rodzilo sie ich znacznie wiecej. Proces ten dokonal sie dzieki poprawie przedstawionych powyzej warunk6w zyci a. Okres. by la bardzo niska. ze rodzilo sie wiecej dzieci. Bardzo duze rodziny nie byly rzadko sc ia. Na zasadzie blednego uog6lnienia tworza obraz dom6w z rojem dzieci w przedkapitalistycznym stadium Europy na wz6r wielkich rodzin istniej acych dzisiaj w Trzecim Swi e c ie i stanowiacych glowne zrodlo eksplozji ludnosci swiata. choc wiele innych czynnik6w przemawialo 141 . a tylko nieznaczna liczba przekroczyla szescdziesiatke. jak juz wspomnialem w rozdziale pierwszym. co stwarzalo ciagle niebezpieczenstwo wybuchu epidemii.codzienne z y c ie spoleczne w epoce p r z e dn o wo zy t n ej i w czasach wspolczesnych. jaki zdarza sie przewaznie tylko starcom. ale wcale nie stano wily normy.

przede wszystkim jednak nal ezy sobie uswiadornic. W cwiercwieczu od 1950 do 1975 roku liczba rozwod6w we Francji zwiekszyla sie 0 40% jako wartosc minimalna na skali i 0 400% w Wielkiej Brytanii jako wartosc maksymalna.lz en s twa i fo rrny z a. W pewnych krajach i w pewnych okresach stosunkowo niedawnej historii Europy stosunki przedmalzenskie by ly dla obu pl ci zjawiskiem normalnym i nie stanowily przeszkody dla p o zn iej sz e go malzenstwa. Rozpad malzenstw byl w ubieglych stuleciach zj awiskiem w Europie bardzo powszechnym. co 142 Tabela 3. w: M. kt6ry staram sie ukazac w niniej szej ksiazce. pokazuje tabela 3 dla kilku wybranych kraj6w. pozbawione Set cz e s to w l a.i Statisticul Yearhonk. zar6wno wsrod socjolog6w. a kobiety nie otrzymywaly wynagrodzenia. z kt6rych wiekszo sc rna dzisiaj w perspektywie jeszcze dwadziesci a lub trzydziesci lat zyci a p o o siagniec iu przez dzieci doj rza lo sci i opuszczeniu przez nie rodzinnego domu. d. r6wnie wysoki lub nawet wyzszy niz dzisiaj byl procent dzieci nieslubnych. jak i w popularnej prasie. Niekt6rzy komentatorzy twierdza. zwlaszcza gdy chodzi 0 problemy rozpadu m a. Anderson Hannondsworth 1980. Jezeli dzieci nie pracowaly. kt6ry j ako zasadniczy wzorzec utrzymal sie do dzisiaj.uze rodziny stawaly si e obciazeniern ekonomicznym. Mialo to o czywiscie istotne konsekwencje dla kobiet. Wszystkie tego rodzaju statystyki nalezy j ednak traktowac dose ostroz143 .sc iw e g o wymiaru historycznego. ze pod niekt6rymi wzg ledami dokonujace sie procesy wcale nie Settak jednolite. Ulepszone metody antykoncepcji przyczynily si e do zawierania trwalych m a. choc nastepowal raczej w wyniku smierci ktoregos z malzonkow niz rozwodu. Liczba malzenstw i rozwod6w (w tysiacach) rozwod6w na sto malzenstw w latach 1950-1980 1950 Francja sluby rozwody rozw::dy na 100 slrl:Dw Wielka sluby rozwody rozw::dy na 100 slrl:Dw Stany sluby rozwody rozw::dy na 100 slrl:Dw Zjednoczone 1675 1523 2159 2127 1026 2390 1189 Brytania 1960 1970 1975 1980 oraz 331 320 394 387 334 35 11 30 9 40 10 67 17 91 27 408 394 471 429 418 30 7 23 6 62 129 160 13 30 38 38 I 39 ') 70 0 23 26 33 48 50 Sociology ofthe Family. Wspolczesne tendencje w malzenstwie.raczej za jej ograniczeniem. W wiekszosci kraj6w zachodnich liczba rozwod6w wyraznie wzrosla w ciagu ostatnich dwudziestu kilku lat. jak mogloby sie wydawac.lzenstw popartych "uczuciowym indywidualizmem" i o dpowiadajacych modelowi malych rodzin. Dyskusje na temat obecnego statusu malzenstwa i rodziny. ze wzgl edna liczba dzieci z "rozbitych malzenstw" byla niegdys r6wnie wysoka j ak dzisiaj. United Natinn. Zr6dlo: Michael Anderson: Quantitative Indicators of Family Chanie. rodzinie i seksualnosci wyst((pujet oczywiscie w zupelnie innym kontekscie.cho wan seksualnych. 1984.

kt6re odzwierciedla lub sie do nich przyczynia. Inni. gdy wiekszosc populacji pracuje w meczacych i przygnebiajacych warunkach i gdy utowarowienie stosunk6w spolecznych przeksztalcilo zyc ie codzienne w ciag pustych. Rozmaite eksperymentalne formy stosunk6w spolecznych. kt6ra w swych formach kontynuacji byla do niedawna zj awiskiem tak bardzo trwalym. lecz na wi ek sz e zdecydowanie w budowaniu sa tysfakcjonuj acych stosunk6w wzajernnosci. ich zdaniem. wyzwolenie seksualne jest kluczem do powszechnego wyzwolenia od rutynowosci pracy i codziennego zycia w kapitalizmie. ze ro snaca liczba rozwod6w niekoniecznie wskazuje na g lebokie rozczarowanie stanem m a.nie.en stwa odpowiedzialnosci moralnej. Zgodnie z tym pogl ad ern . Nie uwazam j ednak. Material przedstawiony w tym rozdziale sklania do sceptycyzmu wzgledem tego rodzaju uo go ln ien. lednak brak g Ieb szy ch przeobrazen w szerszym kontekscie spolecznym sprawia. lecz towarzyszy temu bardzo wysoka liczba powt6rnych m a. Niekt6rzy dostrzegaja w nich zapowiedz nieuchronnego rozpadu rodziny podstawowej. W sytuacji. relacje osobiste w sferze domowej mo g a rzeczyw is ci e wyd awac si e uci eczka z "bezdusznego swi ata". 0 przeciwnych pogladach. Liczba rozwod6w wzrosla wprawdzie do nie notowanego wczesn iej poziomu.iewietnastowi ecznego kapitalizmu. najprawdopodobniej beda sie utrzymywac. Wzrost "emocjonalnego indywidualizmu" przyczynil s i (( zdecydowanie do skojarzenia seksualnosci z osobistym spelnieniem w ramach formalnych wiezow malzenskich i poza nimi. ze rodzina jest ni ezastap ionym zro dlem emocjonalnej satysfakcji dla wiekszosci ludzi we wspolczesnych spoleczenstwach. Istotne wydaje sie w tym miejscu odniesienie dyskusji 0 rodzinie do z. aby uzasadnione bylo traktowanie tego zj awiska zgodnie z pogladami cytowanymi na poczatku rozdzialu. Sluszniejsza interpretacja niz ogloszenie zblizajacego sie konca rodziny wydaje sie uznanie wsp6lczesnych proces6w za wielki tryumf "emocjonalnego indywidualizmu" jako zasady kierujacej zyciem osobistym. Rzeczywistosc jest z pewnoscia bardziej zlozona.wyzwolenia i zniewolenia. r o z n i a c e s i e od usankcjonowanej instytucji rodziny. os6b. Utrzymanie surowej dyscypliny niezbednej w pracy przemyslowej wymagalo. powszechnej rezygnacji z osobistych praguien wyrazonej w obyczajach wiktorianskich okresu rozkwitu dz. ze cytowane liczby Set dowodem na istotne zmiany zachodzace w rodzinie i w malzenstwie w kraj ach zachodnich. czyli po prostu j ako dow6d. aby z auwazyc. Konserwatysci traktuj et t(( p er sp ek tywe j ako m iar e upadku spo Iecz. Nie trzeba wielkiej wn ikl iwos ci . Interesujace rozwazania na ten temat przedstawil nie145 .ag adn ie n omawianych w poprzednich rozdzialach. Niekt6rzy autorzy 0 radykalnych pogladach twierdza. kt6re zyja razem bez slubu ani malzonkow zyjacych w separacji bez formalnego rozwodu.lz en sk im lub ro dz in a j ako tak a.lz enstw. ze powstanie i rozw6j kapitalizmu maja scisly zwiazek psychologiczny z wypieraniem seksualnosci. uwazaj ac rodzine za instytucj (( 0 charakterze przede wszystkim represyjnym. rutynowych czynnosci. widza w niej korzystna mozliwo sc rozwoju innych form spolecznych.lnosci. ze rodzina w dalszym ciagu poddana jest dzialaniu przeciwnych napiec . "Emocjonalny indywidualizm" we wsp6lczesnym kapitalizmie zdaje sie miec glebsze podloze niz bardziej ograniczony i jedynie przejsciowy sprzeciw wiktorianskiej pruderii wobec przyznawania si e do s ek su a. Zycie domowe 144 sytuuje sie na skrzyzowaniu roznych nurt6w zmiany spolecznej. Mimo tych zastrzezen trudno zaprzeczyc. w tej czy innej wersj i popularyzowanym przez uczestnik6w ruch6w studenckich korica lat szescdzie s iatych. nadziei i rozpaczy. Ogromna wickszo sc rozwiedzionych ponownie zawiera zwiazek malzenski. Nie obejmuja one np.

Fakty Set inne.4 12.5 9. Tabela 4 wskazuj e przesuniecia.7 4.6 7. gdy powodem "zerwania" zwiazku byla przewaznie smierc jednego z malzonkow. ze pobieraj et sie "na cale zycie".stical Ahsiruci ofthe United States.8 1982 100 7. Banasiak. Warszawa 1995.6 31.7 29.3 17. Historia seksualnosci. ile raczej przyczyny naszej dzisiejszej fascynacji seksualnoscia jako najwazni ejszym srodkiem w dazeniu do samospelnienia.3 14.8 1.1 9. Foucault postuluje raczej wyzwolenie od seksualnosci niz wyzwolenie przez seksualnosc.3 64.yci e.5 41.9 1975 100 8. Liczba os6b zyjacych samotnie w Stanach Zjednoczonych Plcc i wiek (w latach) 1960 Obie plcie 7064 234 1212 2720 2898 2628 124 686 965 853 4436 110 526 1755 2045 Liczba os6b (w tysiacach) 1975 13939 1111 2744 4076 6008 4918 610 1689 1329 1290 9021 501 1055 2747 4718 1982 19354 1511 5560 4611 7673 7482 841 3365 1784 1492 11872 670 2196 2826 6180 1960 100 3.9 Procent Zycie rodzinne i nowe wzorce spoleczne Dowody wskazuja.8 9. 14-24 25-44 45-64 65 i wiecej M«zczyzni 14-24 25-44 45-64 65 i wiecej Kobiety 14-24 25-44 45-64 65 i wiecej 146 Zr6dlo: Stati. Tabela 4.7 13. wiele zyj e samotnie w znacznie mlo dszym wieku niz kiedys.6 19. W por6wnaniu z okresem sprzed 20 lat wi ecej ludzi zyje dzisiaj samotnie.8 28.5 11. znaczna CZ((SC os6b zyjacych samotnie lub samotnie wychowujacych dzieci znajduje sie aktualnie w okresie "pomi((dzy malzenstwami'' . ze powinnismy starac sie zrozumiec nie tyle pochodzenie zahamowan seksualnych. kt6re uwazaly. jest przekonananawet w krajach 0 n ajw iek sz ej liczbie rozwod6w . . Wsrod os6b.1 62. j ak rown iez w stosunku do reszty populacji.3 17.7 33.1 35. j akie doko naly sie w ciagu minionych dwudziestu lat w Stanach Zj ednoczonych. przet.2 1.3 4.4 24.0 37.3 3. Podczas gdy w latach szescdziesiatych * Michael Foucault.8 28. Biorac pod uwage tendencje do zawierania ponownych malzenstw przez osoby rozwiedzione.2 7. 1984.dawno Foucault*. Znaczac a liczba zawieranych dzisiaj malzenstw nie trwa dlugo. zar6wno w liczbach b ezwzgl ednych.7 23.2 38.8 39.7 61. ze zdecydowana wiekszosc os6b.6 38. kt6re po raz pierwszy zawieraja zwiazek malzenski. kt6ry uwaza.7 3.z e podejmuje zobow iaz an ie na c al e z. B.0 19.7 12.2 43.6 7. w procentowym udziale os6b samotnych w poszczeg6lnych grupach wiekowych w zaleznosci od plci.4 9.

Innymi slowy. Dzisiaj natomiast wiele dzieci wychowuje sie w rodzinach. Nie ulega wa tp Iiwo sc i. Rodzina staj e si e stopniowo o sro dkiem g leb oki ej zmiany spolecznej. zj awisko z a s przyrodniego rodzicielstwa skupia w szczegolnie ostrej formie dylematy i napiecia wspolczesnego zycia rodzinnego.najwiekszy procent samotnych wystepowal w najstarszej grupie wiekowej. Niektorym zdarza sie jednak przyjsc na swiat w rodzinie. jak i doroslych. z e w takich o ko Ii c. Pierwsza zmiana polega na tym. Z pewnoscia jednak mozna zauw az y c .z arowno bedac dziecmi. jednak zachowane Set regulame kontakty z naturalnym ojcem lub matka po rozwodzie lub separacji. Dzisiejsze dzieci mega z kolei w dalszym etapie zycia stac si e zarazem rodzicami biologicznymi i przyrodnimi. Przed wspomnianym wcz e sni ej przej sci ern "demograficznym" rola rodzi cow przyrodnich byla powszechna ze wzgledu na wysoka smiertelnosc. Stany Zjednoczone bliskie Set sytuacji. ze w ci agu calego zyci a . W dzi ecinstwie i wieku mlodzienczym zyjemy na ogol w rodzinie skladajacej sie z rodzicow i rodzenstwa. w ktorej biologicznym rodzicem jest tylko jedno z malzon148 kow. choc liczbowo jest ich niewiele w po rown an iu z o gromna rz. . Mimo znacznej liczby o so b zyj acych samotnie i samotnych rodzicow oraz innych form gospodarstw domowych. z ktoryrni zostaly wc z e s n iej zw iaz an e . Statystyki w USA uwz g l edni aja obecnie rown iez kateg ori e . gdy rodzina przyrodnia stanie sie dominujaca forma zycia rodzinnego.zn o s c ia c h z aw iaz uj a s ie najtrudniejsze. pozostaje faktem. pozostaje jednak przesycona wartosciami pochodzacymi z utrwalonych formjej organizacji. N astapil znaczny wzrost liczby samotnych w przedziale wiekowym od 24 do 44 lat. w ktorych jedno z malzonkow jest rodzicem przyrodnim. lecz bardzo wazn e stosunki we wspo lczesriej rodzinie. jak "rozbite malzenstwo" czy "rozbity dom" nie pozbyly sie jeszcze bardzo ujemnych konotacji. ze wiekszosc ludzi przezywa przewazajaca CZ((SC zycia w rodzinach "ortodoksyjnych". Wsro d oso b prowadzacych gospodarstwo domowe stosunek samotnych do pozostajacych w zwiazku malzenskim wzrasta mniej wiecej tak sarno jak stosunek pomiedzy dziecmi wychowywanymi przez jednego z ro dz icow a wychowywanymi w malzenstwie. Wielu ludzi musi jednak dzisiaj sprostac dwojakiego rodzaju zmianom zachodzacym w zyciu rodzinnym w porownaniu z tym.c od "ortodoksyjnego" schematu. do czego byli przyzwyczajeni ich rodzice.e sz a malzenstw. z e wsr o d mlodszych grup wiekowych wyr azn ie zwiekszyl sie procent regulamych zwiazkow pozamalzenskich. Pon iewaz j est to swego rodzaju innowacja. Drugim czynnikiem zmiany jest coraz wi eksz e znaczenie ro dzi cow przyrodnich w do swi adczen iu z arowno dzieci. Pojecie "rodzicow przyrodnich" oraz pokrewne terminy. trudno dokonywac porownan z wczesniejszymi okresami. w ostatnim czasie schemat ten stal sie mniej przejrzysty.miemafzenskich par we wspo lnym gospodarstwie domowym". jak i pozniej jako rodzice . w kto rej rodzicami biologicznymi Set oboje lub jedno z p artn erow pozamalzenskich b adz zadn e z ma.mozemy w roznych sytuacjach i roznych okresach o d st ep o w a.lzo nkow nie jest rodzicem biologicznym (adopcja) czy wreszcie w rodzinie niepelnej. Set czlonkami wspolnot rodzinnych skladaj acych sie z roznoplciowej pary malzenskiej zyjacej razem z dziecmi w jednym gospodarstwie domowym.

Zyjac w swieci e niemal natychmiastowej komunikacji elektronicznej za pomoca telefonu. kol eja i samolotem. ze prawie 3/4 mieszkancow Stanow Zjednoczonych uslyszalo 0 zamachu na Johna F. kiedy w Alexandrii w stanie Wirginia zmarl George Washington. N ic bardziej charakterystycznego dla naszej epoki niz zwi azki pomiedzy biegiem codziennosci w okreslonym czasie i miejscu a wydarzeniami w odleglych regionach. Geografowie wprowadzili poj ((cie konwergencji czasowo-przestrzennej j ako pro sty sposob analizowania owego wzrostu.Io od poruszania sie czlowieka w przestrzeni. radia i telewizji oraz blyskawicznych po drozy drogami. ktory bedzie przedmiotem dalszych rozwazan w tym rozdziale. Kennedy'ego w ciagu pol godziny od zdarzenia.-------. Napoleon potrzebowal prawie tyle sarno czasu co Cezar. ze zyjemy w swiecie. 151 . z trudem potrafimy z r o z urn i e c p o w o l n o s c porozumiewania sie i poruszania w minionych wiekach. Mniej wiecej 150 lat wczesniej. nie powinno wyd awac sie dziwne. jak i na swoja glebsza tresc: okazuje sie. Obliczono. ktore przedstawilem na poprzednich stronach. Konwergencja czasowo-przestrzenna pomiedzy np.a. w ktorym wiekszosc ludzi jest od siebie nawzajem zalezna w sposob niespotykany nigdy przedtem. Zjawiska te Set townie wazne zarowno ze wz gl edu na to.7 ---------Kapitalizm i system swiatowy w swietle idei. ktore wedlug dzisiej szych norm o dbywalo sie niezwykle wolno. Urban Growth and the Circulation of Information. ze wprost od intymnosci zyci a domowego przechodzimy do procesow dotyczacych calej planety. Powstal bowiem "system swiatowy". Przedtem porozumiewanie si e na o d leg lo s c z al e z. nawet w imperiach 0 rozwinietyrn systemie drog byl niemal tak sarno powolny jak we wczesniejszych fazach historii swiata. Tokio a Londynem jest jeszcze znacznie wieksza. Pierwszy przekaz Morse'a "What hath God wrought?" zapoczatkowal nowa epoke w przekazywaniu informacji. Z obliczenia wynika. przez p or own an ie sre dn iego czasu p o dro z y dy l iz an sern porni edzy Edynburgiem a Londynem w roku 1780 z p o droza samolotem na tym samym odcinku dwiescie lat pozniej. aby z Rzymu do stac sie do Paryza. Pred. leszcze w poczatkach XVIII stulecia transport. Oczywiscie. Komunikacj a zostala oddzielona od transportu dopiero po pierwszym pornyslnym wykorzystaniu elektromagnetycznego telegrafu Morse'a pomiedzy Baltimore 150 a Waszyngtonem w roku 1844. ogromnie wzrosla rowniez od tego czasu predkosc pokonywania odleglo sci. co wskazuja. wiadornosc 0 tym opublikowano w Nowym Jorku dopiero po siedmiu dniach *. bedacy zarazem jedynym sro dki ern komunikacji. Tak jak wiele innych zj awisk analizowanych w tej ksiazce. Stopien konwergencji czasowo-przestrzennej pomiedzy dwoma miastami mozna obliczyc np. tak zwyciestwo nad czasem i przestrzeni a datuje sie dopiero od polowy XVIII wieku. Cambridge 1973. ze miasta zhlizyly sie do siebie 0 2000%. * Patrz Allan R.

a model spoleczenstw zachodnich za wz6r do nasladowania dla spoleczenstw "slabo rozwinietych".0 czym bede mowil dalej . ze kapitalizm przemyslowy rozwinal sie w izolacji od reszty s w iat.en i e b y lo najostrzej i najbardziej przekonuj aco zaatakowane przez autor6w bedacych pod wplywem pogladow Marksa. Zalozenia. Cechy identyfikowane jako integralne elementy ustroju zamoznego spoleczenstwa przemyslowego uwaza sie za "wskazniki" postepu i wykorzystuje jako wytyczne dzialalnosci politycznej i gospodarczej dla kraj6w nieuprzemyslo152 wionych *. choc nie cieszy sie juz tak powszechnym uznaniem jak niegdys. Po pierwsze. przyjmujac za sluszny spos6b analizy Dahrendorfa i jego kontynuator6w. takie jak Bank Swiatowy itp. kt6re przetrwaly okolo 2000 lat). Wsrod autor6w marksistowskich istnieje wiele kontrowersji na temat tworzenia sie systemu swiatowego i jego wspolczesnych cech. Jest to p o d ej s c ie nazywane t e o r ia modernizacji. R6wnie wazna jest jej teza. sa bowiem. lecz poddawana jest krytyce. Teoria modernizacji opiera sie bowiem na falszywych przeslankach i w pewnym stopniu sluzy jako ideologiczna obrona dominacji zachodniego kapitalizmu nad reszta swiata. Po drugie. na kt6rych sie opiera. North-South: u Programnie for Survival. Formulujac t(( teze. Stad juz niedaleko do dw6ch dalszych wniosk6w. kt6re . spoleczenstwa te powinny i s c p o d o b n a d r o g a . Tym samym uznaje sie industrializm za sile z zasady Iiberalizujqca i postepowa. W niekt6rych kwestiach marksisci sa jednak zgodni.ia "spoleczenstwa przemyslowego" . organizowane przez te ostatnie dla wlasnej korzysci. choc * 1980. Patrz tzw. Teoria modernizacji rna w dalszym ciagu powodzenie w kolach akademickich. ze spoleczenstwa "slabo rozwiniete" od najwczesniejszych faz rozwoju kapitalistycznego zostaly poddane systematycznym stosunkom wyzysku przez spoleczenstwa kapitalistyczne. J ak wspomnialem w poprzednich rozdzialach. ze dynamike wspolczesnej historii okresl a d. teoria spoleczenstwa przemyslowego rna bardzo wyrazne ograniczenia. Po pierwsze.wywoluja narastajacy zamet w gospodarce swiatowej.Teoria modernizacji i jej krytyka W rozdziale 2 wspomnialem. Druga wspolna koncepcja (nie rozpracowana szerzej przez samego Marksa) jest mysl. j a k a p r z e s z l y j u z kraje uprzemyslowione i p o w iel ac o si agni ec. London 153 . Trzeba jednak zauwazyc. ze teoria spo leczenstwa przemyslowego jest scisle zwiazan a ze szczeg6lnym spojrzeniem na stosunek p o m iedz y sp o leczenstwami "rozwini((tymi" (przemyslowymi) a reszta swiata.a . Teoria modernizacji bezposrednio nawiazuje do teorii spoleczenstwa przemyslowego. pop ier aja po g lad Marksa. Raport Brandta: Willy Brandt i in. tradycyjne spoleczenstwa Trzeciego Swiata nie sa po pro stu slabo rozwiniete. Zwr6cil uwage na fakt. Wallerstein dokonal zasadniczego przeciwstawienia nowoczesnego systemu sw iatowe g o (z apo cz.atko waneg o w XVI i XVII wieku) i wczesniejszych faz historii swiata. ze niegdys najpowszechniejszym typem systemu spolecznego bylo imperium rolnicze (jak tradycyjne Chiny.azacy do bezustannej ekspansji charakter produkcji kapitalistycznej. to drugie z a Io z. og6lnie biorac. kt6re same w sobie podwazaja juz teorie modernizacji. Takie imperia. podzielane przez rzady zachodnie w ich interakcjach z Trzecim Swi atem i przez agencje rozwoju zwiazane z Organizacja Narod6w Zjednoczonych. ze od lat szescdziesiatych do dzisiaj ten typ teorii okazuj e sie waznym elementem tworzenia systemu swiatowego.. W rezultacie po wstaj ct j ednak trudnosci wynikaj ace z nasilenia trend6w. lecz sa raczej nie rozwiniete i wymagaj ct transformacj i przemyslowej. czyli na dynamike wspo lczesnego systemu sw iato we g o .

Ich "niedorozw6j" jest skutkiem ekspansji kapitalizmu.a jego obszarami "prowincjonalnymi" utrzymywano za pomoca sily polityczno-militamej. a tym samym militamy. zaczela sie j ednak tworzyc swiatowa gospodarka kapitalistyczna. Setki lat od upadku "j ej" imperium. by l a zdominowana przez "kapitalizm kupiecki". gdy pojawily sie "supermocarstwa".miedorozwoj'' nie jest pojeciem.odnosily sukcesy.. trwajaca mniej wi ec ej od p o c z a tku XVI do ko n c a XIX wieku. Ameryke Polnocna i Poludniowa. Nieco wczesniej Europa po raz pierwszy osiagnela pewien poziom bezpieczenstwa przed atakami z zewn atrz i rozpo czela swi atow a ekspansj (( operacji handlowych. Odparcie Turk6w spod Wiednia w roku 1683 bylo decydujacym wydarzeniem dla historii s w i at a. na przyklad. co stop155 154 . The Modem World System. pomimo ze sila napedowa rozwoju kapitalizmu koncentruj e sie na Zachodzie .aparatem administracyjnym rzadu . zapoczatkowujac migracje z Europy do obydwu Ameryk. Po tym fakcie rozw6j ekonomiczny. z kt6rych kazde rna scisle wyznaczony obszar jurysdykcji. nekanej ciaglymi konfliktami wewnetrznymi . Od XVII wieku. W swiatowej gospodarce kapitalistycznej. "otwierali" wybrzeza Afryki. przede wszystkim Japonia . Europa byla bowiem niemal bez przerwy zagrozona przez sily zewnetrzne. New York 1974. W roku 1241. ze byli bardziej zainteresowani w utrzymaniu wplywow na W schodzie niz na Zachodzie. Jak m6wi Wallerstein: kapitalizm jako rodzaj gospodarki opiera sie na fakcie. kt6ry utrzymal sie do pierwszej polowy XX wieku. nigdy nie opanowaly wiecej niz CZ((Se swiata. gl6wne p ow iaz an ia w skali ogromnego obszaru maja charakter ekonomiczny. 155). 348. Potem jednak ni epodleg losci Europy. kraj6w europejskich zapewnil im pewien poziom bezpieczenstwa wobec zagrozenia zewnetrznego. Azje. We wszystkich tych regionach ustanawiali forpoczty. cechy wsp6lczesnego systemu swiatowego Set przynajmniej pod pewnymi wzgledami przedmiotem refleksji. zostala wydana na laske Mongolow. a glowne * Immanuel Wallerstein. lecz dzisiaj jest ona akceptowana takze przez wyznawc6w innych p tz eko n an . z wyraznym przyspieszeniem w XIX i XX stuleciu. W dlugim okresie kapitalizmu kupieckiego handlowcy z Europy. cesarstwa rzymskiego. a wlasciwie dlatego. czyli Stany Zjednoczone i Zwiazek Radziecki. Zgodnie z tym po gladem. Bezpieczenstwo wewnetrzne w oj czyznie stalo sie odskocznia dla rozszerzania handlu z zagranica. ze czynniki ekonomiczne dzialaja na obszarze wiekszym niz mogacy znalezc si e pod c a.lkowi ta ko ntro l a j akiegokolwiek spo leczenstwa politycznego* . zagrozilo imperium otornanskie. Powstrzyrnali ofensywe dopiero z powodu naglej smierci swego wodza Ogodeja. kt6ra w XIX wieku stala sie w spos6b naturalny systemem globalnym.pozniej dolaczyly do niego inne kraje gospodarczo rozwiniete. Gl6wne p o w i a z a n i a p o m i e d z y "centrum" . Faza pierwsza. W wiekszosci analiz wyroznia sie trzy dlugotrwale fazy tworzenia sie swiatowej gospodarki kapitalistycznej. poslugujac sie w razie potrzeby bronia palna. Rzadko juz broni si e teorii modemizacji z naiwnoscia sprzed dwudziestu lat. jak Frank (patrz ponizej s. Najwazniejsza role w formulowaniu tego typu spostrzezen odegrali autorzy marksistowscy. natomiast wl adz a polityczno-militama znajduje sie w rekach panstw narodowych. kt6rzy odniesli zwyciestwo w decydujacej bitwie strategicznej. s. kt6re mogloby dotyczyc spoleczenstw nie dotknietych kapitalizmem.

ec tw a likwidowania. j ak sam to o kresl a. Nowozytna epoke wladzy Zachodu wyrozni a natomiast ogromny z asi eg i ciagtosc tych proces6w. ze niedorozw6j jest skutkiem dzialania zachodniego kapita lu handlowego. Podczas gdy w Anglii doplyw surowc6w. Koncepcj a "rozwoju niedorozwoju" zostala po raz pierwszy sformulowana przez Franka * i. Hiszpania sprowadzala ogromne ilosci srebra z Meksyku i Peru.ap ewn iajac e znaczny o dp lyw maj atku ze skolonizowanych obszar6w. napedzal powstajacy przemysl krajowy. East India Company. biorac pod uwage. Choroby i niedozywienie szerzace sie w wyniku kontakt6w z Europejczykami rowniez zbieraly swoje zniwo. np. mozemy odnalezc s w ia. "Rozw6j niedorozwoju". Upadek gospodarczy spo leczenstw w wyniku wprowadzenia swiatowej gospodarki kapitalistycznej jest dobrze udokumentowany. dokonujacy sie w fazie kapitalizmu kupieckiego. Cupitalism and Underdevelopment in Lutin America. W calej historii ludzkosci. ich dzialania wspierala grozba uzyci a sily. Tradycyjne formy produkcji zostaly zniszczone przez europejska z adz e zysku. kt6ry w wyniku dominacji nad miej scowa gospodarka zahamowal j ej rozw6j. Inni. kt6re w r o z nych krajach przybier al y odmienne formy.d. przyznajac. czesciowo zas wykorzystywano jako kapital dla inwestycji podejmowanych w europejskich fabrykach. zalamaly sie tez utrwalone wzorce transakcji handlowych. zwlaszcza od powstania "cywilizacji". Prawdopodobnie do obu Ameryk przetransportowano az 15 milion6w afrykanskich niewolnik6w. Harmondsworth 1971. Rozpad polityczny n astepowal pod wp Iyw ern zmian kulturowych i ekonomicznych lub w wyniku bezpo sr e dni ej interwencji w istniej ace mechanizmy zarzadzania. czasami jednak dochodzilo do fizycznej eksterminacji na wielka skale. Portugalia zwozila brazylijskie zloto. ze niedorozw6j jest zjawiskiem * Andre Gunder Frank. ze znaczna CZ((SC wyslanych w droge nie przezyla trud6w podrozy. liczba wypedzonych z wlasnej ojczyzny musiala bye duzo wieksza. zlota i srebra. Majatek ten czesciowo przywlaszczalo sobie panstwo. w Ameryce Poludniowej szacuje s ie blisko czterdziestoprocentowy spadek liczby ludnosci tubylczej pomiedzy pocz atkiern XVI a po lowa XIX wieku. o dbywal sie na trzech po laczonych poziomach w roznyrn miejscu i czasie: nastepowal kulturowy. W Afryce i w Azji w XVII i XVIII wieku handel organizowano zazwyczaj przez nadawanie monopolistycznych przywilej6w zrzeszeniom kupc6w. co niemal wszedzie wiazalo sie z eskalacj ct sily militarnej. Anglia cz erpala zyski z pirackich wypraw przeciwko Hiszpanii i Portugalii.niowo doprowadzilo do calkowitego przeobrazerria tych kontynent6w. Skutkiem byl potezny transfer majatku z reszty swiata do Europy. kt6ra cze sto przybierala forme grabiezy usankcjonowanej panstwowym patronatem. 157 . w Hiszpanii i Portugalii zalew d6br przyczynial si e do upadku wewnetrznej dzialalnosci pro dukcyj nej . poddana zasadniczej krytyce. Zadna z form destrukcyjnego kontaktu nie jest wylacznie cecha zachodniego kapitalizmu ani epoki nowozytnej. Zanik odmiennosci kulturowych innych spoleczenstw powodowalo niekiedy j edynie narzucanie zachodnich sposob6w zyci a. Byly to tylko z pozoru organizacje wylaczn ie handlowe. Frank uwaza. wchlaniania lub calkowitego podporzadkowy156 wania jednych spoleczenstw przez drugie. Rezultaty tych przedsiewziec zalezaly o czywiscie od zmian wewn etr zn y c h w Europie. gospodarczy i polityczny rozpad spo le czenstw wci agnietych w kontakty z Zachodem. W ten spos6b wymuszano warunki wymiany handlowej. aby nastepnie wym usz ac w Indiach i innych kraj ach warunki handlowe z. W Ameryce Polnocnej rdzenna ludnosc zostala prawie calkowicie wyniszczona pod koniec XIX wieku.

T'o warz ysz a temu zazwyczaj skrajne nierownosci maj atku i dochodow pomiedzy dwoma sektorami oraz w wielu krajach migracja na duza skale ze zubozalych wsi do miast. przyczynily sie do spadku smiertelnosci w stopniu porownywalnym do osiagnietego wczes158 niej w Europie. Kolonializm uksztaltowal w skolonizowanych spo leczenstwach system dualistyczny. Dualizm zachodzi we wszystkich trzech wspomnianych wymiarach. na ktore tubylcy byli nieodpomi. poczawszy od XVII do konca XIX wieku. ktora przetrwala do dzisiaj w warunkach postkolonializmu. lecz zwiazanych ze soba systemow instytucji. k t o r e nie d y s p o n uj a s r o d k a m i ekonomicznymi ani administracyjnymi. interpretacje dualizmu roznia sie w szczego lach. przede wszystkim w postaci sz czep ien i poprawy warunkow sanitarnych w kraj ach skolonizowanych. czyli kolonializmu. Dualizm gospodarczy moze przybierac rozne formy. Ekspansja kolonizacji europejskiej. Dopiero w XX wieku programy opieki zdrowotnej. ze kolonializm nalezy traktowac jako "zobowictzanie" ciazace na rzadach zachodnich. ospa. Opisane powyzej procesy rozpadu kulturalnego. ktory zakonczyl sie dopiero dwadziescia pare lat temu. gruzli ca. Szerzyly sie zatem wsrod miej scowej ludno sci ze wzgledu na brak naturalnej odpornosci przeciwko tym chorobom. w duzej mierze zrekompensowal jedna z g Io w n yc h s z k o d wy n ik aj a cy ch z pierwszych k o n t a. Pewne choroby. Okres kolonializmu.znalazly sie pod kontro la lub zostaly prawie wytepiorie. poswiecaja wiecej uwagi roznym formom kontroli politycznej oraz celowym ograniczeniom produkcji przemyslowej na Zachodzie. w kazdym z nich przejawia sie istnieniem w skolonizowanych spoleczenstwach dwoch odrebnych. gospodarczego i politycznego wywo laly potrzebe bezposredniego sterowania politycznego znacznych obszarow przez wladze zachodnie w celu utrzymania r ento wno s c i kolonii. duze miasta Trzeciego Swiata maja zwykle . Mniej wiecej to sarno odnosi sie do drugiej fazy. j ak to nastep owalo w Europie. czyli forme spoleczna. Ospa.gl e z industrializacj a. Do najbardziej widocznych skutkow owych osiagniec medycznych.mowoczesne'' centrum w stylu zachodnim oraz do pewnego stopnia rozwiniety handel i prze159 .yczyna kolejnych fal katastrofalnych epidemii na objetych nia obszarach. z e okres kapitalizmu kupieckiego nie byl wylacznie czasem pustoszenia pozostalych czesci swi ata. uwazane dawniej za nieuchronne jak np. Najniebezpieczniejszym kanalem rozprzestrzeniania sie smiertelnych chorob by l handel niewolnikami. jakie p o zwo li lyby ro zwi qz ac problem p rz yb y sz o w. czyli uprzemyslowiony wspolistnieje z bardziej tradycyjnymi formami dzialalnosci gospodarczej w innych sektorach lub regionach kraju. Jak inne wcz esniejsze "cywilizacje" kapitalizm zachodni obok degradacji przynosil rzeczywiste korzysci: o si ag ano na przyklad pokojowe ws po li stui en ie do tej pory walczacych ze soba sasiadow lub pozbawiano wladzy miejscowych wyzyskiwaczy. nalezy ogromny przyrost ludno sci swiata. j ednak panuj e zgoda co do o go lnej natury tego zjawiska. Poczatkowo dose niechetuie dostrzegano. lecz zasadniczo polega na tym. ze sektor "rozwini((ty". Warto tez z auwazyc . stala si e prz. Ro zwoj miast nie dokonuj e si e rowno l e. dyfteryt .sztucznie wywolanym.kt o w Europejczykow z innymi ludami: przywleczenie chorob. przez kto ry choro by przenosily si e z Afryki Zachodniej do obu Ameryk. I zriow. a nastepnie z powrotem do Afryki. Podobny los spotkal wiele grup plemiennych w Ameryce Poludniowej w wyniku nawiazania ko ntaktow z Anglikami i Francuzami. odra i tyfus byly prawie na pewno nie znane w Ameryce Srodkowej i Poludniowej przed pojawieniem sie hiszpanskich zo ln ierzy i kupcow. wykorzystujace zdobycze nowoczesnej medycyny. przy jednoczesnym braku sro dkow umozl iwiajacych ograniczenie liczby urodzen w Europie.

Culture and World Development. Mocarstwa zachodnie organizowaly b ezpo sredn io produkcje i sprzedaz surowcow w koloniach w celu pobudzania rozwoju przemyslowego swoich krajow. Wi e k s z o s c k r aj o w uprzemyslowionych znajduje sie na polnoc od rownika. kraje zas mniej rozwini ete w strefie rownikowej lub na po ludniu. natomiast przy spadku * Patrz Peter Worsiey.edn ikow w stylu zachodnim ze zwierzchnikami narzuconymi przez wladze kolonialne. przez ustanowienie gospodarki planowej opartej na likwidacji lub zdecydowanym ograniczeniu prywatnej wlasnosci kapitalu kra- 160 161 . Eksploatacja kolonialna polegala miedzy innymi na zorganizowanych stosunkach ekonomicznej nierownowagi pomiedzy kraj ami zachodnimi a ich koloniami. dzielaca kraje "rozwini((te" i kraje nazywane teraz przewaznie "slabiej rozwinietymi". Kraj e te w dalszym ciagu doswiadczaj et j ednak skutkow wyzysku wynikaj acych z opisanych wyzej okolicznosci. cukier i inne produkty zyski wyplywaly z kolonii. Trudno zaprzeczyc. Inaczej mowiac. kontynenty w wiekszej czesci stosunkowo biedne. Ten pierwszy oznacza. nie wspominajac 0 "Drugim Swiecie". jak Zwiazek Radziecki. Europa i Japonia leza bardziej na polnoc. drugi wyraza sie w organizacji aparatu politycznego wladzy obsadzonego przez urz. jakiekolwiek korzysci uzyskiwane z rolnictwa przez kraje skolonizowane . Set. wprost przyznaj ac e si e do marksizmu. cen trudno bylo znalezc w koloniach zastepcze zrodla dochodow ze wzgledu na niezroznicowanie produkcji.my sl . porownuj ac z arnozn a "Polnoc" ze stosunkowo ubogim "Poludniem".wiekszosc zysku zagarnialy zreszta wladze kolonialne . otoczone Set natomiast przez n edz n e prowincj onalne miej scowo sci.marnowaly sie wskutek fluktuacji na swiatowyrn rynku produktow rolnych. w ktorych wi ek szo sc m ie szkancow z trudem przezywa z dnia na dzien. Stany Zjednoczone. Skutkiem takiego uk ladu p o dekolonizacji by lo cz esto spo le czenstwo "ci((zkiego wierzcholka" z rozbudowanymi instytucjami rzadowymi kieruj acymi kraj em spustoszonym przez naduzycia kolonializmu *. ze w okresie kolonialnym dokonywal sie w przyspieszonym tempie ow rozwoj niedorozwoju. ze obok zachodniego centrum utrzymuja sie tradycyjne sposoby zycia. The Three Woiids. jak wiadomo. mozna latwo ozriaczyc na mapie swi ata. W okresie koniunktury na gume. cz e. czyli krajach socjalistycznych. Co wiecej. Europa Wschodnia. Zwykle z dualizmem gospodarczymjest scisle zwiazany dualizm kulturowy i polityczny. Kategoria Drugiego Swiata w czesci krzyzuje sie z podzialem na Polnoc i Poludnie. Kraje socjalistyczne. Afryka. Obecnie gospodarka sw iatowa znaj duj e si e w fazie postkolonializmu. czesto przeznaczajac wiekszosc gruntow rolnych na uprawe jednego lub dwoch gatunkow szczegolnie oplacalnych rosl in uzytkowych.sc iowo same wykluczyly si e ze swi at o wej gospodarki kapitalistycznej. Rodzimej ludnosci pozostawalo zatem niewiele produktywnych o b sz ar o w do zaspokojenia wlasnych potrzeb. kakao. London 1984. p o Io z o n e w pohidniowych partiach g lownych mas ladowych Ziemi. Ogromna przepasc gospodarcza. Kuba. prawie wszystkie najwazniejsze obszary bezposrednio uzaleznione od rzadow kolonialnych odzyskaly niepodleglosc jako "nowe narody". Ameryka Lacinska i poludniowe Indie. kawe. Nierownosci wspolczesnego swiata Do tej pory mowilem 0 "pierwszym" i "trzecim". Chiny.

Unequal Exchange. Jest jednak ponad dwukrotnie wyzsza niz produkcja kraj6w Trzeciego Swiata *.6 gospodarki rynkowe Afryka z wyjatkiern Afryki Poludniowej Stany Zjednoczone i Kanada Zr6dlo: United Nations StatistiaU Yearbook. Produkt narodowy brutto Rozwiniete 81.Tabela 5.5 3.9 48.6 15. Imperializm and Underdevelopment. natomiast "rozwijaj'lce sie gospodarki rynkowe" to wiekszosc kraj6w Trzeciego Swiata. natomiast jego produkcja stanowi az 3/5 produkcji swi atowej. pochodzi z nich 81. 162 Pierwszego Swiata pod wzgledem produkcji globalnej.0 gospodarki rynkowe Rozwijajace sic 18. byl zwiazany z bardzo wazna przemiana w naturze mie- 163 .3 Rolnictwo 51. czyli og6lny wynik gospodarczy oraz jego gl6wne skladowe: produkcja rolna. Kontynent afrykanski . wyrazone sa jako procent calej produkcji swiatowej.5 34. Globalne roznice w poziomie produkcji w roku 1975 (w procentach sumy produkcji swiatowej) je te w pewnym stopniu uwo lni ly si e od stosunk6w wyzysku trwajacych porn iedzy Zachodem a Trzecim Swiatern. ze tylko "w pewnym stopniu". Og6lna charakterystyka wzglednej sytuacji ekonomicznej trzech gl6wnych sektor6w systemu sw i at o w e g o nie powinna przedstawi ac trudno sci .0 33. Tabela obrazuje przewage kraj6w * Patrz Ranjit Sau. kt6ry nastapil po drugiej wojnie swiatowej. Calkowita produkcja kraj6w socjalistycznych s tan 0 w i m n i e j n i z polo w (( pro d u k c j i r 0 z win i ((t Y c h spoleczenstw kapitalistycznych Zachodu i J aponii. nie sa zatem bynajmniej calkowicie odizolowane od czynnik6w wp lyw aj a c y ch na rozw6j gospodarczy Zachodu. Musimy zaznaczyc. Podobne roznice wy stepuja w poszczeg61nych galeziach produkcji. 1981. ajedynie 18.9 19.2 przemyslowa 81.0 2. wytwarza nie wiecej niz 3% calkowitego produktu narodowego brutto. poriiewaz Zw iaz.5 Dzialalnosc Transport i komunikacja 84. podczas gdy Stany Zjednoczone i Kanada produkuja az jedna trzecia calosci. "Rozwini((te gospodarki rynkowe" oznaczaja to. jest zamieszkiwane przez 1/5 ludnosci swiata.5% produktu narodowego brutto.8 10. Produkt narodowy brutto.ek Radziecki i spo leczenstwa Europy W schodniej sa w rzeczywisto sci po laczone z Zachodem licznymi wiezami ekonomicznymi.5% powstaje w krajach Trzeciego Swiata.5 30. jesl i nie brae pod uw ag e Afryki Poludniowej. Okres dekolonizacji. produkcja przemyslowa.7 2. transport i komunikacja. Mimo bardzo niewielkiego sektora rolnego w por6wnaniu z innymi dziedzinami produkcji kraje Trzeciego Swiata kontroluja ponad polowe og61nej produkcji rolnej i ponad 80% produkcji fabrycznej oraz transportu i komunikacji. Calcuttal978. Recesja gospodarcza w kapitalistycznym "centrum" rna bezpo srednie konsekwencje rowniez dla kraj6w socjalistycznych. Skale globalnych nierownosci ilustruje tabela 5. co nazwalem kapitalistycznym "centrum" lub krajami Pierwszego Swiata. zawierajaca dane dotyczace produktu narodowego brutto w niesocjalistycznym sektorze swiata.7 15. "Kapitalistyczne" centrum zajmuje okolo 1/4 terytorium sw iata.

zabezpieczajac swoje wplywy szcz ego lnie w krajach Trzeciego Swi ata. Podzial firm macierzystych pomiedzy poszczegolne kraje rna zatem silny wplyw na swiatowy uklad akumulacji kapitalu.dzynarodowego kapitalizmu: coraz znaczniej sz a ro l e zacz efy odgrywac . umozliwiajacy obejscie pewnych o graniczen. dalsze do Wielkiej Brytanii i Niemiec*. W pewnym sensie. nie troszczac sie 0 granice panstwowe. Osiagaja zyski konkurujace z dochodami niektorych panstw uprzemyslowionych lub nawet przewyzszajace je. Mowiac 0 tendencjach w gospodarce kapitalistycznej. nie j est to zjawisko zupelnie nowe: prekursorami korporacji byly wielkie monopoli styczne firmy handlowe we wczesnym okresie rozwoju sw iat owej gospodarki kapitalistycznej. Wynikiem promocji bylo rozpowszechnienie sztucznych pokarmow zamiast karmienia piersia. aby m o z n a b y l o swobodnie d o k o n yw ac zmian w cyklu produkcyjnym. Power and the Multinationat Corporation. Korporacje ponadnarodowe Setzaangazowane w znacznie szerszym zakresie swiatowej dzialalnosci gospodarczej niz ich poprzedniczki. Ford Eskort jest "samochodem swiatowym''. narzucanych przez prawa panstwowe. Powoj enny wzrost kapitalizmu ponadnarodowego cechuja jednak pewne wyrozniajace wlasciwosci. w jakim kraju zlokalizowana jest firma macierzysta. Mozna przytoczyc wiele przyk ladow sytuacji. Mimo to nie jest bez znaczenia. Wszystkie korporacje ponadnarodowe m aj a w okreslonych kraj ach zlokalizowane firmy "macierzyste".Jcorporacje ponadnarodowe". korporacj e ponadnarodowe mo get kanalizowac swoje zasoby w sposob * Patrz Robert Gilpin. a polaczonych wspolna wlasnoscia i przez to posiadajacych skoordynowana ogolna strategic dzialania. wspomnialem j uz 0 r o s nacej centralizacji zycia gospodarczego w rekach wielkich firm. Bedac organizacj ami glo balnymi. ale rowniez wykazuj e krotkotrwale wlasciwosci przeciwzakazne oraz zapewnia dlugotrwala obrone immunologiczna przeciwko wielu chorobom. Na przykl ad: n iektore ogromne wytworn ie samochodow rozwijaja zintegrowana produkcje miedzynarodowa.S. 165 164 . Niektore firmy traktuj et swoj et dz ialalnosc j edynie j ako dalszy etap eksploatacji mniej rozwinietych krajow na rzecz kapitalistycznego "centrum".zo wan ia korporacji ponadnarodowych w krajach Trzeciego Swiata Setprzedmiotem wielu dyskusji koncentrujacych sie wo ko l problemu. czy podzial na narody bogate i biedne poglebia sie czy zanika. co pozwala im czerpac korzysci z roznic kosztow sily roboczej i materialow w roznych krajach. co okazalo sie bezposrednia przyczyna znacznego wzrostu smiertelnosci niemowlat. W ciagu ostatnich dwudziestu lat firmy zachodnie przeprowadzily na przyklad w kilku ubogich kraj ach zmasowane kampanie reklamowe w celu z achecerria matek do karmienia niernowlat mlekiem w proszku i innymi o dzywkami. ktorego produkcj a jest standaryzowana globalnie tak. Jedenascie z dwudziestu czterech kraj ow OECD rna mniej szy produkt narodowy brutto niz Exxon. w ktorych firmy ponadnarodowe prowadza pol ityke bardzo szkodliwa dla krajow biedniej szych.Ie zy bezsprzecznie do St an o w Zjednoczonych. Korporacje ponadnaro dowa mozna zdefin iowac jako zwiazek firm zlokalizowanych w roznych krajach. pon iewaz w nim zapadaja n ajwazni ejsze decyzje polityczne i do niego kierowany jest zysk. Rozwoj takich firm w kraju opiera si e generalnie na rozszerzaniu ich dzialalnosci i interesow na caly swiat. U. Calosciowe konsekwencje z aan g a. Mleko ludzkie rna nie tylko nizszy poziom bakterii niz produkty mleczarskie. Pierwsze miejsce w tej dziedzinie n a. London 1976. o czywisci e. Po oddaniu bezposredniej wladzy kolonialnej przez CZ((SC panstw zachodnich korporacje ponadnarodowe zmierzaja do przejecia kierownictwa w gospodarce swiatowej.

uwazany niegdys za charakterystyczny dla Trzeciego Swiata. 289. Nie wydaj e si e j ednak moz liwe. a nawet do upadku. wedlug ktorych wielkie firmy zagraniczne kontroluja rowniez bardzo rozlegla siec mniejszych przedsiebiorstw. przyczyniaj ace sie do po gleb ian ia dualizmu. Wedlug Amina rozczlonkowanie wyst((puj e wo w cz as . z e 45% sp o sro d nich n al ez y do wla s ci ci e li zagranicznych. czyli niska stopa wzrostu polaczona z wysoka inflacj et moze stac sie na Zachodzie zj awiskiem normalnym. J ednym ze s k ut k o w takiej dz i a l a l n o s c i jest tzw. i coraz chetniej lokalizuja w nich swoje fabryki.xxlprzemyslowienia Zachodu". nacjonalizmu i sily militarnej. New York 1971. wystepuja w wiekszyrn skupieniu. tak j ak wysoki poziom bezrobocia. Amin. ktora moze stanowic zaczatek rosnacego dobrobytu materialnego. maj et bardziej podstawowe znaczenie dla gospodarki Zachodu niz jakikolwiek inny surowiec. Zachod odczuj e daleko idace konsekwencje owych przeksztalcen. Accumulation on a World Scale. ktorych srodek ciezkosci znajduje sie w centrum swiata kapitalistycznego . Wazniejsze jest tworzenie poza kapitalistycznym "centrum" osrodkow produkcji przemyslowej zdolnych do skutecznej rywalizacji z produktami zachodnimi. aby strategia ta powtorzy la si e z podobnym sukcesem w przypadku innych mineralow. Hongkong i Tajwan tno ga na wlasnym gruncie rzucic wyzwanie kapitalistycznemu centrum. Badania najwiekszych firm produkcyjnych w Meksyku wskazuja. "Stagflacja". s. ktore funkcjonuja obok siebie i nie Set ze soba scisle powiazane. Zadna 166 167 . Analogiczne badania w Brazylii daly bardzo podobne wyniki wzmocnione dodatkowo danymi. Najbardziej prawdopodobny scenariusz na n ajb lizsze kilkadziesiat lat to pozostanie wiekszosci krajow Trzeciego Swiata w warunkach wzglednego ubostwa przy j ednoczesnym zauwazalnym zachwianiu potegi ekonomicznej Zachodu *S. musimy o dstapic od porownan teorii spol eczenstwa przemyslowego z teoriami marksistowskimi. a po drugie. ze jest to poczatek trwalej tendencji w kierunku . korzystajac z bliskiego dostepu do zro del tanich surowcow i sily ro boczej. rozczlonkowanie (disarticulation). Wiele zalezy od konkretnej sytuacji w kraju "gospodarzy": na ile mozliwejest zachowanie kontroli nad doplywem i o dplywem kapitalu oraz w jakim stopniu rozwiniety i zroznicowany jest sektor gospodarczy poza kregiem zdominowanym przez obey kapital. poniewaz zasoby ropy po pierwsze. kazda z nich natomiast jest zintegrowana z placowkami. czesciowo w wyniku wewnetrznego rozwoju przedsiebiorstw takie kraje jak Brazylia i Wenezuela w Ameryce Lac iusk iej oraz Korea Poludniowa. Korporacje ponadnarodowe inwestuja duze sumy p ieni edzy w kraj ach. Zarazemjednak lokalizowanie bezposrednich mocy wytwo r cz ych w biedniejszych krajach s w i a t a stwarza im przynajmniej mozliwosc rozwoju bazy gospodarczej.Obraz jest j ednak znacznie bardziej z lozony. Dzieki utworzeniu kartelu gospodarczego (OPEC) kraje produkujace rope naftowa moga stac sie najwiekszym osrodkiem wladzy poza glownyrn rdzeniem kapitalistycznym. Czesciowo wskutek dzialalnosci korporacji ponadnarodowych. Jesli proces przenoszenia przemyslu fabrycznego z centrum na peryferie bedzie trw al. w ktorych dz ialaj et ich filie. sila militarna Zajmujac sie problemami panstwa narodowego. Mozna uznac. nacjonalizm. zmuszaj acej zachodni prz ernysl fabryczny do ograniczen. gdy gospodarka sklada sie "z sektorow. Panstwo narodowe. pod innymi wzgledami. niz wskazuj et powyzsze przyklady. firm.

Zachodu. Przywolana wczesni ej literatura na temat "rozwoju niedorozwoju" rna zasadnicze znaczenie jako proba wyjasnienia powstania nowoczesnego systemu swiatowego. musimy wyobrazic sobie poczatki kapitalizmu na tie warunkow spolecznych istniejacych w posredniowiecznej Europie. musimy spojrz e c wstecz na intelektualne dziedzictwo pozostawione socjologii przez pozny wiek XVIII i XIX. Wiekszosc autorow zajmuje sie jednak prawie wylacznie p laszczyzna gospodarcza. Jak moglo dose do takiej sytuacji? Za jeden z powodow mozna uznac wspomniany w rozdziale 4 akademicki podzial pomiedzy socjologia a naukami politycznymi. ktorych system obejmowal zmieniajace sie uklady. Zarowno teoria spoleczenstwa przemyslowego. W zadnej z tradycji nie dostrzegano integralnego zw iazku porrriedzy nowoczesnym p anstwern a wywieraniem militarnej przemocy lub sprawowaniem administracyjnej kontroli nad okreslonym obszarem. skad wzial sie nacisk na te wla sni e aspekty. Choc nie byl to moze konieczny warunek pojawienia sie kapitalizmu. Okrucienstwa te Set zazwyczaj przemilczane przez so cjo lo gow. jak i marksizm byly owladniete idea. Na pierwszy rzut oka wydaje sie to dose nieprawdopodobne. Aby zrozumiec powstanie nowoczesnego panstwa narodowego. Chcac zrozumiec. cho c . Nie bylo zatem mowy 0 p a n s tw i e narodowym pozo stajacym w stosunkach potencj alnego lub aktualnego antagonizmu wzgledem innych panstw narodowych. Nacjonalizm okazal si e najwazniejszym czynnikiem oddzialywania na wspolczesny swiat. Agresj a i przemoc osiagnely w XX wieku niespotykany dotad impet. w ktoryrn przywodcy spoleczenstwa skutecznie monopolizuj et ko ntro le nad sro dkami przemocy (armia i pol icja).tradycj a mysl i nie stworzyla bowiem w m iare adekwatnych interpretacji tych zjawisk. Okres powstawania "swiatowej gospodarki kapitalistycznej" w ciagu minionych trzech stuleci byl przeciez czasem.z w l a sz cz a m o r sk a . ktory analize panstwa przypisuje tej drugiej dziedzinie. Panstwa europejskie w XVI wieku nie byly w tym sensie panstwami narodowymi. Ekspansja kapitalizmu. Nie byly to jeszcze panstwa narodowe. Panstwo narodowe mozna zdefiniowac jako zespol instytucji wladzy politycznej. obejmujac swym zasiegi em ruchy polityczne od faszyzmu do lewicowego radykalizmu. zapoczatkowana w XVI wieku. dotyczy przede wszystkim wewnetrznego ustroju demokracji lub gospodarczej roli p anstwa. wiekszosc miala dose plynne granice i nie posiadala scentralizowanego aparatu panstwowego.paradoksalnie . istnienie systemu panstwowego umozliwi lo jego eksp ansje. jakby jedynymi znaczacymi czynnikami w systemie swiatowyrn byly produkcj a i wymiana do br. ze glowne formy konfliktu maja charakter ekonomiczny i w kazdym przypadku zostana przezwyciezone . Tak naprawde jednak analiza p anstwa w naukach politycznych jest bardzo niepelna. ze rozwoj 168 nowoczesnego przemyslu wprowadzi pokojowe stosunki wymiany gospodarczej w miejsce militarystycznego porzadku feudalizmu.uczucia nacjonalistyczne o d e g r a l y w a z n a r o l e s t y m u l uj a c a w kilku w azny ch dwudziestowiecznych rewol ucj ach wprowadzaj acych r z ady marksistow. Uwazano. Europa w XVI wieku stanowila siec malych panstewek . sojusze i konflikty. byla scisle zwiazana z sila militarna . Ro wn iez Marks nie przewidywal s zcz e g o ln ie znacz ace go oddzialywania id ea lo w nacjonalizmu w epoce wspolczesnej. przy czym owa kontrola jest glowna sankcja wspomagajaca zarzadzanie na scisle okreslonym obszarze. niezaleznie od ich przekonan w innych kwestiach. 0 czym swiadcza dwie wojny swiatowe i planowe unicestwianie mi li o now ofiar w innych wojnach. w ktorym panstwo narodowe stalo sie na calym swiecie dominuj aca forma wspo lnoty politycznej. ktory dopie169 .dla jednych przez dojrzewanie same go industrializmu. dla drugich w procesie rewolucji socjalistycznej.

choc n iektore borykaja sie z podzialami regionalnymi silniejszymi niz poczucie przynaleznosci do wspolnoty narodowej. tlum. ktora nas wszystkich stawia na krawedzi zycia i smierci. Princeton 1975. na przelomie XIX i XX wieku ich liczba spadla do 25*. jedno czesni e o ddzialujac na ksztaltowanie sie opisanych wczesniej form rozwoju miast.dokladniej: nauki spoleczne i historia . przynaleznosci organizacyjnych. ktore identyfikuja czlonkow danej populacji jako nalezacych do tej samej wspo lnoty. Jest jednak rown ie oczywiste. Zauwaza to Wallerstein. Pro bowalem wpr o wadz ic czytelnika w koncepcj (( socjologii ro zni ac ej si e od sp o sob ow my sl en ia. Rozwoj nacjonalizmu w Europie nastepowal mniej wiecej rownolegle z tworzeniem sie panstw narodowych. sklonni Setoddzielac jet od historii. lecz zdaj e sie nie wykorzystywac w pelni implikacji swego spostrzezenia. z e rozbudzenie uc z u c nacjonalistycznych w Europie bylo efektem oslabienia wiezow spolecznosci lokalnych. Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna * Patrz Charles Tilly. Jest zatem zjawiskiem zupelnie nowym. polegajacym na wyodrebnieniu czegos w ie c ej n iz mgliste poczucie Ia c zn o s c i. jakkolwiek prowokacyjna moglaby sie wydawac ta opinia. ktorzy spodziewaj ac si e odkrycia uniwersalnych praw rozwoju spolecznego. W XVI wieku w Europie istnialo okolo 500 mniej lub bardziej samodzielnych panstw i ksiestw.). Zmiany te um o z l iw il y koordynacj (( z arz adz an ia w stopniu d o tad n ieo s iqg al n ym. polaczona ze sztuka woj erma. jak i wzrostu z asobow materialnych w o g o Ie . Przeobrazenia dokonaly sie na drodze dzialan wojennych i dyplomacji.na przykl ad. 0 ktorych mowilem na poczatku rozdzialu. Unowo czesn ien ia w transporcie i komunikacji. W tym samym czasie ekspansja produkcji przemyslowej. ** W tlumaczeniu zachowano terminy "nacjonalizm" i . Okreslenie Amina "akumulacja w skali swiatowej'' dotyczy zarowno rozwoju armii. W czesny system p an stwo wy w Europie stworzyl zatem po dstawe pozniejszej konsolidacji panstw narodowych. Proces ten o s ia g a punkt kulminacyjny w dzisiej szej epoce rozprzestrzeniania sie broni nukleamej . ze socjologia i historia . jakie przez d lug i czas dominowaly w tym przedmiocie. odegraly z asadnicza ro le w tym procesie. Wy d aj e s ie j asne. Zrywajac z tym pogladem. Wraz z globalnym rozszerzaniem sie zasiegu panstw narodowych dokonuje sie w nich bowiem w coraz wiekszym stopniu akumulacja srodkow sluzacych prowadzeniu wojny. w wyniku procesow centralizacji prowadzacych do powstania panstwa narodowekt6re w jezyku angielskim maja znaczenie neutralne. 171 170 .Setnierozlaczne. Powstanie nowoczesnych p anstw narodowych by lo sc isl e zwiazane ze wzrostem uczuc nacjonalistycznych**. poszl ismy dalej niz zwyk le stwierdzenie. z p ewno scia panstwami narodowymi. dialektow itd. go. chca wzorowac socjologie na naukach przyrodniczych. doprowadzila do bezprecedensowego wzrostu si ly militarnej. Nacjonalizm mozn a okr esl ic j ako wspo ln e przywi azan ie do symboli. wy s t ep uj ac e we w c z e s n iej s z y ch fazach rozwoju europejskiego systemu p an s tw o we g o . Jesli swi atow a gospodarka kapitalistyczna jest c echa wyrozniajaca nowoczesny system swiatowy. Ci.epoce. Postkolonialne panstwa wspolczesnej Afryki Set.ro stopniowo si e tworzyl. jest nia rowniez system panstw narodowych.macjonalistyczny". ze panstwo narodowe i nacjonalizm nie powinny bye traktowane po prostujak dwie strony tej samej monety. pozbawione negatywnego wydzwieku obecnego w jezyku polskim (przyp. The Formation ofNational States in Europe.

probuja po prostu zastapic socjologie marksizmem. ze swiat spoleczny jest nam dany..e we wszystkich czesciach swiata *. * Karol Marks. Walka klasowa rna bezposredni udzi al w tych zmianach i nadal pozostaj e glowna cecha zarowno stosunkow przemyslowych. Jest to sprawa najwyzszej wagi jako teoretyczna podstawa nauk spolecznych w epoce zawieszenia porniedzy niezwyklymi mozliwosciami a globalna katastrofa. wieczna niepewnosc i wieczny ruch o drozniaj et epoke burzuazyjn a od wszystkich poprzednich. bezustanne wstrzasy o garniajace calosc zycia spolecznego. Co wiecej. W wyniku ekspansji dz. z e socj ologia mo ze o grauiczyc si e do opisu i wyjasn ian ia. j ak czesto podkresla Marks.ywan e Set nie tylko w kraju. jakkolwiek bardzo zmienily sie od czasu. Drugi powo d jest logicznym uzupelnieniem pierwszego: mysl marksistowska zawiera zbyt wiele slabych punktow. aby mogla stanowic ogolna podstawe analizy socjologicznej. Nie zgadzam sie z tym z dwoch powodow. lecz sprowadzane z najodleglejszych sfer. lecz stawia pytania: Jaki typ zmiany s p o l e c z n ej jest m o z l iw y do przeprowadzenia i pozadany oraz jak powinnismy dazyc do jego osiagniecia? Niektorzy przyjmujac. Dynamiczny charakter produkcji kapitalistycznej sprawia. pomiedzy marksizmem a socjologia nie rna dychotomicznego podzialu. o dbyla pochody zgola inne niz wedrowki ludow i wyprawy krzyzowe. ze gotowe odpowiedzi na te pytania daje nam marksizm. jak i samego p a n s tw a . wywoluj ac niezamierzone i nieprzewidywalne skutki. Jako przed s iewz. rzymskich wo dociagow i gotyckich katedr. w jaki sposob w wyniku ludzkich interwencji i konfl iktow powstaje historia. i ktorych fabrykaty sp oz. ktore wyroznilem na poczatku. Po pierwsze. jaki sugeruje ten punkt widzenia. Manifest komunistyczny. s. Pisma Marksa m aja zasadnicze znaczenie dla socjologii w kontekscie.. 173 . Warszawa 1983. omawiajac 172 prz eciwi enstw a porni edzy mysl a marksi stowska a teori a spoIecz enstwa przemyslowego. jest integralna i ni ezbywalna CZ((SCiet"przedmiotu". [ . gdy p isal 0 gospodarce kapitalistycznej: Dokonala ona calkiem innych endow niz zbudowanie egipskich piramid. ktore odeszly w przeszlosc i 0 tych. ow dynamizm sprawia. jak wszystkie nauki spoleczne. Przejmujac pewne osiagniecia teorii marksistowskiej. Marks nie przesadzal zatem. ktory stara sie o garnac. kiedy zy] Marks. Socjologia. Sp o lecz en stwa zachodnie zachowaly charakter kapitalistyczny. Fryderyk Engels. ze mechanizmy gospodarki kapitalistycznej rozprzestrzeniaj et sie na calym swiecie: przemysly kapitalistyczne przetwarzaj et surowce j uz nie miejscowe. Odrzucenie ortodoksyjnego punktu widzenia oznacza zarazem zaprzeczenie. moz erny wsp orno c so cjo lo gi e w wypelnianiu z a dan teorii krytycznej. mysl socjologiczna nie musi sie w niej rozplynac. ktorych sposoby zyci a Setradykalnie odmienne od wytwarzanych przez biezace procesy zmiany sp o le cznej.ieci e krytyczne my sl socjologiczna uporzadkowana jest na trzech poziomach wyobrazni socjologicznej. ktora zarazem sarna stwarza czlowieka. J Ustawiczne przewroty w produkcji.64-65. ktory staralem sie przedstawic.ialalno sci kapitalistycznej nastapil na Zachodzie rozwoj produkcji przemy s Iow ej. Uzyskujac pewna wiedze 0 formach spoleczenstwa.Musimy bowiem zrozumiec. lecz takz. J ako teoria krytyczna socjologia nie uznaje. ze innowacje technologiczne dokonuja sie w tempie znacznie szybszym niz w j akimkolwiek poprzednim typie systemu produkcj i.

bez w atp ien ia przyczynily si e do wytworzenia pewnych cech autorytarnych. Wiekszosc krytyk Marksa opiera sie na konserwatywnej lub liberalnej argumentacji politycznej. tkwiacym w koncepcji Marksa. Wplyw Zwiazku Radzieckiego na powstajace pozniej spoleczenstwa socjalistyczne sprawial. ktorzy obawi aja si e o dejsc zbyt daleko od pewnikow tworcy doktryny. to wspolczesna teoria polityczna staje przed koniecznoscia glebszej rekonstrukcji niz dopusz- czana przez tych. ze byly w nich odtwarzane podobne elementy.Mysl marksistowska wzbogacila sie na rozne sposoby od czasow Marksa. Znaczenie tego faktu dla oceny pro gramow socjalistycznych jako calosci pozostaje przedmiotem zywej dyskusji. mimo z ab urz en .przewazn ie. Jesli . z ktorych Zachod moglby wiele sie nauczyc. w najlepszym razie. Oprocz podstawowej kwestii pochodzenia totalitarnej kontroli politycznej dostrzegam cztery dalsze grupy prob lernow zwi az an ych z emancypacj et czlowieka. jakie zaczely sie w nim ujawniac. Juz we wczesnym okresie jej politycznego sukcesu coraz bardziej widoczne stawaly sie jednak ograniczenia dotykajace teorii i praktyki. Dla nas "wid" (nienaruszona przez przemysl ani nie ujednolicona przez komercyjne farmer175 174 . choc wyraznie roznia sie miedzy soba. j ak i w pismach wiekszosci j ego nastepcow (omowienie ich wszystkich przekraczaloby ramy tej ksiazki). jak nauczyli si e w nowoczesnych srodowiskach miejskich. Pozostaje jednak otwarte fundamentalne pytanie. Po pierwsze. autorstwa marksistow zyjacych na Zachodzie. Podporzadkowanie innych rodzajow wiezi z natura dazeniom do materialnego dobrobytu spowodowaloby jednak zniszczenie sposobow zycia. jak wiadomo. Marksizm.jak sam sadze -jest tak w istocie. Mozliwe jest dokonanie wnikliwej krytyki spoleczenstw typu sowieckiego z punktu widzenia marksizmu. w jakich rozwijal sie Zwiazek Radziecki jako s pol e c zen s two pod leg a j etc e bar d z 0 i n ten sywnemu uprzemyslowieniu. ktore nie Setwlasciwie rozpatrzone zarowno w tekstach Marksa. w takiej czy innej formie. Szczegolne warunki. sprawa stosunku ludzi do natury i jej zasobow. co Marks nazywa "silami wytworczymi''. jednak glowna tendencj etj ego dziela jest traktowanie przyrody po pro stu j ako narzedzia postepu spolecznego ludzkosci. okazuja sie. czyli tego. cho c nie wylaczni e. dose dalekie od opartego na zasadach wo lnosci humanitarnego p or z a dku spolecznego. ze Zwiazek Radziecki i inne kraje socjalistyczne. otoczone przez wrogie sily kapitalistyczne. zwlaszcza wskutek niszczenia innych. Ludzie nie zyj a w nich tak. wiele takich rozpraw ukazalo sie w ostatnich latach . Zd arz aj q si e u Marksa intrygujace i sugestywne uwagi na temat przyrody. Marks uwazal kapitalizm za p o step owy spo so b produkcj i. mniej dynamicznych gospodarczo form spolecznych. utozsamiany z rozwojem przemyslu. aby korzystaj ac z prac tych autorow. Rewolucje socjalistyczne. Moim zdaniem. innymi slowy. j akie m o z e powo do wac . Dla innych kultur przed pojawieniem sie zachodniego kapitalizmu natura oznacza na ogol cos znacznie wiecej niz proste narzedzie postepu materialnego. czy pewne cechy totalitarne istniej acych spoleczenstw socjalistycznych nalezy przypisywac ograniczeniom.yc ia. stal sie oczywiscie rowuiez oficjalna idea systemu gloszona przez wladze rzadzace znaczna CZ((SCiet swiata. Trudno bowiem zaprzeczyc. potrzebnych czlowiekowi do z. k to ry jest idealem socjalistycznym. Rozwoj spoleczny jest. dla krytycznej teorii spo lecznej wazrie jest j ednak. zaatakowac Marksa z lewej strony. d o k o n a l y s i e w krajach po lozonych raczej na peryferiach kapitalizmu niz w rozwinietym przemyslowo samym sercu Zachodu. z dala od natury.

chwila w mrocznym kosciele. Po drugie. Ucisk etniczny nie jest bynajmniej specyficzna wlasciwo* Patrz Robert Blauner.. czuli sie jej CZ((SCiet. Istniej etwyrazne i systematyczne roznice pomiedzy doswiadczeniem tych grup a przezyciami bialych imigrantow. wydaje s ie z r e sz. Eliota w utworze Burnt Norton. Dzisiaj tylko wyjatkowo udaje nam sie u chwy c ic g lebi e tego do swi adcz. j a k i kapitalistycznych. Radykalizm marksizmu w j ego tradycyjnych z aangazowaniach trzeba uzupeln ic jeszcze jedna fo r m a . jaki wywoluje "chwila w rozanym ogrodzie.pelnie barbarzynskie. Stany Zj ednoczone okazaly si e "tyglem" umozl iwiajacym asymilacje w obcym spo leczenstwie. w wybranym przez siebie kraju zylo w ubostwie. Dyskryminacj a etniczna w rozwin ietych spo lecz enstwach kapitalistycznych musi bye rozpatrywana w kontekscie historii zachodniego kolonializmu i po gladow. choc nie dla wszystkich ich potornkow. robotnicy ci przejmowali zajecia 0 niskich zarobkach. uciekajac od ciezkich warunkow zycia w ojczyznie. prowadzi sw iat do ekologicznej katastrofy.S.z en stwach Europy Zachodniej. Rcicial Oppression in America. opisuj emy tysiace lat historii czlowieka i sposobow zycia roznorakich ludzkich spoleczenstw li tylko jako archaiczne ciekawostki. Cos podobnego odnajdujemy np. Jesli nie wracali do domu. Postawy te okazuja sie mocno zakorzenione. chwila w altanie. lecz dramatycznym nastroju.stwo) jest przedmiotem zadumy lub miejscem ucieczki na weekend. ze w XX wieku wykorzystywanie przyrody w dzi alalno sci przemyslowej czlowieka rna granice ekologiczne. 0 czym swiadczy los czarnych i "niebialych" muiejszosci w Stanach Zjednoczonych. kt o r e dzisiaj. Wielu z nich.doswiadczajac doznan estetycznych i religijnych. ze najpilniejszym zadaniem jest redystrybucja wytworzonego majatku na rzecz krajow Trzeciego Swiata. lednym z ostatnich przejawow tego procesu bylo powszechne zatrudnianie imigrantow z biedniejszych k r aj o w w bogatych sp o Lec. nalezy zdecydowanie opierac sie koncepcji. Nacisk nowo czesno sc i na rozwoj gospodarczy. musimy zauwazyc. w dymie kadzidel. problem dyskryminacji rasowej lub etnicznej. ze j edynie takie chwile przetrwaj et we wspo lczesnym swiecie? 1esli tak. W pismach Marksa i j ego nastepcow wyj asnia sie pewne 176 aspekty tych zjawisk. N edzn e warunki zatrudnienia i segregacja w miejskich gettach staly sie najwyrazniej trwala cecha ich warunkow zycia *. na o g o l w s p o s o b fragmentaryczny i szczatkowy. wskutek paradoksalnego o dwr o c e n ia. zgodnie z ktora wspolczesne problemy gospodarcze m o zn a ro zw iaz ac wy lac zn ie dz ie k i innowacjom technicznym. New York 1972. gdy pada deszcz. Od pierwszych dni handlu niewolnikami mieszkancy Trzeciego Swi ata Set mniej lub bardziej przymusowo "importowani" lub przyciagani obietnica wyzszego standardu zycia do metropolitalnych krajow kapitalistycznych. ktorzy wielkimi falami przybywali z Europy w XIX ina poczatku XX wieku. Niebiale mniejszosci natomiast zdecydowanie nie asymilowaly sie tak j ak migranci europej scy. j ak a jest radykalizm ekologiczny. z ar o wn o w s p o l e c z en s tw ac h socj alistyczn y c h. 177 ." Czy n al ezy sadzi c. u T. na ktorych sie o p ieral. lednak dla wiekszosci. Przykladem moze bye sprowadzanie tureckich "gastarbeiterow" do Niemiec Zachodnich w latach piecdziesiatych i szescdziesiatych. niewielkich mozliwosciach awansu i niewielkim bezpieczenstwie pracy.t a z u. 0 ile odgrywaja role w ekspansji kapitalizmu. Wobec faktu. Tymczasem w wiekszosci kultur i prawie przez cala historie ludzie zyl i "w przyrodzie".en i a . z e nie przyj muj emy takiego stanowiska. . Nawet zakladaj ac . gdzie czytamy 0 nieuchwytnym. k to ry p r o b uj e przezwyciezyc czysto instrumentalne podejscie do przyrody.

z. no powiedziec. Set podobne do n asuwajacych si e w odniesieniu do podzialow etnicznych. aby przeciwstawial sie j ego generalnym tezom. w jakim stopniu Marks zgadzal sie ze szczegolami analizy Engelsa.mysl marksistowska nie traktuje owej dyskryminacji jako niezaleznego zrodla wyzysku.scia kapitalizmu. ktore mialy drastyczny wplyw na pozycj (( kobiety w spoleczenstwie. W teorii Engelsa dominacja m ezczyzn jest zatem wyjasn iana b ezpo sr edn io w kategoriach klasowych. Sam Marks niewiele pisal na ten temat. wlasnosci prywatnej i panstwa *. Jednym z celow krytycznej teorii spolecznej powinno bye dokonanie analiz dyskryminacji i wyzysku etnicznego bez tradycyjnego dla mysli marksistowskiej zaabsorbowania dominacj et klasowa. Dominacja mezczyzn i instytucje rodziny patriarchalnej Set wytworem historii. Nie mozna wyjasniac patriarchatu wylacznie jako przejawu dominacji klasowej. ze najwczesniej sza forma spoleczenstwa ludzkiego jest matriarchat. Jego towarzysz i bliski wspo lpr acown ik. ze transformacja kapitalizmu go nie zlikwidowala.platna praca dla kobiet by l a naj czes c. zdaniem Engelsa. Pochodzenie rodziny. gdy kobieta nalezala do takiej mniejszosci .ni kn a c wraz z z ast ap ieni ern kapitalizmu przez socjalizm w wyniku powstania spo leczenstwa bezklasowego. Dzisiejsze spoleczenstwa socjalistyczne nie Set tez wolne od dyskryminacji etnicznej. Opieraj ac sie na pracach dz. jesli tego warunku nie uznaja. podj et1 natomiast pro b e systematycznego opisu uciemiezenia kobiet w pracy Pochodzenie rodziny. bledem byloby utozsamianie tych zjawisk. oczyw iscie. podobnie jak ucisk etniczny wymaga analizy we wlasnych kategoriach. prawdopodobnie nie osiagna zbyt wiele. Feminizm w swoich konsekwencj ach dla zycia spolecznego moze okazac sie bardziej radykalny niz marksizm. wszystkie znane kultury Set pod pewnymi wzgledami patriarchalne. formulowane przez ruchy wyzwolenia kobiet.e. powinna. 0 niektorych ich osiagnieciach mowilem juz wczesniej. Fryderyk Engels. Trud* Fryderyk Engels. W 0 bee powyzszego mysl marksistowska bez powaznej rekonstrukcji nie potrafi sobie wlasciwie poradzic z pochodzeniem i natura wyzysku plci. Po czwarte. Po trzecie. problem wladzy panstwowej. Jak wspomnialern w rozdziale 6. choc wsrod roznorakich systemow spolecznych zaznaczaja sie wyrazne o dmienno sci. co nalezy podkreslic.w jakiejkolwiek wersji . Nie powinnismy sie temu dziwic.iewi etnastowi e cznych antropo lo gow. Engels twierdzil.iej m oz. wlasnosci prywatnej i panstwa. ze Engels niezbyt jasno tlumaczy. Niewiele z teorii Engelsa zachowalo swoja waznosc w swietle pozniejszych odkryc nauk spolecznych. Badania antropologiczne wy kazuj q. jak do tego doszlo). Rozwoj patriarchatu rna zwiazek z poj awieniem sie klas i panstwa. Pytania. poniewaz . Warszawa 1969. kwestia wyzysku plci.l iwa j edynie w naj gorszych warunkach. ktore nalezy sobie p ostawi c. Oddzielaj ac dom od miej sca pracy. Ch o c ucisk etniczny wykazuj e scisly zwi azek z podzialami klasowymi wspolczesnego kapitalizmu. Autorzy marksistowscy prowadzili badania nad uciskiem ko biet w kon teks c ie rozwoju kapitalizmu. Poniewaz patriarchat jest wynikiem dominacj i klasowej. okazuje sie bowiem. ro zwoj kapitalizmu w po laczeniu ze sz cz. Jak w przypadku mniejszosci etnicznych . nie wydaj e si e j ednak prawdopodobne. z e w rozwoju sp o le cz eu stwa nie b yl o stadium matriarchatu. dzisiejszych spoleczenstw socjalistycznych.go lnymi cechami zy ci a rodzinnego ksztaltowal idealy rodzinne. nie wylaczajac. Programy zmiany spolecznej. Poczatki patriarchatu biora sie z potrzeby ochrony swiezo nabytych przez mezczyzn praw wlasno sci (trzeba jednak z auwazyc. od mechanizmu dominacji klasowej.a tym bardziej. niezaleznego . w tymjej zwia179 178 . czyli panowanie kobiet.

niezbyt zas optymistyczne stosunki pomiedzy Zwiazkiem Radzieckim a Chinami lub pomiedzy Wietnamem a jego socjalistycznym sasiedztwem wskazuj a. z e jest to wszystko. takie jak EWG oraz organizacje. panstwo okazalo sie zjawiskiem potezniejszym. kt6rych z roku na rok przybywa. brakuj e j a ki e g o s n adr z e d n e g o . trudno jednak przeceni c ich donioslo sc. Mi edzy innymi wskutek takiego r o z lo z e n ia akcent6w brakuj e w marksizmie odniesienia nowoczesnego panstw a narodowego i sw iato w e go systemu panstwowego do wladzy militamej.ku Radzieckiego stanowi kwintesencje antagonizm6w zagrazajacych przyszlosci swiata. przynajmniej w formach. koordynujacego aparatu politycznego. co n azywal "anarchict" produkcji kapitalistycznej. Socjalizm.en iem . ze era panstw narodowych minela. jak probowalem wykazac we wczesniejszej czesci ksiazki. Marks przewi dywal przeksztalcenie p an stw a w spoleczenstwo socjalistyczne. lecz z przyczyn. Pojawila sie jednak nowa "anarchia". niz wyobrazala sobie to mysl marksistowska. kt6ra zagraza wrecz przetrwaniu kazdego czlowieka na ziemi: jest to anarchia stosunk6w p o m iedz y p an s tw am i narodowymi. ze wsp6lczesne panstwo socjalistyczne jest panstwem narodowym nie rozniacym sie od 181 . j ak doszlo do takiej sytuacj i. W swi atowym systemie p anstw narodowych. Panstwo interpretuje sie bowiem. zar6wno w spoleczenstwie przedkapitalistycznym. nie pomogl doprowadzic do pokojowego wsp6hstnienia narod6w. wykazuja naiwnosc. Jednym z glownych element6w Marksowskiej krytyki kapitalizmu byl sprzeciw wobec tego. jak i kapitalistycznym. wylacznie j ako narzedzie sprawowania rzadow przez klase panuj aca. Przypisywanie w teorii marksistowskiej nadzwyczajnego znaczenia dominacj i klasowej jest w tym kontekscie. J es li do ty cz a ustroju wewnetrznego nowoczesnego panstwa. Dwa "supermocarstwa". co m o zn a na ten temat powiedziec. W postaci Zw iaz. w kt6rym obecnie zlokalizowana jest kontrola nad bro ni a 0 bezprecedensowym potencj ale niszczctcym.z we wsp6lczesnych stosunkach gospodarczych z z astr z ez. kt6re probowalem naswietlic w poprzednim rozdziale. Bank Swiatowy. Sprawdza sie to r o wn ie. lecz rna nawet wiekszy zakres wladzy nad indywidualnym obywatelem niz w kapitalistycznych demokracjach liberalnych. Mimo wazno sci owych "wewn((trznych" kwestii politycznych wydaja sie one malo istotne w por6wnaniu z problemami 180 nrzemocy wywieranej przez panstwo narodowe. jakie przybieral do tej pory. Wnioski plynace z powyzszych uwag sa zlozone. Sila napedowa gospodarki kapitalistycznej jest dazenie do zysku poprzez sprz e daz towar6w na rynku. zrodlem podw6jnego nieporozumienia. wskazuja bezposrednio na potrzebe teorii totalitaryzmu. kt6rzy twierdza. z e niekt6re z element6w "anarchistycznych" wyst((pujct raczej w gospodarce swiatowej niz w gospodarkach poszczeg6lnych kraj6w. co przejawia sie w formie socjalizmu panstwowego. takie jak ONZ. Mechanizmy rynkowe do tycz a producent6w i konsument6w. Nie trzeba wielkiej wnikliwosci socjologicznej. ze w spoleczenstwach socj alistycznych panstwo wcale nie zanika.zek z szerzeniem przemocy. aby zauwazyc. Szczeg6lne warunki ksztaltujace rozw6j Zwiazku Radzieckiego i jego wplyw na pozniejsze ruchy socj alistyczne z pewnoscia maj ct znaczenie dla wyj asnienia. tak sarno j ak inne mocarstwa atomowe. Miedzyn aro dowy Fundusz Walutowy itp.. sa przeciez panstwami narodowymi. kt6re zdolne sa zniszczyc swiat. nie rna natomiast miej sea na j ego uznanie j ako ni ezaleznego zro dla wladzy. zaden czynnik natomiast nie laczy bezposrednio produkcji z potrzebami ludzkimi. Ci. poniewaz powstaly miedzynarodowe wsp6lnoty. Kr6tkowzroczne by lo by j ednak przypuszczenie.

JJ. Radykalna teoria spoleczna po winna lepiej rozumiec swiatowy system panstw narodowyeh. Z pewnoscia nie mozemy juz podzielac tej wiary. ze zrozumienie jej pozwoli nam jet zmienic lub w najgorszym razie upewni nas oj ej ciaglosci. Ludzie tworza bowiem wlasna historie i zawsze pozostaje nam nadzieja. niz jest to mozliwe na podstawie nie zrekonstruowanej tradyeji marksistowskiej. W tym momeneie historii swi ata odeszlismy. nie mozemy jednak rowniez popadac w rezygnacje i rozpaez. ktore moga rozwiazac.ch ow spoleeznyeh. j e s l i ehodzi 0 z ab o rczosc terytorialna i gotowosc wywierania militarnej przemoey. jak sie wydaje. wowczas gdy rzadzacy obawiaja sie 0 wlasne interesy. ze ludzie stawiaja sobie tylko takie zadania. Marks wierzyl w postep rodzaju ludzkiego. wyznaczajac sobie za eel teoretyezny popieranie ru. co po dsumowal slynnym powiedzeniem. kto re pro buj et zahamowac i stopniowo ealkowieie zn iesc wspo lczesne sro dki "zastraszania" jako jedyny spo sob opanowania "anarehii" w systemie panstw narodowyeh. daleko od seenariusza naszkieowanego przez Marksa mniej wiecej w po lowie ubieglego wieku.L'50JI .od innyeh p an stw narodowyeh.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful