Akademia Wychowania Fizycznego im.

Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu

WIESŁAW OSIŃSKI

ANTROPOMOTORYKA
Wydanie II rozszerzone

Poznań 2003

SERIA: PODRĘCZNIKI NR 49

KOMITET WYDAWNICZY

Stefan Bosiacki, Lechosław B. Dworak, Tomasz Jurek, Leszek Konys, Piotr Krutki, Wojciech Lipoński, Bogusław Marecki, Hanna Mizgajska-Wiktor, Wiesław Osiński, Łucja Pilaczyńska-Szcześniak (przewodnicząca)

RECENZENT (pierwszego wydania)

Jan Szopa

REDAKCJA WYDAWNICZA

Bożena Kapusta - Wstąp, rozdz. I-XIV, XVI Wiesława Parzy – pozostałe części podręcznika

SKŁAD KOMPUTEROWY

Ewa Rajchowicz

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być kserowana, reprodukowana, przechowywana jako źródło danych, przekazywana w jakiejkolwiek mechanicznej, fotograficznej, elektronicznej lub innej formie zapisu bez pisemnej zgody posiadacza praw. Copyright by Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego 61871 Poznań, ul. Królowej Jadwigi 27/39

ISBN 83-88923-22-6 ISSN 0303-5107

Projekt okładki: Agencja Reklamowa „Agawa" s.c. 60-348 Poznań, ul. Skarbka 2, tel./fax (061) 661-97-25

Dział Wydawnictw. Zam. 9/03

SPIS TREŚCI
WSTĘP.............................................................................................., ............................................ 7 I. MOTORYCZNOŚĆ LUDZKA JAKO PRZEDMIOT TEORETYCZNEGO POZNANIA ................................................................................................................................ 9 1. Pierwsze refleksje i rozwój badań nad motorycznością człowieka ..................................... 9 2. Kierunki badań nad motorycznością ze szczególnym uwzględnieniem poszukiwań prowadzonych na potrzeby wychowania fizycznego ......................................................... 11 3. Różne orientacje i subdyscypliny podejmujące problematykę sprawności fizycznej i motoryczności. Szczególne problemy antropomotoryki .................................................. 14 II. SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA I MOTORYCZNOŚĆ CZŁOWIEKA: PODSTAWOWE POJĘCIA I ICH ASPEKTY................................................................................................... 19 1. Sprawność fizyczna i jej znaczenie dla przejawów motoryczności człowieka................... 19 2. Koncepcja „health - related fitness" jako teoretyczna podstawa kształcenia sprawności fizycznej ........................................................................................................... 23 3. Motoryczność człowieka - różne koncepcje pojęciowe i klasyfikacyjne ........................... 37 III. ROZWÓJ MOTORYCZNY CZŁOWIEKA W PROCESIE ONTOGENEZY ................ 51 1. Rozwój motoryczny w okresie noworodkowym i niemowlęcym ....................................... 56 2. Rozwój motoryczny w okresie poniemowlęcym i przedszkolnym .................................... 59 3. Rozwój motoryczny w okresie młodszym szkolnym ......................................................... 65 4. Rozwój motoryczny w okresie pokwitania i młodzieńczym .............................................. 67 5. Motoryczność wieku dorosłego i dojrzałego....................................................................... 72 6. Motoryczność a zjawisko starzenia się i okres starości ..................................................... 75 IV. GENETYCZNE UWARUNKOWANIA PREDYSPOZYCJI I ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH ORAZ PROBLEM WYTRENOWALNOŚCI ................................... 78 1. Współczesne kierunki poszukiwań oraz podstawy dziedziczenia wielogenowego ......... 78 2. Ogólny przegląd metod badań............................................................................................. 80 3. Wyniki badań nad genetycznymi uwarunkowaniami predyspozycji i osiągnięć motorycznych ...................................................................................................................... 84 4. Badania nad identyfikacją markerów genetycznych .......................................................... 88 5. Problem wytrenowalności oraz związek z genotypem........................................................ 90 V. ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ ...................... 94 1. Pojęcie środowiska i rodzaje czynników ............................................................................ 94 2. Typy zmian przystosowawczych, ekosensytywność a okresy sensytywne ..................... 95 3. Czynniki i metody pomiaru zróżnicowania środowiska społeczno-ekonomicznego oraz kulturowego................................................................................................................. 99 4. Wyniki badań nad społecznymi uwarunkowaniami sprawności fizycznej i motoryczności człowieka............................................................................................... 100 5. Oddziaływanie najbliższego otoczenia i form organizacyjnych na aktywność fizyczną ............................................................................................................................ 107 VI. MORFOLOGICZNE UWARUNKOWANIA MOTORYCZNOŚCI CZŁOWIEKA .... 110 1. Kinantropometria jako specyficzna dziedzina nauki. Teoretyczne podstawy badań ...... 110 2. Wielkość ciała osobnika a jego możliwości motoryczne - ogólne prawidłowości ....... 112 3. Kierunki poszukiwań morfologicznych uwarunkowań sprawności motorycznej ............ 113 4. Liniowość i nieliniowość powiązań parametrów morfologicznych i motorycznych ....... 115 5. Znaczenie poziomu otłuszczenia ciała dla sprawności motorycznej ............................... 119 6. Dojrzewanie i rośniecie a zmiany w motoryce ................................................................. 122

VII. TEORETYCZNE PRZESŁANKI PROCESU UCZENIA SIĘ I NAUCZANIA CZYNNOŚCI RUCHOWYCH ........................................................................................ 1. Społeczne potrzeby uczenia się czynności ruchowych ............................................... 2. Pojęcie uczenia się motorycznego ............................................................................... 3. Etapy uczenia się oraz uczenie się nawykowe i uczenie się rozwiązywania problemu ....................................................................................................................... 4. Tworzenie współczesnych teorii i modeli uczenia się motorycznego ........................... 5. Determinanty przebiegu i efektów oraz gotowości do uczenia się motorycznego ........ 6. Nauczanie motoryczne w świetle potrzeb praktyki dydaktycznej ................................. VIII. POMIAR W BADANIACH NAD SPRAWNOŚCIĄ FIZYCZNĄ I MOTORYCZNOŚCIĄ CZŁOWIEKA........................................................................................ 1. Potrzeba definiowania badanego obiektu. Metody jakościowe a ilościowe .................. 2. Określenie, właściwości i potrzeba pomiaru.................................................................. 3. Typy skal pomiarowych ............................................................................................... 4. Kryteria poprawności testów w badaniach nad sprawnością fizyczną i motorycznością...................................................................................................................... 5. Klasyfikacje i uwagi krytyczne o metodzie testowej ................................................... IX. PRZYKŁADOWE METODY OCENY SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ (MOTORYCZNEJ) ......................................................................................................................... X. PODSTAWOWE PRZESŁANKI KONSTRUKCJI I REALIZACJI PROGRAMU AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ .......................................................................................... 1. Różnorodność potrzeb i ograniczenia w stanowieniu celów kształtowania spraw ności fizycznej .............................................................................................................. 2. Anaerobowy i aerobowy system dostarczania energii jako podstawa klasyfikacji typów wysiłku fizycznego ........................................................................................... 3. Metody oddziaływania wysiłkiem fizycznym ............................................................. 4. Zasady w realizacji programu treningu ......................................................................... 5. Główne elementy w konstrukcji programu treningu ...................................................... 6. Struktura jednostki treningowej .................................................................................... 7. Prowadzenie programu aktywności fizycznej............................................................... XI. ZDOLNOŚCI SIŁOWE I ZNACZENIE TRENINGU Z OPOREM (SIŁOWEGO) ................................................................................................................. 1. Potrzeby treningu siłowego, zagadnienie definicji i pomiaru ........................................ 2. Zmienność w ontogenezie oraz znaczenie treningu w zależności od wieku i płci ...... 3. Zagadnienie adaptacji, efekty i ograniczenia w treningu siłowym .............................. 4. Wielkość obciążenia w treningu siłowym...................................................................... 5. Typy, reguły i różne cele treningu siłowego................................................................. 6. Specjalne środki ostrożności ......................................................................................... XII. ZDOLNOŚCI SZYBKOŚCIOWE (ANAEROBOWE) I ICH KSZTAŁCENIE ........ 1. Anaerobowe (beztlenowe) źródła energii oraz pojęcie zdolności szybkościowych....... 2. Elementarne formy przejawiania się szybkości oraz fazy zwiększania i stabilizacji prędkości ....................................................................................................................... 3. Zmienność zdolności szybkościowych (anaerobowych) w ontogenezie i ich uwarunkowania ............................................................................................................. 4. Warunki skutecznego kształcenia zdolności szybkościowych (anaerobowych) ......... 5. Kontrola poziomu szybkości i charakterystyk anaerobowych ..................................... XIII. ZDOLNOŚCI WYTRZYMAŁOŚCIOWE (AEROBOWE) I TRENING ZDROWOTNY ................................................................................................................. 1. Znaczenie oraz pojęcie wydolności tlenowej i zdolności wytrzymałościowych ........... 2. Specyfika przemian i klasyfikacje wysiłków wytrzymałościowych.............................. 3. Ocena zdolności wytrzymałościowych .........................................................................

127 127 128 131 134 137 141 149 149 150 152 154 166 168 183 183 184 185 188 189 192 193 196 196 202 205 207 209 214 216 216 217 219 220 222 226 226 227 230

4. Ontogenetyczna zmienność wydolności tlenowej i zdolności wytrzymałościowych ... 232 5. Wskazania do rozwoju wytrzymałości i treningu zdrowotnego..................................... 234 XIV. GIBKOŚĆ CIAŁA - JEJ UWARUNKOWANIA, POMIAR, TRENING ORAZ ZNACZENIE .................................................................................................................... 240 1. Gibkość ciała i jej uwarunkowania................................................................................ 240 2. Pomiar gibkości ciała..................................................................................................... 242 3. Trening gibkości ciała ................................................................................................... 245 4. Znaczenie gibkości w sporcie i codziennej aktywności życiowej oraz w przeciw działaniu bólom kręgosłupa .......................................................................................... 251 XV. ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNE I ICH ZNACZENIE ............................................. 253 1. Pojęcie zdolności koordynacyjnych i ich kryteria oceny ............................................. 253 2. Neurofunkcjonalne uwarunkowania zdolności koordynacyjnych ................................ 256 3. Zagadnienia struktury zdolności koordynacyjnych....................................................... 258 4. Zmienność koordynacyjnych zdolności motorycznych w ontogenezie ....................... 263 5. Warunki i sposoby skutecznego kształcenia koordynacyjnych zdolności moto rycznych ....................................................................................................................... 265 6. Diagnostyka koordynacyjnych zdolności motorycznych.............................................. 268 XVI. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA W OPTYMALIZACJI MASY I SKŁADU CIAŁA .. 273 1. Pojęcie i ocena zjawiska nadwagi i otyłości ................................................................ 273 2. Typy otyłości oraz przyczyny występowania nadwagi i otyłości ................................ 277 3. Zasady i praktyka postępowania w dążeniu do redukcji masy ciała ............................ 279 4. Program ukierunkowany na przyrost masy ciała ......................................................... 283 5. Program ukierunkowany na poprawę składu ciała........................................................ 284 XVII. SYMETRIA I ASYMETRIA A MOTORYCZNOŚĆ CZŁOWIEKA ....................... 286 1. Różne rodzaje asymetrii ............................................................................................... 286 2. Zagadnienie lateralizacji i ręczności ............................................................................. 288 3. Zagadnienie uwarunkowań leworęczności i problem przeuczania .............................. 291 4. Ontogenetyczna zmienność lateralizacji ....................................................................... 294 5. Metody badania lateralizacji ......................................................................................... 295 6. Symetria, asymetria i leworęczność w sporcie oraz problemy treningu symetryzacji ruchów...................................................................................................... 300 XVIII. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A STARZENIE SIĘ OSOBNIKA I POPULACJI... 302 1. Wzrost znaczenia problematyki ludzi starych ............................................................... 302 2. Poziom sprawności i aktywności fizycznej w populacji ludzi starszych ..................... 304 3. Test sprawności fizycznej dla osób starszych (The Fullerton Functional Fitness Test) ................................................................................................................................ 308 4. Programy interwencyjne wspomagające funkcje organizmu i aktywność społeczną... 311 5. Ryzyko osteoporozy i możliwości ograniczenia jej skutków ......................................... 314 6. Problemy obniżonej równowagi i upadków u osób starszych......................................... 317 XIX. OCENA POZIOMU AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ ......................................................... 320 1. Definicja aktywności fizycznej i ogólne klasyfikacje metod jej oceny .......................... 320 2. Metody pomiaru oparte na obserwacji i kwestionariuszach ........................................... 321 3. Mechaniczne i elektroniczne mierniki ruchu................................................................. 325 4. Metody oparte na pomiarze fizjologicznym ........................................................, ....... 327 PIŚMIENNICTWO..................................................................................................................... 331

WSTĘP
Podręcznik "Antropomotoryka" powstawał pod naporem bieżących potrzeb dydaktycznych. Przeznaczony jest on przede wszystkim dla studiujących na kierunkach wychowania fizycznego oraz fizjoterapii, ale z pewnością może być użyteczny nie tylko dla nich. Zawarte w nim materiały są próbą dokonania syntezy wyników badań naukowych struktury, uwarunkowań i możliwości kształtowania motoryczności ludzkiej oraz ujęcia tych zagadnień w możliwie jasny, dydaktyczny porządek. W zamierzeniu autora dobór zagadnień i sposób ich rozpatrywania ma charakter przede wszystkim wprowadzający w zasadnicze kwestie. Poznanie podstawowych faktów umożliwia zrozumienie istoty dalszych zróżnicowań wiedzy i krytyczne ustosunkowanie się do nowych stanowisk i kierunków (np. w zakresie nauczania czy kształcenia motorycznego). Podręcznik ten podejmuje nie tylko zagadnienia bardziej szczegółowe, ale i takie, które mają charakter ściśle praktyczny (metodyczny). Autorowi podręcznika przyświecało głównie zamierzenie dokonania opracowania teoretycznego, ale wszakże - jak wiadomo - niewiele jest rzeczy bardziej praktycznych niż dobra teoria. Pozycja ta stanowi próbę zebrania i uporządkowania dotychczasowej wiedzy na temat motoryczności człowieka Powstawała ona również w przeświadczeniu, że przygotowanie podręcznika akademickiego winno przyczynić się - chociażby w pewnym stopniu - do zintensyfikowania badań nad tą ważną sferą ludzkiej aktywności. Usystematyzowany wgląd w to, co już wiemy, stwarza szansę na ukazanie pól czekających jeszcze na głębszą penetrację naukową. Należy też sobie na samym początku powiedzieć, że w wypadku antropomotoryki mamy jeszcze wciąż do czynienia z dyscypliną in statu nascendi, Stopniowo i z wielkim trudem wychodzi ona z niemal przednaukowego, głęboko zdezintegrowanego i cechującego się niezbyt wysoką świadomością metodologiczną badaczy stadium rozwoju. O losach tej dyscypliny zdecyduje sposób, w jaki wkroczy ona w stadium naukowe sensu stricto, czyli nastąpi przyrost wiedzy empirycznie zweryfikowanej i teoretycznie wyjaśnionej. W niniejszej pracy starano się również ukazać, że duża ilość nagromadzonych, oderwanych faktów i sprzecznych, często bezzasadnych teorii, jakie rodziły się na gruncie badań nad motorycznością i sprawnością fizyczną człowieka, mają swoją istotną przyczynę również w braku odczuwania potrzeby tworzenia spójnej całościowej koncepcji teoretycznej. Poszukiwanie głównej zasady porządkującej powinno stać się najważniejszym celem badaczy we współczesnej antropomotoryce. Sposób ujęcia poszczególnych rozdziałów może oczywiście budzić uwagi i wątpliwości. Autor starał się w opracowaniu wykorzystać nie tylko własne doświadczenia dydaktyczne, ale i tych, którzy nad zagadnieniem motoryczności ludzkiej pracowali bardziej efektywnie, a ich dorobek jest bez porównania bardziej znaczący. Autor korzystał jedynie z przysługującego mu prawa przeprowadzenia pewnej selekcji. Uznał, że pewne

7

problemy można pominąć, inne zaś starał się zaakcentować i uwypuklić. Głównym celem podręcznika jest wyjaśnienie i porządkowanie myśli, wprowadzenie w nie pewnej dydaktycznej przejrzystości oraz położenie nacisku na rzeczy uznane przez autora za najważniejsze. Warto też może powiedzieć: czym akurat to opracowanie różni się od innych wydanych w ostatnich latach w Polsce, a przede wszystkim od wcześniejszego skryptu autora "Zagadnienia motoryczności człowieka" (AWF w Poznaniu, wyd. I-1986, wyd. II - 1991), monografii zbiorowej wydanej pod redakcją autora "Motoryczność człowieka - jej struktura, zmienność i uwarunkowania" (AWF w Poznaniu - 1993) oraz podręcznika zespołu krakowskiego - J. Szopa, E. Mleczko, S. Żak - "Podstawy antropomotoryki" (wyd. PWN, 1996). W tym opracowaniu starano się zaakcentować podstawy nowych koncepcji teoretycznych, jakie w ostatnich latach zdominowały kierunki poszukiwali w USA, Kanadzie i krajach zachodniej Europy i które są upowszechniane pod nazwą "heałth-related fitness". Pozycja ta kreśli najobszerniejsze ramy dla głównych ujęć antropomotoryki. Zamieszczono tu bowiem nie tylko kwestie motorycznego uczenia się i nauczania, ale także zagadnienia związane z możliwościami wpływania, poprzez aktywność fizyczną, na rdżne elementy sprawności fizycznej. Specjalnie zaakcentowano też w nazwie i treści rozdziału ważne zagadnienie oceny poziomu aktywności fizycznej, dotąd w Polsce słabo rozwinięte. Wyjaśnienia wymaga i to, że jeśli autor tego podręcznika decydował się na korzystanie z jakichś fragmentów własnych prac wcześniej napisanych, to zawsze starał się je przejrzeć, uzupełnić i zaktualizować. W opracowaniu poszczególnych rozdziałów kierowano się potrzebą służenia pomocą studentowi przy przygotowaniu się do kolejnych ćwiczeń i wykładów. Pozycja ta może być użyteczną również dla doktorantów oraz wszystkich tych, którzy, być może, już obecnie lub w niedalekiej przyszłości także zechcą się poświęcić badaniom w obrębie tej fascynującej sfery, jaką jest motoryczność i sprawność fizyczna człowieka. Jeśli te wielokierunkowe namierzenia zostaną zrealizowane, uznamy, iż podręcznik "Antropomotoryka" spełnił swoje zadanie i pokładane w nim nadzieje. Autor Poznań, lipiec 1999 rok

8

I. MOTORYCZNOSC LUDZKA JAKO PRZEDMIOT TEORETYCZNEGO POZNANIA
1. PIERWSZE REFLEKSJE I ROZWÓJ BADAŃ NAD MOTORYCZNOŚCIĄ CZŁOWIEKA
Ruch - obok mowy - jest nąjpowszechniej i najwszechstronniej wykorzystywanym środkiem w kontakcie człowieka z otaczającym światem. Problem motoryczności ludzkiej istniał w działaniach praktycznych i był rozwiązywany metodami "przednaukowymi" od początków dziejów człowieka. Autor obszernej pracy poświęconej ludzkiej motoryczności, K. Meinel [1967], pisał: "ręka uczyła się od głowy, a głowa od ręki". Przez wieki działanie obiektywno-zmysłowe wyprzedzało poznanie. Elementy racjonalnej refleksji nad ludzkimi czynnościami zrodziły się zarówno z potrzeby poznania występujących reguł i prawidłowości, jak i dążenia do uzyskania lepszych wyników w motorycznym działaniu praktycznym. Nie tylko stopniowo wytwarzano coraz skuteczniejsze narzędzia pracy i broń, ale i doskonalono służące wytwarzaniu ruchy produkcyjne. Poznawanie istoty ruchu ludzkiego postępowało stopniowo, od prostego postrzegania zmysłowego do coraz bardziej przyczynowego uzmysłowienia sobie powiązań między strukturą czynności a jej efektem. Pierwsze odkrycia dotyczące natury ruchu wiążą się z nazwiskiem Galena (ok. 130 - ok. 200 r.), lekarza rzymskiego. W swoich dziełach omówił szczegóły budowy kośćca, przebieg i rolę ścięgien oraz opisał budowę mózgu, rdzenia i nerwów. Wykazał też eksperymentalnie, że skurcz mięśni powstaje dzięki biegnącym wzdłuż nerwów bodźcom ruchowym. Zagadnieniem możliwości ruchowych człowieka interesował się również jeden z największych artystów i uczonych okresu renesansu, Leonardo da Vinci (1452-1519). Ten wielki myśliciel, badacz przyrody i filozof, studiując anatomię na ludzkich zwłokach, jako pierwszy próbował rozstrzygnąć kwestię podporządkowania się ludzkiego ciała prawom mechaniki. Ważne miejsce w badaniach nad motorycznością należy przyznać również włoskiemu przyrodnikowi, matematykowi i lekarzowi G. A. Borellemu. Prowadził on badania nad klasyfikacją ruchów lokomocyjnych zwierząt i człowieka oraz m.in. nad określeniem położenia środka ciężkości ciała [Doński 1963, Meinel 1967J. Badania ruchów ludzkich, z powodu złożoności podejmowanych kwestii, nie zawsze prowadziły do użytecznych dla praktyki stwierdzeń. Szczególnie w początkowym okresie badań naukowych z tego zakresu można doszukać się wielu fałszywie postawionych hipotez, używania mało dokładnych i wręcz błędnych metod analizy oraz opacznie wysuniętych wniosków. Przykładem mogą tu być prowadzone w 1. poł. XIX w. przez W. i E. Webera jednostronne analizy fizyczno-mechaniczne chodu ludzkiego, które 9

niemalże całkowicie wypaczały rzeczywisty przebieg ruchu. Chód był zresztą w początkowym okresie poszukiwań centralnym problemem badań nad motorycznością ludzką. Podejmowano się wyjaśnienia jego mechaniki, prowadzono wyczerpujące (na ówczesnym etapie) opisy i obliczano wielkości wykonywanej pracy. Chociaż z tych badań nie płynęła jakaś specjalna korzyść utylitarna, to niemniej jednak powstawały one z pasji poszukiwania prawidłowości i tym samym były bardzo cenne dla dalszego rozwoju wiedzy 0 motoryczności. Już w połowie XIX w. pojawiły się pierwsze badania z zakresu cyklografii i chronofotografii, udoskonalone następnie wprowadzeniem naukowej dokumen tacji filmowej [Doński 1963]. Na początku XX w. zaczęto sobie zdawać sprawę z jednostronności owej fizyczno-mechanicznej analizy, która nawet w przybliżeniu nie była w stanie wyjaśnić współdziałania poszczególnych stawów i mięśni w żadnych rzeczywistych kompleksowych czynnościach. Wspomnieć w tym miejscu należy o dokonaniach ortopedy H.Bayera i lekarza sportowego D. Schmitha [wg Meinel 1967], z których pierwszy stworzył, a drugi rozwinął tzw. "teorię łańcuchów kinetycznych". Później w badaniach związanych z ruchem dostrzeżono również istotną rolę procesów świadomości. Podejmowano też na gruncie rozważań o motoryczności różnorodne mniej i bardziej udane próby przezwycię żenia dualizmu ciała i psychiki. W problematykę motoryczności włączono psychologię, która zainteresowała się w szczególności badaniem procesów świadomości, przeżyć i wrażeń towarzyszących procesom ruchowym. Cennych spostrzeżeń z zakresu funkcjo nalnej diagnostyki ruchu, dzięki badaniu stanów chorobowych i ich przyczyn, dostarczyły również: patologia, ortopedia i psychiatria. Szczególnie istotnym krokiem do zrozumienia zagadnienia koordynacji ruchowej stała się teoria odruchów warunkowych Pawłowa. Umożliwiła ona traktowanie zjawisk psychicznych jako odzwierciedlenia w mózgu człowieka jego stosunków ze środowiskiem i ułatwiła rozpatrywanie organizmu w fun kcjonalnej łączności z otaczającym go światem ludzi i rzeczy. Jedne z pierwszych systematycznych badań nad zrozumieniem podstaw przejawiania się umiejętności ruchowych prowadził pod koniec XIX w. R. S. Woodworth, który poszukiwał podstawowych zasad szybkich ruchów ramienia i ręki. Do dzisiaj wiele z wówczas postawionych kwestii jest dyskutowanych przez badaczy [wg Schmidt 1988]. Duży wpływ na rozwój dalszych kierunków badań miały odkrycia E. L. Thorndike [1914], który skoncentrował się na procesach leżących u podstaw zjawiska uczenia się i innych zachowań. Określił on istotę zależności między nagrodą a tendencją do powtarzania ćwiczenia. Ten sam autor był również pionierem badań nad indywidualnym zróżnicowaniem wyników u osób ćwiczących. We wczesnych badaniach nad kontrolą zachowań mchowych przez układ nerwowy badano jedynie bardzo proste mchy. Badano elementy relacji między nerwami a mięśniami; niestety, prowadziło to do wielu uproszczeń w rozumieniu istoty mchu. Wyjątkowe były na tym tle dokonania N. A, Bernsteina (1897-1966), który w latach 30. i 40. XX w. doprowadził do integracji wyobrażeń mchowych z danymi neurofizjologicznymi, neuropsychologicznymi i biomechanicznymi w badaniach nad mchami lokomocyjnymi. Prace nad poznaniem natury mchu prowadzono już w odległej przeszłości. W ostatnich latach intensywnie rozwija się badania, których celem jest nie tylko stworzenie całościowej konstrukcji teoretycznej motoryczności człowieka, ale i na użytek różnych dziedzin praktycznych. Lekarze wskazują na higieniczne i profila10

ktyczne znaczenie ćwiczeń ruchowych z punktu widzenia prawidłowej anatomii, fizjologii i ogólnie, zdrowia człowieka. Motoryczność interesuje bezpośrednio także: racjonalizatorów, fizjologów i psychologów pracy, cybernetyków, konstruktorów maszyn, aktorów i reżyserów widowisk teatralnych, wojskowych, gerontologów, konstruktorów statków kosmicznych i wielu innych.

2. KIERUNKI BADAŃ NAD MOTORYCZNOŚCIĄ ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM POSZUKIWAŃ PROWADZONYCH NA POTRZEBY WYCHOWANIA FIZYCZNEGO
"Motoryczność – pisał J. Raczek [1989] - spełnia szczególną rolę w obszarze kultury fizycznej. Jest bowiem dla specjalistów kultury fizycznej nie tylko jedną z podstawowych funkcji żywego organizmu i elementem jego osobowości, swoistym przedmiotem badania, ale przede wszystkim terenem ich działania". Przedmiotem analizy stały się różnorodne uwarunkowania, kryteria oceny, rozwój motoryczności w ontogenezie oraz procesy nauczania nowych umiejętności ruchowych i kształcenia motorycznego. Stosowanie ćwiczeń fizycznych, stanowiących najistotniejszą część środków w systematycznie i metodycznie uporządkowanym wychowaniu fizycznym, przyczyniło się nie tylko do doskonalenia zdrowia i ludzkich możliwości ruchowych, ale również do wyraźnego pogłębienia i rozszerzenia wiedzy o motoryczności. W ten też sposób punkt ciężkości z badań prowadzonych w statyce, czy wręcz na ludzkich zwłokach, przesunął się stopniowo w kierunku poznawania budowy i czynności ustrojów żywych w warunkach naturalnych lub najbardziej zbliżonych do naturalnych. Już na przełomie XVI i XVII stulecia zaczęły kształtować się poglądy dotyczące kryteriów oceny sprawności fizycznej, a francuscy przyrodnicy skonstruowali pierwszy dynamometr do mierzenia siły człowieka. Początek systematycznych badań w zakresie wychowania fizycznego jest związany z powstaniem w USA w 1854 r. pierwszego Zakładu Higieny i Wychowania Fizycznego w Amherst College. W tym samym też okresie (1861 r.) doktor E. Hitchcock z Harvard Medical School prowadził badania antropometryczne, w których uwzględniał również pomiary siły mięśni (m.in. próba podciągania na drążku, ang. chin-ups). Te pomiary były prowadzone przez ponad 20 lat i wydatnie przyczyniły się do rozwoju metodyki badań sprawności fizycznej. D. Sargent, uznając siłę mięśni za podstawowe kryterium sprawności fizycznej i proporcji ciała ludzkiego, w 1873 r. stworzył "międzyuczelniany test siły". W latach 80. XIX w. E. Hartwell i J. Hopkins prowadzili poważne badania nad oceną umiejętności gimnastycznych. W 1890 r. dr L. Gulick stworzył pierwszy globalny test sprawności, obejmujący rzut, szybkość biegu i długość skoku. Test ten, zwany "Pentanthlon Test", był tworzony na potrzeby rozwijającej się w USA ligi sportowej YMCA. Na przełomie XIX i XX w. ukazało się kilka obszerniejszych książek, w których relacjonowano wyniki pierwszych badań naukowych na polu wychowania fizycznego. Interesowano się możliwościami fizycznymi osobnika w zależności od poziomu jego sprawności krążeniowo-oddechowej. Pierwszy szeroko stosowany test wydolności tle-

11

nowej stworzył Schneider w 1917 r. w Connecticut Wesleyan College. Test ten był wykorzystywany w czasie I wojny światowej do oceny sprawności lotników. Około 1925 r. zaczęto konstruować testy sprawności fizycznej na podstawie pewnej refleksji pedagogicznej i z wykorzystaniem zasad statystyki matematycznej. W USA badania sprawności fizycznej i zdolności motorycznej prowadzi się w szkołach publicznych, college'ach i na uniwersytetach. Szczególną popularnością cieszą się testy D. Brace'a i C. H. McCloya. W 1953 r. jednak wręcz wstrząsnęła USA publikacja wyników testu tzw. minimalnej sprawności Krausa-Webera, w których ukazano, jak bardzo dzieci amerykańskie odstają od europejskich. W 1956 r. prezydent Eisenhower zwołał w Białym Domu specjalną konferencję poświęconą problemowi rozwoju sprawności fizycznej i jej ocenie. W połowie lat 70. rozległy się głosy krytykujące propagowane metody oceny sprawności fizycznej. W 1980 r. AAHPERD przedstawił po raz pierwszy test oparty na nowej koncepcji teoretycznej, tzw. Health-Relatcd Fitness [Wuest, Bucher 1991]. Został on tak zaprojektowany, aby poszczególne komponenty sprawności fizycznej były związane z poziomem zdrowia. Odtąd ta koncepcja była wielokrotnie dyskutowana i rozwijana. Znalazła ona trwale miejsce w koncepcjach programowych upowszechnienia aktywności fizycznej [Bouchard, Shephard, Stephens 1994]. Jest bardzo wymowne, że kiedy w 1996 r. Kemper i Mechelen [1996] relacjonowali stan badań i ogólne założenia testów sprawności fizycznej, to musieli przyznać, że Europa dopiero 20 lat później przyjęła podstawy teoretyczne, wcześniej powstałe w USA. Równolegle do systematycznych prac nad kryteriami oceny sprawności fizycznej trwały próby stworzenia klasyfikacji ruchów na potrzeby rozwijającej się metodyki wychowania fizycznego. Już na początku XX w. zrodziła się teoria skutecznego uczenia się i nauczania czynności motorycznych oraz metod doskonalenia motorycznosci. Początkowo zadowalające rezultaty dały próby eksperymentowania na gruncie samej metodyki oraz przenoszenia na teren wychowania fizycznego zasadniczych doświadczeń dydaktyki ogólnej. Późniejszy szybki rozwój wielu nauk, a szczególnie wsparcie ze strony fizjologii, psychologii, neurofizjologii i biomechaniki, pozwoliło na wyjaśnienie coraz bardziej złożonych procesów zachodzących między sensorycznym odbiorem informacji i motoryczną reakcją. Teoria motorycznego uczenia się, nabywania nowych umiejętności ruchowych oraz badania nastawione na lepsze zrozumienie nerwowych, fizycznych i behawioralnych aspektów czynności stanowi względnie autonomiczną subdyscyplinę, która w USA, Kanadzie, Australii i krajach zachodniej Europy jest określana nazwą "motor learning" (rys historyczny i przegląd piśmiennictwa - m.in. Schmidt 1988). W sposób szczególny do rozwoju tej nowej dyscypliny przyczyniła się II wojna światowa, kiedy to wielu psychologów zostało zaanganżowanych w tworzenie programów szkolenia pilotów. Obecnie charakterystyczna dla badań nad sprawnością fizyczną i motorycznością w wychowaniu fizycznym i sporcie jest ich wielodyscyplinarnośc. Rozpatruje się motoryczność w świetle uwarunkowań społeczno-historycznego rozwoju społeczeństwa. Przedmiotem zainteresowania bywa ustalenie cech i właściwości ruchu oraz ich ujęcie i opisanie dzięki wykorzystaniu zapisów taśmy filmowej i magnetowidowej. Analizuje się różnorodne morfologiczne uwarunkowania oraz biochemiczno-fizjologiczne procesy zachodzące w całym układzie nerwowo-mięśniowym. Prowadzi się obserwacje nad psychiczną treścią ruchu, m.in. wyobrażeniami ruchowymi, postrzeganiem i odczuwaniem ruchu, pamięcią ruchową itp. W ostatnich latach szczególne znaczenie zyskały badania biomechaniczne, mające na celu określenie względnych wartości mechanicznych, ocenianych

12

na tle biologicznych właściwości ustroju. W analizie techniki ruchu bywają stosowane: biocybernetyka oraz pewne elementy automatyki i sterowania. Dostrzega się również, że w badaniach zjawisk koordynacji nerwowo-mięśniowej odpowiednie miejsce powinna zająć neurologia, a w analizie funkcji receptorów podkreśla się rolę biofizyki i bioniki [zob. Fidelus 1981, Schmidt 1988, Wuest, Bucher 1991, Bober 1992]. Twórczy wkład do światowej myśli teoretycznej w zakresie badań nad sprawnością fizyczną i motorycznością człowieka w wychowaniu fizycznym i sporcie wnosili także Polacy. Wśród różnorodnych opracowań z dużym uznaniem spotkały się badania nad tworzeniem kryteriów oceny sprawności fizycznej dzieci i młodzieży szkolnej. W pierwszym rzędzie należy tu wymienić opracowany w 1934 r. przez wybitnego polskiego antropologa J. Mydlarskiego "Miernik sprawności fizycznej". Kontynuację tych działań poprzez tworzenie nowych metod oceny prowadzili w latach powojennych kolejno: R. Trześniowski [1963], H. Gniewkowska [1965], Z. Kuraś [1969], L. Denisiuk i H. Milicerowa [1969], S. Pilicz [1971], L. Denisiuk [1975], Z. Chromiński [ 1981 ], K. Zuchora [1982]. Były to prace pionierskie, bardzo czasochłonne i przygotowane często w sposób, na danym etapie wiedzy, wyjątkowo dojrzały. Przyczyniły się też one w istotnej mierze do doskonalenia konstrukcji teoretycznej i metodycznej badań prowadzonych nad motorycznością człowieka również w innych aspektach. Przez wiele lat pracowano też w Polsce nad problematyką tzw. uzdolnień ruchowych. Poszukiwania te były kontynuacją rozpoczętych jeszcze w końcu lat 30. wnikliwych studiów J. Pietera [1937] oraz późniejszych badaniach Z. Gilewicza [1950] nad znaczeniem korekcji sensorycznej w koordynowaniu przebiegów ruchowych, wrażeniami proprioceptywnymi, mechanizmami orientacji przestrzennej i pamięcią mięśniową. Systematycznie powstawały modyfikacje znanych w świecie testów uzdolnień. Badano różnorodne uwarunkowania oraz weryfikowano przydatność funkcjonalnych uzdolnień ruchowych jako kryterium przewidywania postępów w różnych działaniach ruchowych [Pięter 1937,1948, Ryba 1957,Barariski 1963,Janowski 1967,Ryguła 1977]. Wątpliwości budzi jednak już dzisiaj ogólna koncepcja teoretyczna i tym samym obiektywność dokonywanej diagnozy tych aspektów i zjawisk motorycznych oraz możliwości programowania na tej podstawie kierunków kształcenia i wychowania. Przedmiotem zainteresowania polskich badaczy stawały się problemy możliwości wpływania poprzez trening na różne właściwości motoryczne. Na szczególne wyróżnienie zasługują tu wielostronne badania zainicjowane jeszcze w początku lat 50. przez zespół pracowników INKF pod kierunkiem L. Denisiuka [ 1968], badania realizowane przez H. Milicerowa [1959] czy późniejsze prace nad znaczeniem różnych metod treningu E. Wachowskiego [1977], J. Raczka [1981], Z. Ważnego [1977, 1981], H. Sozańskiego [1985]. Wyniki tych opracowań miały dużą wartość dla optymalizacji sterowanej aktywności ruchowej człowieka oraz przyczyniały się do racjonalizacji praktyki szkolnego wychowania fizycznego czy sportu. Ważną problematykę uczenia się i nauczania czynności motorycznych rozwija w AWF we Wrocławiu B.Czabański [1980,1986]. Jest to ten nurt badań, który w ostatnich łatach szybko zyskuje na popularności, a prace z tego zakresu prowadzi się w wielu ośrodkach naukowych całego świata Związek z tymi poszukiwaniami miały też wcześniejsze prace nad rolą werbalizacji, prowadzone przez A. Wohla [1965], czy nad znaczeniem świadomości w procesie nauczania czynności motorycznych, podejmowane przez W. Nawrocką [1972]. W ostatnich latach szczególny wkład w rozumienie istoty

13

uczenia się i nauczania wniosły liczne publikacje Z. Czajkowskiego [1991, 1993, 1994, 1995,1997]. Bogaty był też obszar badań nad różnorodnymi ontogenetycznymi, dymorficznymi czy wynikającymi z lateralizacji ruchów człowieka uwarunkowaniami motoryczności [Drozdowski 1963, 1984; Starosta 1975; Wolański, Pafizkova 1976; Raczek 1987; Sozański i wsp. 1985]. Istnieją dziesiątki prac, w których podejmowano empiryczne próby określenia morfologicznych uwarunkowań motoryczności. Oceniano wpływy wysokości i masy ciała, rolę proporcji zewnętrznych ciała, szereg prac dotyczyło znaczenia stosunków wewnętrznych między komponentami ciała [Stojanowski 1927; 1929, Drozdowski 1963,1969,1984; Milicerowa 1961,1978; Haleczko 1970; Skład i Witkowski 1966; Przewęda 1985; Osiński 1988]. W latach ostatnich pojawiła się znaczna liczba prac na temat roli czynników genetycznych, w których jednak ciągle istnieje wiele kontrowersji natury metodycznej i metodologicznej [Skład 1973; Wolański, Pafizkova 1976; Szopa 1985,1986 a, b; Szopa, Mleczko, Cempla 1985, Mleczko 1991]. Równocześnie prowadzi się badania, w jakiej mierze czynniki środowiskowe mogą modyfikująco wpłynąć na poziom sprawności fizycznej osobnika i populacji [Gniewkowski 1963, Januszewski 1969, Strzyżewski 1974, Przewęda 1985, Dutkięyicz 1985, Osiński 1988, Mleczko 1993]. W związku z doić powszechnie obserwowanym w populacji zjawiskiem pogłębiającego się regresu sprawności fizycznej, a nawet głosami o objawach degeneracji biologicznej społeczeństwa polskiego, zyskują na znaczeniu badania nad rejestracją międzypokoleniowych zmian zachodzących w motorycznosci [Demel, Pilicz 1966, Bocheńska 1972,Trześniowski 1961,1981,Denisiuk 1975,Raczek 1978,1986,Przewęda 1985, Szopa, Rutka 1984, Szopa, Żak 1986]. Na przestrzeni lat podejmowano też próby znalezienia naukowo uzasadnionej klasyfikacji ćwiczeń ruchowych [Szuman 1932,1957, Piasecki 1935, Gilewicz 1958, 1964] oraz złożone statystycznie badania nad strukturą motorycznosci człowieka [Pilicz 1986, Pilicz, Piotrowska 1989, Raczek, Mynarski 1991,1992, Szopa 1988,1989].

3. RÓŻNE ORIENTACJE I SUBDYSCYPLINY PODEJMUJĄCE PROBLEMATYKĘ SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ I MOTORYCZNOSCI. SZCZEGÓLNE PROBLEMY ANTROPOMOTORYKI
Refleksję teoretyczną nad wychowaniem fizycznym początkowo w Polsce nazywano teorią wychowania fizycznego, później — naukami wychowania fizycznego, a następnie - naukami kultury fizycznej czy też naukami o kulturze fizycznej. Podobnie zresztą w USA, W. Brytanii, Kanadzie i wielu innych krajach wielokrotnie zmieniała się na przestrzeni lat nazwa ogólna dyscypliny: najpierw była to "physical education", ale już od początku lat 60. "human movement", a później równolegle padały też propozycje - "kinesiology, exercise and sport science", "movement science" itd. [Thomas, Nelson 1990; Wuest, Bucher 1991]. W 1989 roku American Academy of Physical Education zaaprobowała nazwę "kinezjologia" (ang. kinesiology) jako obejmującą całość interesu-

14

jącej nas dziedziny i wszystkie subdyscypliny zorientowane na badanie i wykorzystanie aktywności fizycznej [Wuest, Bucher 1991]. Renson [1989] proponował nazwę "kinantropologia" (ang. kinanthropology), wskazując, że jej etymologia wywodzi się od greckich słów kinein (w ruchu), anthropos (człowiek) i logos (nauka). Wraz z rozwojem ośrodków badawczych, rosnącego zainteresowania problemami wychowania fizycznego i sportu wśród przedstawicieli różnych dyscyplin, nauki następował często lawinowy przyrost informacji. Wyniki badań miały jednak charakter cząstkowy. Brakowało ujęć całościowych, syntez i coraz trudniej było porozumiewać się badaczom z różnych dziedzin nauki [Raczek 1989; Thomas, Nelson 1990]. Braki w zakresie komunikacji i współpracy między coraz bardziej wyspecjalizowanymi uczonymi różnych dyscyplin rodziły poważne obawy. Wskazywano, że realne staje się niebezpieczeństwo rozmijania się z zasadniczymi celami wychowania fizycznego: pomocy jednostce w nauczaniu umiejętności, wytworzeniu lepszej świadomości potrzeb, zrozumieniu znaczenia sprawności, dbałości o zdrowie i zadowolenie w życiu. Rzeczą bowiem podstawową jest, aby nie zapominać, że poszczególne części są elementem pewnej większej całości i powinny być podporządkowane realizacji zasadniczych celów wychowania fizycznego, sportu i rekreacji fizycznej [Wuest, Bucher 1991]. Te ostatnie postulaty były zbieżne z potrzebami przerzucania pomostu między teorią a praktyką. Podobnie było na gruncie rozpoznawania motoryczności człowieka. Raczek [1993], dokonując przeglądu różnych orientacji oraz osiągnięć kolejnych badaczy, za pierwszą próbę zintegrowanego ujęcia nauki o ruchu uznał pracę F. J. J. Buytendijka z 1956 r. pt. "Ogólna teoria postawy i ruchu". W pracy tej uzasadniono też potrzebę odejścia od fizycznej interpretacji istoty ruchu ludzkiego: "Ruch mechaniczny człowieka - pisał Buytendijk- jest abstrakcją. Faktycznie istnieją tylko poruszający się ludzie (i zwierzęta) ..." [cyt. wg Mleczko, Szopa, Żak 1996]. Znaczący wkład do studiów nad motorycznością człowieka i tworzenia samodzielnej teorii motoryczności sportowej miało wydanie w języku niemieckim przez K. Meinela [1960] monografii "Bewegungslehre". Po kilku latach pozycję tę przetłumaczono na język polski - K. Meinel [1967] ("Motoryczność ludzka. Zarys teorii czynności sportowych i działań ruchowych z punktu widzenia pedagogicznego". Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa). W Polsce jednak przez wiele lat opracowanie to w praktyce było wykorzystywane w niewielkiej mierze i przede wszystkim stanowiło ono lekturę uzupełniającą wykładanego w uczelniach typu wychowania fizycznego przedmiotu "teoria wychowania fizycznego". W tym samym czasie, już od początku lat 60. podejmowano w różnych krajach skuteczne próby wyodrębnienia specyficznej samodzielnej dyscypliny (lub dyscyplin), która zajmowałaby się wyłącznie problemami motoryczności człowieka. Przykładowo w Czechosłowacji już w 1964 roku wyodrębniła się jako samodzielna dyscyplina badawcza i dydaktyczna - antropomotoryka. Przez wiele lat prowadzone w Czechosłowacji prace nad stworzeniem całościowej koncepcji teoretycznej motoryczności człowieka znalazły swój wyraz w wydaniu dzieła "Antropomotoryka" pod red. Ćelikovskiego i wsp. [1979]. Stopniowo powstawały dyscypliny o różnej orientacji metodologicznej i często zupełnie odmiennie akcentowanej i klasyfikowanej problematyce. Dla określenia tych nowych dyscyplin przyjmowano też różne nazwy: nauka o ruchu, kinezjołogia, antropokinetyka, gymnologia, motoryka sportowa. Drogi powstawania kolejnych subdyscyplin badawczych były odmienne w różnych krajach i w różnych obszarach językowych oraz często przez lata egzystowały równolegle całkowicie odrębne orientacje teoretyczne, poznawcze i metodologiczne. W USA, Kanadzie, Australii i wielu krajach zachodniej Europy najczęściej wśród dyscyplin 15

zaangażowanych bezpośrednio, w jakiejś perspektywie, w problematykę motoryczności i sprawności fizycznej, a równocześnie mających względnie ustabilizowaną problematykę, wymienia się przede wszystkim: motor learning (motoryczne uczenie się) oraz motor development (rozwój motoryczny) - Wuest, Bucher [1991], Schmidt [1988], Haywood [1986]. Stosunkowo nową dyscypliną badawczą jest kinanthropometry (kinantropometria) - Ross i Borms [1980], Beunen, Borms [1990], Eston, Reilly [1996]. • Motor learning (motoryczne uczenie się) jako dyscyplina badawcza jest zorientowana na czynniki, które wpływają na nabywanie i wykonywanie umiejętności ruchowych. Zrozumienie różnych poziomów uczenia się oraz czynników ułatwiających uczenie się stanowi pole zainteresowania przedstawicieli tej dyscypliny [Wuest, Bucher 1991]. Jest to obszar badań, którego istotą jest rozeznanie możliwości nabywania umiejętności ruchowych poprzez praktykę [Schmidt 1988]. • Motor development (rozwój motoryczny) bada czynniki, które wpływają na podstawo we zdolności charakteryzujące ruchową aktywność. Specjaliści w zakresie tej dyscypli ny prowadząc longitudinalne studia, przez wiele lat analizują interakcję czynników genetycznych i środowiskowych, które są istotne dla zdolności wykonywania czynności ruchowych w różnych okresach życia [Wuest, Bucher 1991]. Jest to ten obszar badań, w którym analizuje się zmiany ludzkich umiejętności w powiązaniu ze wzrastaniem, dojrzewaniem i nabytym doświadczeniem [The Oxford Dictionary ... 1994]. • Kinanthropometry (kinantropometria) jest zaangażowana w poznanie morfologicz nych uwarunkowań, mierzenie i ocenę różnych aspektów ludzkiej motoryczności oraz w fizyczną charakterystykę człowieka z punktu widzenia jego międzyosobniczego zróżnicowania [Malina 1984, Beunen, Borms 1990, Ross, Borms 1980]. Są to studia nad znaczeniem wielkości i budowy ciała oraz ich ilościowymi związkami z ćwiczeniami fizycznymi, osiągnięciami ruchowymi oraz żywieniem [The Oxford Dictionary... 1994]. W Polsce, mimo że badania prowadzono dość systematycznie, to przynajmniej od okresu, w którym Mydlarski [1934] opublikował, z inicjatywy marszałka J. Piłsudskiego, "Miernik Sprawności Fizycznej" przez lata nie wyodrębniła się odrębna dyscyplina. Powstawały, co prawda, interesujące próby zbudowania całościowego modelu motoryczności, aktywności i sprawności fizycznej czy opracowania syntetyzujące określone problemy [Gilewicz 1964, Fidelus, Przewęda, Wohl 1972, Przewęda 1973, Wolański, Pafizkova 1976], ale nie doprowadziły one do jednoznacznego ustanowienia nowej dyscypliny badawczej czy chociażby przedmiotu nauczania na studiach wychowania fizycznego. Taka sytuacja spychała polskich badaczy na wysoce niekorzystne pozycje. Nasilone działania podjęto dopiero na przełomie lat 80. i 90. Wówczas to organizowano w Polsce dość liczne ważne międzynarodowe seminaria i konferencje poświęcone bezpośrednio problemom motoryczności człowieka (m.in. w 1985 i w 1989 r. w Katowicach, w 1990 r. w Rogach koło Gorzowa Wlkp., w 1993 r. w Poznaniu). Podczas konferencji w 1990 r. w Rogach koło Gorzowa Wlkp. W. Starosta doprowadził do powstania Międzynarodowego Stowarzyszenia Motoryki Sportowej (International Association of Sport Kinetics), organizacji, która bardzo szybko rozrosła się i wyszła z wielu znaczącymi inicjatywami przygotowania kolejnych międzynarodowych spotkań badaczy zajmujących się interesującą nas problematyką. W 1989 r. J. Szopa utworzył w AWF w Krakowie podstawy i rozpoczął wydawanie czasopisma (półrocznik) "Antropomotoryka". W tym samym czasie J. Raczek napisał cykl publikacji o przedmiocie i koncepcjach teorii motoryczności [Raczek 1986, 1987 a,b, 1989, 1993]. Stopniowo powstały w AWF-ach kolejne jednostki organizacyjne (katedry, zakłady, pracownie), 16

realizujące pierwsze zajęcia dydaktyczne z przedmiotów, które w nazwie zawierają motoryczność człowieka. Wszystko to stało się impulsem do wyraźnego przyspieszenia tempa badań naukowych. Na łamach "Antropomotoryki" toczą się dyskusje nad podstawami teoretycznymi i ogólną strukturą motoryczności człowieka [Raczek 1986, 1989, 1990, 1993; Szopa 1988,1989, 1990, 1993, 1994,1998; Osiński 1990,1998]. Te różnorodne działania powodują, że możliwe jest wydanie kolejnych, już inaczej zorientowanych, całościowych ujęć problematyki motoryczności. Pod red. W. Osińskiego [1993] ukazała się monografia "Motoryczność człowieka -jej struktura, zmienność i uwarunkowania", wyd. AWF Poznań (współautorzy: Z. Drozdowski, R. Przewęda, J. Raczek, W. Starosta, J. Szopa), a zespół autorów krakowskich J. Szopa, E. Mleczko, S. Żak [1996] opublikował w Państwowym Wydawnictwie Naukowym pierwszy w Polsce akademicki podręcznik 'Podstawy antropomotoryki". Jak pisano w zapowiedzi wydawcy tej ostatniej pozycji - jest ona autorską próbą syntezy aktualnego stanu wiedzy młodej dyscypliny nauki. W latach 1997-1999 zespół skupiony w AWF w Katowicach wokół J. Raczka zorganizował systematyczny cykl spotkań poświęconych różnym problemom badawczym antropomotoryki i określeniu jej zakresu w dydaktyce akademickiej. Te potrzeby wynikają ze stopniowego wprowadzania problematyki teorii motoryczności (pod różnymi nazwami) jako wyodrębnionego przedmiotu dydaktycznego oraz z wprowadzenia przez Radę Główną Szkolnictwa Wyższego antropomotoryki na listę przedmiotów niezbędnego minimum programowego dla akademickiego nauczania na kierunku wychowanie fizyczne. Podsumowując, trzeba uznać, że u podstaw powołania antropomotoryki jako względnie samodzielnej dyscypliny tkwi przekonanie, że najbardziej nawet multidyscypliname badanie zjawisk w obrębie motoryczności nie daje podstaw do pełnego rozeznania jej istoty oraz nie wystarcza praktyce wychowania fizycznego, sportu, rekreacji. Nie jest bynajmniej też w stanie zadowolić choćby wysoce doskonałe kompilatywne zestawienie poszczególnych faktów badanych przez inne dyscypliny. "Teorię motoryczności pisał J. Raczek [1993] - rozumiemy jako generalizującą i integrującą wiedzę, ujmującą całokształt motoryczności człowieka w jej skomplikowanych objawach i uwarunkowaniach oraz powiązaniach i zależnościach. W powyższym, szczególnie nas interesującym aspekcie, zajmuje się ona kompleksowym zjawiskiem motoryczności w obszarze kultury fizycznej". E. Mleczko [Szopa, Mleczko, Żak 1996] wskazywał, że "antropomotoryka jest nauką o ruchu człowieka, która dąży do obiektywnego zbadania zjawiska we wszystkich jego przejawach w celu dostarczenia specjalistom różnych dziedzin wspólnego, jednolitego poglądu na istotę ludzkiej motoryki". Mający ambicje służenia również praktyce, teoretyk motoryczności nie tylko zajmuje się diagnozą rzeczy wistości, co do której przebiegać mają procesy kształcenia i nauczania, gdzie analizować będzie stan wyjściowy, strukturę, ontogenezę oraz czynniki genetyczne, środowiskowe, morfologiczne wyznaczające rozwój motoryczności. Na podstawie bowiem wyłącznie takiej wiedzy niepodobna rozwiązywać problemy skutecznego wywoływania zmian w ustroju poprzez ćwiczenia fizyczne. Odrębnym zadaniem antropomotoryki jest gromadzenie oraz systematyzacja wiedzy o tym, jak najlepiej kształcić poprzez ćwiczenia fizyczne motorykę i, ogólnie, sprawność fizyczną człowieka, jak najskuteczniej nauczać czynności motorycznych oraz jakie są warunki efektywności przebiegu tych procesów. Główne zadania podejmowane przez antropomotorykę w zaprezentowanym ujęciu stanowią zatem:

17

ZADANIA PODEJMOWANE PRZEZ ANTROPOMOTORYKĘ ogólne koncepcje i modele w zakresie sprawności fizycznej i motoryczności człowieka, badania zmian motoryczności człowieka w ontogenezie (procesy, zjawiska, mechanizmy rozwoju i dojrzewania) pod kątem podatności na wpływy zewnętrzne i opracowania efektywnych sposobów realizacji procesów kształcenia i nauczania, uwarunkowania sprawności fizycznej i motoryczności człowieka: genetyczne, środowiskowe, morfologiczne, stawianie diagnoz dotyczących sprawności fizycznej i efektów motorycznych jako elementów decydujących o rozwoju i funkcjonowaniu organizmu, ze szczególnym akcentem na zasady konstruowania i wykorzystania metod oceny motoryczności i testów sprawności fizycznej, zbieranie i systematyzowanie wiedzy dotyczącej procesu uczenia ruchów i nauczania umiejętności ruchowych (pojęcie, społeczne potrzeby, uczenie w świetle zasad dydaktyki, okoliczności sprzyjające, wyrabianie umiejętności patrzenia na ruch), gromadzenie i systematyzowanie wiedzy o skuteczności kształcenia motorycznego i sprawności fizycznej (czynniki warunkujące, wpływ stymulacji w różnych okresach życia, współzależności różnych elementów sprawności w procesie kształcenia itp.), klasyfikacja ćwiczeń ruchowych oraz ocena ich efektywności i zajmowanego miejsca z punktu widzenia zadań spełnianych w procesie kształcenia i nauczania.

W naszym traktowaniu zagadnień nawiązujemy do takich ujęć teorii motoryczności ludzkiej (antropomotoryki), w których istotnym zamiarem jest nie tylko rozpoznanie istoty, struktury i przejawów motorycznego działania, ale i przygotowanie do pracy pedagogicznej. Problematyka tak zorientowanej antropomotoryki koncentruje się również na zagadnieniach związanych z możliwościami, uwarunkowaniami i sposobami wyuczania różnych umiejętności ruchowych oraz wywierania poprzez aktywność fizyczną wpływu na stan zdrowia, wydolność, poprawę sprawności ruchowej, postawę ciała i odporność ustroju. Zgodni pozostajemy tu z poglądami J. Raczka [1993], który następująco określał główne zadania teorii motoryczności (antropomotoryki): • scalać własny dorobek i osiągnięcia innych nauk oraz przedstawiać je w formie zinte growanych teorii, modeli i całościowych koncepcji, • przybliżyć oraz wdrożyć do praktyki nauczania treningu efekty badawcze, zasady i teorie naukowe oraz wspierać działania weryfikujące ich zasadność. W zaprezentowanej w tej książce głównej koncepcji antropomotoryki próbujemy też wyważyć pewne racje, wynikające z analizy aktualnie uprawianych w różnych krajach subdyscyplin, ich założeń teoretycznych, obszarów poznawczych, przyjmowanych technik badań oraz realnie występujących w Polsce potrzeb badawczych i dydaktycznych. Przyjęta tu główna konstrukcja treściowa z pewnością tylko w określonej mierze jest zbieżna z poglądami J. Raczka [1993] czy założeniami przyjętymi przez J. Szopę, E. Mleczkę i S. Żaka [1996]. Trudno też przewidzieć kierunek, zmian w latach najbliższych i to, jak dalece będą one radykalne. Niewątpliwie bowiem antropomotoryka znajduje się w stadium in statu nascendi.

18

II. SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA I MOTORYCZNOSC CZŁOWIEKA: PODSTAWOWE POJĘCIA I ICH ASPEKTY
1. SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA I JEJ ZNACZENIE DLA PRZEJAWÓW MOTORYCZNOŚCI CZŁOWIEKA
Pojęcie sprawności fizycznej wiąże się zazwyczaj nie tylko z funkcją aparatu ruchu, ale z biologicznym działaniem całego organizmu. Podłożem są określone predyspozycje i funkcje ustroju, a po stronie przejawów sprawność fizyczna wyraża się w określonych efektach motorycznych, prawidłowościach budowy ciała, a także osobniczej aktywności fizycznej. Niezależnie więc od koncepcji teoretycznej przyjmuje się, że na sprawność fizyczną składa się nie tylko zasób opanowanych ćwiczeń ruchowych, ale i poziom wydolności wszystkich narządów i układów, zdolności motoryczne (siłowe, szybkościowe, wytrzymałościowe i koordynacyjne), a nawet pewne elementy aktywnego stylu życia. Skuteczność działania poszczególnych fizjologicznych funkcji organizmu, a w szczególności sposób przetwarzania energii oraz zdolność dostatecznego przystosowania do zmiennych warunków otoczenia, mają więc tutaj pierwszoplanowe znaczenie. Współcześnie przyjmuje się na ogół, że ważny element sprawności fizycznej stanowi również komponent kulturowy, wyróżniający się w różnym osobniczym poziomie aktywności ruchowej. Kiedy w 1968 r. komitet ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) próbował uzgodnić definicję pojęcia sprawności fizycznej, to aż siedmiokrotnie odrzucano kolejne wersje. Wersję ósmą przyjęto bynajmniej nie dlatego, że wreszcie uzgodniono stanowisko w tym względzie, ale po prostu dobiegał końca czas obrad. Definicja ta brzmiała, że sprawność fizyczna to "zdolność do efektywnego wykonania pracy mięśniowej". Jak zaznacza Wolański [1976], jest to bez wątpienia definicja bardzo kontrowersyjna — "aczkolwiek po głębszym zastanowieniu nie jest ona tak absurdalna, na jaką początkowo wygląda". Fakt ten doskonale obrazuje, w jak głęboko złożony wkraczamy splot zagadnień. We współczesnych definicjach sprawności fizycznej podkreśla się, że jest to właściwość, poprzez którą charakteryzujemy nie tylko poziom aktualnych możliwości i zachowań ruchowych. Przede wszystkim konieczne jest uwzględnienie strukturalnego i funkcjonalnego podłoża, a także cech codziennej fizycznej aktywności danego osobnika. Elementy te stanowią istotny komponent osobniczych zdolności do zdrowego, aktywnego i twórczego życia. Tak pojęta właściwość jest zarówno efektem wyćwiczenia, jak i wychowania oraz oddziaływania warunków życia w środowisku zewnętrznym,

19

które powodują przestrojenie wszystkich funkcji i czynności organizmu, oraz czynników wynikających z osobniczego zaangażowania w fizyczną aktywność i wrodzonych właściwości danego osobnika. Za wysoce sprawnego fizycznie uznamy takiego człowieka, który charakteryzuje się względnie dużym zasobem opanowanych ćwiczeń ruchowych, wysoką wydolnością układu krążenia, oddychania, wydzielania i termoregulacji, pewnymi prawidłowościami w budowie ciała oraz afirmującym fizyczną aktywność stylem życia [Osiiiski 1991]. W polskiej teorii wychowania fizycznego takie stanowisko było już bliskie prof. Gilewiczowi, kiedy pisał: 'W sporcie jako zjawisku na wskroś społecznej natury, podlegającemu działaniu prawa standardów, przyjęto uznawać za sprawdzian sprawności fizycznej jedynie stopień przygotowania do konkretnych wysiłków, gdy tymczasem wychowawcę interesować musi oprócz tego również stan zdrowotny młodzieży, budowa jej ciała, prawidłowość rytmu rozwojowego i potencjał rozwojowych możliwości. Sam w sobie efekt fizycznego wysiłku nie ma dla niego decydującego znaczenia i przemawia do niego tylko wtedy, kiedy zostaje uwspółmierniony z charakterem budowy ciała, wiekiem i ogólnymi wskaźnikami rozwoju, jak również z konstytucjonalnymi cechami obserwowanych" [Gilewicz 1964, s. 245]. Dzisiaj, wracając do tej biologiczno-pedagogicznej idei, do oceny poziomu sprawności fizycznej, obok testów opartych na analizie efektów określonych czynności ruchowych, wprowadza się również charakterystykę postawy ciała, właściwości fizjologicznych, parametrów morfologicznych (np. otłuszczenia ciała) czy nawet niektórych dyspozycji psychicznych (zob. dalej - koncepcja health-related fitnesś). Z oryginalnym ujęciem definicji sprawności fizycznej spotykamy się w koncepcji Rensona i wsp. [ 1979, cy t. wg Eurofit 1993], na którą to powołują się twórcy Europejskiego Testu Sprawności Fizycznej "Eurofit". Zgodnie z przyjętą propozycją pojecie sprawności fizycznej mieści w sobie trzy główne, równoważne składniki: a) organiczny, b) motoryczny, c) kulturowy (ryc. 1). W tym ostatnim elemencie autorzy zwracają m.in. uwagę na to, że proponowany test "powinien być uzupełniony oceną osobniczego zaangażowania w fizyczną aktywność" za pomocą wspólnego, europejskiego kwestionariusza. Przewęda [1985], podejmując się kilkanaście lat temu klasyfikacji różnych funkcjonujących koncepcji teoretycznych i definicji sprawności fizycznej, wyróżnił najistotniejsze ich typy, co tu podajemy zgodnie z wcześniej przyjętą własną modyfikacją [Osiński 1991]: • mechanistyczno-biologiczny, • behawioralno-kulturowy, • motoryczny, • fizjologiczno-medyczny (zdrowotny). Koncepcje mechanistyczno-bioiogicznc. W ujęciu pierwszym nawiązuje się do mechanicznego pojęcia sprawności maszyny (iloraz pracy użytecznej do pracy włożonej). Takie rozumienie sprawności fizycznej propagował w Polsce N. Wolański. Podkreślał on, że sprawność fizyczna to "skuteczność biologicznego działania organizmu", a w rozwinięciu szczegółowym ujmować można ją jako "stosunek poszczególnych fizjologicznych właściwości organizmu (krążenia, oddychania, wytrzymałości kośćca na obciążenia, skurczów mięśni, wydzielania wewnętrznego, filtracji nerek, właściwości krwiotwórczych szpiku i grasicy, zdolności oczyszczających wątroby itd.) do ich podłoża makro- i mikromorfo- bio- fizyko-chemicznego" [Wolański, Pafizkova 1976]. W tym rozumieniu w odniesieniu do działań ruchowych (motorycznych) sprawność fizyczna jest wyrażona przez stosunek efektywności ruchów do morfologicznego podłoża, czyli predyspozycji

20

KOMPONENT KULTUROWY

Ryc. 1. Trójczłonowa struktura sprawności fizycznej [Renson i wsp. 1979, cyt wg "Eurofit"]

[zob. też przykład obliczeń: Wołański, Parizkova 1976, s. 418-424]. Wyniki efektów motorycznych oraz predyspozycji można przedstawić np. w skali T i obliczać iloraz punktowej wartości efektu do średniej arytmetycznej wartości predyspozycji. Szopa [1996, wg Szopa, Mleczko, Żak 1996], komentując krytycznie znaczenie tej definicji, wskazywał, że w istocie określa się w niej umiejętności ruchowe, a nie sprawność fizyczną. Koncepcje behawioralno-kulturowe. Sposób rozumienia sprawności fizycznej, który można nazwać behawioralno-kulturowym, kładzie nacisk na osiągnięty poziom zaradności i samodzielności motorycznej w różnych sytuacjach zewnętrznych. Chodzi szczególnie o to, w jakiej mierze człowiek jest dostosowany do rozwiązywania problemów w środowisku biogeograficznym i społeczno-kulturowym. Zdaniem Przewędy [1985] trzy grupy właściwości osobniczych charakteryzują sprawność fizyczną; a) wydolność fizyczna ustroju i poziom rozwoju cech motorycznych ("człowiek może wykonać czynność"), b) umiejętności ruchowe ("człowiek umie rozwiązywać zadanie"), c) motywacja w działaniu ("człowiek chce osiągnąć pożądany efekt"). Przykładowo H. H. Clarke oraz D. H. Clarke [1978] definiowali sprawność fizyczną jako zdolność do prowadzenia codziennych zadań (obowiązków) z wigorem i żwawo, bez nadmiernego zmęczenia i z dużą energią konieczną do miłego spędzenia wolnego czasu oraz spotkania się z niezwykłymi (nieprzewidzianymi) sytuacjami i niebezpieczeństwami. 21

Koncepcje motoryczne. Trzecie stanowisko (motoryczne) jest w Polsce bardzo rozpowszechnione i równocześnie - w świetle najnowszych tendencji — zdecydowanie wąskie. Uwzględnia się w nim zazwyczaj poziom zdolności (cech) motorycznych, a więc miarą sprawności fizycznej jest pewna koniunkcja (złączenie) takich właściwości, jak: zdolności siłowe, szybkościowe, wytrzymałościowe, koordynacyjne. Takie koncepcje, oparte wyłącznie na różnych zdolnościach motorycznych (ang. motor abilities) - zdaniem Safrit [1989] oraz Hensleya i Easta [1989], szczególnie rozwijano w USA w latach 50. i 60. W Polsce testy oparte na podobnych założeniach tworzyli m.in. Denisiuk [1975] oraz Chromiński [ 1981 ]. Poszczególni badacze posługiwali się też często kategorią tzw. ogólnej sprawności fizycznej, pojętej jako pewna unormowana i uśredniona wartość sumy rezultatów poszczególnych prób ruchowych. Takie postępowanie, o pozorach poprawności, prowadzi, szczególnie w wypadkach mocno zróżnicowanego poziomu w poszczególnych elementach (np. wysoka siła - bardzo słaba wytrzymałość, lub odwrotnie), do otrzymania wartości liczbowych, które w istocie o niczym realnym nie mówią. Szopa [1996 wg Szopa, Mleczko, Żak 1996] określał tzw. sprawność ogólną jako zbiór pusty i nie mający żadnej wartości informacyjnej dla określenia struktury sprawności osobnika. W literaturze anglosaskiej rozpowszechnia się też takie rozumienie sprawności motorycznej (ang. motor fitness) , zgodnie z którym pojęcie to oznacza jedynie tę część sprawności fizycznej (ang. physicalfitness), która wyraża się poprzez określony poziom osobniczych zachowań w działaniach ruchowych ukierunkowanych na osiągnięcia ruchowo-sportowe (ang. performance related fitness). W tym miejscu zatrzymamy się również nad pojęciem sprawności ruchowej w oryginalnym ujęciu, wprowadzonym przed wielu laty przez Gilewicza [1964]. Sprawność ruchową charakteryzują te cechy osobnicze - pisał Gilewicz - które wyrażają się jedynie w określonym zasobie opanowanych ćwiczeń ruchowych (nie wymagających większego zaangażowania siły, szybkości i wytrzymałości) i ich technicznej doskonałości. Im w podejmowanych działaniach motorycznych występuje mniej błędów, a więc wykonywane są one bardziej trafnie, ekonomicznie, harmonijnie itp., tym wyższy jest poziom sprawności ruchowej. "Oznacza ona - pisał Denisiuk [1972] - umiejętność wszechstronnego władania swym ciałem dzięki opanowaniu podstawowych nawyków ruchowych poprzez ćwiczenie". Wysoce sprawnym (ruchowo) będzie zatem ten, kto potrafi dobrze biegać, skakać, rzucać, wykonywać różnorodne ćwiczenia gimnastyczne i opanował znaczną ilość różnorodnych umiejętności ruchowych (w tym sportowych). Podłożem sprawności ruchowej są predyspozycje koordynacyjne oraz własna aktywność, wykształ-

1 Przekładając fitness jako "sprawność", opieram się na wieloletniej tradycji w polskiej teorii wychowania fizycznego i sportu. Pojecie fitness występuje też w genetycznych teoriach ewolucji. Autor jednej z prac z tego zakresu pisze o fitness: "Różnie przekładane na język polski, nie znalazło dotychczas ścisłego odpowiednika. Ani "zdatność", ani "stosowność" czy "przystosowanie" nie oddają w pełni jego znaczenia" [Griebe P. Pojęcie "fitness" w genetycznych teoriach ewolucji, [w.] Ewolucja biologiczna. Szkice teoretyczne i metodologiczne. Wrocław 1974, s. 125], Tłumacze prac poświęconych teorii ewolucji przekładają też fitness na "wartość przystosowawcza" (adaptacyjna) lub "wartość selekcyjna" - zob. E. O. Wilson, O naturze ludzkiej. ZyskiS-ka, Poznań 1998,przyp. tłum. s. 44. Trudności związane z najbardziej stosownym tłumaczeniem fitness napotykałem przy pisaniu całej tej książki. Konsekwencje natomiast takiego lub innego przekładu mogą być daleko idące.

22

cona w procesie wychowania i rozwoju systemu motywacyjnego jednostki, jej zainteresowań i poczucia obowiązku. Tym samym niska sprawność ruchowa - w przytoczonym ujęciu - miała być zarówno następstwem niezadowalających predyspozycji, a nawet pewnych organicznych i czynnościowych upośledzeń centralnego układu nerwowego, jak i zaniedbań natury wychowawczej [Gilewicz 1964]. Koncepcje fizjologiczno-medyczne (zdrowotne). W ostatnim, czwartym typie definicji sprawności fizycznej na plan pierwszy wysuwa się elementy fizjologiczno-medyczne i zdrowotne. Autorzy tej koncepcji myślenia o sprawności fizycznej kładą nacisk przede wszystkim na aspekty zdrowotne i sprawność energetyczną ustroju, a często jedynie, wtórnie już, wspominają również o znaczeniu prawidłowej budowy ciała czy wyników testów sprawności ruchowej. Cureton [1973], charakteryzując, czym jest sprawność fizyczna, najpierw wymieniał stan układu krążenia oraz odporność na czynniki chorobotwórcze, a nawet... stan umysłu. Sharkey [1990] w sposób szczególny podkreślał znaczenie sprawności energetycznej (zdolności tlenowe i beztlenowe - energetic fitness). To fizjologiczno-medyczne (zdrowotne) stanowisko stopniowo zyskiwało na popularności i ewoluowało w kierunku powstania oryginalnej koncepcji health-related fitness (H-RF), tj. "sprawności zorientowanej na zdrowie". Z przytoczonych rozważań widać, że pojęcie "sprawność fizyczna" wyraźnie zbliżyło się do kręgu zagadnień opisanych poprzez zakres znaczeniowy pojęcia zdrowia. Zgodnie z dość powszechnie znaną definicją, przyjętą przez Światową Organizację Zdrowia (WHO-OMS): "Zdrowie to nie tylko nieobecność choroby i niedołęstwa, ale stan dobrego, Fizycznego, psychicznego i społecznego samopoczucia"2 [wg Demel, Skład 1970, s. 99]. Interesujące jest przede wszystkim stworzenie definicji o charakterze pozytywnym i dynamicznym oraz uwzględnienie, obok momentu obiektywnego, również subiektywnego. Zdrowie stopniowo przestawało też pełnić wyłączną rolę "abstrakcyjnej antytezy realnej choroby", a sprawności fizycznej nie kojarzono już wyłącznie z metodami kształcenia umiejętności ruchowych. Przyjęcie rozumienia zdrowia jako tkwiącego u podstaw postępowania i autentyczny cel, stworzyło szansę na rzeczywiste zerwanie z jednostronnym zapatrzeniem wychowawców fizycznych czy instruktorów rekreacji w sam układ ruchowy i sprowadzaniem problemu wyłącznie do spraw ćwiczeń ruchowych. Ze względu na znaczenie, jakie ostatnia z wyżej charakteryzowanych koncepcji, tj. health-related fitness, ma dla systemu praktycznego postępowania w promocji aktywności fizycznej, omawiamy ją dalej bardziej szczegółowo.

2. KONCEPCJA "HEALTH-RELATED FITNESS" JAKO TEORETYCZNA PODSTAWA KSZTAŁCENIA SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ
W ostatnich kilkunastu latach, wraz ze zmianami w sposobie patrzenia na cele podejmowania aktywności fizycznej, ewolucji podlega zarówno samo pojęcie sprawności

Na konferencji w Ałma-Acie dodano jeszcze do tej definicji, że zdrowie jest to "zdolność do produktywnego, sensownego i twórczego życia w sferze społecznej i ekonomicznej".

23

fizycznej, jak i programy jej upowszechniania oraz zagadnienie oceny. Sprawność fizyczną (ang. physical fitness) wyraźniej niż w przeszłości poczęto przeciwstawiać, a w każdym razie odróżniać, od samych osiągnięć w działaniu (ang. motor performance lub motor fitness). Reprezentatywne są tu poglądy - znanych badaczy — Howleya i Franksa, którzy w wydanej w 1997 r. obszernej podręcznikowej pracy przyjmują, że sprawność fizyczna obejmuje: funkcje krążeniowo-oddechowe, względną szczupłość ciała, siłę mięśniową i wytrzymałość oraz gibkość. Te elementy uznają za bezpośrednio związane z wyższą jakością życia i posiadające znaczenie w zapobieganiu większości problemów zdrowotnych. Osiągnięcia ruchowe generalnie jedynie bazują na sprawności fizycznej. Obejmują one przede wszystkim jakieś specyficzne elementy sprawności oraz sobie tylko właściwe umiejętności, które są przydatne w wykonywaniu z należytą energią codziennych zadań czy też w zaangażowaniu się w wybranych dyscyplinach sportu, wiele bowiem z nich wymaga wyjątkowo wysokiego poziomu zwinności, równowagi, mocy, koordynacji i specyficznej szybkości. Howley i Franks [1997] podają: "Celem sprawności fizycznej jest pozytywne zdrowie fizyczne, które warunkuje niskie ryzyko wystąpienia problemów zdrowotnych. Osiągnięcia zaś mają na celu zdolność angażowania się w codzienne zadania z adekwatną energią oraz satysfakcjonujące uczestnictwo w wybranych sportach". Na ryc. 2 oraz 3 ukazano schematycznie cele, komponenty i zachowania wspierające sprawność fizyczną oraz wspierające motoryczne osiągnięcia. W ostatnich latach zmieniają się również poglądy na testowanie sprawności fizycznej. Chociaż nadał stanowi ono ważne ogniwo w racjonalnym procesie sterowania rozwojem dzieci i dorosłych, to dzisiaj najczęściej wychodzi się tu z innych założeń i zmierza do uzyskania inaczej zorientowanych celów. Pierwsze symptomy zmian wystąpiły w USA w połowie lat 70. [Franks i inni, 1988]. Już w drugim opracowaniu testu AAHPERD (American Ałłiance, 1980), wprowadzono do baterii testów sportowych osiągnięć (ang. "Motor-Fitness Performance" -MFP) elementy cech sprawności fizycznej, które miały - już w samym założeniu informować o zdrowiu, tj. sprawność krążeniowo-oddechową, komponenty ciała i siłę mięśniową. Te zmiany orientacji głównej były zgodne z nowymi tendencjami, później nazwanymi Health-RelatedFitness (H-RF)3. Bouchard i Shephard [1994], współredaktorzy liczących ponad tysiąc stron materiałów pt. "Physical ActMty, Fitness, and Health", będących przeglądowym zbiorem najpoważniejszych dotychczasowych badań naukowych w tym zakresie, przyjmują, że health-related fitness odnosi się do tych komponentów sprawności, które są efektem korzystnego i niekorzystnego wpływu zwykłej aktywności fizycznej oraz które mają związek z poziomem stanu zdrowia. Komponenty te są określone: (a) zdolnością do podejmowania codziennej aktywności z wigorem i żwawo, (b) takim stanem cech i zdolności, który wskazuje na niskie ryzyko przedwczesnego rozwoju chorób i osłabienia sił w wyniku małej aktywności" [Bouchard, Shephard 1994].

Ze względu na znaczną popularność nazwy koncepcji health-related fitness w wersji anglojęzycznej i nieadekwatność każdego przekładu (idiomatyczność), zdecydowano się na pozostawienie terminu w oryginalnym brzmieniu.

24

25

Te nowe tendencje wznowiły falę dyskusji nad metodologicznymi podstawami badań sprawności fizycznej, nad strukturą, interpretacją i wartością poszczególnych testów. W 1989 r. ukazała się praca Rowlanda, redaktora naczelnego "Pediatrie Exercise Science", w której podjęto wiele problemów dotyczących naukowych podstaw testowania sprawności dzieci [Rowland 1990]. Inni autorzy, np. Pate [1989] oraz Seefeld i Vogel [1989] ukazali wszystkie wady i zalety skal sprawności dotychczas używanych w USA. W rok później na tych samych łamach ukazała się praca Safrit [1990], dotycząca badań nad trafnością i rzetelnością testów sprawności fizycznej. W 1996 r. zagadnienia te z europejskiej perspektywy omówili w przeglądowym artykule Kemper i Van Mechelen [1996]. Relacjonując główne etapy w historii stosowania testów sprawności fizycznej, Kemper i Van Mechelen w konkluzji przyjęli, że Europa podążała tu za Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej z około 20-letnim opóźnieniem. Trzeba też przyznać, że dotąd w Polsce nie skonstruowano testu opartego na wyraźnie uświadamianych przesłankach zdrowotnych, a więc i konsekwentnie osadzonego w ramach koncepcji H-RF. Stopniowo, odchodząc od zapatrzenia w sukcesy motoryczno-sportowe, kiedy to oceniano wyłącznie osiągnięcia w zakresie sprawności funkcji mięśniowych i układu ruchu, przesunięto cele testowania na wskaźniki zdrowia i pełnię możliwości (ang. positive

26

health, tolal fitness, wellnesś). Testy poczęto tworzyć w intencji dobrej motywacji do osiągania nie tylko wyższej sprawności obejmującej poziom aktywności fizycznej, ale i zmiany całego obecnego oraz przyszłego stylu życia [Docherty 1996, Oja, Tuxworth 1995, Howley, Franks 1997]. Najogólniejszym celem testów tworzonych w ramach koncepcji H-RF jest więc promocja zdrowia oraz troska o funkcjonalną wydolność i dobrostan (ang. well-being). Chodzi tu zarówno o poszczególne jednostki, jak i o populację oraz dostarczenie wszystkim narzędzia do oszacowania i oceny tych aspektów sprawności, które są powiązane ze zdrowiem [Oja, Tuxworth 1995]. Wielokrotnie wykazywano, że mała aktywność fizyczna i sprawność współwystępują z otyłością, osteoporozą, bólami kręgosłupa, chorobami układu krążenia, zaburzeniami metabolizmu węglowodanowego i lipidowego oraz różnymi problemami psychospołecznymi [przegląd zagadnienia m.in.: Bouchard, Shephard, Stephens eds. 1994]. Pomiar sprawności fizycznej ma służyć przede wszystkim celom diagnostycznym i w szerokim kontekście wspierać zmiany w zachowaniach zdrowotnych, a nie ma celów samoistnych. Istnieje dzisiaj na ogół zgoda, że bardziej efektywna jest strategia nastawiona na poprawę zdrowia jednostek i populacji, niż koncentracja na samym poziomie sprawności. Atrybuty sprawności, łącznie z informacjami o aktywności fizycznej, innymi zachowaniami zdrowotnymi oraz danymi statystycznymi o zachorowalności i umieralności mają dostarczać wiedzę niezbędną dla lepszego zrozumienia wzajemnych związków zachodzących między stanem zdrowia a stylem życia. Bouchard i Shephard [1994], wykorzystując dotychczasową wiedzę o powiązaniach aktywności fizycznej i sprawności oraz ich znaczeniu dla pozytywnego zdrowia, za zasadnicze komponenty sprawności, zgodnie z koncepcją H-RF, przyjmują: a) komponenty morfologiczne, b) komponenty mięśniowe, c) komponenty motoryczne, d) komponenty krążeniowo-oddechowe, e) komponenty metaboliczne (tab. 1).

Tab. 1. Komponenty i czynniki w ramach koncepcji "health-related fitness" [wg Bouchard i Shephard, 1994]
1. Komponenty morfologiczne - stosunek masy ciała do wysokości - skład ciała - tkanka tłuszczowa i jej dystrybucja - otyłość brzuszna, tzw. wisceralna - gęstość tkanki kostnej - gibkość 2. Komponenty mięśniowe -mo c -siła wytrzymałość

27

c.d. tabeli 1
3. Komponenty motoryczne - zwinność - równowaga -koordynacja - szybkość ruchu 4. Komponenty krążeniowo-oddechowe - submaksymalna wydolność wysiłkowa - maksymalna moc aerobowa - sprawność (funkcja) serca - sprawność (funkcja) płuc - ciśnienie krwi 5. Komponenty metaboliczne - tolerancja glukozy - wrażliwość na insulinę - metabolizm lipido wy i lipoproteinowy - charakterystyki oksydacji substratowej

Skinner i Oja [1994] wychodzą z założenia, że "health-related fitness obejmuje te komponenty, które mają pozytywny wpływ na zdrowie, i te, które mogą być doskonalone przez regularną aktywność fizyczną". W tab. 2 ukazano komponenty i czynniki H-RF uwzględnione przez ww. autorów. Tab. 2. Komponenty i czynniki zgodne z koncepcją health-related fitness [wg Skinner i Oja 1994]
Komponenty 1. 2. 3. 4. 5. morfologiczne (ang. morphologiced fitness) mięśniowo-szkieletowe (ang. musculoskeletal fitness) motoryczne (ang. motor fitness) krążeniowo-oddechowe (ng. cardiorespiratoty fitness) metaboliczne (ang. metabolic fitness) Czynniki - skład ciała - siła (budowa) tkanki kostnej - siła mięśniowa i wytrzymałość -gibkość - kontrola postawy ciała -maksymalna moc aerobowa - submaksymalna wydolność krążeniowo-oddechowa - metabolizm węglowodanowy -metabolizm lipidowy

28

W zaprezentowanych ujęciach sprawność fizyczną pojmuje się bardzo szeroko. Przede wszystkim jest ona - jak w znanej definicji WHO - istotnym elementem zdrowia, obok sprawności psychicznej i społecznej. Tak pojęta sprawność fizyczna rna być źródłem i warunkiem pełnego, satysfakcjonującego życia, a nie celem samym w sobie. Same osiągnięcia i sprawność motoryczna są ważne głównie z punktu widzenia różnych działań sportowych, chociaż mogą mieć one również swoje pozytywne implikacje w zdrowiu. Sprawność motoryczna ogranicza bowiem, szczególnie w starszym wieku, liczbę upadków, co ma konsekwencje w mniejszym narażeniu na złamania kończyn. Lepsza zaś postawa ciała z reguły ogranicza występowanie bólów kręgosłupa. Jak przyjmuje Docherty [1996], zdolności motoryczne są warunkowane całym złożonym kompleksem cech neuromięśniowych, sensorycznych i proprioceptywnych, więc trudno je oceniać. Najczęściej uwzględnia i wykorzystuje się tu różne specyficzne testy: równowagi ciała, koordynacji ruchowej, zręczności, szybkości, czasu reakcji. Bezpośrednie jednak znaczenie tak rozumianych elementów sprawności motorycznej, jako diagnostycznych i prognostycznych dla oceny zdrowia osobnika czy populacji, jest co najmniej dyskusyjne. W piśmiennictwie ostatnich lat pojawiają się głosy krytyki, dotyczące, takich testów i ich baterii, które tworzy się bez wyraźnie określonej reguły głównej i expressis verbis sprecyzowanego podstawowego celu. W szczególności chodzi o jasną deklarację: czy test ma mierzyć sprawność motoryczna i osiągnięcia (M-FP), czy też komponenty związane ze zdrowiem (H-RF) [Franks, Morrow, Plowman 1988, Safrit 1990, Seefeldt, Vogel 1989]. Astrand i Rodahl [1977] w szeroko znanym podręczniku "Textbook of Work Physiology" twierdzą, że większość testów uznawanych za oceniające sprawność fizyczną mierzy jedynie jakieś specjalne sportowe osiągnięcia i nie może być odnoszona do oceny podstawowych funkcji fizjologicznych. Ćwiczenie i trening zbyt łatwo i nazbyt wydatnie zwiększają w nich poziom osiągnięć, bo testy zawierają poważną komponentę umiejętności ruchowych. W ich ocenie pomiar sprawności fizycznej za pomocą tej metody z fizjologicznego i medycznego punktu widzenia jest ułudą. Jeśli nie uwzględnia on fizjologicznych uwarunkowań, niczego nie może wyjaśniać i jedynie gmatwa możliwość zrozumienia mechanizmów przyczynowo-skutkowych. Kemper oraz Van Mechelen [1996], współtwórcy testu Eurofit [19], uznają powyższe stanowisko za skrajne i przyjmują, że, poczynając od klasycznych prac Fleishmana [1964] i Clarka [1971], wyróżnić już można było pewne komponenty sprawności, zwane zdolnościami (ang. abiłities). Od tego zaś czasu koncepcje analizy zdolności motorycznych bardzo się rozwinęły. "Każde osiągnięcie sportowe może być lepiej lub gorzej definiowane jako zdolności fizyczne plus specyficzne umiejętności (ang. skills)" [Kemper, Van Mechelen 1996]. Nowo tworzone baterie testów sprawności fizycznej, takie jak np. "Eurofit" [1993], mają na celu pomiar takich zdolności, jak siła, gibkość czy wytrzymałość, a nie ocenę umiejętności ruchowych. "Nazwa zaś tych zdolności to kwestia bardziej lingwistycznej interpretacji ogólnych komponentów sprawności fizycznej aniżeli ich definicji". Tym niemniej również Kemper i Van Mechelen [1996] przestrzegają przed zbyt pochopną interpretacją wyników testów, zalecają ostrożność w posługiwaniu się terminologią i przestrzegają przed nieuprawnionym wnioskowaniem o fizjologicznych funkcjach na podstawie wyników samych zachowań ruchowych. Problemem jest również wykorzystywanie testów sprawności w edukacji [Corbin Whitehead, Lovejoy 1988, Fox, Biddle 1986, Fox, Biddle 1988]. Krytyka dotyczy przede wszystkim tworzenia norm jako wyłącznie statystycznych standardów, w których indywidualne osiągnięcia motoryczno-sportowe porównuje się z poziomem prezentowa29

nym w populacji przez rówieśników. Często też wyłącznie na tej podstawie tworzy się system różnorodnych nagród. Takie ujęcie z reguły nie uwzględnia oceny sprawności zorientowanej na zmianę stylu życia i słabo mobilizuje do stałej pracy nad sobą. W ostatnio tworzonych bateriach testów H-RF bierze się pod uwagę przede wszystkim standardy oparte na akceptowanym poziomie kryteriów - osiągnięć wyznaczonych z punktu widzenia potrzeby zdrowia i ogólnego dobrostanu [Cooper Institute for Aerobics Research, 1987, American Alliance 1988, Manitoba Education, 1989, Safrit, 1990, Oja, Tuxworth 1995]. W rzeczywistości chodzi tu o to, aby określić: "jak wiele sprawności wymaga dobre zdrowie?" [Oja, Tuxworth 1995], ale odpowiedź na tak postawione pytanie bynajmniej nie jest prosta. Chodzi tu zarówno o zwiększoną funkcjonalną adekwatność, jak i o zapobieganie występowaniu chorób. Niestety, postępowanie prowadzące do określenia stosownych kryteriów jest oparte, jak dotąd, na znacznej arbitralności, ponieważ brak jest dostatecznie licznych, wiarygodnych, empirycznych badań w tym zakresie. W piśmiennictwie wskazuje się na potrzebę równoległego uwzględniania standardów statystycznych [Oja, Tuxworth 1994, Docherty 1996,Howley,Franks 1997]. Test sprawności ukierunkowany na zdrowie ("heatih-related fitness") a test sprawności oceniający osiągnięcia motoryczne ("' motor-fitness performance") Bardzo ważna jest umiejętność odróżnienia testów oceniających różne aspekty zdrowia od testów mierzących i zorientowanych na osiągnięcia motoryczne. Test sprawności ukierunkowany na zdrowie (H-RF) ma mierzyć te czynniki, które odnoszą się do zdrowia i ułatwiają jednostce wykorzystanie pełni możliwości (ang. wellnss). Sprawność krążeniowo-oddechowa i pomiar komponentów ciała (głównie otłuszczenia) są ogólnie uważa się za kluczowe w ocenie optymalnego zdrowia. 4utorzy zaliczają do olch również silę, wytrzymałość mięśniową, gibkość i niekiedy postawę ciała. Za testy osiągnięć motorycznych (M-FP) i uważa się na ogół scenę mocy eksplozywnej, zwinności — zręczności; koordynacji oraz szybkości. Niekiedy w testach M-FP ujmuje się również poziom specyficznych motorycznyeh umiejętności [Fox i Biddle 1986, Docherty 1996]. Waest oraz Bucher [1991] w XI wydaniu podręcznika "Foumiations oj Pkysical Education and Sport" klasyfikują i wyróżniają poszczególne komponenty sprawności w sposób przedstawiony w tab. 3. Testy sprawności, oceniające osiągnięcia motoryczne (M-FP), sągłównie używane do przewidywania indywidualnych możliwości sportowych i wyszukiwania osób, które mogą zyskać przewagę nad irmymi w różnych dyscyplinach sportu. Niewiele mówią one jednak o zdrowiu i osiąganiu przez jednostkę owej pełni możliwości. W szczególności zaś najczęściej indywidualne wyniki zależą od wyposażenia genetycznego i poziomu biologicznej dojrzałości. Natomiast w testach H-RF nacisk kładzie się, zamiast na umiejętności i osiągnięcia motoryczne, na czynniki określające i służące zdrowiu. Przykładowo w Manitoba Schoois Fitoess [1989] zawarto wskazanie, aby mierzyć i rozwijać "pozytywne postawy i nawyki, które prowadzą do zdrowego życia". W "Teście Sprawności Fizycznej Dzieci i Młodzieży YMCA" Franks [1989] zaleca: "Jest ważniejsze, aby dzieci stosowały odpowiednią dietę żywieniową, aniżeli posiadały pewien procent tłuszczu w ustroju". W prezentacji i ocenie wyników -nie powinno się bowiem bazować na

30

Tab. 3. Typowa klasyfikacja poszczególnych komponentów sprawności [Wuest, Bucher 1996]
Komponenty sprawności "Sprawność powiązana ze zdrowiem" (ang. heakh-related fitness) • skład ciała • wydolność tlenowa • gibkość • wytrzymałość mięśniowa • siła mięśniowa "Sprawność powiązana z osiągnięciami motorycznymi" (ang. motor-performance-related fitness) • zwinność • równowaga • koordynacja »moc • czas reakcji • szybkość

biologicznej dziedziczności, ale na zachęcaniu do aktywnego stylu życia [Corbin i wsp. 1988]. Testy tworzone na potrzeby oceny osiągnięć motorycznych (M-FP) bywają jednak nadal wykorzystywane przy porównywaniu sprawności młodzieży z różnych krajów i monitorowaniu trendów seksualnych. Niektóre baterie testów (np. Eurofit -1993) były tworzone wyraźnie w ramach koncepcji kompromisowej i uwzględniają zarówno elementy sprawności związanej z osiągnięciami (M-FP), jak i sprawności związanej ze zdrowiem (H-RF). Granice, w teorii dość ostre, w praktyce-mogą się zacierać. Ważna jest zatem nie koncentracja wyłącznie na opisie poszczególnych testów, ale jasne określenie podstaw koncepcji teoretycznej (doktryny) i intencji głównej [Docherty 1996]. Docherty [1996] podaje następujące warunki, jakie winien spełniać test sprawności fizycznej: WARUNKI POPRAWNOŚCI TESTU SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ • test sprawności powinien być zintegrowany z programem szkolnym i używany jako narzędzie pedagogiczne, • testowanie sprawności jest tylko jednym z wielu elementów wszechstronnego programu edukacji sprawnościowej, • w testowaniu sprawności fizycznej powinno się położyć nacisk na te elementy, które są związane ze zdrowiem (H-RF), • test sprawności fizycznej powinien być prowadzony z rozwagą, życzliwością i dawać zadowolenie, • wyniki testowania powinny być w poważny sposób omawiane i interpretowane z uczniami oraz ich rodzicami, • jeśli został użyty jakiś system nagród, to powinien być on motywujący dla wszystkich uczniów.

31

Standardy oceny oparte na statystycznej normie oraz na kryterium poziomu zdrowia Od kilku lat prowadzi się poważne dyskusje nad nową, opartą na innych założeniach oraz kryteriach, skalą sprawności fizycznej [Ross i inni 1987]. W przeszłości najczęściej ocenę wyrażano na podstawie różnych tworzonych poprzez badania rówieśników populacyjnych norm (ang. normative-referenced scales lub popułations norms) i porównania z nimi wyników uzyskanych przez danego osobnika. Normy tworzono najczęściej według statystycznych skal kwartylowych, centylowych, skal T, wartości standardowych itd. Ten tradycyjny sposób oceny jest w ostatnich latach krytykowany jako nieadekwatny i niestosowny (nie tylko w ramach koncepcji H-RF). Wskazuje się na sztuczność przyjmowanych przedziałów, które w rzeczywistości nie występują, na adekwatność norm jedynie w stosunku do tej samej populacji oraz na znaczenie w wynikach komponenty dojrzałości płciowej i wyposażenia genetycznego. Stosowanie metody opartej na statystycznej normie populacyjnej słabo zachęca badanych do troski o zdrowie i rozwój pełni możliwości [Franks 1989, Docherty 1996, Howley, Franks 1997]. Już wiele lat temu wykazano, że dziecko w tym samym wieku kalendarzowym może się różnić pod względem wieku biologicznego nawet o 3, 4, 5 i więcej lat [Tanner 1963]. Uczeń może więc odczuwać, że normy są poza jego możliwościami i w konsekwencji rezygnować z uczestnictwa w ćwiczeniach [Corbin i wsp. 1988, Oja, Tuxworth 1995]. Tradycyjny sposób konstrukcji normy powoduje również, że ocena wyniku zależy od populacji, która stanowi punkt odniesienia. Przykładowo, jeśl i poziom sprawności w populacji obniża się, to i łatwiej można zostać ocenionym jako "sprawny" [Kemper, Mechelen 1996]. Te wszystkie niedogodności, niejasności i słabe teoretyczne uzasadnienia koncepcji spowodowały, że już wiele lat temu AAPHERD [American Alliance 1980] poddał rewizji stanowisko oparte na wyznaczeniu statystycznej normy. "W rzeczywistości nacisk należy położyć nie na to, kto przebiegł najszybciej jakiś dystans lub kto ma najniższy poziom cholesterolu, ale na pomoc wszystkim w zrozumieniu, jak podjąć próbę osiągnięcia i utrzymania zdrowego poziomu sprawności krążeniowo-oddechowej, adekwatnego otłuszczenia ciała i właściwej sprawności kręgosłupa" [Howley, Franks 1997]. Nowa metoda polega na wyznaczeniu stosownych specyficznych kryteriów (ang. "criterion-referenced standards" - Docherty 1996, "criterion values" - Oja, Tuxworth 1995,"criterion health status"—Howley, Franks 1997), które powinien osiągnąć badany. Standardy mają określać oszacowany poziom osiągnięć, który opisuje optymalne zdrowie. Chodzi tu o redukcję ryzyka chorób układu krążenia i wielu innych dolegliwości. W większości kryteria te wyznacza się dość arbitralnie. Kwestią najbardziej dyskusyjną jest, czy poszczególne testy uwzględniane w bateriach tworzonych w ramach koncepcji H-RF rzeczywiście wnoszą stosowne informacje o zdrowiu i pełni możliwości. Niewątpliwie brakuje dotąd dostatecznej liczby dobrze zweryfikowanych badań. Bez nich dylematy nie zostaną usunięte, a twórcy testów muszą bazować na intuicji oraz tzw. trafności teoretycznej (ang. construct validity) danej skali [Docherty 1996]. Pełne zresztą, ścisłe matematycznie i teoretycznie uzasadnione, wyznaczenie kryteriów nie wydaje się możliwe nie tylko obecnie. Trzeba jednak pamiętać, że osobnik powinien przede wszystkim wiedzieć, czy osiąga ów pożądany, z punktu widzenia zdrowia, standard sprawności, a nie tylko, w którym miejscu w rozkładzie procentowym wyników w populacji akurat się znajduje [Franks 1989].

32

Cureton i wsp. [1990, 1994] podejmowali się zobiektywizowanego określenia kryterium sprawności wytrzymałościowej. Oszacowano, że zdolność do biegu z prędkością 8 km • godz." stanowi minimalne wymagania dla normalnej codziennej aktywności i utrzymania zdrowia [Kemper, Mecheien 1996]. Ustalono również, że minimalny poziom zdolności wytrzymałościowej stanowi pokonanie biegiem dystansu co najmniej 1 km w ciągu 12 min (tzw. test Coopera). Oja i Tuxworth [1995] uznali, że adekwatne kryterium wydolności dla 40-64-letnich mężczyzn to maksymalny pobór tlenu (V02max) w granicach 32-35ml • kg" min" . Kryterium to wyznaczono na podstawie stanu zdrowia oraz poziomu codziennej aktywności fizycznej osobnika przy wydatku energetycznym ok. 7,5 kcal/min. Ekelund i wsp. [1988] wykazali, że u osób o wyjątkowo niskiej sprawności niebezpieczeństwo śmierci wzrasta ośmiokrotnie. Podejmowano również z różnym powodzeniem m.in. próby wyznaczenia najstosowniejszych kryteriów dla siły nóg [Edwards i wsp. 1977]oraz dla mocy i gibkości(Health Education Authority 1992).Oja i Tuxworth [1995] przyjmują za prawidłowy poziom poboru tlenu VO2max ok. 46-52 ml kg1 • min-1 dla młodych mężczyzn i 35-40 ml kg-1 • min-1 u mężczyzn w siódmej dekadzie życia. Opierając się na obecnych trendach, opiniach i wynikach badań naukowych, w badaniach populacyjnych powinno się propagować przede wszystkim testy tworzone w ramach koncepcji H-RF. Stopniowo też powinno się rezygnować ze stosowania w ocenie wyników sprawności skali opartej wyłącznie na normie statystycznej. Zamiast tego należy ćwiczącemu wskazywać jego aktualne potrzeby i pożądane zachowania [Fox i Biddle 1988]. Po pewnym czasie ćwiczący powinien być ponownie poddany testowaniu po to, aby zbadać, czy poprzednio wyznaczony cel został osiągnięty. Przy takim postępowaniu nacisk trzeba kłaść na praktyczne cele, a nie na statystyczne normy [Docherty 1996, Franks 1989]. Ocena znaczenia poszczególnych komponentów sprawności w ramach koncepcji H-RF Dany test może być uznany za "dobry" jeśli pomiar: • dotyczy tego, co się zakłada ("trafność"), • bada właściwość w sposób konsekwentny (powtarzalny - "rzetelność"), • jest dokonywany z należytą dokładnością ("obiektywność"). Na gruncie koncepcji H-RF należy rozważyć następujący problem: które aspekty sprawności powinny być włączane do baterii testów? Jak podano wcześniej, za Skinnerem i Oją [1994], sprawność definiowana w ramach koncepcji H-RF obejmuje następujące komponenty: morfologiczne, mięśniowo-szkieletowe, motoryczne, krążeniowo-oddechowe i metaboliczne. Dotąd jednak znaleziono niewiele empirycznie potwierdzonych danych uzasadniających - w pełni wiarygodnie - to czy inne stanowisko. Mało jest całkowicie sprawdzonych informacji dotyczących określenia niezbędnego poziomu takiego czy innego aspektu sprawności dla pozytywnego zdrowia. Na niektóre problemy, związane ze znaczeniem głównych komponentów H-RF, zwrócimy niżej uwagę. Oczywiście nie jest to pełny przegląd piśmiennictwa. (1) Sprawność morfologiczna jest ważnym komponentem H-RF. Wielokrotnie wykazywano, że różne elementy morfologiczne są skojarzone nie tylko z większą zachorowalnością, ale także ze wskaźnikami umieralności.

33

Najprostszym i wartościowym wskaźnikiem oceny budowy ciała jako elementu H-RF jest tzw. BMI {Body Mass Index), określający stosunek masy ciała (w kilogramach) do kwadratu wysokości ciała (w metrach). Zarówno zbyt wysoka, jak i zbyt niska wartość wskaźnika wykazuje związek ze zwiększoną umieralnością [Waaler 1983]. Wyraźnie duża wartość wskaźnika współwystępuje z zaburzeniami tolerancji na glukozę, hiperlipidemią, hiperinsulinemią, nadciśnieniem tętniczym i chorobami układu krążenia [Stamler 1979]. Ważnym elementem jest również dystrybucja tłuszczu. Wiele badań wskazuje, że miejsca rozłożenia tłuszczu w ustroju mogą być istotniejszym determinantem chorób układu sercowo-naczyniowego i zaburzeń metabolicznych, niż ogólna wielkość otłuszczenia [Despres i wsp. 1990]. Bouchard i Shephard [1994] wskazują na wyjątkowe znaczenie fałdu skórno-tłuszczowego tułowia i brzucha (otyłość wisceralna), którego wysoki poziom jest skojarzony z insulinoopornością, hiperinsulinemią, profilem lipidowym i podwyższonym ciśnieniem krwi [Kissebah, Peiris 1989, Despres i wsp. 1988]. Nadmierne otłuszczenie górnej części ciała zwiększa ryzyko przedwczesnej umieralności u obu płci [Lapidus i wsp. 1984]. Stwierdzono, że śmiertelność spowodowana chorobami układu sercowonaczyniowego jest powiązana z określonym profilem dystrybucji tłuszczu w ustroju [Higgins i wsp. 1988, Ducimetiere, Richard 1989, Despres i wsp. 1990]. Kolejnym czynnikiem sprawności morfologicznej w ramach H-RF jest mineralna gęstość kości. Powszechnie znane jest zjawisko progresywnego obniżania się tego czynnika wraz z wiekiem. Szczególnie jaskrawo problem występuje u kobiet po menopauzie, co objawia się osteoporozą i zagraża złamaniami kości. W badaniach stwierdzono, że złamania szyjki kości udowej powodują wzrost śmiertelności od 12 do 20% w ciągu pierwszych 4-8 miesięcy [Miller 1978]. Wyraźnie wzrasta też wówczas liczba zachorowań na różne dolegliwości. Snow-Harter i wsp. [1990] wskazywali na wysoką korelację pomiędzy siłą mięśniową i budową mineralną kości. Czynnikami ryzyka wystąpienia osteoporozy są: obciążenie dziedziczne, obniżenie poziomu estrogenów, dieta niskowapniowa i mały poziom aktywności fizycznej [Skinner, O ja 1994]. (2) Sprawność mięśniowo-szkieletowa. Najczęściej są tu wymieniane: siła i wytrzymałość ramion i nóg, ponieważ ich należyty poziom może ułatwiać prawidłowe funkcjonowanie tułowia i grzbietu. Buskirk i Segal [1989] wskazywali na związek zmniejszonej siły u osób starszych z ograniczeniem codziennej życiowej aktywności. Buchner i wsp. [1992] wskazywali na związek wytrenowania mięśni szkieletowych z zachowaniem do późnego wieku pewnej niezależności i ogólnej kondycji. Hildebrandt [1987] oraz Frymoyer i Cats-Baril [1987] dowodzili, że dobrym wskaźnikiem bólów kręgosłupa w jego dolnej części jest poziom siły mięśni tułowia. W wielu badaniach przekrojowych ukazano też znaczenie poziomu wytrzymałości i siły zarówno zginaczy, jak i prostowników tułowia w czasie skurczu izotonicznego i izometrycznego dla występowania bólów kręgosłupa [Jórgensen, Nicolaisen 1986, McNeil i wsp. 1980, Smidt i wsp. 1987, Thorstensson, Arvidson 1982]. Na podstawie wyników tych badań trudno jednak wskazać czy bóle grzbietu są przyczyną, czy konsekwencją słabego poziomu siły mięśniowej [Skinner, Oja 1994]. Badania te pozwoliły jednak na wysunięcie szeregu interesujących hipotez dotyczących mechanizmów występowania zjawiska [m.in. Plowman 1992]. Gibkość jest włączana do testów H-RF. Frymoyer i Cats-Baril [1987] oraz Rihimaki [1991] wykazali, że ograniczona ruchomość kręgosłupa współwystępuje

34

z ryzykiem pojawienia się bólów w dolnej części grzbietu. Z tego punktu widzenia zajmowano się znaczeniem czynnika wieku, płci oraz uwzględniano różne sposoby pomiaru. Badano też wpływ treningu na występowanie bólów w różnych odcinkach kręgosłupa [Skinner, Oja 1994]. Jednak niewiele danych potwierdza znaczenie gibkości dla zdrowia i fizycznych osiągnięć [Hubley 1991]. W ostatnich latach kwestionuje się użyteczność pomiaru gibkości dla oceny prawdopodobnego występowania bólów w dolnej części kręgosłupa [Nachemson, 1991, cyt. wg Docherty 1996]. Trzeba też pamiętać, że najczęściej stosowana ocena pomiaru gibkości poprzez głębokość skłonu w przód w siadzie (ang. sit-and-reach) nie ocenia gibkości, a jedynie jeden z jej aspektów. Jest też wątpliwe, w jakiej mierze w tego typu pomiarach daje się rozdzielić znaczenie budowy kości i stawów, siłę i rozciągliwość mięśni, przygotowanie organizmu oraz motywację i odporność na ból [Hoeger i wsp.1990]. (3) Sprawność motoryczne jest ważna szczególnie w okresie wzrastania, kiedy dziecko odkrywa swoje ruchowe możliwości i rozwija podstawowe umiejętności motory czne. Wówczas też wykształcają się: zwinność, równowaga, szybkość ruchów i koordy nacja. Przyjmuje się, że znaczenie tych elementów, z punktu widzenia potrzeb sprawności fizycznej i fizjologicznej oraz całego kompleksu cech pozytywnego zdrowia, jest margi nalne [Bouchard, Shephard, 1994, Skinner, Oja 1994, Docherty 1996, Howley, Franks 1997]. Sattin [1992] wskazywał na znaczenie równowagi ciała i sprawności chodze nia u kobiet w okresie, kiedy występuje dość powszechna u nich postmenopauzalna osteoporoza. Mała sprawność motoryczna jest tu poważnym czynnikiem ryzyka, predys ponującym do upadków i częstych powikłanych złamań kości. Skinner i Oja [1994] wśród czynników H-RF wymieniają w zakresie sprawności motorycznej przede wszystkim kontrolę postawy ciała. Johansson [1989] opisuje ten komponent jako kombinację równowagi, koordynacji, kontroli psychicznej i szybkości neuromięśniowej. Wskazywano też, że kontrola postawy ciała ulega zakłóceniu u osób z bólami kręgosłupa w jego dolnym i górnym odcinku [Oddson 1990, Johansson 1989]. Podobnie jak bóle kręgosłupa, przyczyniać się może również niski poziom niektórych umiejętności ruchowych [Videman i wsp. 1989]. (4) Sprawność krążeniowo-oddechową uważa się za najważniejszy kompo nent H-RF. Submaksymalna zdolność wysiłkowa (ang. suhmaximal exercise capacity) i wytrzymałość są określane jako tolerancja na wysiłek o małej mocy, ale trwający dłuższy czas. Są one zależne od: systemu dostarczania tlenu oraz obwodowej utyli zacji tlenu i resyntezy ATP, sprawności procesów termoregulacyjnych oraz innych fizjologicznych i metabolicznych czynników. Osoba z małą submaksymalną zdolnością wysiłkową szybciej męczy się i może natrafiać na problemy w czasie podejmowania normalnej codziennej aktywności [Bouchard, Shephard 1994]. Wykazano, że wysiłki aerobowe i sprawność krążeniowo-oddechowa wywierają pozytywny wpływ na układ sercowo-naczyniowy [Leon 1991,Powelli wsp. 1987]. Również w wielu badaniach stwierdzono związek między sprawnością krążeniowo-oddechową i wytrzymałością a nadciśnieniem, cukrzycą insulinoniezależną i otyłością [Haskell 1991]. U osób starszych wartość maksymalnego poboru tlenu (VO2max) maleje o ok. 10% na każdą dekadę lat [Skinner, Oja 1994]. Maksymalna moc aerobowa jest powiązana z wieloma wskaźnikami zdrowia [Blair i wsp. 1989], a w szczególności niskie VO2tnax wykazuje związek z chorobami układu 35

sercowo-naczyniowego. Stwierdzono też, że systematyczna aktywność fizyczna ma pozytywny wpływ zarówno w wypadku zbyt wysokiego, jak i zbyt niskiego ciśnienia krwi [Holmgren 1967, Hagberg 1990]. (5) Sprawność przemian metabolicznych jest wyrazem odpowiedniego działania hormonów, szczególnie insuliny, normalnej gospodarki węglowodanowej w obrębie krwi i tkanek oraz prawidłowego metabolizmu lipidowego [Bouchard, Shephard 1994]. Kohl i wsp. 1992 wskazywali, że ryzyko śmierci zwiększa się wraz ze wzrostem poziomu glikemii. Zaleca się specjalne programy ćwiczeń z małą intensywnością i długotrwające, które mogą poprawiać kontrolę glukozy krwi, szczególnie u osób ze słabym mechanizmem kontroli [Leon i wsp. 1979]. Regularna aktywność fizyczna wpływa też na metabolizm lipidowy, obniżenie ogólnej ilości cholesterolu, frakcji LDL - cholesterolu i triglicerydów oraz na wzrost frakcji HDL - cholesterolu [Wood, Stefanick 1990]. Tym samym obniża ryzyko wystąpienia miażdżycy tętnic oraz choroby wieńcowej serca. Te pozytywne zmiany w gospodarce lipidowej obserwowano nawet wówczas, kiedy wysiłek był na tyle niski, że nie wpływał na wzrost V02max [Hardman i wsp. 1989]. Ważnym wskaźnikiem sprawności metabolicznej jest również stosunek lipidów do utlenianych węglowodanów. Jest to istotne zarówno w trakcie wypoczynku, jak i podczas wysiłków submaksymalnych. Przyjmuje się, że silniejsza oksydacja lipidów może być pożądana z punktu widzenia utrzymania sprawności fizycznej, sportowych osiągnięć i kontroli masy ciała [Bouchard, Shephard 1994]. Konkluzje. Warto jeszcze odnotować, że w piśmiennictwie pojawiają się propozycje zastąpienia dotychczas najczęściej używanego terminu health-related fitness poprzez health-related physical activity lub health-related exercise. Te nowe propozycje wynikają z obserwacji, że wielu młodych ludzi, którzy postrzegają siebie jako słabszych w porównaniu z innymi, uznaje, że fitness nie jest dla nich [Harris 1994]. Nowe ujęcia rodzą się też z przekonania, że będą one bardziej nośne i użyteczne z punktu widzenia potrzeb edukacyjnych i promocji zdrowego stylu życia. Implikacje przedstawionych tu założeń koncepcji H-RF są daleko idące. Dotyczą one: (1) teoretycznych i metodologicznych podstaw rozróżniania i definiowania takich pojęć, jak: sprawność fizyczna, osiągnięcia motoryczne, sprawność motoryczna itp. oraz ich wzajemnych relacji, (2) przyjmowanych najogólniejszych i najbardziej podstawowych założeń metodologicznych w badaniach nad strukturą sprawności fizycznej (motoryczności?), (3) określenia głównych intencji, podstawowych założeń klasyfikacyjnych i wykorzystywania (problemy nagradzania oraz promocji) testów sprawności fizycznej (motoryczności?), (4) ustalenia celów i kryteriów oceny oraz podstaw konstrukcji skal odniesienia. Baumgartner i Jackson [1987] stwierdzali: "zmiana ogólnej koncepcji sprawności fizycznej z orientacji sportowej w kierunku health-related fitness sprawia, że musi być położony większy nacisk na funkcję krążeniowo-naczyniowa, skład ciała (szczupłość/otyłość), siłę, wytrzymałość oraz gibkość dolnej części grzbietu, a wiec na cechy wskazywane przez badaczy problemów medycznych i wychowania fizycznego jako najważniejsze dla promocji zdrowia i redukcji czynników ryzyka ". Tendencja główna jest czytelna, mimo rozległego piśmiennictwa, dotyczącego analizowanego tematu, przy ciągle w wielu miejscach słabym naukowym

36

zweryfikowaniu podstawowych kwestii i istniejących różnych kontrowersjach klasyfikacyjnych.

3. MOTORYCZNOŚĆ CZŁOWIEKA - RÓŻNE KONCEPCJE POJĘCIOWE I KLASYFIKACYJNE
Zagadnienie motoryczności ludzkiej jest niezmiernie złożone, gdyż odnosi się do żywego człowieka. Dzięki sferze ruchu człowiek niemalże zawsze jest w stanie aktywności w stosunku do otoczenia. Znajduje to swój wyraz zarówno w jego pracy, twórczości artystycznej, sporcie, jak i każdej postaci kontaktów z innymi ludźmi. Wszystkie zachowania ruchowe są w każdym momencie wypadkową oddziaływania czynników biologiczno-mechanicznych oraz społeczno-ku Rurowych. Różnorodność wpływów powoduje, że ustalenie klasyfikacji i uniwersalnych norm napotyka na poważne trudności. Czynniki społeczno-kulturowe odgrywają dużą rolę w kształtowaniu wzorców zachowań motorycznych, a te potrafią zabarwić inne formy egzystencji ludzkiej. Ta wielość uwarunkowań i trudność opracowania wiarygodnych metod badawczych powodują, że niełatwo jest o zebranie faktów najbardziej interesujących i równocześnie w pełni uzasadnionych. Brak też jest w wielu wypadkach precyzyjnie ustalonej i jednolitej aparatury pojęciowej. Trafnie to zauważyli Wolański i Pafizkova [1976]: "w zagadnieniu motoryczności człowieka istnieje tak wielki zamęt pojęciowy, jaki nie charakteryzuje chyba żadnej innej, możliwej do obiektywnych badań naukowych, dziedziny aktywności życiowej człowieka". W piśmiennictwie można napotkać różnorodne próby zdefiniowania pojęcia motoryczności. "Motoryka lub motoryczność ludzka - czytamy w Teorii wychowania fizycznego Demela i Składa [1970]— to pojęcie obejmujące całokształt czynności ruchowych człowieka, inaczej - sferę ruchowej aktywności, słowem, to wszystko, co dotyczy poruszania się człowieka w przestrzeni na skutek zmian położenia całego ciała lub poszczególnych jego części względem siebie". Według Gilewicza [1964] motoryczność stanowi całokształt możliwości ruchowych człowieka w znaczeniu ilościowym i jakościowym. Jako taka obejmuje formy, cechy i treść życia ruchowego. Autorzy na ogół podkreślają szeroki kontekst pojęcia i jego nieprecyzyjność wynikające z tego, że zachowanie motoryczne nie jest izolowaną funkcją narządu ruchu, lecz jest związane z działaniem całej osobowości. Z motorycznością są silnie zintegrowane emocje, wola, zdolności poznawcze i cechy charakteru. Integracja ta sprawia, że przeżycia, związane z działaniem motorycznym, mogą stać się czynnikiem wzbogacającym człowieka tak w sensie wartości osobistej i witalnej, jak moralnej i kulturowej. Funkcjonujący w literaturze psychologicznej termin "psychomotoryka" wydatnie podkreśla występującą tu organiczną jedność. Krytykę wcześniejszych ujęć, w których dominowało stanowisko fenomenologiczne, a więc takie, w których "motoryczność" staje się odpowiednikiem synonimicznym określenia "ruch", przeprowadzał Mleczko [1992], Autor ten wskazywał, że przy takim podejściu "człowiek, faktyczny twórca tak określonego zjawiska ruchu, był wyłączony z przedmiotu penetracji badawczej". Dalej treści pojęcia "motoryczność" przypisywał znaczenie deskryptywnego konstruktu, który - przy uwzględnieniu wszystkich poziomów realizacji ruchu - oznacza ciągle tworzone i regulowane procesy przemian energetycznych

37

oraz sterowania i przebiegu wszystkich akcji mnemonicznych, sensorycznych i kognitywnych, pozwalających człowiekowi osiągnąć w sposób wymierny celowe efekty ruchowe. Na motoryczność należy zatem spojrzeć w sposób wielostronny, a więc w pierwszej kolejności z punktu widzenia jej idei, treści i formy [por. Gilewicz 1964]4. Poszczególne czynności ruchowe ocenia się, biorąc przede wszystkim pod uwagę ich ideę, a więc cel i motywy działania (ryc. 4). Zagadnienie motoryczności bywa interesujące zarówno z punktu widzenia wychowania fizycznego, sportu i rekreacji, jak i działalności produkcyjnej, wyszkolenia wojskowego, twórczości artystycznej czy wreszcie rehabilitacji. Motywy świadomej działalności ruchowej mogą być następujące: • bezpośrednia potrzeba życiowa (zaspokojenie głodu lub pragnienia), wykonanie koniecznych czynności, związanych np. z samoobsługą (mycie się, ubieranie, golenie, czynności porządkowe itp.), • osiąganie postawionego sobie celu (przejście z miejsca do miejsca, przeniesienie lub przemieszczanie przedmiotów itp.), • czynienie zadość pobudkom natury hedonistycznej (zabawa, przechadzka, rozrywka itd.),

• Poczucie konieczności lub obowiązku, • potrzeby twórcze (muzyka, malarstwo, sport itd.). Mając na uwadze przede wszystkim ideę ruchu, można mówić o motoryczności: (1) produkcyjnej, (2) wyrazowej i (3) sportowej. Pierwsza związana jest głównie z działaniem mającym na celu wytwarzanie dóbr materialnych, druga służy oddziaływaniu ludzi i porozumiewaniu się, a trzecia - szczególnie dla nas ważna - znajduje w największej mierze swój wyraz w ruchach sportowych i zabawowych. Niekiedy wymienia się również motoryczność samoobsługową (czynności służące higienie osobistej, ubieranie, jedzenie itp.) oraz bojową [Meinel 1967]. Oczywiście, linie podziału pomiędzy poszczególnymi rodzajami nie są wcale ostre, występują bowiem różnorodne i wielokierunkowe powiązania oraz wzajemne wpływy. Treść aktu ruchowego - oznacza zasadniczy, najważniejszy element danej czynności, który zwykle wskazuje na jej użytkowość. W tym sensie mówimy o popychaniu, ściskaniu, przenoszeniu, chodzie, biegu, skoku, rzucie, chwycie, skręcie, zwrocie, zwisie, uderzeniu, sterowaniu itp. Forma ruchu (technika ruchu) - stanowi zewnętrzny przejaw ruchu, który określają stosunki czasowo-przestrzenne (droga i płaszczyzna przebiegu), będące wyrazem doskonałości procesów koordynacyjnych w układzie nerwowym. Zagadnienie formy ruchu wiąże się z opisem danej umiejętności w zakresie: (1) właściwości struktury czasowej (czas trwania, prędkość, przyspieszenie itp.), (2) właściwości struktury przestrzennej (płaszczyzny ruchu i ich zmiany), (3) właściwości dynamicznych (siły wywołujące ruch, zmiany tych sił itp.) Formę ruchu próbowano charakteryzować przez określone kryteria przebiegu ruchu, a więc takie właściwości, jak: rytm, płynność, precyzja, dokładność, harmonia itp. [Osiński 1991]. Ich kategoryzacja i definicje są w piśmiennictwie różnie ujmowane [Raczek 1993, Szopa, Mleczko, Żak 1996]. Właściwości te mówią wiele o stopniu opanowania danej czynności (umiejętności) ruchowej i są miarą stopnia dokładności ruchowej. Należy jednak przyznać, że w praktyce właściwości te najczęściej możemy oceniać jedynie subiektywnie, a co najwyżej zarejestrować na taśmie filmowej czy magnetowidowej. Na podstawie takiej rejestracji próbuje się znaleźć możliwości obiektywno-kwantytatywnych charakterystyk. Przestrzenna forma ruchów stanowi tę grupę przejawów motoryki, bez odwołania się do której trudno scharakteryzować np. zmiany, jakie zachodzą w ontogenezie motoryczności człowieka. Na potrzebę taką zwracał uwagę np. Przewęda [1982], kiedy szczegółowo opisywał zmiany zachodzące podczas okresu dojrzewania. Przebudowy motoryczności z dziecięcej w męską lub kobiecą nie można opisywać bowiem wyłącznie w jakichś ścisłych, porównywalnych jednostkach fizycznych. W ostatnich latach próbuje się znaleźć obiektywne kryteria opisu ruchu, poszukuje się precyzyjnych definicji oraz ilościowo wymiernych charakterystyk dających się wyznaczyć metodami biomechanicznymi [Schnabel 1987, Raczek 1993, Raczek, Król, Bacik 1994, Szopa, Mleczko, Żak 1996]. Powyżej scharakteryzowaliśmy te właściwości, które wprost i bezpośrednio przynależą do motoryczności rozumianej wyłącznie jako pewien zasób ruchowych możliwości osobnika, czyli jedynie określonych, zewnętrznie dostrzegalnych form aktywności ruchowej (motoryczność - sensu stricto). Większość jednak badaczy, mówiąc o motoryczności człowieka, uwzględnia również pewne mechanizmy wewnątrzustrojowe, warunkujące tę aktywność [zob. m.in. Raczek 1987] oraz w opisie tych właściwości opiera się na różnego

39

rodzaju teoretyczno-empirycznych konstruktach (np. predyspozycje oraz - zdolności motoryczne). Jest to więc motoryczność rozumiana inaczej, znacznie szerzej, a więc sensu largo. W dalszych rozważaniach dla uporządkowania aparatu pojęciowego i klasyfikacyj nego niezbędne jest przyjęcie a priori określonego punktu wyjścia. Oprzemy się tutaj na wcześniejszych pracach własnych [Osiński 1990,1991]. W rzeczywistości - realnie i konkretnie - istnieje wyłącznie dwustopniowy, jakościowo od siebie różny poziom obiektów i właściwości związanych z motorycznością człowieka. Są to: (1) budowa i funkcje organizmu (jako podłoże), (2) efekty motoryczne (jako przejawy). Kategorią jednak sensu stricto motoryczną pozostaje jedynie to, co efektywne (i znajduje swój wyraz w konkretnej czynności — wyniku). To, co badamy (obserwujemy) w działaniu i wyrażamy przez zewnętrzne przejawy tego działania, jest już zawsze efektywnością (a nie - predyspozycją). Po stronie efektywnej realnie istnieje tylko np. czynność podniesienia jakiegoś ciężaru, czynność przebiegnięcia możliwie szybko danego odcinka itd. Jest rzeczą oczywistą, że liczba tak rozumianych efektów (czynności) motorycznych może być bardzo duża. Należy jednak pamiętać, że dla potrzeb badań naukowych czynność motoryczną może być podejmowana również niejako heterotelicznie, a więc jedynie dla scharakteryzowania pewnych wewnętrznych (biologicznych) właściwości ustroju, czyli - predyspozycji (np. w niektórych badaniach fizjologicznych czy psychomotorycznych). Rozróżnienie to wydaje się mieć podstawowe znaczenie dla metodologicznej interpretacji wyników. W próbach step-testu badany podejmuje co prawda czynność wchodzenia w określonym czasie i rytmie na stopień, ale przedmiotem oceny pozostaje nie sama ta czynność, a częstość skurczów serca (parametr fizjologiczny), przez którą usiłujemy opisać sprawność układu krążenia i oddychania. W ocenie czasu rekreacji prostej badany wykonuje czynność naciśnięcia na przycisk, ale interesuje nas sprawność analizatora, na który bodziec działa, rozwój dróg nerwowych łączących receptor z danym analizatorem itd. (parametry psychofizjologiczne). Ze względu na potrzeby badawcze i praktyczne można a priori przyjąć, że w obrębie budowy i funkcji organizmu dadzą się wyróżnić pewne predyspozycje motoryczne, oraz że na każdy efekt motoryczny będą składać się i warunkować go określone zdolności motoryczne ogólne oraz zdolności specyficzne, czyli same umiejętności wykonywania danej czynności ruchowej (ryc. 5). Pojęciom tym nie należy już jednak przypisywać jakiegoś nadmiernie realnego bytu. Są one tworem abstrakcyjnym (w sensie logicznym), a więc jedynie pewnymi konstruktami teoretyczno-empirycznymi [por. Strelau 1987]. Konstrukty te mogą przybierać charakter matematyczno-statystyczny i wówczas najczęściej utożsamiać je będziemy z otrzymanymi w statystycznej metodzie analizy czynnikowej pewnymi zredukowanymi zbiorami hipotetycznych zmiennych, zwanych czynnikami. Przez predyspozycje motoryczne należy rozumieć wyłącznie te morfologiczne i fizjologiczne (biologiczne) kategorie budowy i funkcji organizmu człowieka, które -jak można się spodziewać - wprost warunkują efekty motoryczne. Predyspozycje są to więc jakieś zbiory fenotypowych właściwości organizmalnych. Na obecnym etapie znajomości zagadnienia można mówić o predyspozycjach strukturalnych, energetycznych i koordynacyjnych. Dyskusyjne wydaje się jednak, na ile ma sens odrębne wyróżnianie predyspozycji psychicznych. Przede wszystkim wątpliwe jest, w jakiej mierze właściwości te stanowią "względnie elementarne cechy organizmu" (co przypisuje się predyspozycjom).

40

Sądzić też można, iż wiele ze znanych i domniemanych predyspozycji możemy jedynie szacować (np. niektórymi testami fizjologicznymi czy psychomotorycznymi), a inne -jak np. przewodnictwo nerwowe, ośrodki mózgowe, metabolizm itp. - są praktycznie bezpośrednio niedostępne i niemierzalne. W najnowszej publikacji Szopa [1998] proponuje wyraźniejsze rozdzielenie tego, co zdecydowanie potencjalne (wewnętrzne), od tego, co efektywne - związane z ruchem. Dostrzega on również, że wcześniej na piętrze predyspozycji zbyt dowolnie lokowano, obok cech rzeczywiście elementarnych, tak złożone, jak MMA (maksymalna moc anaerobowa) czy VO2max. Nie zamierzamy tutaj wdawać się w szczegółową charakterystykę poszczególnych typów predyspozycji (Czytelnik zapozna się z możliwością ujęcia zagadnienia, kiedy w następnych rozdziałach omawiamy koncepcję klasyfikacji i struktur}' motoryczności w ujęciu Szopy 1993,1996,1998), ale chcemy w tym miejscu zwrócić jeszcze uwagę na - często lekceważone - specyficzne zależności, jakie zachodzą pomiędzy wymiarami ciała (podstawowymi predyspozycjami strukturalnymi) a fizycznymi możliwościami osobnika [Malarecki 1975, Osiński 1993]. 41

Z teoretyczno-formalnego punktu widzenia na poziomie przejawów motorycznych wyróżniliśmy zdolności motoryczne (ogólne) ł zdolność specyficzną wykonania danej czynności. W pewnym sensie postąpiono tu więc podobnie, jak czynili to Raczek [1987,1993] i Szopa [1989,1996], którzy zdolności motoryczne (i umiejętności ruchowe) uznają za stronę potencjalną motoryczności ludzkiej. Przyjęto, że o zdolnościach motorycznych (podobnie: umiejętnościach ruchowych) możemy wnioskować wyłącznie na podstawie konkretnych, efektywnych zachowań ruchowych (przejawów). Innymi słowy, w przyjętej tu koncepcji wyraźniej oddzielono to, co biologiczne, od tego, co ruchowe. Przez zdolności motoryczne ogólne - w naszym ujęciu - należy rozumieć pewien konstrukt teoretyczny określający zespół właściwości osobniczych uwarunkowanych strukturą ustroju, procesami energetycznymi oraz sterowania i regulacji ruchu, które wprost charakteryzują poziom możliwości efektywnego wykonania względnie ściśle określonego rodzaju czynności ruchowych [Osiński 1990, 1991]. Jednak poziom osiągnięć sportowca, specjalizującego się np. w rzucie dyskiem, jest przecież zależny nie tylko od ogólnych zdolności motorycznych, ale przede wszystkim od umiejętności ich wykorzystania (m.in. opanowania techniki ruchu). Zakłada się więc występowanie tutaj wzajemnych, daleko idących, wysoce złożonych i wielokierunkowych powiązań zarówno w obrębie poszczególnych typów zdolności motorycznych, jak i między zdolnościami (ogólnymi) a umiejętnością wykonywania danego ruchu. Jeśli na obecnym etapie nawet przyjąć, że będziemy mówić o zdolnościach siłowych, szybkościowych, wytrzymałościowych i koordynacyjnych [Gundlach 1970, Raczek 1986, Szopa 1989], to należy pamiętać, że tylko pozornie ta klasyfikacja nawiązuje do tradycyjnie przez lata wyróżnianych (chociaż w zasadzie nigdy wyczerpująco nie zdefiniowanych) - "cech motorycznych". Nazwa "zdolności" nie tylko wydaje się bardziej adekwatna, ale i ma tę zaletę, iż znajduje ona swój punkt odniesienia w ogólnych teoriach zdolności człowieka [Raczek 1986], od wielu lat - prawda, że z różnym skutkiem rozwijanych przede wszystkim w psychologii. Stamtąd też — wydaje się — można, w znacznie poważniejszej mierze niż to się dzieje dotychczas, transponować niektóre dyrektywy metodologiczne i wskazania metodyczne. W Polsce Raczek [1986] rozpowszechnił podział ogólnych zdolności motorycznych na dwie podstawowe grupy, wcześniej wyróżnione przez Gundlacha [1970]: OGÓLNY PODZIAŁ ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH Zdolności kondycyjne - warunkowane głównie właściwościami morfofizjologicznymi strukturalnymi (wielkość, masa, proporcje i składniki ciała) oraz właściwościami morfofizjologicznymi energetycznymi. Do podstawowych zdolności kondycyjnych na ogół zalicza się zdolności: • siłowe - charakteryzują te właściwości, które umożliwiają pokonywanie znacznego oporu zewnętrznego lub przeciwstawiania się mu skurczem mięśni, • szybkościowe - charakteryzują zespół tych właściwości, które umożliwiają wyko nywanie określonych (tzn. nie trwających długo i przez to nie wywołujących zmę czenia) zadań w możliwie krótkim czasie,

42

• wytrzymałościowe — charakteryzują osobnicze możliwości człowieka do podejmowania długotrwałych wysiłków o określonej intensywności, a więc wskazują one na poziom odporności na zmęczenie; B. Zdolności koordynacyjne - warunkowane przez funkcje sterowania i regulacji ruchu; charakteryzują możliwości precyzyjnego wykonywania złożonych pod względem stosunków czasowo-przestrzennych czynności ruchowych, umiejętności przestawienia się i dostosowania do nowych, a czasami również nieoczekiwanych sytuacji. Na ogół podkreśla się, że w praktycznych działaniach motorycznych zdolności te wzajemnie na siebie nachodzą i uzupełniają się. Łączenie zaś danego typu zachowań ruchowych człowieka z określonym typem zdolności motorycznych bazuje jedynie na pewnej przewadze, reprezentatywności danej kategorii, a więc jest wyrazem koniecznej tu konwencji. Z uznaniem i zainteresowaniem muszą spotkać się kolejne (mając na uwadze piśmiennictwo polskie i zagraniczne) próby uporządkowania wyżej wymienionego zagadnienia, a przedstawione w kolejnych pracach Raczka [1986,1987,1993] oraz Szopy [1988, 1989,1993,1994,1998]. W opracowaniach, publikowanych przede wszystkim na łamach "Antropomotoryki", autorzy ci prezentowali polemiki na temat podstawowych koncepcji teoretycznych oraz kolejne modyfikacje własnych poglądów. Koncepcja struktury motoryczności w ujęciu J. Raczka. Raczek [1986, 1987,1993] w motoryczności człowieka wyodrębnił dwie strony: • potencjalną, charakteryzującą wewnętrzne uwarunkowania, utajone możliwości ru chowe, • efektywną, przez którą widoczne są zewnętrzne przejawy, realne właściwości ruchu (zob. ryc. 6).

Strona potencjalna określa właściwości procesualne, związane z charakterem fizjologicznych i psychicznych funkcji ustroju. Autor koncepcji wprowadził i uzasadnił potrzebę stosowania pojęcia - "zdolności motoryczne" (zamiast tradycyjne - "cechy motoryczne"). Zdolności motoryczne uznawał "niejako sumę izolowanych predyspozycji, lecz zawsze jako złożony, wielowarstwowy i dynamiczny system stosunków i zależności pomiędzy różnymi elementami spójnej całości". Nawiązując do wcześniejszych teorii zagadnienia, wyróżnił tu w szczególności: (1) zdolności motoryczne kondycyjne (siłowe, szybkościowe i wytrzymałościowe), (2) zdolności koordynacyjne (zdolności orientacji, reakcji, różnicowania, równowagi, rytmu łączenia ruchów, dostosowania i przestawienia się) oraz (3) gibkosć (ryc. 7,8).

W późniejszych pracach Raczek [1993] modyfikował niektóre swoje poglądy, uznając, że struktura motorycznych zdolności obejmuje zdolności: STRUKTURA ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH WG J. RACZKA • kondycyjne (energetyczne) - determinowane przede wszystkim procesami energetyczno-metabolicznymi i motywacyjnymi, • koordynacyjne (informacyjne) - determinowane przede wszystkim procesami sterująco-regulacyjnymi i kognitywnymi, • kompleksowe (hybrydowe) - determinowane czynnikami obu wcześniej wymienio nych grup, ale bez wyraźnej dominanty.

44

Model struktury motorycznych zdolności w tym zmienionym ujęciu przedstawiono na ryc. 9. Ta klasyfikacja, a szczególnie wyróżnienie zdolności kompleksowych (hybrydowych) budzi poważne wątpliwości [Szopa 1996].

45

Na tym samym poziomie zjawisk i procesów dostrzegał również Raczek [1993] potrzebę wyodrębnienia zdolności specyficznych, czyli umiejętności ruchowych - elementarnych (czworakowanie, chodzenie, bieganie, skakanie, rzucanie itp.) oraz specjalnych (w tym sportowych). Strona efektywna zaś obejmować by miała wyłącznie zewnętrzne przejawy ruchu (przebieg i efekt). Wyróżnione tu właściwości strukturalne charakteryzują obraz i przebieg ruchu w czasie i przestrzeni, a właściwości finalne to ostateczny wynik działalności ruchowej. Przejawy i przebieg czynności ruchowej charakteryzują ogólne cechy ruchu. Kategorią nadrzędną jest struktura ruchu, która pozwala odróżnić jedno działanie od innych. Wśród dalszych charakterystyk cech ruchu Raczek [1993] wyróżniał cechy: • fenograficzne (morfologiczne) - rytm, sprzężenie, płynność, dokładność, stałość, zakres; • mechaniczne - kinematyczne (czasowe, przestrzenne, prędkościowe) i dynamiczne (masa, siła). Podjęto też pierwsze próby określenia obiektywnych kryteriów analizy i oceny ruchu [Raczek, Król, Bacik 1994]. Koncepcja struktury motoryczności w ujęciu J. Szopy. Autorem kolejnej koncepcji klasyfikacji i struktury motoryczności człowieka jest Szopa [1989, 1996]. Prowadził on gruntowne empiryczne studia zagadnienia, opierając się na analizie czynnikowej cech somatycznych, funkcjonalnych i prób sprawności u chłopców i dziewcząt. Oryginalne jest dążenie nie tylko do zaprojektowania koncepcji logicznej, ale i przede wszystkim do oparcia struktury konsekwentnie na przyrodniczych podstawach. W tym ujęciu strukturę motoryczności stanowią następujące elementy: predyspozycje — zdolności motoryczne ~ efekty motoryczne (ryc. 10). Kluczowym elementem są predyspozycje, które autor pojmuje jako "względnie elementarne cechy strukturalne i funkcjonalne organizmu człowieka, w znaczącym stopniu uwarunkowane genetycznie i możliwe do pomiaru za pomoce metod specyficznych dla nauk podstawowych" [Szopa 1996]. Tylko predyspozycje - zdaniem autora koncepcji można traktować jako "cechy organizmu" i przypisywać im sens biologiczny. Przechodząc do szczegółowej klasyfikacji, Szopa [1989,1996] wyróżniał predyspozycje:

___________ PREDYSPOZYCJE MOTORYCZNE WG J. SZOPY ____________ • strukturalne: parametry somatyczne, proporcje ciała, struktura i masa mięśni, rucho mość stawów (gibkość), masa tłuszczowa, masa ciała szczupłego - LBM itd., • energetyczne: - beztlenowe: maksymalna moc anaerobowa (MMA) - kwasomlekowa i niekwasomlekowa, - tlenowe: zdolność maksymalnego pochłaniania tlenu, odporność na zmęczenie (wy trzymałość), • koordynacyjne: koordynacja wzrokowo-ruchowa, orientacja przestrzenna, równowa ga, czas reakcji, antycypacja, różnicowanie ruchów itd., • psychiczne: temperament, siła woli, odwaga, motywacja, uzdolnienia ruchowe itd.

46

Ze znacznie większą ostrożnością wprowadzał Szopa [1989, 1996] -jako piętro pośrednie między predyspozycjami a efektem motorycznym — zdolności motoryczne. Przypisywał im jednak walor realności istnienia jako "nowej jakości powstałej na podłożu biologicznym, ale integrowanej czynnikiem ruchowym" [Szopa 1996, s. 34]. Kolejno zatem wymieniał i opisywał zdolności: siłowe, szybkościowe, wytrzymałościowe i koordynacyjne. Interesująco wypowiadał się Szopa [zob. Szopa, Mleczko, Żak 1996] również 0 cechach ruchu. Uznał je za cechy jakościowe, a więc atrybuty ruchu, czyli zewnętrz nego obrazu przemieszczającego się ciała lub jego fragmentu w przestrzeni. Krytycznie odnosząc się do kategoryzacji dziewięciu cech ruchu, przedstawionej przez Schnabla [1987], uznał za realne i odpowiadające celom klasyfikacji jedynie: strukturę, rytm, płynność i dokładność (stałość) ruchu. Trwające przez lata poszukiwania i dyskusje, liczne publikacje krajowe i zagraniczne skłoniły do znaczącego uzupełnienia i weryfikacji wyżej przedstawionych poglądów. Szopa [1998] przedstawił koncepcję, w której znajdujemy listę dziesięciu zdolności motorycznych wraz z metodami ich bezpośredniego i pośredniego pomiaru (tab. 4). W konstrukcji ogólnej podstawy teoretycznej koncepcji jej autor dążył do wyraźniejszego oddzielenia "tego co zdecydowanie potencjalne (a więc wewnętrzne), od tego, co efektywne—a więc związane z ruchem". Komentując tak ujętą koncepcję, wskazuje, że (1) zyskuje ona z punktu widzenia potrzeby określenia stanu zdrowia osobnika, a tym samym nawiązuje do health-related fitness, (2) poszczególne zdolności stają się też bardziej jednorodne, a więc maleje ich hybrydowość oraz bardziej adekwatny (trafny) staje się tym samym pomiar kolejnych zdolności. W podsumowaniu tego rozdziału warto wskazać, że w badaniach nad antropomotorycznością konieczne jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: jak powiązać ze sobą te wszystkie fakty, które nagromadziły - biochemia, fizjologia, neurofizjologia czy biomechanika—dla stworzenia jakiegoś ogólnego modelu podłoża (predyspozycji) motorycznego funkcjonowania człowieka. Trudno jednak sądzić, że model stworzony na tym poziomie organizacji układu biologicznego może dać pełną odpowiedź na pytanie o efekt motoryczny w postaci np. wyniku skoku w dał czy umiejętności rzutu do kosza. We współczesnej biologii - a bodajże nie tylko w niej - zaczyna bowiem dominować doktryna metodologiczna, zgodnie z którą określone prawa dotyczą zawsze jedynie konkretnych poziomów organizacji układów. Opierając się na prawach dotyczących funkcjonowania 1 struktury komórki, nie sposób opisać funkcjonowania organizmu, a za pomocą praw opisujących budowę i działanie organizmu nie można przecież scharakteryzować funkcjo nowania całych populacji. Dl a interesującego nas zagadnienia motoryczności człowieka ma to takie znaczenie, że obserwacje i badania dotyczące predyspozycji, mając poważne znaczenie wyjaśniające, nie mogą być wprost ekstrapolowane i utożsamiane ze zjawiskami efektu motorycznego. Jest to więc kwestia dotycząca granic redukcjonizmu w badaniach nad motorycznością człowieka. "Wyższe jakości wyłaniają się z niższych i tam mają swe korzenie, ale nie dają się sprowadzić do niższych poziomów, posiadają bowiem własne swoiste cechy i specjalne prawa zachowania" — pisał Urbanek [1987, s. 142], charakteryzując istotę często dzisiaj wykorzystywanego w budowaniu teorii naukowych kierunku filozoficznego, zwanego emergentyzmem. W naszym przekonaniu, w badaniach naukowych można i należy - w zależności od celów i założeń badawczych - dokonywać oceny i opisu zjawisk dotyczących poziomu

48

zarówno predyspozycji, jak i efektów motorycznych. Ze względu na stosunkowo dużą łatwość wyznaczenia poziomu wyrażanie motoryczności w kategoriach zewnętrznej efektywności (czynności motorycznych) jest bodajże najbardziej atrakcyjne. Trudność sprawia ogromna liczba i złożoność elementów składających się na tę kategorię oraz fakt, że poziom jest tu wysoce labilny, zależny właściwie wyłącznie od rodzaju dobranych testów i siły motywacji jednostki. Trudno także do tak wyrażanych właściwości przykładać miary (pojęcia) biologiczne [Szopa 1988]. Stąd o wiele bardziej interesującym polem badań wydają się być względnie już utrwalone właściwości ustroju człowieka, za jakie uznajemy zdolności motoryczne. Te jednak -jak przyjmujemy - pozostają zawsze jedynie pewnymi konstruktami teoretycznymi i, jak dotąd, mamy trudność z ich precyzyjnym (operacyjnym) zdefiniowaniem i uzasadnioną klasyfikacją. Odwoływanie się wyłącznie do kategorii predyspozycji, chociaż biologicznie najbardziej zasadne [Szopa 1988], zdaje się posiadać tę słabość, że poszczególne wyróżniane elementy mogą jedynie w przybliżeniu informo49

wać o efektach motorycznych. Samo pojęcie predyspozycji jest też już dość odległe od tego, co ex definitione rozumiemy jako motoryczność człowieka (przynajmniej sensu stricto). Zawsze zatem należy mieć pełną świadomość owego poziomu w hierarchii zjawisk, biologicznego sensu prowadzenia badań (lub jego braku) oraz konieczności zachowania metodycznej i metodologicznej konsekwencji postępowania. Czynność motoryczna i jej wynik (efekt motoryczny), w postaci np. możliwie największego nacisku na dynamometr, uwarunkowane są zapewne określonym typem możliwości siłowych (zdolności motorycznych), a te - budową mięśni, tj. liczbą włókien i ich przebiegiem (predyspozycjami). Są to więc zupełnie różne piętra oraz odmienne kategorie opisu obiektów i zjawisk. Nie można też dać się zwieść temu, że pewne rzeczy zostały kiedyś podobnie, lub nawet tak samo, nazwane. Czym innym - przykładowo - jest "koordynacja ruchowa" wyrażona językiem anatomiczno-fizjologicznym, a więc badana na poziomie predyspozycji, a czym innym "zdolności koordynacyjne", oceniane jako wyraz przejawów motorycznych. Te ostatnie bowiem zależne będą zawsze w poważnej mierze od stopnia wyćwiczenia całego aparatu stato-kinetyczno-dynamicznego, bo jedynie na tej drodze znajdują one swój wyraz. Zupełnie inaczej należy interpretować ocenę liczby erytrocytów, poziomu hemoglobiny czy składu ciała rozumianych jako miara predyspozycji zdolności wytrzymałościowych, niż traktowany—jako efekt motoryczny - poziom w biegu na długim dystansie. Słowem, chodzi tutaj o to, aby w refleksji teoretycznej i praktycznej nad motorycznością człowieka umiejętnie i świadomie posługiwać się zarówno metodologię redukcjonistyczną, jak i kompozycyjne.

50

III. ROZWÓJ MOTORYCZNY CZŁOWIEKA W PROCESIE ONTOGENEZY
Badania nad rozwojem motorycznym są przedmiotem zainteresowania specyficznej, autonomicznej subdyscypliny, w literaturze anglojęzycznej zwanej motor development. Pionierzy tej dyscypliny (S. Szuman, A. Espenschade, R. Glassow, G. Lawrence Rarick, K. Meinel) interesowali się głównie poznaniem związków między wzrastaniem, rozwojem a różnorodnymi możliwościami i osiągnięciami człowieka. W początkowym okresie badano przede wszystkim powiązania między rozwojem motorycznym a procesami dojrzewania Głównie więc koncentrowano się na okresie progresywnym, tj. od urodzenia do dojrzałości. Obecnie analizuje się rozwój człowieka w całym okresie ontogenezy, mając przede wszystkim na uwadze indywidualne zróżnicowanie rozwoju i interakcje ze środowiskiem. Najnowsze prace z zakresu motor development dotyczą też studiów nad longitudinalnymi zmianami ludzkiej motoryczności i ich genetycznymi uwarunkowaniami. Podstawowe założenia badawcze w tym zakresie są następujące: (1) indywidualne zmiany w rozwoju motorycznym zachodzą w czasie i w zależności od wieku, (2) istnieje korelacja aktywności fizycznej z poziomem indywidualnego rozwoju, (3) obserwuje się powiązania między rozwojem układu nerwowego a umiejętnościami ruchowymi, (4) wpływ zmian masy i wysokości ciała na różnorodne osiągnięcia motoryczne jest znaczny, (5) rozwój podstawowych umiejętności ruchowych jest podstawą osiągnięć w umiejętnościach bardziej złożonych. Główne założenie koncepcji stanowi przekonanie, że zbieranie danych 0 rozwoju motorycznym i kształtowanie zdolności oszacowania indywidualnego poziomu rozwoju jest podstawą do planowania stosownego postępowania w promocji motorycznego uczenia wśród ludzi, niezależnie od wieku [Wuest, Bucher 1991]. Przemiany zachodzące w motoryczności ludzkiej postępują od wręcz rozbrajającej niezaradności noworodka i niemowlęcia, przez coraz bardziej sprawne i celowe ruchy dziecka, w pełni ukształtowane, ale dość schematyczne czynności osoby dorosłej, aż do nieuchronnego wstecznego, inwolucyjnego ubóstwa ruchowego starca. Wśród całego świata istot żywych człowiek rodzi się jako jednostka szczególnie nieporadna 1 wyjątkowo bezbronna. Bez opieki osób starszych nie jest on wówczas zdolny do przetrwania. Równocześnie to właśnie on ma w niedalekiej już przyszłości cechować się znacznym bogactwem ruchowym oraz uczestniczyć w złożonym świecie kultury jako twórca skomplikowanych urządzeń technicznych. Hurlock [1985] wskazuje powody, które sprawiają, że właściwy rozwój ruchowy i praca nad własnym ciałem są psychologicznie i społecznie ważne: • ćwiczenia bezpośrednio wpływają na polepszenie zdrowia fizycznego i psychicznego; • dzieci mogą wyładować nadmiar energii, przez to lepiej znoszą napięcia i frustracje katartyczna rola ćwiczeń (gr. katharsis- oczyszczenie, rozładowanie emocji);

51

• dobry rozwój ruchowy dziecka daje mu poczucie pewności, zadowolenia i własnej adekwatności (niezależności); • lepsza kontrola motoryczna i umiejętności ruchowe mogą zapewnić dziecku indywidu alną rozrywkę; • właściwy rozwój ruchowy ułatwia akceptację społeczną, a nawet umożliwia dziecku zajmowanie roli przywódcy grupy; • dziecko ruchowo sprawne ma większe szansę na poczucie własnego bezpieczeństwa i poprawę odczuwania wartości własnego "ja". W procesach sterowania ruchami człowieka bardzo ważną rolę odgrywa centralny i obwodowy układ nerwowy. Znaczącą rolę w funkcjonowaniu motorycznym posiadają struktury mózgowe i procesy zachodzące w mózgu, a w szczególności czynności komórek i włókien nerwowych oraz receptorów i poszczególnych ośrodków. Ruchy dziecka sterowane są najpierw przez jądra podkorowe, a później przede wszystkim przez ciało prążkowane (striatum) z obszaru kresomózgowia. W dalszej dopiero kolejności funkcje kierowania przenoszą się do dróg piramidowych oraz innych ośrodków korowych. Równocześnie więc ze zmniejszaniem się znaczenia ośrodków podkorowych stopniowo doskonalą swoją strukturę i funkcje odpowiednie ośrodki ruchowe w korze mózgowej [Spionek 1969; Sadowski, Chmurzyński 1989]. W obrębie zmian zachodzących w obwodowym układzie nerwowym na uwagę zasługuje proces mielinizacji włókien oraz inerwacji mięśni. Mielinizacja polega na tworzeniu na aksonach neuronów tzw. osłonki mielinowej, wytwarzanej przez komórki Schwanna. Osłonka może osiągnąć grubość kilku mikronów. Spełnia ona rolę naturalnego izolatora włókien nerwowych, przewodzących impulsy do mięśni. Proces ten zapobiega przenoszeniu się stanów pobudzenia na komórki sąsiednie. W efekcie mielinizacja poprawia szybkość i efektywność przewodnictwa nerwowego oraz ogranicza zbędne przyruchy. Niezakończony proces mielinizacji powoduje, że małe dziecko reaguje rozrzutnie, niejako "całym sobą". Dopiero stopniowo dochodzi ono do wybiórczości i względnej oszczędności w motoryce. Niezależnie od procesów mielinizacji poziom motoryczny zależy od zjawiska stopniowej inerwacji mięśni, która warunkuje uruchomienie impulsu nerwowego po drogach domięśniowych. Inerwacja sprowadza się głównie do wrastania w głąb włókien mięśniowych odpowiednich zakończeń nerwowych. Proces ten ma więc bezpośredni wpływ na koordynację nerwowo-mięśniowa i odgrywa decydującą rolę w opanowaniu przez dziecko poszczególnych czynności. Inerwacja kończy się około 6 roku życia i w dużej mierze warunkuje możliwość opanowania podstawowych czynności manualnych, a więc określa osiągnięcie przez dziecko etapu dojrzałości szkolnej [Demel, Skład 1970; Żebrowska 1979]. Na podstawie analizy dorobku wiedzy o motoryczności Demel i Skład [1970] sformułowali dekalog zasad rządzących rozwojem motorycznym człowieka:

ZASADY RZĄDZĄCE ROZWOJEM MOTORYCZNYM (1) Rozwój ruchów przebiega od reakcji ogólnych do specyficznych (aktywność zgeneralizowana poprzedza aktywność zlokalizowaną). (2) Rozwój ruchów przebiega według następstwa cefalokaudalnego (stopniowe zstępowa nie od głowy ku innym częściom ciała).

52

(3) Rozwój ruchów przebiega według następstwa proksimodalnego-odśrodkowo (stopniowo postępując od osi głównej ku innym częściom ciała) (ryc. 11).

Ryc. 11. Prawa cefalokaudalnego i proksimodalnego następstwa określające kierunki rozwoju [Vincent, Martin 1961; wgHurlock 1985]

.

(4) Rozwój ruchów przebiega od ruchów symetrycznych do asymetrycznych. (5) Łatwiejsze i wcześniejsze są ruchy cykliczne niż acykliczNe. (6) Rozwój motoryczny polega na wiązaniu sfery czuciowej (sensorycznej) z ruchową. (7) Rozwój ruchowy polega na stopniowym opanowywaniu ruchów i wdrażaniu się do ich kontroli. (8) Rozwój ruchów biegnie ku ich interioryzacji, uwewnętrznianiu i intelektualizacji. (9) Rozwój ruchów odbywa się na zasadzie asocjacji i dysocjacji, syntezy i analizy. (10) Rozwój motoryczny wspierany jest najpierw przez proprioreceptory i tangoreceptory, a później przez telereceptory.

Procesy rozwoju i dojrzewania układu nerwowego określają możliwości opanowania przez dziecko sprawności ruchowych. Dopóki układ nerwowy i mięśnie dziecka nie są dobrze rozwinięte, nie mogą również dać trwalszego efektu wszelkie podejmowane próby wyuczenia umiejętności ruchowych. "Jeżeli dzieci nie są dojrzałe do uczenia się, wówczas ich nauczanie będzie tylko stratą czasu i sił" - pisała Hurlock [1985]. Tak więc nauczanie powinno nastąpić w najstosowniejszym dla danej czynności momencie 53

rozwoju dziecka. W przeciwnym wypadku dzieci mogą stracić zainteresowanie uczeniem się lub nie zechcą podejmować koniecznego tutaj wysiłku. Gotowość do uczenia się, czyli ów "moment wyuczalności", określa następujące kryteria: KRYTERIA GOTOWOŚCI DO UCZENIA SIĘ • zainteresowanie uczeniem; • długotrwałość zainteresowań; • postępy w uczeniu się. Te trzy kryteria powinny być w każdym wypadku określane łącznie, ale i każde z nich musi być bardzo szczegółowo analizowane z osobna. Na przykład zainteresowanie dziecka uczeniem się może być silne, ale tylko chwilowe i wynikać jedynie z chęci zaimponowania i naśladowania w danym momencie dorosłych czy starszych współuczestników zabawy. Mimo też pozornej długotrwałości zainteresowania dziecko może nie czynić zauważalnych postępów lub też nie jest w stanie zrobić żadnego użytku z tego, czego już się nauczyło [Hurlock 1985; Schmidt 1988]. Do podstawowych metod uczenia się sprawności motorycznych można zaliczyć: METODY UCZENIA SIĘ SPRAWNOŚCI MOTORYCZNYCH • uczenie się metodą prób i błędów ("przybliżeń i poprawek", "porażek i sukcesów " ). Uczeniem się dziecka nikt tu bezpośrednio nie kieruje ani nie dostarcza wzoru do naśladowania. Dziecko z własnej inicjatywy podejmuje różnorodne próby i często w sposób dość przypadkowy stara się zbliżyć do osiągnięcia sukcesu. Chociaż rezultaty są zwykle poniżej możliwości, to jednak dziecko rozwija tu własną inwe ncję i samo poznaje tajniki panowania nad ciałem; • naśladownictwo. Obserwowanie i naśladowanie modelu (np. rodziców czy starszego rodzeństwa) jest zwykle efektywniejsze niż uczenie się metodą prób i błędów. Ograni czenia skuteczności uczenia się wynikają stąd, że: a) model może nie stanowić dobrego wzorca, b) model może nie być dobrym obserwatorem ruchu, a błędne nawyki są trudne do usunięcia, c) nawet dobra zewnętrzna znajomość czynności ruchowej niewiele mówi o wewnętrznych mechanizmach współdziałania poszczególnych sił i kolejnych krokach przybliżających do pełnego opanowania tej czynności; • nauczanie czynności ruchowej (uczenie kierowane-trening). Ten rodzaj uczenia się ma u człowieka szczególny charakter. Uczący się jest tutaj specjalnie i bezpośrednio instruowany odnośnie do sposobu wykonywania danego zadania ruchowego. Niekiedy organizuje się w tym celu specjalnie szczegółowo rozpracowane programy metodycz nego postępowania (np. w szkolnym wychowaniu fizycznym).

W wychowaniu fizycznym, sporcie i prowadzeniu programów aktywności fizycznej, obok problemów "uczenia - nauczania" różnych precyzyjnych sprawności motorycz-

54

nych, ważnym zadaniem pozostaje wpływanie przez stosowną stymulację ruchową na różnego rodzaju zdolności motoryczne (kondycyjne i koordynacyjne). Okazuje się, że w rozwoju osobniczym człowieka występują okresy szczególnej podatności na działanie zewnętrznych bodźców kształtujących. Panuje przekonanie, że wyjątkowe nasilenie tej podatności, zwane fazą (okresem) sensytywną, przypada wówczas, kiedy następuje znaczne zwiększenie dynamiki naturalnego rozwoju danej cechy [Wolański, Parizkova 1976, Szopa, Mleczko, Żak 1996]. Ponieważ rozwój zdolności motorycznych

Ryc. 12. Model sensytywnych faz w rozwoju zdolności motorycznych [Raczek 1987]

55

ma charakter heterochroniczny, istnieje potrzeba wyznaczenia tych okresów dla każdego typu zdolności motorycznych oddzielnie. Model sensytywnych faz w rozwoju wybranych zdolności motorycznych w opracowaniu Raczka [1987] ukazano na ryc. 12. Zagadnienie to jest jednak bardzo złożone i bywało już przedmiotem wnikliwych metodologicznych polemik [Drabik 1989; Raczek 1989]. Szopa [wg Szopa, Mleczko, Żak 1996] poddał w szczególności w wątpliwość występowanie odrębnie wyróżnianych, np. przez Raczka [1989], tzw. okresów krytycznych, pojmowanych jako "ostatni moment", w którym musi nastąpić stymulacja, aby osiągnąć pozytywny efekt. Szopa uznawał, że "jest to założenie całkowicie błędne, a nawet abiologiczne". W istocie człowiek jest wytrenowalny w każdym okresie życia, chociaż z całą pewnością różne (większe lub mniejsze) mogą być rezultaty wszelkiej stymulacji. Jest też rzeczą oczywistą, że dane wyznaczone na podstawie badań populacji mogą dawać tylko bardzo ogólne wskazania w wypadku rokowania efektów stymulacji u konkretnego osobnika. Zmienność bowiem w zakresie sensytywności między poszczególnymi osobnikami może być indywidualnie bardzo zróżnicowana. W tej pracy, przyjmując jeden z możliwych podziałów ontogenezy, prezentujemy ogólną charakterystykę kolejnych etapów rozwoju i inwolucji motorycznej.

1. ROZWÓJ MOTORYCZNY W OKRESIE NOWORODKOWYM I NIEMOWLĘCYM
Przychodzące na świat dziecko, mimo że jest niemal całkowicie bezradne, przynosi ze sobą znaczącą liczbę odruchów, zwanych bezwarunkowymi. Ich mechanizm jest wrodzony, a reakcje charakteryzuje niezawodność, niezmienność i natychmiastowość występowania. Niektóre spośród pojawiających się odruchów pozostaną przez całe życie, inne natomiast zanikają we wczesnym dzieciństwie. Cechy odruchów bezwarunkowych wykazuje, przykładowo, wydzielanie śliny podczas spożywania pokarmu, zwężenie źrenicy po silnym jej oświetleniu, odruchy oddychania, ziewania, czkawki, a także stopniowo ustępujące odruchy m.in. Babińskiego (po podrażnieniu właściwej okolicy stopy następuje wyprost palucha i rozstawienie pozostałych palców) oraz odruch Moro (w momentach gwałtowniejszych bodźców dziecko wykonuje rączkami i nóżkami ruch obejmujący). W rezultacie reakcji organizmu, będącej wynikiem uczenia się, czyli przede wszystkim styczności odruchu bezwarunkowego z pozytywnym wzmocnieniem, tworzą się odruchy o charakterze warunkowym. Stopniowo pod wpływem coraz bardziej złożonych bodźców ze świata oraz dzięki tzw. II układowi sygnałowemu i opanowaniu mowy, powstałe odruchy doskonalą strukturę [por. Hurlock 1985; Haywood 1986,1988]. Charakterystyczną cechą motoryczności niemowlęcia są ruchy "błędne", czyli mające nikły związek z otaczającą rzeczywistością. Według określenia Szumana [1957] ruchy "błędne" są: a) nieskierowanymi na cel, b) nieskoordynowanymi, czyli nieskładnymi, nie powiązanymi między sobą, c) nieopanowanymi, czyli dokonującymi się mimo woli, bez świadomości i zamiaru ich wykonania. Dziecko, dostrzegając jakiś przedmiot, reaguje nań ruchami całkowicie nieskładnymi, sztywnymi i rozlewnymi, jakby "całym sobą". Jedynie wówczas, gdy nastąpi moment podrażnienia wewnętrznej powierzchni dłoni, może wystąpić odruch silnego zaciśnięcia się piąstki. Sfera sensoryczna (zmysłowa) jest jeszcze luźno związana ze sferą motoryczną (ruchową). Stopniowo, pod wpływem

56

powtarzających się sytuacji, dojrzewania ośrodków korowych oraz doskonalenia poszczególnych analizatorów, następuje wiązanie sfery ruchowej i sfery sensorycznej. Ruchy dziecka stają się coraz bardziej dostosowane do nowych okoliczności i zadań stawianych przez otaczające środowisko. Takie celowe powiązanie bodźców sensorycznych z motoryczną odpowiedzią, w efekcie wytworzenia się wyższego piętra warunkowania, prowadzi do powstania reakcji noszącej nazwę ruchów "sensomotorycznych" [Szuman 1957; Gilewicz 1964], Równocześnie z elementarnymi ruchami chwytnymi rozwija się i doskonali lokomocja. Od stopniowego unoszenia głowy i ramion, przez różne formy siadania, pełzania, stawania z podtrzymywaniem, raczkowania dochodzi się do względnie samodzielnego chodu. Swoim uporem i wolą opanowania tych czynności dziecko może stanowić niejednokrotnie najwspanialszy wzór dla dorosłych. Doprawdy trzeba tylko w tym okresie podziwiać je, kiedy, nie zrażone kolejnymi niepowodzeniami, uparcie dąży do opanowania coraz doskonalszej formy pokonywania przestrzeni. Tutaj też pojawia się już znaczenie umiejętnego oddziaływania pedagogicznego. Wzmacniająca motywację dziecka aprobata słowna i uśmiech ze strony dorosłych stanowią najlepszą zachętę do podejmowania kolejnych trudów i prób panowania nad własnym ciałem. "Dziecko wzrasta - pisał Meinel - w środowisku utworzonym przez społeczeństwo ludzkie i jego rozwój motoryczny w pierwszym roku życia jest w ogóle do pomyślenia jedynie w środowisku społecznym (...). Pierwszy swobodny krok jest z reguły wykonywany do matki lub zaufanej niańki" [Meinel 1967, s. 303]. Aspekty: motoryczny, psychiczny i społeczny występują w tak ścisłym powiązaniu, że ich rozdzielne traktowanie trzeba uznać za zabieg czysto formalny. U niemowlęcia stopniowo doskonalą się czynności chwytne, w czym zmysł dotyku jest wspomagany relatywnie dobrze już rozwiniętymi zmysłami wzroku oraz smaku. W rozwoju motoryki niemowlęcia następuje więc tzw. "etap ruchów manipulacyjnych". Przewęda [1980] napisał o tym etapie, że stanowi pierwszy uniwersytet w życiu człowieka. "Uniwersytet" ten wyposaża w najistotniejszą wiedzę o otaczającym świecie. Dziecko uczy się, który przedmiot jest blisko, a który daleko, dostrzega różnicę między zimnym i ciepłym, poznaje zjawiska wynikające z prawa ciążenia, uczy się rozróżniać kolory i ich odcienie. Jego rozeznanie w otaczającym, ciągle jeszcze obcym świecie jest coraz pełniejsze. Te pierwsze doświadczenia stanowią doskonały i niezastąpiony element stymulacji oraz istotny moment zachowania prawidłowości przebiegu procesów dojrzewania psychofizycznego. Ruchy chwytne i manipulacyjne należą do tzw. małej motoryki. W rozwoju chwytania można wyróżnić etapy: (1) wyłączenie odruchu zamykania dłoni, (2) reakcję ruchową obejmującą niemal całe ciało na widok przedmiotu, (3) ukierunkowane bezpośrednio na cel działanie kończyn górnych. Również sam sposób chwytania podlega określonym przemianom w ontogenezie dziecka. Halverson w 1931 r. podał klasyczny opis rozwoju ruchów chwytania (ryc. 13). Wyróżnił on dziesięć faz rozwoju [cyt. wg Haywood 1986]. Na podstawie obserwacji dzieci warszawskich Zdańska-Brincken oraz Wolański [1967] opracowali szczegółowe dane charakteryzujące wiek faz rozwoju lokomocyjnego i wyprostnej pozycji ciała. Autorzy wyróżnili 34 fazy rozwoju ruchowego małego dziecka, związane z rozwojem ruchów głowy i tułowia, pozycji siadania, pionizacji ciała oraz ruchów lokomocyjnych u niemowląt.

57

Z punktu widzenia rozwoju motoryczności okres niemowlęctwa kończy się z chwilą rozpoczęcia względnie samodzielnego chodzenia. Medianę wieku, w którym dzieci zaczynają chodzić, ukazano na kilku przykładach w tab. 5. Wyniki zostały połączone dla chłopców i dziewcząt, ponieważ wśród badaczy nie ma zgodności odnośnie ewentualnych różnic w tym zakresie w zależności od płci. Zakres różnic pomiędzy medianami wynosi ok. 2-3 miesięcy, a więc nie jest on zbyt duży. To ostatnie jest szczególnie warte podkreślenia, ponieważ studia poznawcze wieku pierwszego chodzenia są zawsze obarczone błędem wprowadzonym przez odpowiadające w badaniach matki. Chodzenie jest różnie definiowane: jako pierwszy krok, pierwszy samodzielny krok, krok bez asystowania, kilka kroków bez pomocy, przynajmniej trzy kroki bez pomocy i chodzenie samodzielne [Malina, Bouchard 1991]. 58

2, ROZWÓJ MGTORYCZNY W OKRESIE PONIEMOWLĘCYM I PRZEDSZKOLNYM
W okresie od 1 do 3 roku życia zarówno doskonalą się stopniowo formy pokonywania przestrzeni, opanowane tylko w niewielkiej mierze w niemowlęctwie, jak i pojawiają się czynności zupełnie nieznane. Chód już może odbywać się po zróżnicowanych płaszczyznach, zaczynają występować kontrolowane formy biegu, kształtują się pierwsze przejawy samoobsługi oraz pojawiają się umiejętności rzutów i podskoków. Wrodzone uzdolnienia motoryczne mogą się w pełni rozwijać tylko w procesie ciągłego zmagania ze środowiskiem zewnętrznym. 'Tego dialektycznego stosunku zależności pisał wybitny znawca przedmiotu, Meinel [1967, s. 303] - nie można pomijać, w przeciwnym bowiem wypadku dochodzi do błędnego wniosku, że dziecku wystarczają jedynie starania sanitarne w zakresie wyżywienia i czystości". W drugim roku życia chód staje się już dość swobodny (ryc. 14). Dziecko zaczyna też nosić różne przedmioty, co ma związek z doskonaleniem się równowagi, a więc umiejętności balansowania własnym ciałem. Około 16-18 miesiąca życia potrafi już pokonywać pewne przeszkody. Na przełomie drugiego i trzeciego roku pojawia się w biegu nieznaczna faza lotu, co wiąże się ze zdolnością wykonywania skoków. Mniej więcej w tym samym okresie ujawnia się też umiejętność wykonywania rzutów, przy czym technika wykazuje jeszcze istotne braki w zakresie koordynacji poszczególnych części ciała. W trzecim roku życia obserwuje się zaczątki tworzenia kombinacji np. biegu i skoku oraz chwytu i rzutu [Meinel 1967; Wolański, Parizkova 1976]. Około4roku życia dziecko z dość dużą swobodą potrafi wchodzić i schodzić ze schodów. Rozwój motoryki w tym okresie jest ściśle związany z opanowaniem mowy i stopniowym przechodzeniem od myślenia konkretno-obrazowego do abstrakcyjnego. Na przełomie 2 i 3 roku życia pojawiają się praksje, czyli ruchy celowe, zgodne

59

z przeznaczeniem przedmiotu [Dzierżanka-Wyszyńska 1972]. "Chociaż w wychowaniu fizycznym jako takim - pisał w 1932 r. Szuman - praksje grają rolę podrzędną, to jednak dla rozwoju motoryczności w ogóle, a zatem również motoryczności gimnastycznej i sportowej mają ogromne znaczenie". Dziecko uczy się świata, stopniowo przechodząc od prymitywnych czynności czysto manipulacyjnych do zabaw konstrukcyjnych. Doskonali się inteligencja, pamięć, koncentracja uwagi i wyobraźnia twórcza. Okres wczesnego dzieciństwa cechuje ogromna chęć do ruchu i działania, co ma niewątpliwy związek ze zjawiskiem autostymulacji. Struktura, prawidłowy rozwój anatomiczny i funkcjonalny domagają się doskonalenia czynności pracujących narządów. Musimy się zgodzić z sugestią Wolańskiego i Parizkovej [1976], że niezbyt uzasadniona jest teza, jakoby w tym okresie występowało zjawisko nazywane przez niektórych autorów "luksusem ruchowym" czy "rozrzutnością ruchową". Procesy, które zachodzą w tym okresie, są bowiem z auksjologicznego punktu widzenia jak najbardziej naturalne i pożądane. Z uwagi na dość szeroki zasób i doskonałość wielu umiejętności ruchowych wiek około 5 roku życia bywa nazywany "złotym okresem motorycznym" lub inaczej "pierwszym apogeum motorycznym". Harmonia proporcji morfologicznych oraz dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego i charakterystyczna równowaga pod względem rozwoju psychicznego sprawiają, że ruchy dziecka w tym okresie są szczególnie celowe, swobodne, płynne i w ogóle przyjemne dla oka [Gniewkowska 1965; Demel, Skład 1970; Przewęda 1980]. Również serce dziecka w tym okresie ma już tę samą liczbę włókienek i jąder przypadających na jedno włókno, jak osoba dorosła. Pod względem potrzeb ruchu dziecka jest ono fizjologicznie w zasadzie w pełni sprawne. Serce i płuca inaczej reagują jedynie na intensywniejszy wysiłek, a więc przede wszystkim przez wzrost częstości skurczów serca i liczby oddechów, z pominięciem znaczniejszego przyrostu pojemności serca i głębokości oddechów. Dość dalece zaawansowana jest już w tym okresie motoryczność o charakterze zabawowo-sportowym. Większość dzieci potrafi harmonijnie podrzucać i łapać piłkę, opanowało kombinację ruchową biegu z kopnięciem piłki, a niektóre potrafią już oddać skok z rozbiegu. Można przyjąć, że o ile w okresie niemowlęcym występował najszybszy w całej ontogenezie człowieka rozwój fizyczny, to w tym czasie następuje wyjątkowy przyrost w zakresie koordynacji ruchów (ryc. 15).

Ryc. 15. Na rycinie ukazano początki doskonalenia się techniki wykonania rzutu piłką. Uwagę zwraca duże zgięcie i pochylenie tułowia zamiast późniejszej rotacji lutowia przy rzucie [wgHaywood 1986, s. 126]

61

Dzieci z dużym powodzeniem uczą się już jeździć na łyżwach i nartach; potrafią pływać, opanowują jazdę na dwukołowym rowerze oraz zaczynają już sobie dobrze radzić z ćwiczeniami gimnastycznymi, wymagającymi nieraz dość znacznej koordynacji i poczucia rytmu. Różnice między chłopcami i dziewczętami są jeszcze dość słabo zaznaczone i jedynie w rzutach 5-6 letni chłopcy zyskująznaczącąprzewagę. Istnieją również poglądy, iż chłopcy w okresie przedszkolnym poczynają wyprzedzać dziewczęta w zakresie inspirowanych form ruchu, tzn. takich, które nie są ruchami naturalnymi [Wolański, Pafizkova 1976}. Badania prowadzone w latach 60. na ponad 1500 dzieciach w wieku 3-6 lat, uczęszczających do różnych polskich przedszkoli, pozwoliły na pełne potwierdzenie tezy o wyjątkowo wysokiej dynamice rozwoju motorycznego w okresie między 4 a 5 rokiem życia [Gniewkowska 1965]. Trudności pojawiają się jedynie z wykonaniem czynności wymagających znaczniejszej precyzji ruchów rąk (ryc. 16). Proces nie w pełni zakończonej inerwacji sprawia, że jeszcze niezbyt efektywne jest zachowanie się dziecka przy wykonywaniu niektórych czynności związanych z samoobsługą, jak: zapinanie guzików, sznurowanie bucików, samodzielne jedzenie, mycie się itp. Zjawisko to wykorzystuje się w konstrukcji tzw. testów dojrzałości szkolnej, w których wymienione czynności są jedną z ważnych miar stopnia psychicznego rozwoju dziecka (tab. 6).

Ryc. 16. Poszczególne czynności różnią sie. od siebie. Każdą z nich dziecko musi opanowywać oddzielnie [Keane "The Famiły Cireus". "Register and Tribune Syndicate" 3 VII 1975, cyt wg Hurlock 1985, s. 285J

62

Tab. 6. Charakterystyka samodzielności dzieci przedszkolnych w czynnościach posługiwania się przedmiotami i narzędziami codziennego użytku [wg Dzierżanki-Wyszyńskiej 1972]
Czynność 1-2 Odpinanie guzików Wkładanie płaszczyka Zapinanie guzików Wkładanie bucików Sznurowanie bucików Wiązanie sznurowadeł Nawlekanie igły Robienie węzełka na nitce Szycie Rysowanie ołówkiem Wycinanie nożyczkami 15% 5% 25% 15% Wiek [lata]

2-3
35% 25% 20% 55% 5% 85% -

3-4 95% 75% 50% 75% 40% 10% 30% 95% 10%

4-5 100% 100% 95% 100% 55% 15% 45% 15% 15% 100% 70%

5-6 100% 100% 100% 100% 85% 55% 85% 35% 35% 100% 100%

Na ryc. 17 pokazano zróżnicowanie w czasie między poziomem osiągania podstawowych umiejętności motorycznych. Czas pomiędzy czterema etapami umiejętności skoku czy między 3 a 4 etapem umiejętności uderzania są wyjątkowo duże w porównaniu do odległości jakie dzielą wcześniejsze etapy. To zróżnicowanie w czasie między kolejnymi etapami jest częściowo funkcją względnie arbitalnego przesądzenia o definicji każdego etapu dla kolejnych specyficznych umiejętności (tj. określone zmiany między etapami mogą być zbyt duże lub też oczekiwania są nazbyt wygórowane) czy też zróżnicowania w czasie wymaganym dla pełnego osiągnięcia opanowania umiejętności. Większość podstawowych umiejętności zwykle rozwija się ok. 6-7 roku życia, aczkolwiek -jak pokazano - pełne opanowanie umiejętności nie jest osiągane nawet w najstarszej grupie wieku (120 miesiąc). Na rycinie tej podano wiek, w którym 60% dzieci opanowuje daną podstawową umiejętność ruchową. Oznacza to tym samym, że w tym wieku 40% jeszcze nie potrafi wykazać się daną specyficzną umiejętnością. Jednym z często występujących problemów, przed jakimi stają rodzice i pedagodzy jest leworęczność dziecka. Szacuje się, że osoby praworęczne stanowią ok. 90-95%. Kultura i tradycja powodują, że praworęczność jest dla dziecka korzystniejsza z punktu widzenia przystosowania psychicznego i społecznego: uczenie się jest łatwiejsze, wszelkie instrukcje są bardziej zrozumiałe, dostosowanie się do oczekiwań społecznych jest ułatwione, praworęczność sprzyja rozwojowi pozytywnej samooceny itd. W piśmiennictwie podaje się, jakie warunki powinny być spełnione, aby zmiana leworęczności na praworęczność powodowała możliwie najmniejsze szkody psychologiczne:

63

Ryc. 17. Wiek, w którym 60% chłopców i dziewcząt jest zdolnych osiągnąć poziom rozwoju pozwalający na ; wykonanie określonej specyficznej umiejętności ruchowej. Etap 1 ukazuje poziom całkowicie wstępny, a 4/5 całkowicie dojrzały w opanowaniu umiejętności. Etapy 2 oraz 3 określają stany po- j średnie [Kelso, Clark (eds.) 1982, cyt. wg Malina, Bouchard 1991, s. 180]

WARUNKI ZMIANY LEWORĘCZNOŚCI NA PRAWORĘCZNOŚĆ • • • • • • dziecko nie przekroczyło 6 roku życia; posługuje się obiema rękami bez wyraźnej przewagi; wskaźnik lateralizacji w zakresie rąk wykazuje oburęczność; okres próbny przebiega bez stałych trudności; dziecko ma przychylny stosunek do zmiany ręki; dziecko wykazuje ponadprzeciętny poziom inteligencji [Hildreth 1950; podano wg Hurlock 1985].

64

3. ROZWÓJ MOTORYCZNY SZKOLNYM

W

OKRESIE

MŁODSZYM

Okres ten rozpoczyna się z chwilą przekroczenia przez dziecko progu szkoły. Wstrząs, związany z nagłą zmianą warunków życia, a szczególnie ograniczenia, jakie narzuca instytucja szkolna w zakresie ruchliwości dziecka, nie pozostają bez wpływu dla rozwoju motoryczności. Rodzi się zatem konieczność dogłębnego poznania naturalnych potrzeb ruchowych dziecka, co ma istotne znaczenie dla stymulacji osiągniętego przez nie poziomu biologicznej dojrzałości. Pośród intensywnych procesów zachodzących w ustroju dziecka wyjątkowe znaczenie dla rozwoju motoryczności ma postępująca ossyfikacja szkieletu oraz ostatni etap inerwacji mięśni ręki. Zakończenie procesów inerwacji ma pierwszorzędne znaczenie wprzyswajaniu takich czynności niezbędnych w szkole, jak kształtowanie się umiejętności pisania czy doskonalenie rysunku. Może również pojawić się fizjologiczne podłoże, w różnym nasileniu występujących odstępstw od rozwojowej normy. Podczas kontroli dojrzałości szkolnej ważna jest wszechstronna analiza etiologii danego zapóźnienia. Przewęda [1966], charakteryzując kolejno formę, cechę, treść i ideę ruchu podaje, żs u uczniów w pierwszych klasach szkoły podstawowej obserwujemy: • dość bogatą formę prostych czynności ruchowych (ruchy są na ogół harmonijne, rytmiczne, płynne, elastyczne); • małe wyrobienie cech, z wyjątkiem dużej gibkości oraz dość znacznej zwinności, a nieraz swoistej szybkości; • rozumienie treści ruchów, co pozwala w ćwiczeniach przejść z zabawowych i zadanio wych form nauki na formy ścisłe; • wzbogacenie, zwiększenie siły działania i różnorodności motywów podejmowania czynności ruchowych, których wykorzystanie pozwala pedagogowi kształtować zain teresowania ruchowe ucznia. Mimo że szkoła stawia swoistą tamę spontanicznej, niczym nie skrępowanej aktywności ruchowej, w przebiegu całego charakteryzowanego okresu doskonalą i wzbogacają się takie formy ruchu, jak: różne postacie lokomocji, skoków, rzutów, zwisów, podporów, chwytów, wspinań itp. Tworzą się różnorodne kombinacje motoryczne. Dziecko chętnie uczestniczy we współzawodnictwie, a radość sprawia mu wykonywanie każdego nowego zadania motorycznego. To zaangażowanie emocjonalne w odniesiony sukces motoryczny należy wykorzystać w pracy pedagogicznej. Wskazywanie porywających przykładów mistrzów sportowych staje się tutaj równie ważne, co i emanacja wzorów najbliższych. W wychowaniu fizycznym bodajże nie ma rzeczy ważniejszej niż styl postępowania i stała troska o osobistą kulturę fizyczną nauczyciela. W rozwoju człowieka bardzo silne jest zjawisko integralności przebiegu różnych właściwości i funkcji ustroju. Już Terman i Oden w 1959 r. wskazywali, że "pożądane właściwości przejawiają tendencję do występowania razem. Nie zauważono ujemnej korelacji pomiędzy inteligencją a wysokością ciała, siłą, zdrowiem fizycznym lub zrównoważeniem emocjonalnym" [wg Hurlock 1985]. Stopniowo poczęła się rodzić "teoria zintegrowanego rozwoju osobniczego" [Ismail 1972]. W badaniach dowodzi się również występowania bezpośredniego związku między poziomem dojrzałości motorycznej a wynikami w nauce. Dzieci o małym zasobie umiejętności ruchowych i niskiej sprawności ogólnej gorzej adaptują się do wymagań stawianych przez szkołę

65

i wykazują trudności w dostosowaniu się do grona rówieśników. Z drugiej strony obserwowana, szczególnie w klasach niższych, nadmierna gotowość do ruchu, brak możliwości koncentracji na jednej czynności może być powodem poważnych kłopotów wychowawczych i podstawowym źródłem trudności w przyswajaniu umiejętności nie tylko natury ruchowej. Okres wczesny szkolny sprzyja dynamicznemu rozwojowi wszystkich zdolności motorycznych (ryc. 18). Z badań prowadzonych przez Denisiuka wynika, że szczególnie

Ryc. 18. Kształtowanie się poziomu sprawności motorycznej w zakresie szybkości (bieg na 30 i 60 m), mocy (skok dosiężny), siły (rzut piłką 1 kg i 2 kg) oraz zwinności (bieg z przewrotem) u chłopców i dziewcząt [Denisiuk, Milicerowa 1969]

66

wzrasta w tym okresie zwinność. Dymorfizm płciowy w motoryce, chociaż już wyraźnie zaznaczony, nie jest jeszcze tak silny, jak w późniejszych okresach życia. Chłopcy wykazują widoczną przewagę w szybkości biegu, rzutach i skokach, a dziewczęta w gibkości oraz zręczności manulanej [Denisiuk, Milicerowa 1969; Halł 1982; Astrand 1985; Osiński 1988]. W końcowym etapie okresu wczesnoszkolnego, tj. u dziewcząt ok. 10-11 roku życia ł chłopców ok. 12-13 roku życia, następuje faza wyjątkowej łatwości przyswajania sobie ruchów nowych i o dość skomplikowanej strukturze. Meinel [1967] mówi tu o "uczeniu się z miejsca". Zjawisko to, zbieżne z przejawami wyraźnego zrównoważenia szkolnego, bywa określane jako "drugie apogeum w rozwoju motoryczności", czy też, bardziej literacko, jako "okres dziecka doskonałego". Znamiennymi cechami są: harmonia proporcji ciała, refleksyjność ruchowa, celowość działania i wszechstronne zainteresowania motoryczne. Równocześnie dzieci charakteryzują się w tym okresie dość dużą umiejętnością koncentracji na jednej czynności oraz możliwością podejmowania systematycznej pracy nad sobą. O tym, jak bardzo okres ten jest ważny dla wzbogacenia umiejętności panowania nad własnym ciałem i poprawy dyscypliny ruchów, wiedzą doskonale trenerzy tzw. sportów wczesnej specjalizacji (pływanie, wszystkie postacie sportu gimnastycznego, jazda figurowa na łyżwach itp.). Bez wytrwałej i dość już intensywnej pracy w tym okresie nad płynnością, ekonomią, obszernością ruchów, poczuciem rytmu, trudno nawet marzyć o późniejszych sukcesach w wymienionych dyscyplinach sportu. Optymalny etap nauczania ruchów w okresie młodszym szkolnym zwykle kończy się wraz z pojawieniem pierwszych wyraźnych symptomów dojrzewania. Oczywiście, te wszystkie pozytywne przemiany w motoryczności odnoszą się przede wszystkim do zdolności koordynacyjnych. Natomiast siła, szybkość i wytrzymałość mogą osiągnąć rekordowy poziom dopiero w okresach późniejszych.

4. ROZWÓJ MOTORYCZNY W OKRESIE I MŁODZIEŃCZYM

POKWITANIA

W okresie dojrzewania burzliwe przemiany zachodzą w całym ustroju. Procesy te nie omijają, oczywiście, również sfery motoryki. W niej znajdują swoje odbicie: bogate życie emocjonalne, dojrzewanie procesów hamowania i pobudzania w ośrodkach nerwowych, zmiany w równowadze fizjologicznej, intensywny rozrost morfologiczny i zmiany proporcji całego ciała. Obserwowane równolegle zjawisko skoku pokwitaniowego oraz nagłe przemieszczenie się środka ciężkości ciała ku górze powodują istotne zmiany jakościowe w motoryce. Łagodzimy jednak na ogól już dzisiaj, wcześniej często pojawiające się w piśmiennictwie, głosy o jakiejś wydatnej dysharmonii rozwojowej, owym okresie znacznej "pubertalnej niezręczności" czy niemalże pełnej utracie pierwotnej harmonii i płynności ruchów. Badania i obserwacje rzadko też potwierdzają pojawiające się uprzednio stwierdzenia o szczególnej obawie przed uczeniem się nowych ruchów. W istocie jest to okres dalszego rozwoju, który prowadzi do osiągnięcia czegoś jakościowo innego, na nowym poziomie organizacji procesów i zjawisk. Prawdą jest jednak, że motoryczność podlega wyjątkowym przemianom: o ile jedne właściwości rozwijają się w tempie zbliżonym do poprzedniego okresu, o tyle dynamika zmian innych elementów

67

motoryki jest ogromna i zupełnie wyjątkowa, wreszcie kolejne właściwości stopniowo kończą tu swój rozwój czy nawet podlegają zauważalnemu już regresowi [Haywood 1988; Malina, Bouchard 1991 ]. Okres dojrzewania w końcowym etapie prowadzi też do ukształtowania się indywidualnego stylu motorycznego i wytworzenia się podstaw określonego modelu zachowań życia w kulturze fizycznej. Dlatego też okresowi temu poświęcimy nieco więcej miejsca. Z dotychczasowych badań nad zmiennością ontogenetyczną poszczególnych cech funkcjonalnych wynika, iż żadna spośród nich nie powtarza drogi rozwojowej innej cechy. W motoryce człowieka poważnie zniekształcony pozostaje nawet klasyczny podział rozwoju osobniczego na etapy: wzrastania, stabilizacji i inwolucji. Allometria rozwoju jest w odniesieniu do kinetyki i dynamiki zmian zdolności motorycznych wyjątkowo znaczna (ryc. 19). Badane przez nas [Osiński 1988J zmiany siły mięśniowej, zachodzące z wiekiem u młodzieży poznańskiej wskazują na stały i płynny charakter rosnących krzywych w przedziale wieku 7-18 lat. U chłopców po 15 roku życia (okres dojrzewania) następuje swoiste i dodatkowe przegięcie krzywej ku górze. Zakres zmienności osobniczej wyników, wyznaczony wielkością odchylenia standardowego X±lS) dla 15-letnich chłopców i dziewcząt, już nie zachodzi na siebie. W 18 roku życia wartość siły mięśniowej osiągnęła u chłopców aż 377% poziomu uzyskanego przez 7latków (przy równoczesnym przyroście masy o 278 %). U dziewcząt możliwości siłowe wzrosły w tym czasie o 263% (a masa ciała o 241%). Przewaga chłopców wynika w pewnej mierze ze wzrastania w okresie pokwitania mięśni barków, grzbietu i klatki piersiowej. Wzrost siły jest jednak przede wszystkim rezultatem wpływów hormonów kory nadnercza i jąder na budowę białkową i układy enzymatyczne włókien mięśniowych. Zdaniem Tannera [1963] szczyt szybkości rozrostu mięśni występuje bardzo krótko po pojawieniu się szczytu szybkości wzrastania wysokości ciała. Dla motoryki człowieka poważne znaczenie mają zmiany, jakie po okresie dojrzewania płciowego ujawniają się w zakresie siły względnej, tzn. stosunku siły bezwzględnej do masy ciała. Po skoku pokwitaniowym wysokości ciała - szczególnie u dziewcząt następuje gwałtowny przyrost masy ciała, głównie przez zwiększenie się ilości nieaktywnej tkanki tłuszczowej. Równocześnie zmieniają się proporcje ciała dziewcząt ,tj. następuje poszerzenie bioder przy nieznacznym przyroście barków, co stawia dziewczęta na og ół w trudniejszej sytuacji w tych ćwiczeniach, w których chodzi o pokonywanie oporu własnego ciała (np. w ćwiczeniach gimnastycznych). Na zmiany zdolności szybkościowych duży wpływ mają przemiany zachodzące w ustroju, związane ze zdolnością wykorzystywania energii z rozpadu wysokoenergetycznych związków fosforowych, coraz sprawniejszą inerwacją mięśni, doskonaleniem ośrodków korowych oraz rozwojem tkanki mięśniowej. W badaniach własnych [Osiński 1988] dzieci i młodzieży poznańskiej stwierdzono u dziewcząt stosunkowo wczesną stabilizację poziomu szybkości mierzonej w biegu na bardzo krótkim dystansie. Między 13. a 18. rokiem różnice wyników były już tylko minimalne i statystycznie nieistotne. Inaczej jednak kształtowały się zmiany poziomu szybkości biegowej u chłopców, gdzie jeszcze w 18. roku życia obserwowano poprawę wyników. Te nasze obserwacje są na ogół zbieżne z rezultatami innych autorów i odnieść je można do innych testów zdolności szybkościowych niż bieg na krótkim dystansie [Wolański, Parizkova 1976; Joch, Schroeter 1976; Hurlock 1985]. Obserwuje się również, że wyróżniany jako jeden z elementów

68

Ryc. 19. Krzywe rozwoju różnych cech funkcjonalnych na tle zmian wysokości ciała u chłopców w Poznaniu (przy przyjęciu poziomu dzieci 7-letnich za 0% oraz 18-lełnich za 100%)[Osiński 1988]

69

szybkości ruchu czas reakcji wskazuje stalą poprawę wyników (krótszy czas) aż do 30. roku życia. Ogólnie przyjmuje się, że szybkość w okresie pokwitania nie ulega jakimś wydatnym zakłóceniom, jedynie u dziewcząt w niektórych testach obserwuje się od tego okresu tendencję do stabilizacji wyników, co zdaje się mieć jednak związek raczej z kształtowaniem się typowej sylwetki kobiecej, niż znajdować uzasadnienie w jakichś wyraźnych zakłóceniach w mechanizmach koordynacji ruchowej [Przewęda 1982]. Ocena zmian, jakie zachodzą w zakresie zdolności wytrzymałościowych, nie jest łatwa. W tradycyjnych testach wytrzymałości, tj. biegu na dłuższym dystansie lub biegu przez dłuższy czas, chłopcy poprawiają swoje wyniki do ok. 20. roku życia, a dziewczęta do 13. roku życia. Przez pewien okres wytrzymałość utrzymuje się na ogół na zbliżonym poziomie. Do 11. roku życia dziewczęta uzyskują wyniki o ok.15% słabsze, a później różnica ta dochodzi do 30% [Raczek 1978; Malina, Bouchard 1991]. Fizjologicznym podłożem wytrzymałości jest wydolność fizyczna. Interesujące wyniki zebrano przy określeniu w próbie step-testu wskaźnika wydolności fizycznej u dzieci i młodzieży poznańskiej w wieku od 7 do 18 lat (ryc. 20). U płci żeńskiej, niezależnie od wieku, wartości wyników są zawsze niższe niż u chłopców. Jak wynikało z przeprowadzonego testu analizy wariancji, wśród chłopców czynnik wieku w ogóle nie wpłynął na wartość opisywanej cechy funkcjonalnej. Równocześnie dokonana analiza wskazała, że w stosunku do dziewcząt 8-letnich, u których wskaźnik wydolności fizycznej był najwyższy, statystycznie znaczący regres obserwowano systematycznie już od 12. roku życia. Można sądzić, że szczególnie wyraźny spadek poziomu wskaźnika wydolności fizycznej u dziewcząt zbiegał się bezpośrednio z okresem przedpokwitaniowym i początkiem pokwitania (10-13 rok życia), co prawdopodobnie ma związek z ogólnymi przemia-

Ryc. 20. Zmiany z wiekiem wyników w zakresie wskaźnika wydolności fizycznej u chłopców i dziewcząt poznańskich w wieku 7-18 lat [Osiński 1988}

70

nami hormonalnymi ustroju, a w szczególności z poważnym przyrostem masy ciała i zasobów podskórnej tkanki tłuszczowej. Przedstawione dane i ich ocena zdają się też wspierać pogląd wyrażany m.in. przez Kirscha [1968], Denisiuka [1975], Raczka [1978], Petersa i Pałkę [1977], Suchareva i Fetisova [1977] oraz Trześniowskiego [1981], że wydolność fizyczna i wytrzymałość są cechami, szczególnie u dziewcząt, wyjątkowo zaniedbanymi i pozbawionymi należytej stymulacji w procesie rozwoju. W obiektywnej ocenie tych zjawisk musimy się jednak liczyć z ogólnymi prawidłowościami biologicznego rozwoju kobiety, odmiennością zadań, jakie stawiamy w różnych próbach laboratoryjnych i sportowych w stosunku do typowych codziennych zachowań ruchowych. Za ważny miernik rozwoju motorycznego uznaje się także poziom zdolności zwinnościowych. W badaniach poznańskich dzieci [Osiński 1988] zdolności te ocenialiśmy testem czasu biegu "po ósemce", który stawiał przed badanymi wymagania w zakresie umiejętności władania swoim ciałem i zdolności dostosowania zachowań ruchowych do szybko zmieniających się sytuacji. U chłopców wyniki poprawiały się w szybkim tempie od 7. do 10. roku życia. Później nadał czas wykonania zadania systematycznie skracał się do 18. roku życia, ale postęp był już wyraźnie słabszy. Dziewczęta, po najpierw szybko narastającej krzywej obrazującej poprawę omawianej cechy i po osiągnięciu szczytowego jej poziomu w wieku 12-15 lat, później już do 18. roku życia coraz bardziej obniżają swoje możliwości. Milicerowa [1964] stwierdzała, że nie trenujący chłopcy wykazują nieznaczny przyrost zwinności między I a III stadium dojrzewania i dopiero po III stadium (wg pięciostopniowej skali Tannera) zaznaczał się dalszy widoczny postęp. Ogólnie jednak szczegółowy obraz zmian zdolności koordynacyjnych w okresie pokwitania należy do zagadnień kontrowersyjnych. "Jednak obecne dane -pisał już Tanner [1963] - nie podtrzymują chyba tego poglądu o wieku przerośnięcia i niezdarności". Przeważa opinia o wyraźnie indywidualnej zmienności w doskonaleniu się procesów koordynacyjnych. Przykładowo Denisiuk, Pilicz i Sadowska [1968] stwierdzali widoczne wahania motoryczne i zakłócenia ruchowe w okresie dojrzewania u młodzieży o przyspieszonym tempie rozwoju somatycznego. Natomiast Schnabel [1974] pisał, że okresowe zaburzenia w koordynacji występują częściej u chłopców. Zdaniem Meinela [1967] w zakresie motoryczności sportowej mogą pojawiać się pewne zakłócenia, które najwyraźniej ujawniają się w następujących działaniach: • w trudnych ruchach acyklicznych (np. ćwiczenia gimnastyczne na przyrządach); • w ruchach kombinowanych; • przy uczeniu się nowych ruchów; • w postawie ciała podczas wykonywania ruchów oraz w przyruchach, przede wszystkim zaś w obrębie części ciała, które mają niewielkie znaczenie dla ostatecznego wyniku w danym działaniu; • w ruchach wymagających wyjątkowej dokładności i precyzji. Dziś już wiemy, że zakłócenia te z całą pewnością nie dotyczą wszystkich osobników w okresie pokwitania, a na pewno nie dotyczą one każdego w jednakowej mierze. Stagnacja ta ma charakter okresowy i znika w końcowej fazie dojrzewania Niekorzystne symptomy, które mogą towarzyszyć dojrzewaniu, w szczególnym nasileniu występują u sporej części dziewcząt. Zmieniający się obszar zainteresowań i odczuć raczej nie skłania ich do stałej troski o rozwój swojej sprawności ruchowej. To właśnie sprawia, iż już pod koniec tego okresu przeciętnie, a więc nie uprawiające wyczynowo sportu, dziewczęta osiągają szczyt rozwojowych możliwości motorycznych w takich testach, jak: szybkości biegowej, mocy (ocenianej wyskokiem dosiężnym), wytrzymałości 71

i zwinności. Jedynie siła - jak już wspominaliśmy - w swoim naturalnym rozwoju wykracza nieco poza okres pubertalny i osiąga swój szczyt rozwoju ok. 18. roku życia. Proces dojrzewania wpływa więc wyraźnie na rozchodzenie się linii rozwojowych motoryczności, charakterystycznych dla kobiety i mężczyzny [Denisiuk, Milicerowa 1969; Malina, Bouchard 1991]. W okresie młodzieńczym cechy te, wzmocnione dalszym dość intensywnym wzrastaniem ciała, rozwojem muskulatury, hormonalnym przestrojeniem ustroju, powrotem do równowagi między procesami pobudzenia i hamowania oraz rozwojem wegetatyki, stwarzają wszelkie podstawy dochodzenia w działaniach motorycznych do najwyższych osiągnięć. Pod koniec okresu młodzieńczego (ok. 20-24. roku życia) zachowanie ruchowe ma już niemal wszystkie istotne właściwości w pełni dojrzałej motoryczności kobiety i mężczyzny. Szczególnie znamienną cechą motoryczności staje się wysoka ekonomia ruchów oraz działanie dostosowane do potrzeb i celów wynikających z codziennego życia, nauki, pracy i uczestnictwa w sporcie oraz rekreacji fizycznej. Dla utrzymania sprawności, zdrowia i kondycji fizycznej, obok aktywnego trybu życia, pierwszoplanowe znaczenie posiadają racjonalne odżywianie, metody wypoczynku, higiena całego ciała itp.

5. MOTORYCZNOŚĆ WIEKU DOROSŁEGO I DOJRZAŁEGO
Codzienna aktywność życiowa oraz obowiązki zawodowe niejako prowokują w tym okresie do pewnej stereotypii zachowań motorycznych. Praca zawodowa, zwykle przebiega przy utrzymaniu jednostronnej, mało angażującej cały ustrój pozycji ciała, a często w hałasie, pyle, napięciu psychicznym itd. Można przyjąć, że z fizjologicznego punktu widzenia nic nie jest dzisiaj w stanie zastąpić sterowanych form aktywności ruchowej w postaci gier, sportów, gimnastyki, wycieczek itp. Oczywiście niezbędna jest również i tutaj troska o racjonalny wypoczynek, właściwe odżywianie oraz higieniczny tryb życia, a przede wszystkim stronienie od tytoniu i alkoholu. Na ryc. 21 pokazujemy, jak bardzo (15-krotnie) palenie tytoniu zwiększa ryzyko zgonu z powodu niektórych postaci raka płuc. Jeszcze 5 lat po rezygnacji z intensywnego długoletniego nałogu palenia ryzyko jest ok. 10-krotnie, a dopiero 15 lat po rzuceniu palenia ryzyko zgonu wyrównuje się z osobami niepalącymi. U ludzi trenujących wyczynowo sport pierwsze lata tego okresu cechuje szczególna ekonomia, celowość i refleksyjność motoryczna. Motoryka, wsparta uruchomieniem wszystkich rezerw organizmu, osiągnięciem najwyższego pułapu wydolności fizycznej oraz siły mięśniowej, sprzyja szczytowym wynikom w wielu dyscyplinach sportowych. Z upływem lat poziom motoryczności, nawet u osób nadal intensywnie trenujących, wykazuje tendencję do obniżania. Szczególnie szybki zdaje się występować w koordynacji ruchowej i szybkości, a nieco wolniejszy w zakresie wytrzymałości i siły mięśniowej. Wolański i Parizkova [1976]. analizując wiek szczytowych możliwości motorycznych u osób nie trenujących, wysuwali tezę, że najszybciej maksimum osiąga siła dynamiczna i równowaga, kolejno szybkość, koordynacja i dokładność ruchów, a najpóźniej siła statyczna. Największe zróżnicowanie wykazuje wydolność. Najwcześniej szczytową efektywność osiągnęli już 10-letni chłopcy w sile dynamicznej, a zaledwie rok starsze dziewczęta osiągnęły najwyższy poziom w równowadze marszowej i obrotowej. Najpóźniej maksimum osiągnęli mężczyźni i kobiety w wypadku siły statycznej ręki lewej,

72

Ryc. 21. Porównanie ryzyka zgonu z powodu niektórych postaci raka płuc u palących i niepalących (Insel, Roth 1989, cyt. wg Drabik 1995]

tj. ok. 45. roku życia. Ci sami autorzy uważali, że, mając na uwadze zdobywane w toku życia doświadczenie, "optymalne walory motoryczne" osiąga osobnik w wieku 30. lat. Na ryc. 22 zestawiono, za Mekotą [1988], wyniki badania zmian zachodzących z wiekiem w wybranych działaniach motorycznych i w zakresie zrelatywizowanej wydolności fizycznej. Znaczące różnice zachodzą w obrazie motoryki kobiet i mężczyzn. Na dymorfizm płciowy w budowie ciała nakładają się odrębności występujące w sferze fizjologii i psychiki. Kobiety uzyskują rezultaty najbardziej odbiegające od mężczyzn w działaniach motorycznych, wymagających wykazania się wysokim poziomem siły i wytrzymałości. Dostrzega się natomiast pewną przewagę kobiet w niektórych czynnościach codziennych, charakteryzujących się precyzją postępowania ruchowego i wytrzymałością w jego podejmowaniu. Motorykę kobiet cechuje też jakby większa płynność, elastyczność i rytm ruchu. W badaniach bardziej szczegółowych odnotowano również pewną przewagę kobiet w zakresie obszerności ruchów w stawach, czyli tzw. gibkości, ale już w obrębie czasu reakcji mężczyźni uzyskiwali z reguły lepsze wyniki, niezależnie od rodzaju podniety i efektorów zaangażowanych w danej reakcji. Znaczna specyfika cechuje motoryczność kobiet w związku z przebiegiem takich procesów biologicznych właściwych kobiecie, jak ciąża i klimakterium. Istnieją więc wszelkie podstawy, aby przyjąć, że motoryczność kobiety nie jest gorsza czy też lepsza niż u mężczyzn, ale jest ona po prostu motorycznością inną [Hali 1982; OsMski 1983; Astrand 1985].

73

74

6. MOTORYCZNOŚĆ A ZJAWISKO STARZENIA SIĘ I OKRES STAROŚCI
Wraz z nieuchronnym zjawiskiem starzenia się zachodzą wielokierunkowe zmiany w motoryczności. Obraz ogólnej motoryki w etapie, zwanym też "trzecim wiekiem człowieka", nosi na sobie szczególnie piętno dotychczasowego trybu życia i stanu zdrowia. W żadnym z wcześniejszych okresów nie występują w motoryczności człowieka tak duże różnice indywidualne, jak właśnie w tym. One to często bez większego trudu pozwalają identyfikować człowieka. "Stają się - pisał Przewęda [1980] - nie mniej dla niego znamienne, aniżeli rysy twarzy lub kształt sylwetki". Nasilona aktywność ruchowa jest jednym z ważnych czynników, mających sprzyjać opóźnieniu procesu starzenia. Istnieje pogląd, że jest ona o wiele skuteczniejsza niż środki farmakologiczne czy hormonalne. Doświadczenia i eksperymenty dowodzą, że u osób ćwiczących może zwiększać się fizjologiczna wydolność, poprawiać praca serca, zwiększać elastyczność ścian naczyń, polepszać sprawność zmysłów (w tym wzroku i zmysłu kinestetycznego), poprawiać się ukrwienie mózgu itd. Co prawda brak jest dzisiaj naukowych dowodów, że ćwiczenia fizyczne mogą przedłużać życie ludzkie. Można jednak przyjąć, że poprawia się jakość tego życia. A ta przecież również warta jest wysiłku i godna troski człowieka. Na ryc. 23 przedstawiono rolę aktywności fizycznej w procesach starzenia się [wg Berger 1989, cyt. wg Drabik 1995].

Ryc. 23. Aktywność fizyczna a cykl starzenia się [Berger 1989, cyt wg Drabik 1989]

Proces inwolucji motoryczne] jest jednak nieuchronny. Wiekowi starczemu towarzyszy w końcu nieodwracalna, stopniowo postępująca redukcja liczby czynnych komórek w najważniejszych organach, a między innymi w mózgu i mięśniach. Z wiekiem maleje siła mięśniowa. Jest to rezultatem przede wszystkim redukcji zarówno aktywności fizycznej, jak i masy mięśniowej. Obniża się proces syntezy protein, a szczególnie ze starzeniem się następuje utrata szybkokurczliwych włókien mięśniowych [Wilmore, Costil 1994]. Postępuje obniżenie przystosowawczych zdolności w wieku starszym 75

i starczym do czynników środowiska zewnętrznego, które manifestuje się m.in. trudnościami w dostosowaniu się do bodźców stresowych i wolniejszym powrotem do stanu równowagi ustrojowej. Zmienia się chemiczny skład krwi, zakłócenia występują w ciśnieniu krwi oraz ciepłocie ciała. Pojawiają się zaburzenia i zmiany w układzie nerwowym, wyrażające się zwiększoną labilnością emocjonalną, osłabieniem pamięci, koncentracji uwagi i w ogóle następuje regres właściwości psychicznych [Wilmore, Costill 1994]. Praktycznie już ok. 45-50. roku życia może rozpoczynać się dość znaczne cofanie w rozwoju wydolności fizycznej oraz zmniejszenie szybkości, elastyczności i płynności ruchów. Według Wolańskiego i Parizkovej [1976] wydajność mężczyzn w wieku 50 lat jest obniżona o ok.17%, a w wieku 60 lat o 37% w stosunku do maksymalnej. Wilmore i Costill [1994] uznają, że VO2max obniża się z każdą dekadą lat życia o ok.10%, począwszy od końca drugiej dekady u kobiet i od ok. 25. roku życia u mężczyzn (tab. 7). Ten spadek jest silnie związany z obniżeniem zdolności do podejmowania wszelkich wysiłków wytrzymałościowych.

Wolański, Parizkova [1976] oceniali tempo regresu niektórych cech w procentach wielkości maksymalnej. W obrębie motoryczności największe tempo regresu obserwowa no w zakresie mocy (skok Sargenta), równowagi obrotowej oraz dokładności ruchów dalekich - ok. 8% na dekadę lat życia Natomiast stosunkowo niewielki spadek poziomu możliwości dotyczył czasu reakcji na bodźce wzrokowe i słuchowe oraz, co może stanowić niejakie zaskoczenie, koordynacji ruchów i siły dynamicznej (zwis) - w każdym wypadku ok. 3%. Dostrzeżono też, że tempo regresu właściwości motorycznych było wyraźnie szybsze niż aktywności enzymów odpowiedzialnych za procesy przemiany materii. Najwolniejszy spadek dotyczył wielkości cech morfologicznych. W okresie starszym i starczym pojawia się sprzyjający inwolucyjnym zmianom zanik potrzeby ruchu, ucieczka przed uczeniem się ruchu nowego ("neofobia") i stronienie od znaczniejszego wysiłku fizycznego. Obserwowane znaczne osłabienie koordynacji nerwowo-mięśniowej i demielinizacja włókien nerwowych przyczyniają się do rozpada wcześniej stworzonych kombinacji motorycznych. W konsekwencji starszy człowiek zatrzymuje się, kiedy spogląda na zegarek, wkłada rękawiczkę czy też: 76

nawet wówczas, gdy chce po prostu coś powiedzieć. Następuje etap nasilającego się ubóstwa i przybliżającego się niedołęstwa ruchowego. Sprawność fizyczna jest jednak uwarunkowana całym kontekstem życia społeczno-emocjonalnego. Panuje dość powszechne przekonanie, że dzięki udziałowi w rekreacji fizycznej również człowiek w starszym wieku może nadal wierzyć we własne siły, tworzyć rzeczy społecznie ważne oraz znaleźć w życiu sens i zadowolenie. Stwierdzono wielokrotnie, że z wiekiem ulegają ograniczeniu możliwości adaptacji do wysiłków fizycznych. Prowadzone eksperymenty jednak wskazywały, że kiedy osoby w starszym wieku ćwiczą z relatywnie wysoką intensywnością, to i u nich następuje wyraźny przyrost wydolności tlenowej oraz siły mięśniowej [Wilmore, Costill 1994; Szopa, Prus 1997]. Wyjątkowe znaczenie na trening fizyczny w przeciwdziałaniu procesom osteoporozy. Kobiety w wieku ok. 70 lat są narażone na złamania kości biodrowych kilkadziesiąt razy bardziej niż w wieku 40 lat. 77

IV. GENETYCZNE UWARUNKOWANIA PREDYSPOZYCJI I ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH ORAZ PROBLEM WYTRENOWALNOŚCI
1. WSPÓŁCZESNE KIERUNKI POSZUKIWAŃ ORAZ PODSTAWY DZIEDZICZENIA WIELOGENOWEGO
Badania nad genetycznymi uwarunkowaniami różnorodnych struktur i funkcji człowieka znajdują się w ostatnich latach w fazie niebywałego postępu. Należą one równocześnie do tych kierunków poszukiwań, które są najbardziej ekscytujące i spotykają się z wyjątkowym zainteresowaniem. Paradoksalnie, im jednak lepiej jest to zagadnienie rozpoznane i rośnie świadomość jego złożoności, tym bardziej słabnie wiara w możliwość zgromadzenia wiedzy całkowicie pełnej, a równocześnie praktycznie użytecznej. Rodzaj się również kolejne wątpliwości natury etycznej. Heterogeniczność różnych sekwencji DNA i różnice pomiędzy poszczególnymi! osobnikami są zdumiewające. Badania prowadzone na gruncie fizjologii, biochemii czy innych dyscyplin koncentrują się jednak przede wszystkim na przeciętnej wartości I i centralnej tendencji. Niewiele mogą one wnieść informacji o zmienności wewnętrz-1 nej i zewnętrznej indywidualnych wielkości [Bouchard, Malina, Perusse 1997]. Analiza! zmienności cech jest podstawą genetyki człowieka, a więc nauki, której celem jest określenie relacji między zmiennością sekwencji DNA, interakcją genów oraz znaczeniem! stylu życia i oddziaływania środowiska. Zrozumienie znaczenia genetycznej zmienności! może dostarczać wiedzy również o relacjach między człowiekiem a środowiskiem, w tymi aktywnością fizyczną. W przeszłości dyskusję nad rolą wpływów dziedziczności i środowiska (znaną jako "naturę or nurture") prowadzono przede wszystkim, mając na uwadze poziom intelektu alny i rozwój psychiczny jednostki. Stąd już bliska była droga do filozofii, poglądów na rozwarstwienie społeczne i lansowania określonych koncepcji politycznych. To uwikłanie ułatwiło rozwoju myśli naukowej czy po prostu opierania się na wiedzy racjonalnej. Najczęściej wyrażali je zwolennicy poglądów skrajnych. Jedni głosili, że wszystko zależy od urodzenia (genów), inni zgoła przeciwnie: właściwości człowieka, i to, co on jest wstanie osiągnąć, zależy wyłącznie od warunków i wychowania (środowiska). Były więc dwie orientacje główne: (1) natywistyczna (biologiczna) i (2) środowiskowa (empiryczna). Natywiści uważali, że właściwości człowieka (dyskusja przede wszystkim doty czyła inteligencji i innych cech psychiki) są dziedzicznie zdeterminowane i, jako takie, nie

78

podlegają wpływom środowiska. Jednostki rodzą się z odziedziczonym "zapisem" wszelkich form zachowań. Jeśliby przyjąć skrajną postać tej orientacji, to dzisiaj moglibyśmy powiedzieć, że zachowania nie da się modyfikować inaczej, jak tylko metodami inżynierii genetycznej. Stanowisko to prowadziło z jednej strony do filozofii fatalizmu, m.in. w pedagogice, a z drugiej do skrajnego konserwatyzmu społecznego. Przedstawiciele orientacji środowiskowej (empirycznej) głosili, że wszystko jest zależne od wpływów środowiska, a zatem i właściwości człowieka można dowolnie zmieniać i kształtować. Człowiek, a w szczególności jego umysł, jest w chwili narodzin niezapisaną tablicą {tabula rasa), na której dopiero doświadczenie utrwala swoje znaki ("zapisy"). Zmiany w otoczeniu kształtują zatem jednostkę, a wszystko jest zależne od uczenia się i doświadczenia. Po wielu latach sporów obecnie istnieje w zasadzie zgodność co do tego, że elementów zachowania człowieka nie można analizować, uwzględniając wyłącznie albo środowisko, albo dziedziczność. Rozwój i zachowanie człowieka są wyznaczone zawsze przez oba te czynniki; jak nie można zbudować prostokąta, w którym jeden z boków byłby równy zero. O zachowaniu decyduje interakcja obu czynników, tj. genotypu i środowiska, czyli Z - f (G • S), gdzie Z - zachowanie (w naszym wypadku: sprawność i osiągnięcia motoryczne), G - genotyp, S - środowisko. Taka teoretyczna koncepcja jest niewątpliwie słuszna wówczas, kiedy analizujemy na przykład fenotypową zmienność cech psychicznych, cech somatycznych czy, szczególnie nas interesujących, elementów predyspozycji i zdolności motorycznych, a więc wieloczynnikowo uwarunkowanych cech ilościowych. Na gruncie genetyki człowieka i biologii molekularnej poszukuje się odpowiedzi na pytania dotyczące zakresu zmienności danej cechy oraz różnic między osobnikami. Tutaj też stawiamy pytanie: dlaczego nie wszyscy osobnicy sprawni i aktywni fizycznie są w równej mierze zabezpieczeni przed wystąpieniem u nich nadciśnienia, cukrzycy insulinoniezależnej czy choroby wieńcowej serca? Dlaczego niektóre osoby w efekcie treningu mogą osiągać VO2max nawet równe 80 mlO2/kg • min" , kiedy inni, ćwicząc równie intensywnie, w żaden sposób nie mogą przekroczyć granicy 45 mlO2? Na wiele z tych pytań próbuje się od lat znaleźć odpowiedź. Rodzą się też nadzieje, wraz z rozwojem biologii molekularnej, na zrozumienie materialnych podstaw kodowania informacji na poziomie pojedynczych genów. W ostatnich 10-15 latach odnotowano wiele wyjątkowo istotnych, spektakularnych sukcesów biologii molekularnej w zakresie penetracji ludzkiego genomu. Do postępu przyczyniły się tutaj również nowoczesne technologie. Nic też nie wskazuje na to, aby w najbliższych latach postęp ten miał być zwolniony. Szczególnie frapujące i ważne są osiągnięcia w zakresie rozpoznania informacji chromosomalnej, jak i jej części pozachromosomalnej. Spośród ok. 50-100 tysięcy genów zawartych w genomie rozpoznano ("zmapowano") dotąd około 900 genów poszczególnych chorób i zespołów chorobowych, to znaczy określono ich lokalizację na danym chromosomie. Zlokalizowano i izolowano m.in. geny: dystrofii mięśni, miotonii zanikowej, raka piersi, raka okrężnicy, choroby Alzheimera i wiele innych. Poszukiwanie przewidywanych genów czy molekularnych markerów predyspozycji motorycznych jest w fazie początkowej, choć już pojawiają się doniesienia o identyfikacji genów "talentu sportowego" [Gaygay i wsp. 1998]. Wiadomo, że w wypadku predyspozycji i osiągnięć motorycznych mamy do czynienia z dziedziczeniem poligenicznym (wielogenowym), a więc warunkowanym obecnością większej liczby genów położonych w różnych miejscach (loci). Na podobnej zasadzie sumowania się wpływu wielu genów czy wypadkowej ekspresji poszczególnych 79

genów są dziedziczone również inne cechy ilościowe, np. poziom intelektu czy wysokość ciała i wiele cech somatycznych. Stosuje się tutaj również termin "dziedziczenie wieloczynnikowe" [Falconer 1974, Kovaf 1980, Szopa 1986,1993, Bouchard, Malina, Perusse 1997]. Najczęściej przez wieloczynnikowe złożone analizy i badanie wpływu na fenotyp tworzy się modele dziedziczenia. Działa tu zawsze i kształtuje poziom cech, kompleks czynników społecznych, psychicznych, fizjologicznych, metabolicznych, komórkowych, molekularnych. Wyróżnienie z tej całości czynników genetycznych nie jest też łatwe ani w badaniach rodzinnych, ani w tzw. "metodzie bliźniąt". Zrozumienie zjawiska wymaga wyjątkowo starannego dobrania ogólnej koncepcji teoretycznej, adekwatnego pomiaru wartości fenotypowej, uchwycenia wpływów pośrednich oraz doboru stosownej próby do badań. Szopa [1993] podaje najważniejsze właściwości dziedziczenia cech ilościowych: WŁAŚCIWOŚCI DZIEDZICZENIA CECH ILOŚCIOWYCH • różnorodność cech u potomstwa jest znacznie większa niż w wypadku cech jakościo wych. Teoretycznie ta różnorodność jest największa u dzieci rodziców, którzy mają średnią wielkość danej cechy w populacji, a najmniejsza w wypadku potomstwa obu rodziców o skrajnej ("niska-niska") lub ("wysoka-wysoka") wielkości cechy; • wyższa wrażliwość na działanie czynników środowiskowych niż w wypadku cech jakościowych. Następuje tu sumowanie się działania z różnych par alleli (a więc zajmujących różne miejsce w chromosomach); • nie występuje tu przypadek dziedziczenia tylko po którymś z rodziców, a więc potom stwo wykazuje największe statystyczne prawdopodobieństwo zbliżania się do "wiel kości średniorodzicielskiej". • średnia cechy potomstwa wykazuje tendencję do odchylenia od średniej rodziców w stronę średniej populacji.

2. OGÓLNY PRZEGLĄD METOD BADAŃ
Postęp w biologii molekularnej oraz rozwój metod statystycznych zmienił przyjmowaną strategię w badaniach nad genetycznymi podstawami złożonych właściwości człowieka. Analiza genetycznych podstaw fenotypowych cech ilościowych łączy w sobie metody wywiedzione z genetyki ilościowej, genetyki populacyjnej oraz biologii molekularnej. Wśród strategii wykorzystywanych w badaniach genetycznych podstaw fenotypowych cech ilościowych wyróżnia się dwa podejścia: (a) bez rozeznania genotypu (ang. unmeasured genotype approach), (b) z rozeznaniem genotypu (ang. measured genotype approach). W podejściu pierwszym, tradycyjnym, istotą jest analiza statystyczna dystrybucji danego fenotypu jednostek lub populacji. Takie ujęcie bywa nazywane "topdown", ponieważ wnioskuje się tu o wpływie genów na podstawie analizy zmienności fenotypu. W podejściu drugim, które pojawiło się wraz z postępem biologii molekularnej,

80

oznacza się wariancję genetyczną w losowo dobranych markerach genetycznych lub wybranych genach i próbuje się ocenić wpływ wariancji poziomu DNA na daną fenotypową cechę ilościową. Ponieważ wnioskuje się tu o roli genów, postępując od samego DNA do fenotypu, to takie ujęcie nazywa się "bottom-up" [Sing, Boerwinkle 1987]. Kolejne etapy postępowania i kolejne stawiane pytania w badaniach nad genetycznym uwarunkowaniem fenotypowych cech ilościowych przedstawili w obszernej, nowoczesnej książce "Genetics of Fitness and Physical Performance" Bouchard, Malina i Perusse[1997]. Badania nad udziałem genetycznych czynników w fenotypowych cechach ilościowych obejmują: SPOSOBY BADANIA UWARUNKOWAŃ GENETYCZNYCH • • • • • analizę podobieństw (skojarzeń) rodzinnych, ilościową ocenę odziedziczalności (znaczenia czynników genetycznych), poszukiwanie wpływu dominującego genu (ang. major gen), analizy ewentualnych sprzężeń genetycznych (ang. linkage), identyfikacje chromosomalnej pozycji danego genu.

W metodzie analizy podobieństw (skojarzeń) rodzinnych pierwszym krokiem w badaniu genetycznego podłoża fenotypowych cech ilościowych jest określenie, czy w rodzinie dany fenotyp występuje częściej niż w populacji. Większa częstotliwość występowania danej cechy (czy choroby) w poszczególnych rodzinach może być tu interesującym wskaźnikiem. Jeśli K opisuje znane rozpowszechnienie danej cechy

Ilościowa ocena odziedziczalności oraz znaczenia czynników genetycznych należy do najbardziej rozpowszechnionych i bywała najczęściej wykorzystywana w szacowaniu genetycznych uwarunkowań fenotypowej zmienności predyspozycji i motorycznych osiągnięć. W podstawowym, najprostszym (a więc uproszczonym) modelu genetycznej analizy cech warunkowanych wieloczynnikowo zakłada się, że na całościową fenotypową zmienność (Vp) składa się komponent genetyczny i środowiskowy zgodnie z regułą:

W koncepcji ilościowej oceny odziedziczalności szacuje się względny udział genetycznych i środowiskowych źródeł zmienności w wieloczynnikowo warunkowanym 81

fenotypie. Mówi się tutaj często nie tylko o genetycznej odziedziczalności, ale również wyróżnia się odziedziczalność kulturową (ang. cultural herilabiłity). Odziedziczalność jest definiowana jako genetyczna część (frakcja) całkowitej fenotypowej zmienności. Miarą stopnia genetycznej zmienności jest tzw. wskaźnik odziedziczalności, oznaczony H. Wskaźnik ten przyjmuje wartości od 0 do 1.

Jednak nie tylko geny są przekazywane przez rodziców dzieciom, ale również czynniki kulturowe. Odziedziczalność kulturowa jest definiowana jako ta część całkowitej fenotypowej wariancji, która jest pochodną wydzielonej części wpływów środowiska, przede wszystkim rodzinnego:

W ten sposób próbuje się określić znaczenie kulturowej transmisji między kolejnymi generacjami. Oczywiście zarówno wyznaczenie stopnia genetycznej (H), jak i kulturowej (C) odziedziczalności jest w istocie bardzo skomplikowane (a tu ukazujemy tylko ogólne założenia metody). Odziedziczalność jest zawsze jedynie wskaźnikiem, a więc wartością, której wielkość zależy zarówno od zmian licznika, jak i mianownika. W szczególności należy podkreślić, że tak wyznaczona odziedziczalność jest miarą populacyjną i nie ma zastosowania w analizie i interpretacji indywidualnych uwarunkowań. W ocenie odziedziczalności najbardziej klasyczną jest metoda bliźniąt Odkrycie metody zawdzięcza się F. Galionowi, który wprowadził ją już pod koniec XIX w. Podstawą metody jest porównanie podobieństwa identycznych (monozygotycznych - MZ) bliźniąt do bliźniąt nieidentycznych (dizygotycznych - DZ). Przyjmuje się, że bliźnięta MZ są identyczne genetycznie, ponieważ wywodzą się z tej samej podzielonej zygoty. Bliźnięta DZ dzielą przeciętnie tylko połowę wspólnych genów. Tym samym na ogół uważa się, że każda różnica w podobieństwie między parami bliźniąt MZ a DZ jest pochodną czynnika genetycznego, ponieważ w obu wypadkach bliźnięta podlegają podobnym wpływom środowiskowym. To ostatnie założenie jest w ostatnich latach szczególnie często krytykowane [Rende, Plomin, Vandenberg 1990; Szopa 1986, 1990], gdyż bliźnięta MZ są dodatkowo "upodobnione", zaś DZ nie są reprezentatywną próbą rodzeństwa. Analizę danych opartych na badaniach bliźniąt prowadzi się z wykorzystaniem analizy wariancji (ANOVA). Jeśli czynnik genetyczny określa fenotyp, wówczas wariancja w obrębie par będzie niższa dla bliźniąt MZ niż dla DZ. Do oszacowania odziedziczalności przystosowano kilka metod [Christian, Kang, Norton 1974; Bergman i wsp.1988; Szopa 1993], ale powszechnie używana jest metoda, w której oblicza się podwójną różnicę między wewnętrznymi korelacjami dla MZ i DZ bliźniąt.

82

Wskazuje się na potrzebę zachowania ostrożności w użyciu metody, a wynik winien być interpretowany jako górna granica możliwej do oszacowania odziedziczalności danego fenotypu [Bouchard, Malina, Perusse 1997] -jest to tzw. odziedziczalność "w szerokim sensie". Kolejną metodą ilościowej oceny odziedziczalności, z oczywistych względów rzadko wykorzystywaną, są badania dzieci adoptowanych. Podobieństwo między adoptowanym dzieckiem oraz członkami jego biologicznej rodziny jest oczywiście pochodną genotypu. Podobieństwo między adoptowanym dzieckiem oraz jego aktualną (adoptującą) rodziną jest wyłącznie wynikiem życia w tym samym środowisku. Rzadko jednak zdarza się pełna możliwość prowadzenia badań równolegle w rodzinie biologicznej i tej, która adoptowała dane dziecko. Niezależnie od wyżej wymienionej metody badania bliźniąt często wykorzystuje się w ocenie odziedziczalności badania rodzin. Podstawową zaletą metody jest wnioskowanie, w którym jako materiał badawczy analizuje się naturalne rodziny (rodzice, dzieci i niekiedy inne osoby o tym samym rodowodzie). Taki materiał uznaje się za znacznie bardziej reprezentatywny względem populacji niż bliźnięta czy dzieci adoptowane. Dane o naturalnej rodzinie nie zawierają jednak wystarczających informacji do oceny relatywnego wkładu wpływów komponentu środowiskowego (V E ) oraz kulturowego (Vc) w ogólnej wariancji fenotypowej. Metoda ta, umiejętnie stosowana, może jednak wnosić dużą liczbę informacji o genetycznych uwarunkowaniach zmienności fenotypowej [Rao, Morton, Yee 1974, Bouchard i wsp. 1988, Szopa 1986]. Wyznacza się tutaj wskaźnik odziedziczalności na podstawie współczynników korelacji między daną cechą rodziców i dzieci. Szopa (1993) podkreśla, że przy przestrzeganiu reguł metodologicznych ta metoda jest precyzyjniejsza od metody bliźniąt i prowadzi ona do określenia odziedziczalności z tzw. wąskim sensie (w przeciwieństwie do metody bliźniąt). Problemem jest wyeliminowanie wpływu różnic w działaniu czynników środowiskowych. Kovar [1980] i Szopa [1991,1993] wśród metod służących ilościowej ocenie odziedziczalności wymieniają również określenie tzw. longitudinalnej stabilności rozwojowej. Chodzi tu o ocenę utrzymywania się danej cechy osobnika na określonym poziomie w toku rozwoju. Zakłada się zgodnie z teorią tzw. "kanalizacji rozwoju", że otrzymywanie się na określonym poziomie ("w kanale") jest tym silniejsze, im mocniej kontrolowana genetycznie jest dana cecha w toku rozwoju ontogenetycznego. Najprostszą miarą longitudinalnej stabilności cechy są tu współczynniki korelacji pomiędzy wielkością tej samej cechy w kolejnych badaniach. Jeśli ta korelacja jest duża, większa jest stabilność w rozwoju cechy względem populacji, a więc i silniejsza kontrola genetyczna Metoda ta uznawana jest jednak za wyjątkowo kontrowersyjną i może być jedynie uznawana za uzupełniającą w stosunku do innych, gdyż ww. stabilność może być równie dobrze skutkiem wpływów środowiskowych, i to na cechy o słabych uwarunkowaniach genetycznych. Współczynnik longitudinalnej stabilności rozwojowej może być więc traktowany tylko jako górna granica odziedziczalności [Szopa 1993]. U podstaw badań dziedziczenia nie zawsze tkwi założenie o poligenicznym charakterze genetycznych wpływów, a więc o tym, że pojedyncze geny mogą wywierać jedynie mały wpływ na poziom jakiejś cechy. Niekiedy zakłada się obecność jakiegoś najbardziej znaczącego (lub w ogóle jednego) genu, który wpływa na wariancję fenotypową oraz dystrybucję genotypu. W ramach strategii "bez rozeznania genu" (ang. unmeasuredapproach) do badania, czy występujące przenoszenie znaczącego efektu jest połączone z regułami dziedziczenia Mendla, stosuje się tzw. kompleksową analizę segregacyjną. Ta

83

metoda może jednak dostarczyć jedynie statystycznych dowodów o udziale najbardziej znaczącego (lub w ogóle pojedynczego) genu w ilościowej charakterystyce danego fenotypu. Natomiast na podstawie takiego wnioskowania nie można nic powiedzieć o umiejscowieniu danego genu. Do tego potrzebne są już inne, jeszcze bardziej wnikliwe i wyrafinowane metody. O takim sposobie metodycznego podejścia wspominamy tu dla zachowania systematyczności wykładu. Nie jest ono bowiem uwzględniane w badaniach predyspozycji i zdolności motorycznych. Jak wcześniej wspomnieliśmy, wśród głównych strategii wykorzystywanych w badaniach genetycznych podstaw cech fenotypowych wyróżnia się również podejście oparte na bezpośrednim dotarciu do genotypu (ang. measured genotype approach), gdy próbuje się identyfikować i umiejscowić dany gen. Takie ujęcie rozpowszechniło się wraz z postępem w badaniach molekularnych i wzrostem liczby informacji o polimorficznych markerach genetycznych w genomie. Istotą jest tu prowadzenie drobiazgowej analizy przechodząc od poziomu DNA do danego fenotypu. Spośród różnych metod stosowanych do bezpośredniej identyfikacji genów wpływających na wieloczynnikowo uwarunkowane cechy fenotypu najczęściej wykorzystywano: analizę skojarzeń (ang. association analysis), analizę sprzężenia genetycznego (ang. linkage analysis) oraz ilościowe metody umiejscowienia ("zmapowania") genu w chromosomie. W analizach skojarzeń bada się współwystępowanie specyficznych alleli w markerach genetycznych (loci) oraz fenotypu danej populacji. Analiza sprzężeń genetycznych prowadzi do badania podobieństwa rozłożenia w obrębie rodziny fenotypów i markerów genetycznych. W metodzie ilościowej umiejscowienia genu ("zmapowania") stosuje się m.in. eksperymentalne krzyżowanie różnych gatunków zwierząt, a dokonana analiza ma prowadzić do umiejscowienia genu ważnego z punktu widzenia danego fenotypu. Identyfikacja ilościowych cech fenotypowych jest coraz bardziej zaawansowana, a integracja przedstawionych metod i prowadzenie badań zarówno na ludziach, jak i na zwierzętach powoduje, że nasza wiedza i świadomość złożoności zjawiska bardzo w ostatnich latach wzrosły. Fascynujące odkrycia na tym polu, dokonane w ciągu ostatnich lat, rozbudziły nadzieję np. na opanowanie rozprzestrzeniania się niektórych chorób, ale z drugiej strony wywołały falę dyskusji nad granicami możliwej ingerencji.

3. WYNIKI BADAŃ NAD GENETYCZNYMI UWARUNKOWANIAMI PREDYSPOZYCJI I OSIĄGNIĘĆ MOTORYCZNYCH
Badania nad uwarunkowaniami genetycznymi różnych elementów predyspozycji i osiągnięć motorycznych prowadzi się od wielu lat. Jak wspominaliśmy, w przytłaczającej większości opierają się one na studiach z zakresu epidemiologii genetycznej, a więc na tzw. strategii bez rozeznania genotypu. Wnioski wysuwa się więc na podstawie statystycznej analizy fenotypu u bliźniąt, rodzeństwa czy relacji w układzie rodzice potomstwo. Mało też prowadzono tu w pełni wszechstronnych studiów z użyciem modeli wieloczynnikowych, koniecznych dla oszacowania wpływów genetycznych addytywnych i nieaddytywnych oraz wydzielonej i niewydzielonej części wpływów wariancji środowiskowej, a zwłaszcza ich interakcji. Istnieje w piśmiennictwie tylko kilka prac, w których wskazuje się na poszukiwanie znaczenia specyficznego genu czy markerów genetycznych

84

dla osiągnięć motorycznych. Prace, w ktdrych opierano się na strategii bezpośredniego rozeznania genu, stanowią prawdziwy przełom w poznaniu problemu. Implikacje praktyczne, w szczególności na potrzeby sportu wyczynowego, mogą być niewyobrażalnie daleko idące. a) Siła mięśniowa Badania nad uwarunkowaniami genetycznymi siły mięśniowej prowadził Korni [1973]. Obserwacjom poddano 15 par bliźniąt MZ i 14 par bliźniąt DZ obu płci w wieku od 10 do 14 lat. Stosowano pomiary siły izometrycznej, koncentrycznej i ekscentrycznej. Nie stwierdzono różnic między wariancją wyników dla par bliźniąt MZ oraz DZ. Podobnie u bliźniąt płci żeńskiej nie obserwowano różnic, kiedy porównywano między sobą wariancję wyników bliźniąt MZ i DZ. Taki wynik zdawał się wskazywać na unifikującą rolę środowiska, a więc tym samym słabą kontrolę genetyczną. W innych badaniach, prowadzonych również na bliźniętach, Engstrom i Fischbein [1977], badając silę mięśni (ścisk dłoni, zgięcie kończyny górnej, wyprost w stawie kolanowym) u 18-19 letnich chłopców, stwierdzili korelację 0,83 dla 39 par bliźniąt MZ oraz 0,47 dla 55 par bliźniąt DZ. Kiedy jednak w tych samych badaniach kontrolowano czynnik zróżnicowanego uczestnictwa w aktywności fizycznej, korelacja wewnątrz par bliźniąt DZ obniżyła się do 0,33, a więc była ona bardzo umiarkowana. Wszystko to ponownie pokazuje, jak znacząca może tu być rola różnych czynników zewnętrznych w ocenie znaczenia genotypu. Bouchard, Malina i Perusse [1997] zestawiają wyniki różnorodnych badań nad genetycznymi warunkami siły mięśniowej, w których oceniano zarówno bliźnięta, jak i rodzeństwo. Z porównania wynika, że wskaźnik odziedziczalności wahał się w bardzo szerokim zakresie, tj. od 0 do 0,83. Obserwowano też silniejsze uwarunkowania u chłopców niż u dziewcząt, co może wskazywać po raz kolejny na znaczne również uwarunkowania środowiskowe. Notowane jednak wyższe korelacje w parach bliźniąt niż wśród rodzeństwa [Kimura 1956, Malina, Bouchard 1989] potwierdzają znaczenie czynnika genetycznego. Wyników tych nie potwierdzają (co prawda nieliczne) badania rodzinne [Szopa 1983, Szopa i wsp. 1985], w których rolę czynnika genetycznego oceniano jako bardzo małą. W badaniach nad genetycznymi uwarunkowaniami siły mięśniowej rezultaty w dużej mierze są zależne od przyjętej metodyki postępowania. Wydaje się, że elementem zakłócającym jest tu głównie fakt silnego skorelowania wyników z wielkością ciała [Szopa 1990]. Uogólniając, można przyjąć, że siła mięśni wykazuje raczej niską odziedziczalność (i równocześnie wysoką wytrenowalność). b) Wydolność aerobowa W koncepcji "health - related fitness" zdolności aerobowe zajmują wyjątkowe miejsce. Również nad genetycznymi uwarunkowaniami prowadzono tu szczególnie wiele badań. Większość była wykonywana przy przyjęciu modelu bliźniąt. Z reguły w analizach, w których wyznaczano VO2max/kg, korelacje między parami bliźniąt MZ były bardzo wysokie, a dla bliźniąt DZ wyraźnie niższe. Korelacje odpowiednio wynosiły: w badaniach Klissourasa [1971] - 0,91 i 0,44, w powtórzonych badaniach Klissourasa [1973] na innym materiale - 0.95 i 0,36, Boucharda [1986] -0,71 i 0,51, Fagarda [1991]-0,77 85

i 0,44. Nie zawsze jednak wyniki były tak zgodne. Na przykład w badaniach bliźniąt obu płci w wieku 10 do 27 lat korelacje wskaźnika sprawności krążeniowo-oddechowej wyznaczonego z wyników step-testu harwardzkiego dla par bliźniąt MZ i DZ nie różniły się [Chatteriee, Das 1995]. W ostatnich latach w badaniach nad genetycznymi uwarunkowaniami przyjmuje się często bardzo złożone analityczne modelowe strategie dla oszacowania bardziej rzeczywistego znaczenia wariancji, która ma swoje źródła w genotypie oraz w środowisku. Geny działają bowiem w skojarzeniu z kowariancją, jaka występuje pomiędzy biologicznymi krewnymi w efekcie wspólnego zamieszkiwania i podobnego oddziaływania środowiska. Potwierdzają to wyniki zebrane w badaniach małżeństw oraz adoptowanych dzieci. Podkreśla się, że wcześniejsze badania przeprowadzone na małych grupach bliźniąt wykazywały występowanie nierealistycznie wysokich wskaźników odziedziczalności. Bardziej wszechstronne nowsze analizy bliźniąt i podobieństwa rodzin wskazują na odziedziczalność VO2max/kg rzędu 25%-40%. Jedynie przy szacowaniu uwarunkowali ogólnej mocy wysiłkowej (pojemności aerobowej) w czasie 90 minut z wytrąceniem masy ciała odziedziczalność wynosiła 50% i więcej [Bouchard i wsp. 1992]. W badaniach rodzinnych wskaźniki odziedziczalności VO2max, badane w układzie "rodzice-dzieci", wahały się od 0,22 do 038 dla 7-19 letnich chłopców oraz od 0,15 do 0,43 u dziewcząt w tym samym wieku [Szopa, Mleczko, Cempla 1985]. W innych badaniach rodzinnych, którym poddano krakowskie dzieci w wieku 7-14 lat i ich rodziców stwierdzono znacznie wyższe wskaźniki odziedziczalności dla VO2max • kg"1. Wynosiły one od 0,56 do 0,59 [Mleczko 1991]. Mniej jest dostępnych wyników badań nad genetycznymi uwarunkowaniami, w których stosowano testy wytrzymałości (tj. osiągnięć motorycznych uzyskiwanych w dłuższym czasie wysiłku). Kiedy wyznaczono wielkość pracy o umiarkowanej intensywności, możliwej do wykonania na cykloergometrze, obserwowano, że wariancja wyników wśród par bliźniąt DZ była trzykrotnie większa niż wśród bliźniąt MZ. Korelacja między parami bliźniąt wynosiła 0,47 oraz 0,82 [Bouchard i wsp. 1986]. Ogólnie na podstawie tu zrelacjonowanych wyników badań oraz wcześniej dokonanych przeglądów piśmiennictwa [Mleczko 1991, Szopa 1993,1996, Bouchard, Malina, Perusse 1997] można przyjąć, że wydolność aerobowa jest średnio silnie uwarunkowana genetycznie. c) Zdolności szybkościowe (anaerobowe) Jednym z najbardziej kontrowersyjnych zagadnień jest, czy udział czynnika genetycznego jest bardziej znaczący w wysiłkach anaerobowych krótko trwających, czy dłużej trwających. Przykładowo, wskaźnik odziedziczalności wyznaczony dla biegu na 20 m (choć można mieć wątpliwości co do takiego podejścia) wynosił 0,83, a dla biegu na 60 m wahał się od 0,45 do 0,91 [Malina, Bouchard 1989]. Dane zebrane w badaniach bliźniąt, biologicznego rodzeństwa i adoptowanego rodzeństwa wskazują, że zdolności anaerobowe (maksymalna moc w ciągu 10 sekund) charakteryzują się znaczącym podobieństwem jedynie w grupie bliźniąt i rodzeństwa biologicznego. Korelacje między parami wynosiły odpowiednio: 0,80 i 0,77 dla bliźniąt MZ, 0,58 i 0,44 dla bliźniąt DZ, 0,46 dla rodzeństwa biologicznego i -0,01 i 0,06 dla dzieci adoptowanych [Simoneau i wsp. 1986]. W innych badaniach wskaźnik odziedziczalności obliczony dla krótkich wysiłków anaerobowych wynosił powyżej 50% [Bouchard i wsp. 1992].

86

Szopa [1993] w przeglądowej pracy wskazywał, że wysokie wskaźniki odziedziczalności maksymalnej mocy anaerobowej - MMA, mogą być pochodną, będącej pod silną kontrolą genetyczną, struktury mięśni, tj. proporcji włókien szybkokurczliwych do wolnokurczliwych. Komponent fosfogenowo-niekwasomlekowy MMA jest kontrolowany genetycznie w stopniu podobnym jak wysokość ciała, a więc jak cecha powszechnie uznana za wyjątkowo silnie uwarunkowaną genetycznie. d) Gibkość ciała Gibkość ciała jest specyficzną właściwością sprawności fizycznej. Dotychczas nie prowadzono wiele badań nad genetycznymi uwarunkowaniami tej cechy. W badaniach bliźniąt w wieku 11-15 lat oszacowano wskaźnik odziedziczalności dla gibkości w dolnym odcinku kręgosłupa na 0,69 [Kovar 1974]. W innych badaniach, w których oceniano gibkość stawów tułowia, biodrowego i barkowego u bliźniąt obu płci w wieku 12-17 lat, obliczono wskaźnik odziedziczalności odpowiednio 0,84, 0,70 i 0,91 [Kovar 1981]. Chociaż liczba danych jest tu stosunkowo niewielka, dotychczasowe wyniki zdają się wskazywać na stosunkowo duże wpływy genetyczne na zmienność gibkości. Przykładowo, podobieństwo wśród małżonków w tej cesze było zupełnie znikome, i w jednych z badań wynosiło ono dla ruchomości w stawach dolnego odcinka grzbietu jedynie - 0,09 [Devord, Crawford 1984]. W innych badaniach rodzinnych u dziewcząt wystąpiła odziedziczalność na poziomie wysokości ciała, a więc bardzo wysoka, ale u chłopców zaznaczył się zupełny brak kontroli genetycznej [Mleczko 1991]. e) Inne właściwości motoryczne i psychomotoryczne Badania nad genetycznymi uwarunkowaniami tych właściwości motorycznych, które przynależą do szeroko rozumianego obszaru koordynacyjnego [Raczek 1989, Raczek, Mynarski 1992, Starosta 1978, 1985, 1993], były prowadzone dość rzadko, a z uwagi na dużą wariancję wewnątrzosobniczą kolejnych wyników (małą rzetelność pomiaru) często trudno o zebranie tu wniosków w pełni wiarygodnych (choć fakt ten od razu budzi wątpliwości co do silnej kontroli genetycznej!). Skład [1973], badając bliźnięta w wieku od 8 do 15 lat w zakresie szybkości ruchów ręki oraz tappingu wykonywanego kończyną dolną, otrzymał korelacje od 0,62 do 0,90. Wskazywano też w tych badaniach na niższą odziedziczalność w niemal wszystkich zadaniach wśród dziewcząt-bliźniąt, z wyjątkiem szybkości i dokładności ruchów kończyny dolnej. W innych badaniach [Vandenberg 1962] szacowano odziedziczalność dla ręki mniej sprawnej i stwierdzono, że jest ona zdecydowanie niska dla wszystkich zadań (0,054-0,71). Badając, podobieństwo wśród rodzeństwa, stwierdzono wewnętrzne korelacje od 0,23 do 0,44 dla tappingu oraz 0,27 do 0,41 dla zbliżonego zadania, tj. kropkowania kartki [Carlier i wsp. 1994]. Zebrano też wyniki [Kovaf 1981] dla 16-17 letnich chłopców i ich rodziców. Korelacje matka-syn były wyższe niż ojciec-syn w próbie tappingu (odpowiednio: 0,26 oraz 0,12) oraz liczbie błędów w czasie pokonywania labiryntu (0,24 i 0,10), ale nie było różnic w układzie matka-syn oraz ojciec-syn jeśli porównywano wyniki czasu pokonania labiryntu (0,24 oraz 0,22). Prowadzono także badania nad uwarunkowaniami czasu reakcji. Na ogół wskazywano, że odziedziczalność tej cechy nie jest zbyt wysoka. U bliźniąt w wieku szkolnym

87

stwierdzono korelację 0,22 [Vandenberg 1962] lub 0,55 [Skład 1973]. Badano też korelację rodzice-dzieci, gdzie wahała się ona w szerokim zakresie od -0,10 do +0,75 wśród mieszkańców wsi [Wolański, Kasprzak 1979] i od -0,01 do +0,41 wśród mieszkańców miasta [Szopa 1986]. W obszernych rodzinnych badaniach krakowskich wskaźnik odziedziczalności czasu reakcji na bodziec wzrokowy u chłopców w wieku 7-19 lat wahał się od 0,23 do 0,31, a u dziewcząt w tym samym wieku od 0,27 do 0,31 [Szopa, Mleczko, Cempla 1985]. Kolejnym elementem badanym z punktu widzenia znaczenia czynnika genetycznego była równowaga ciała w zadaniach dynamicznych i statycznych. Przeglądu badań nad odziedziczalnością tej właściwości motoryki dokonali Bouchard, Malina i Perusse [1997]. Uogólniając, badania prowadzone na grupach bliźniąt w wieku 8-18 lat przyniosły wskaźniki odziedziczalności od 0,27 do 0,86, przy czym były one z reguły wyższe w wypadku równowagi statystycznej aniżeli równowagi dynamicznej. Korelacje "rodzice-dzieci" były niskie (-0,01 do 0,23),-podobnie jak korelacje badane pomiędzy małżonkami (-0,05 do 0,25) [Wolański 1973]. Należy podkreślić, iż tylko w nielicznych badaniach uwzględniono wpływ tzw. kojarzenia wybiórczego między rodzicami, występującego głównie w materiałach wiejskich, a zwiększającego istotnie wielkości korelacji wewnątrzrodzinnych [Susanne 1976, Szopa 1985]. Wyniki badań nad genetycznymi uwarunkowaniami cech, w poważnej mierze warunkowanych obszarem koordynacyjnym, są trudne do uogólnienia. Badania prowadzone były tu bowiem w różnych kierunkach i przy użyciu metod pomiaru cech, które same już budzą często wątpliwości.

4. BADANIA NAD IDENTYFIKACJĄ MARKERÓW GENETYCZNYCH
Poszukiwanie na poziomie molekularnym podstaw osobniczej zmienności w osiągnięciach ruchowych są wciąż w fazie początkowej. Wynika to zarówno ze stopnia komplikacji zagadnienia, jak i, przede wszystkim, z ograniczonego finansowania tego typu badań. Tym niemniej w kilku ośrodkach badawczych w świecie badania takie są prowadzone i przewiduje się, że już w najbliższych latach mogą pojawić się zaskakujące możliwości, nie tylko w zakresie identyfikacji talentów sportowych. Badania genetycznych markerów zostały zapoczątkowane w czasie I. O. w Meksyku w 1968 r. Określano wówczas wariancję alleli w systemie pojedynczych genów grup krwi i enzymów krwinkowych. Kolejne badania zostały podjęte w 1976 r. podczas I. O. w Montrealu. Próbowano wówczas znaleźć genetyczne markery odpowiedzialne za wydolność aerobową w grupie zawodników konkurencji wytrzymałościowych. Nie znaleziono jednak w grupie sportowców i w grupie kontrolnej różnicy w antygenach czerwonych ciałek krwi oraz w enzymach tych ciałek [Bouchard, Malina, Perusse 1997]. W polskim piśmiennictwie przeglądu badań nad strukturą genu (a więc DNA) a zróżnicowaniem międzyosobniczym cech sprawności i osiągnięć motorycznych dokonywał już Szopa [1993, 1996]. Wskazywał on, że wszystkie badania, w których sięgano tak głęboko (poziom molekularny) pochodzą z ostatnich lat oraz że dobrze ilustrują one drogę, jaką przeszła tzw. genetyka sportowa: od prymitywnych badań na małych próbach bliźniąt do precyzyjnych badań struktury genów. Wyniki tych analiz często prowadzą do

88

całkowitej rewizji poglądów, np. na wcześniej przyjmowane wielkości wskaźników odziedziczalności. Przykładowo, prowadząc bardzo skrupulatne badania nad uwarunkowaniami poziomu VO2max oraz jej wytrenowalności, stwierdzono wpływ genów zlokalizowanych w mitochondrialnym DNA na poziom i strukturę enzymów odpowiedzialnych za łańcuch oddechowy i fosforylację oksydacyjną [Dionne i wsp. 1991, cyt. wg Szopa 1996]. Komentując te badania, wskazywano, że ponieważ mitochondria są dziedziczone wyłącznie po matce, to dobrze to tłumaczy występowanie "efektu matczynego" w genetycznych uwarunkowaniach VO2max [Szopa 1996]. Pojawiły się też, podane przez badaczy londyńskich, informacje jeszcze bardziej szczegółowe. Zidentyfikowano g«n, który koduje enzym ważny w aktywacji hormonu angiotensyny (ACE). ACEjest aktywny w tkance mięśniowej, gdzie reguluje przepływ krwi i tym sposobem odgrywa ważną rolę w osiągnięciach wytrzymałościowych. Zidentyfikowany gen posiada dwie formy -1 oraz D. Między innymi stwierdzono, że u himalaistów forma I genu występuje wiele częściej niż w populacji, a szczególnie często pojawia się u tych, którzy pokonują wysokości powyżej 7000 m n.p.m. bez dodatkowego dostarczania tlenu. W eksperymencie obserwowano u żołnierzy poddanych 10-tygodniowemu treningowi z obciążeniem poprawę tylko 6% u posiadających jedynie obie formy D, 21% - u tych z I oraz D oraz aż 66% postęp u tych, u których występowały obie formy I [Montgomery i wsp. 1998]. Kilka miesięcy później grupa badaczy australijskich stwierdziła, że forma genu I oraz ACE występuje wiele częściej u wioślarzy, niż w populacji generalnej [Gayagay i wsp. 1998]. Niewątpliwie więc wcześniejsze badania DNA zawodników pragnących poświęcić się w szczególności treningowi wytrzymałościowemu mogłyby pomóc w przewidywaniu i wyjaśnianiu indywidualnych różnic w odpowiedziach na trening. Bouchard i wsp. [1989] prowadzili badania nad genetycznie uwarunkowaną strukturą mięśni oraz osiągnięciami motorycznymi i wytrenowalnością. Kiedy uwzględniono wpływ wieku, wysokości, masy i otłuszczenia ciała i połączono osobników o podobnym poziomie kinazy kreatynowej oraz kinazy adenylowej (sprawdzono w ten sposób wariant genetycznie uwarunkowanej struktury mięśni), to nie obserwowano różnic w VO2max i osiągnięciach wytrzymałościowych w grupie nietrenujących osób o podobnej strukturze genów. Przewiduje się, że dalsze pogłębienie wiedzy o rozmieszczeniu stosownych genów odpowiedzialnych za poziom sprawności i osiągnięć motorycznych może być bardzo użyteczne w identyfikacji (lub tworzeniu) talentów do sportu wyczynowego. Aktualnie poszukiwania są prowadzone przez wybór baterii najbardziej prawdopodobnych genów, mikrosatelit DNA i innych markerów genomu (zestawu genów osobnika). Zakłada się, że dziedziczone różnice między osobnikami mogą być wynikiem różnej sekwencji wariancji jądrowego i mitochondrialnego DNA. Istnieją prawdopodobne możliwości, dzięki zastosowaniu specjalnych sond genetycznych, identyfikacji osobników wyjątkowo utalentowanych i wysoce wytrenowalnych. Takie oczekiwania będą bardziej uzasadnione, jeśli uda się zidentyfikować - pośród innych - gen najbardziej znaczący dla danego elementu sprawności. Badacze wskazują na możliwość względnie szybkiego (najbliższe 10-15 lat) osiągnięcia celu w wypadku dyspozycji wytrzymałościowych [Bouchard, Malina, Perusse 1997]. Rozwój genetyki molekularnej rodzi jednak wiele, wcześniej całkowicie nieprzewidywalnych, problemów etycznych.

89

5. PROBLEM WYTRENOWALNOŚCI ORAZ ZWIĄZEK Z GENOTYPEM
Stosowanie powtarzających się bodźców treningowych wywołuje serię odpowiedzi w tkance mięśniowej, narządach wewnętrznych i w ogóle wszystkich układach ustroju. Taka odpowiedź ma z reguły charakter przystosowawczy (adiustacyjny). Aby zrozumieć znaczenie genotypu dla treningu i jego efektu, konieczna jest analiza indywidualnych różnic w wytrenowalności (ang. trainability). Wielokrotnie bowiem wykazywano odmienność indywidualnych reakcji i różnice w zmianach fenotypu pod wpływem treningu. Dokładnie ten sam program treningowy może w jednym wypadku prowadzić np. do podniesienia siły mięśni o 25 kG, a u innego osobnika w tym samym wieku i tak samo trenującego trudno zauważyć w ogóle jakiekolwiek zmiany. Na ryc. 24 ukazano daleko idące indywidualne różnice, jakie wystąpiły po treningu w zakresie maksymalnego poboru tlenu (AVO2max, w litrach). Po trwającym 15-20 tygodni treningu, któremu poddano 47 młodych mężczyzn, niektórzy badani niemal w ogóle nie poprawili swojego poziomu, kiedy u innych przyrost wyniósł ok. 1 litra poboru O2. Te obserwowane różnice nie były efektem ani zróżnicowanego wieku (wszyscy byli młodzi w wieku od 17 do 29 lat), ani też płci (wyłącznie mężczyźni). Obliczono jedynie, że w 25% wariancja odpowiedzi na trening była wyjaśniona poziomem początkowym VO2max (przed eksperymentem), to znaczy osobnicy o niższym poziomie początkowym VO2max silniej reagowali na trening i tym samym poprawa poziomu była u nich większa. Jednak ok. 75% wariancji zmian pod wpływem treningu poziomu VO2max było nie zidentyfikowanej [Bouchard, Malina, Perusse 1997]. Takie duże międzyosobnicze różnice w reakcji na trening są typowe i praktycznie obserwuje sieje w każdym wypadku realizacji grupowych programów treningu.

Wysoki poziom heterogeniczności w reakcjach na trening obserwowano także w wypadku takich parametrów, jak: metabolizm tlenowy mięśni szkieletowych, trwałość glukozy i poziomu insuliny, poziom lipidów w plazmie i lipoprotein, stosunek lipidów do utlenionych węglowodanów, metabolizm tkanki tłuszczowej [Bouchard 1994]. Zagadnienie zmian, jakie zachodzą w grupie jednakowo ćwiczących osobników, należy do jednych z najciekawszych, ale eksperymentalnie słabo zbadanych. Wolański, Parizkova [1976] wysuwali tezę, że "grupa jednolicie ćwiczących rówieśników nie w jednakowym stopniu będzie podnosić swoją sprawność, lecz zmniejszać się będzie w niej zróżnicowanie wewnętrzne (różnice między najsłabszymi i najlepszymi)". Natomiast Milicerowa [1968] podkreślała fakt dużej stabilności lokat pod względem sprawności fizycznej, jaką utrzymują dzieci przez dowolnie długi okres rozwoju i ćwiczenia. Wachowski [1977], prowadząc w specjalnie programowanym eksperymencie ćwiczenia siłowe, którym poddano 18-letnich chłopców, obserwował, że większemu poziomowi siły mięśniowej i mocy przed eksperymentem odpowiada także większy przyrost tych cech w efekcie treningu (korelacje ok. 0,4-0,6).

Ryc. 25. Model obrazujący wpływ poszczególnych czynników na osobniczą wariancję podatności na trening (wg Bouchard, Malina, Perusse 1997, s. 95)

Na ryc. 25 przedstawiono hipotetyczny model czynników, które potencjalnie mogą oddziaływać na odmienną podatność na trening fizyczny [Bouchard, Malina, Perusse 1997]. Model obejmuje wiek, płeć, doświadczenia przed treningiem, aktualny poziom fenotypu oraz czynniki genotypowe. Zagadnienie kolejnego znaczenia poszczególnych czynników jest jednak bardzo złożone i ciągle kontrowersyjne. Wiele danych wskazuje, że w pewnych okresach wieku ustrój jest szczególnie wrażliwy na trening. Dokonywano w tym zakresie, mniej i bardziej udanych, prób 91

wyznaczenia tzw. okresów sensytywnych [Gużałowski 1977, Raczek 1989, Sozański 1985]. Wiele zdaje się również wskazywać, że organizm w okresie dzieciństwa może nie być dostatecznie dojrzały do treningu, a w późniejszych latach życia mogą pojawiać się ograniczenia biologiczne w reaktywności na trening. Szopa i Prus [1997] obserwowali jednak dużą reaktywność na trening jeszcze u osobników między 62 a 65 rokiem życia. Wskazywano nawet, że zaobserwowane zmiany (w skali roku od 0,35 SD do 0,60 SD) były porównywalne z wyternowalnością tych samych zdolności u chłopców 12-15 letnich. Na podstawie tych właśnie obserwacji uznano, że wcześniej rozwijane pojęcie tzw. okresów krytycznych jest całkowicie nieuzasadnione. Kolejnym czynnikiem jest zróżnicowana adaptacja do treningu w zależności od wcześniejszych doświadczeń osobnika. Niewątpliwie osoba o uprzednim stałym sedenteryjnym trybie życia może się spodziewać szybciej i bardziej znaczącej poprawy w osiągnięciach sprawnościowych niż osobnik systematycznie ćwiczący od lat. Mniej jasne jest znaczenie czynnika płci dla projektowania efektów treningu. Chociaż istnieją przesłanki wskazujące na większą reaktywność na trening osobników płci męskiej, i tym samym większą stabilność genetyczną płci żeńskiej [Szopa 1993, Szopa, Mleczko, Żak 1996], to zgromadzone dotąd wyniki nie dają tu pełnej odpowiedzi [Lortie i wsp. 1984]. Jednym z ważnych elementów wykazanych w modelu jest aktualny fenotyp (tj. poziom danej cechy przed treningiem). W wielu pracach wykazano, co nie może być zaskoczeniem, że wytrenowalność jest negatywnie skorelowana z poziomem przed treningiem, tj. im niższy poziom, tym można się spodziewać większych zmian. Z przeglądu prac eksperymentalnych wynika, że korelacja między początkowym poziomem VO2max a zmianami po treningu tego parametru była znacząca i ujemna oraz wynosiła na ogól ok. -0,5. Zagadnienie jednak znaczenia poziomu wyjściowego cechy [Milicerowa 1968, Wolański, Parizkova 1976, Wachowski 1977] jest jednym z bardziej kontrowersyjnych, a implikuje ono również zrozumienie interakcji, jakie zachodzą w układzie: genotyptrening. Reakcja między genotypem a treningiem jest dotąd słabo poznana. Niewątpliwie powstaje zawsze trudność z oddzieleniem tego, co w odmiennej reakcji na trening dwu osobników tej samej płci, w tym samym wieku i tak samo trenujących, jest pochodną poziomu wyjściowego i wcześniejszych doświadczeń, a co jest wynikiem niezależnego czynnika - genotypu. Badania prowadzone w zakresie genetyki ilościowej są ukierunkowane na rozeznanie odpowiedzialnych genów, specyficznych mutacji i całego kompleksu interakcji gen-gen. W zakresie wytrenowalności najwięcej badań dotyczyło VO2max. W eksperymencie obserwowano reakcję na trening u bliźniąt MZ, tj. jak się przyjmuje, posiadających ten sam genotyp (w obrębie tej samej pary) oraz odmienny genotyp (pomiędzy parami). Obserwowano, że wariancja pomiędzy różnymi parami bliźniąt MZ była od 6- do 9- krotnie większa niż wewnątrz par o tych samych genotypach. Na ryc. 26 ukazano podobieństwo (r= 0,74; p < 0,01) w odpowiedzi na trening (VO2max) w obrębie poszczególnych par bliźniąt MZ. W 20-tygodniowym ściśle określonym eksperymencie uczestniczyło 10 par bliźniąt MZ pici męskiej [Prud'homme i wsp. 1984, cyt wg Bouchard, Malina, Perusse 1997].

92

Ryc. 26. Korelacje wewnątrz poszczególnych par bliźniąt MZ w wielkości zmian potreningowych w zakresie VO2max [wg Bouchard, Malina, Perusse 1997]

W tym rozdziale podjęto próbę całościowego spojrzenia na kwestię dziedziczenia podstawowych elementów predyspozycji i zdolności motorycznych człowieka. Analiza założeń metod badawczych i ukazanie dużej liczby zebranych danych empirycznych -jak sądzę - dobrze ilustruje istotę różnorodnych sporów, ewolucję w rozwoju metod oraz skalę oczekiwań, ale nie przesądza o ostatecznym stanowisku co do np. wielkości genetycznych uwarunkowań poszczególnych elementów. Pewne jest właściwie jedynie to, co tkwi zresztą u podstaw przyjmowanych założeń, a więc: • w determinowaniu różnic indywidualnych w interesujących nas elementach jest ważna zarówno dziedziczność, jak i środowisko, • możliwości wytrenowania są ograniczone i indywidualnie bardzo zróżnicowane przez determinowaną właściwościami genotypu osobniczą normę reakcji. Wiele oczekuje się po badaniach, w których podejmowane są próby zidentyfikowania genów odpowiedzialnych za określoną funkcję, ale dotąd poszukiwania te znajdują się na początku z pewnością długiej drogi.

93

V. ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ
1. POJĘCIE ŚRODOWISKA I RODZAJE CZYNNIKÓW
Pod pojęciem środowiska rozumie się zwykłe całokształt warunków materialnych i biologicznych, istotnych dla życia i rozwoju osobników danego gatunku. Inaczej mówiąc, jest to miejsce przebywania osobnika lub populacji przez dłuższy czas. Mówi się też o niszy ekologicznej z tzw. polem interakcji, w którym dochodzi do zwrotnego związku człowieka z różnymi elementami środowiska. Od poczęcia aż do śmierci środowisko oddziaływuje na istoty ludzkie. Wpływ ten jest szczególnie znaczący w okresie dzieciństwa, kiedy to środowisko dostarcza ustrojowi odpowiednich podniet niezbędnych do osiągnięcia dojrzałości [Wolański 1975, 1983; Malinowski, Strzałko 1985; Przewęda 1993]. Fenotyp jednostki jest przez cały czas rozwoju człowieka warunkowany przez jego genotyp, który też w zasadzie bez wyjątku określa cechy jakościowe. Takie realizowanie się fenotypu na podstawie wyznaczonego genotypu nazywa się epigenezą. Zakłada się, że dzieci podobne do siebie genotypowo wykazują skłonność do realizacji swojego rozwoju w ramach przypisanego im tego samego kanału rozwojowego. Wymienia się dwie grupy czynników wewnętrznych (endogennych): (A) Czynniki endogenne genetyczne, czyli determinanty rozwoju, (B) Czynniki endogenne paragenetyczne, czyli stymulatory rozwoju. Zajmuje się nimi przede wszystkim genetyka człowieka. W środowisku zewnętrznym możemy wyróżnić trzy podstawowe grupy elementów, tzw. czynników egzogennych [Wolański 1975,1983]:

ELEMENTY ŚRODOWISKA ZEWNĘTRZNEGO A. Czynniki biogeograflczne, czyli modyfikatory naturalne: • zasoby wodne i mineralne w otoczeniu oraz skład powietrza, • organizmy żywe, z którymi człowiek się styka (rośliny, zwierzęta, także pasożyty, bakterie, wirusy), • klimat, a szczególnie temperatura, wilgotność, ciśnienie i ruchy powietrza, nasłonecz nienie, radiacje, pole elektromagnetyczne, • ukształtowanie terenu, • siły grawitacji i przyspieszeń, • źródła dźwięków.

94

B. Czynniki społeczno-ekonomiczne, czyli modyfikatory kulturowe: • wewnątrzrodzinne: wysokość zarobków i sposób podziału dóbr materialnych, poziom wykształcenia oraz kultury rodziców, • zewnętrzne względem rodziny: ogólny poziom kultury społeczeństwa, wielkość i cha rakter środowiska społecznego, system wartości, tj. tradycje i zwyczaje społeczne (w tym nakazy i zakazy religijne, klasowe itp.), nawyki i zwyczaje dotyczące stosowania używek, organizacja fizycznego środowiska człowieka. C. Tryb życia • aktywność umysłowa i fizyczna (praca zawodowa, rozkład codziennych zajęć, trening sportowy, rekreacyjny, ćwiczenia fizyczne), • wypoczynek, sen.

Wolański [1983] uważa, że chociaż wymieniany wyżej tryb życia jest swoistego rodzaju kulturowym modyfikatorem, to jednak nie jest on typowym czynnikiem egzogennym. Tryb życia łączy bowiem w sobie wpływy czynników endogennych (temperament, wrażliwość, potrzeby) i egzogennych (zwyczaje, tradycje, wartości, konieczności społeczno-ekonomiczne, fizyczne warunki otoczenia). Szczególne miejsce wśród elementów trybu życia zajmuje również aktywność fizyczna. Ta złożoność wpływów powoduje, że niekiedy odrębnie mówi się np. o środowisku wspierającym zdrowie (ang. environments supportive of health), środowisku ekonomicznym (ang. economic erwironment), środowisku fizycznym (ang. physical emironment), środowisku globalnym (ang. total environment), środowisku pracy (ang. occupational environment) oraz środowisku społecznym (ang. social erwironment) [Sławińska, Misiuna 1995]. Dla ukazania relacji zachodzących między różnymi elementami środowiska a sprawnością fizyczną, na ryc. 27 przedstawiamy ogólny model zależności pomiędzy aktywnością fizyczną, sprawnością (H-RF) i zdrowiem [wg Bouchard, Shephard 1994]. Model ukazuje mechanizm wzajemnego obustronnego warunkowania. Aktywność fizyczna wpływa na sprawność, ale równocześnie osobnik bardziej sprawny wykazuje większe chęci bycia aktywnym. Na podobnej zasadzie warunkują się sprawność (H-RF) oraz zdrowie. Wszystkie jednak wymienione elementy są również pod stałym wpływem innych czynników, takich jak: styl życia, cechy osobowości, środowisko fizyczne, środowisko społeczne. Natomiast elementem pierwotnie warunkującym oraz limitującym poziom rozwoju wszelkich fenotypowych charakterystyk i zachowań osobnika pozostaje dziedziczność.

2. TYPY ZMIAN PRZYSTOSOWAWCZYCH, EKOSENSYTYWNOŚĆ A OKRESY SENSYTYWNE
Wyróżnia się następujące typy zmian przystosowawczych, które zachodzą w ustroju, jako reakcja na bodźce środowiskowe [Wolański 1983, Malinowski, Strzałko 1985]: • jednorazową odpowiedź na bodziec pojedynczy lub ich krótkotrwałą serię,

95

Ryc. 27. Model opisujący podstawowe zależności między aktywnością fizyczną, sprawnością powiązaną ze zdrowiem (H-RF) oraz poziomem zdrowia [Bouchard, Shephard 1994]

• zmiany adiustacyjne, względnie trwałe, ale odwracalne, a więc takie, które cofają się po pewnym czasie od ustąpienia działania bodźca, • zmiany adaptabilne, czyli przystosowanie plastyczne, które wyraża się w zmianach trwałych nieodwracalnych; dotyczą one jednak fenotypu, a nie genotypu, • adaptację genetyczną, która dotyczy już zmian wywołanych w zakresie struktur DNA i materiału genetycznego oraz ma prowadzić do utrwalania się w populacji osobników najlepiej przystosowanych. W wypadku treningu zdolności motorycznych i elementów sprawności fizycznej mamy do czynienia przede wszystkim z adiustacyjnym charakterem zmian, rzadko z przystosowaniem plastycznym (adaptabilnością). "Oznacza to, że przesunięty na

96

wyższy poziom tor rozwoju motorycznego pod wpływem aktywności fizycznej osobnika w młodości, po zaprzestaniu treningu ruchowego ma tendencję do powrotu na poprzednie, niżej położone miejsce" [Przewęda 1993]. Działające na człowieka bodźce nie zawsze wywierają pożądany wpływ. Zgodnie z teorią limitowanego ukierunkowanego rozwoju ontogenetycznego, proces rozwoju jest uwarunkowany genetycznie. Na ryc. 28 ukazano, że nie tyle siła bodźca, co czas jego trwania decyduje o trwałości odchylenia w przebiegu rozwoju.

Ryc. 28. Zależność między czasem (rwania zaburzenia rozwozi a powrotem na właściwy dziecku tor rozwozi [wg Wolański, Parizkova 1976]

Skuteczność działania na organizm czynników środowiskowych i bodźców ruchowych jest ponadto zależna od: • okresu rozwoju ontogenetycznego, • genetycznie zdeterminowanej wrażliwości na bodźce, • nabytej tolerancji na dany bodziec lub też dodatkowego uwrażliwienia. Wrażliwość na bodźce środowiskowe i tryb życia nazywa się ekosensytywnością. Z badań wiadomo, że u obu płci ekosensytywność jest zróżnicowana. Kobieta jest lepiej genetycznie wyposażona w mechanizmy obronne przed zakażeniem, wykazuje szybsze i silniejsze reakcje immunologiczne. Długotrwałe bodźce wywołują poważniejsze zmiany adiustacyjne u płci męskiej (zarówno pozytywne, jak i negatywne). Przejawia się to m.in. silniejszym załamaniem rozwoju u chłopców w wypadku drastycznie niekorzystnych warunków bytowych [Salber 1957]. "Mężczyźni łatwiej odchylając się z toru rozwoju, łatwiej też na ten tor wracają" [Wolański 1983]. Innymi słowy, oznacza to słabszą u mężczyzn odporność na wytrącanie z indywidualnej, genetycznie zaprogramowanej trajektorii rozwojowej przez stresy środowiskowe. Także wyniki badań potwierdzały tę tezę [Bielicki i wsp. 1981]. Możliwości wpływu czynników środowiskowych na elementy sprawności fizycznej są ściśle kontrolowane genetycznie (ryc. 29). Zakres odchylenia w przebiegu rozwoju 97

osobnika jest możliwy w zakresie "normy reakcji", a w odniesieniu do populacji mówi się tu o "normie adaptacyjnej" [Malinowski 1987].

Ryc. 29. Schemat zależności genotypu od czynników środowiska zewnętrznego [Malinowski 1994]

Możliwy mechanizm zmian w zakresie genetycznie uwarunkowanego toru rozwoju został opisany przez liczne teorie, m.in. kanalizacji, plastyczności, limitowanego ukierunkowanego rozwoju, wielopoziomowego rozwoju fenotypowego [Cieślik 1979]. Wpływy środowiska ujawniają się w globalnym obrazie zachowań ruchowych człowieka, w stylu i pokroju motorycznym oraz w zmienności pojedynczych składowych ludzkiej motoryki [Przewęda 1993]. Zależność ludzkiej motoryczności od wpływów środowiskowych jest zróżnicowana w kolejnych okresach życia. Fazy wzmożonej wrażliwości na bodźce zewnętrzne nazywane są okresami sensytywnymi [Raczek 1989]. Sposoby wyznaczenia tych faz i tym samym okresy ich występowania w ontogenezie należą do zagadnień najbardziej dyskusyjnych [Drabik 1989, Szopa, Prus 1997, Szopa 1993]. Panuje przekonanie, że stymulacja ruchowa jest najskuteczniejsza w okresach przyspieszonego naturalnego rozwoju danej cechy w ontogenezie [Gużałowski 1977, Raczek 1988, Drabik, Harsanyi 1990]. Oczywiście organizm (człowiek) jest podatny, z różnym nasileniem, na bodźce stymulujące w zasadzie w każdym okresie życia, nawet do późnej starości [Szopa, Prus 1997].

98

3. CZYNNIKI I METODY POMIARU ZRÓŻNICOWANIA ŚRODOWISKA SPOŁECZNO-EKONOMICZNEGO ORAZ KULTUROWEGO
W piśmiennictwie analizuje się czynniki o charakterze społecznym, ekonomicznym i kulturowym, które mogą być uznawane za modyfikatory poziomu sprawności fizycznej i motoryczności. W tak prowadzonych badaniach najczęściej uwzględnia się: • wielkość i charakter środowiska społecznego (wieś, małe miasto, duże miasto, uprzemy słowienie regionu), • status społeczny (wykształcenie i zawód, pochodzenie społeczne), • poziom zamożności (wysokość dochodów i liczba dzieci w rodzinie, sposdb wydatko wania dochodów, zasobność gospodarstwa domowego), • pochodzenie etniczne i rasowe. Próbowano też konstruować globalne wyznaczniki zróżnicowania środowiskowego [Brzeziński 1964, Welon 1971, Szopa 1990, Mleczko 1991]. Szczegdlnie interesujący "globalny wskaźnik dobroci środowiska" skonstruowali Bergman i Sawicki [1988]. Już Śniadecki wskazywał na różnice w wyglądzie ludzi oraz ich rozwoju somatycznym związane z przynależnością do klas społecznych oraz grup zawodowych, a nawet grup wyznaniowych. W wielu badaniach potwierdzano znaczenie pochodzenia społecznego dla rozwoju fenotypu człowieka. Dzieci pochodzące ze środowisk uprzywilejowanych i z domów, gdzie rodzice posiadają wyższe wykształcenie, wykazują przyspieszony rozwój biologiczny w stosunku do dzieci wywodzących się z warstw gorzej wykształconych i o mniejszym dochodzie [Bielicki, Welon, Waliszko 1981, Wolański 1983,Malinowski 1987, Bielicki 1989, Bielicki i wsp. 1981,Charzewski 1981]. Zjawiska takie stanowią "wyraz pełniejszej realizacji możliwości rozwojowych organizmu" [Panek 1967]. Wyniki badań socjologicznych, prowadzonych w 1980 r. na reprezentatywnej próbie 5273 rodzin polskich utrzymujących dzieci do 24 lat, wskazywały na współwystępowanie poziomów wykształcenia z poziomem standardu wyposażenia rodziny w przedmioty trwałego użytku, dochodu, przynależnością społeczno-zawodową głowy rodziny, pożądaną strukturą konsumpcji (wydatki na żywność, kulturę, oświatę, sport, turystykę i wypoczynek, higienę osobistą oraz ochronę zdrowia itp.) [Jarosz 1984]. Na ogół też w społeczeństwie funkcjonuje swoisty społeczno-kulturowy kod wartościowania ludzi, związany przede wszystkim z poziomem ich wykształcenia [Nowak 1970]. W Polsce w latach osiemdziesiątych w piśmiennictwie socjologicznym występował pogląd, że w warunkach życia społeczeństwa polskiego wykształcenie zawiera w sobie więcej treści kulturowych, aniżeli ekonomicznych [Sokołowska 1986]. Wykształcenie ojca, najczęściej w przeszłości przyjmowane jako rozstrzygające o stratyfikacji społecznej, nie uwzględnia jednak wielu aktualnie istotnych wewnętrznych zróżnicowań wypływających z różnego poziomu wykształcenia matki. Czynnik ostatni stanowi natomiast nie tylko element utrwalający, ale i kształtujący określoną sytuację danej rodziny. W niektórych badaniach socjologicznych dowodzi się wręcz, że właśnie poziom wykształcenia matki przesądza o dochodach rodziny i aspiracjach wobec wykształcenia dzieci [Cerąuetti 1976,cyt. wg Borkowski 1987,Jarosz 1984]. Takie zjawisko dominacji wpływów matki znajdowało też empiryczne potwierdzenie w badaniach nad społeczny-

99

mi uwarunkowaniami cech somatycznych i motoryczności [m.in. Piasecki, Panek 1982; Osiński 1988]. Od wielu lat prowadzi się niemal równolegle badania nad konstrukcją globalnego wskaźnika społeczno-ekonomicznego oraz, ze względu na przejrzystość przyjętej stratyfikacji, próbuje się prowadzić analizy na podstawie najprostszych kryteriów różnicujących. Dla określenia poziomu warunków socjalno-bytowych Dutkiewicz [1975] uwzględnił w punktacji znaczenia środowiska 10 elementów, m.in.: wykształcenie rodziców, liczebność rodziny, warunki bytowe itd. Dopiero na podstawie tak utworzonej skali wyróżniono trzy grupy warunków życia. Kołodziej [1975] przyjął podział na trzy grupy w zależności od pochodzenia dzieci: chłopskie, robotnicze, inteligenckie. Szopa i Sakowicz [1987] uwzględnili: zawód ojca, zawód matki oraz liczbę dzieci w rodzinie. Osiński [1988] w badaniach nad społecznymi uwarunkowaniami sprawności dzieci poznańskich przyjął jako kryterium różnicujące wyłącznie poziom wykształcenia matki oraz odrębnie poziom wykształcenia ojca (podstawowe, średnie, wyższe). Mleczko [1991] wyznaczył tzw. globalny wskaźnik statusu społeczno-rodzinnego, w którym za kryterium przyjął status wykształceniowy ojca, status wykształceniowy matki oraz liczbę dzieci w rodzinie. Szklarska [1998], uwzględniając zespół podstawowych zmiennych społecznych i, stosując złożoną metodę statystyczną tzw. analizy ścieżkowej, wskazywała, że najsilniej na różnicowanie poszczególnych prób sprawności fizycznej oddziaływują: urbanizacja i liczba dzieci w rodzinie. Zastosowany sposób postępowania metodycznego pozwolił na głębszą interpretację mechanizmów zjawisk społecznych, oddziaływujących bezpośrednio i pośrednio na kształtowanie się sprawności fizycznej. Badania zdają się wskazywać, że znaczenie poszczególnych czynników w różnicowaniu sprawności fizycznej zmienia się na przestrzeni lat. Rozeznanie tych relacji powinno ułatwić dobór stosownej społecznoekonomicznej strategii postępowania [Bielicki i wsp. 1997].

4. WYNIKI BADAŃ NAD SPOŁECZNYMI UWARUNKOWANIAMI SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ I MOTORYCZNOŚCI CZŁOWIEKA
Wiarygodna analiza czynników środowiskowych, mogących modyfikująco wpływać na sprawność fizyczną i motoryczność człowieka, jest trudna. Wszystkie zachowania ruchowe pozostają w każdym niemal momencie wypadkową oddziaływania mnogości czynników biologicznych oraz społeczno-kulturowych. Z motorycznością silnie zintegrowane są z jednej strony emocje, motywacje, zdolności poznawcze i cechy charakteru, a z drugiej - bywa ona podstawą zdrowia, dobrego samopoczucia i wydajności w pracy. Integracja ta sprawia, że przeżycia związane z działaniem motorycznym mogą stać się czynnikiem wzbogacającym człowieka tak w sensie wartości osobistej i witalnej, jak moralnej i kulturowej. Samo podejmowanie aktywności fizycznej może być efektem wpływów wielu czynników genetycznych i środowiskowych. Klasyfikując czynniki środowiska zewnętrznego, najpierw wymieniliśmy czynniki biogeograficzne, czyli tzw. modyfikatory naturalne. Stwierdzono związek między masą ciała i warunkami klimatycznymi na danym obszarze geograficznym, a szczególnie z temperaturą otoczenia (tzw. reguła Bergmana). Mieszkańcy stref zimniejszych mają większą masę ciała, dłuższy tułów, kończyny dolne krótsze [Falkiewicz,

100

Bogucki 1987]. Obserwowano również, że zamieszkujących tereny o gorących, tropikalnych klimatach charakteryzują: mniejsza masa ciała, dłuższe kończyny dolne i górne oraz mniejsze obwody i wymiary poprzeczne ciała. Tym samym osoby te są smuklejsze [Roberts 1969]. Wskazuje się również, że najkorzystniejszy dla wczesnego dojrzewania dziewcząt jest rejon Morza Śródziemnego, a im dalej na północ i południe, tym dziewczęta dojrzewają później. Przyjmuje się, że najodpowiedniejszy dla przebiegu rozwoju jest klimat umiarkowanie ciepły, o przeciętnych temperaturach powietrza ok. 18-25°C. Wówczas nie tylko najszybsze jest dojrzewanie dziewcząt, ale i najdłuższy okres płodności kobiet. U osób żyjących na dużych wysokościach (pow. 2500 m n.p.m.) obserwowano z reguły niższą wysokość ciała, większy obwód klatki piersiowej, wyższą pojemność życiową płuc, większą liczbę i wielkość czerwonych ciałek krwi, niższe zużycie tlenu w tych samych warunkach, wyższy poziom hemoglobiny, hematokrytu i mioglobiny w mięśniach oraz korzystniejszy rozwój naczyń włosowatych i lepsze przystosowanie do niskich temperatur [Kubica 1975, Falkiewicz, Bogucki 1987]. Poczynione obserwacje udanie wykorzystuje się wśród biegaczy na dłuższe dystanse, zachęcając ich do podejmowania treningu wysokogórskiego. Głównym przedmiotem zainteresowania w tym rozdziale jest znaczenie dla kształtowania się sprawności fizycznej czynników społeczno-ekonomicznych, czyli tzw. modyfikatorów kulturowych. Chociaż w przytłaczającej większości prac analizuje się wpływy środowiska społeczno-ekonomicznego na zmienność takich mierzalnych składowych ludzkiej motoryki, jak: siła, szybkość czy wytrzymałość, to wpływy te niewątpliwie zaznaczają się również w stylu i pokroju motorycznym całości zachowań człowieka. Środowisko kształtuje też motywacje do podejmowania wysiłków fizycznych [Przewęda 1993]. Te najróżnorodniejszej natury motywacje i wysublimowane aspiracje poszczególnych jednostek wyrażają się w nadzwyczajnej sprawności motorycznej sportowców, kaskaderów, tancerzy, żonglerów, ale także ludzi różnych zawodów. Jak bardzo środowisko społeczne zniekształca ów "naturalny" styl motoryczny, wskazuje miejsce i znaczenie wychowania fizycznego w szkole, intencjonalnie ukierunkowanego przedmiotu szkolnego na nauczanie umiejętności ruchowych oraz uświadamianie i motywowanie do aktywności fizycznej przez całe życie. Ale przecież, gdyby tylko ograniczać się do okresu dzieciństwa, przemożna jest tu również rola środowiska rodzinnego, grup rówieśniczych, organizacji pozaszkolnych (np. kluby sportowe) czy środków masowego przekazu. Dokonanie pełnego przeglądu piśmiennictwa na ten temat nie jest łatwe. Ograniczymy się tu przede wszystkim do badań prowadzonych w Polsce. Chociaż wyniki większości badań potwierdzały silne związki sprawności fizycznej ze środowiskiem zamieszkania oraz warstwami społecznymi [Trześniowski 1981, Szopa, Żak 1986, Osiński 1988, Haleczko 1989, Hulanicka i wsp. 1990, Przewęda 1991, Welon 1991, Pytel i wsp. 1995, Orlicz 1996 i inni], to jednak obraz kierunku tych zróżnicowań wcale nie zawsze jest tak jasny, jak np. dla zróżnicowania większości cech rozwoju somatycznego, aprzede wszystkim wysokości ciała [Bielicki, Welon, Waliszko 1981,Charzewski 1981, Bielicki, Welon Żukowski 1988, Osiriski 1988,1994, Bielicki 1989]. Niemal bez wyjątku stwierdzano, że, wraz z poprawą standardu życia (wyższe wykształcenie, miasto, wyższe dochody, lepszy zawód), obserwuje się tendencję do zwiększania wysokości ciała. Najobszerniejsze badania nad znaczeniem środowiska dla kształtowania się sprawności fizycznej prowadzono dotąd w AWF w Warszawie [Przewęda 1985, Trześniowski 1990, Przewęda 1993]. Łącznie prowadzonym w 1979 r. badaniom poddano ponad 230 tys. uczniów w wieku 7 do 19 lat z obszaru całej Polski. 101

Ryc. 30. Sprawność fizyczna chłopców badanych w 1979 r. a wykształcenie obojga rodziców i stopień urbanizacji miejsca zamieszkania [Przewęda 1993]

Na ryc. 30 przedstawiono typowy obraz otrzymanych wyników badań. Uwzględniono tu w zależności od wykształcenia rodziców i wielkości miejsca zamieszkania poziom unormowanych w grupach wieku wyników w każdej próbie i każdego osobnika na średnią - 0 i dyspersję (odchylenie standardowe) - 1. Sprawność fizyczną wyznaczano przez 8 prób (mierzonych wg zaleceń Międzynarodowego Testu Sprawności Fizycznej). Jest to więc syntetyczny obraz tzw. ogólnej sprawności fizycznej. Pozioma linia 0 oznacza przeciętną sprawność, zaś stosowne wartości 1, 2 odpowiadają 1. lub 2. odchyleniom standardowym. Zależność przedstawiona na rycinie wskazuje, że wykształcenie bardzo silnie różnicuje poziom sprawności dzieci i to niezależnie od miejsca zamieszkania. Wyższe wykształcenie rodziców wyraźnie współwystępuje z wyższym poziomem sprawności fizycznej i równocześnie podstawowe wykształcenie rodziców wybitnie negatywnie wpływa na sprawność fizyczna. Oczywiście, wpływy wykształcenia są tu pośrednie, bo element ten kumuluje w sobie wiele treści kulturowych (świadomościowych) i społeczno-ekonomicznych. To pozytywne znaczenie wykształcenia i pozycji zawodowej rodziców potwierdzano również w innych badaniach [Milicer 1959, Trześniowski 1961, Kołodziej 1975, Charzewski 1981, Szklarska 1998]. Podsumowując, te pozytywne oddziaływanie wyższego wykształcenia oraz prestiżu zawodowego wskazuje na znaczenie wyższego standardu 102

życia, lepszej organizacji wypoczynku, racjonalniejszego odżywiania i w ogóle wyższej świadomości potrzeb higieniczno-zdrowotnych. Mniej już oczywisty obraz dają badania nad znaczeniem stopnia zurbanizowania miejsca zamieszkania. Stwierdzono, że dzieci z miasta osiągają lepsze wyniki niż ze wsi w biegach krótkich, skokach i odległości rzutu piłką lekarską [Miernik 1965, Szklarska 1998]. Dzieci ze wsi (chłopskie) lepiej wypadły w próbach siły statycznej i niekiedy wytrzymałości oraz zwinności [Wolański, Lasota 1964, Dutkiewicz 1985, Charzewski, Przewęda i wsp. 1988]. Spotykane w piśmiennictwie próby interpretacji mechanizmów tworzenia się zjawiska różnicowania poziomu sprawności fizycznej nie zawsze wydają się wiarygodne. W obszernych badaniach, których wyniki relacjonowano już wyżej, Przewęda [1985] wskazywał także, że równie silnie jak wykształcenie rodziców różnicuje sprawność fizyczną typ szkoły, do której uczęszcza dziecko, tj. kolejno: (a) liceum ogólnokształcące, (b) technikum lub liceum zawodowe, (c) zasadnicza szkoła zawodowa. W istocie takie ujęcie potwierdza jedynie wcześniejsze obserwacje, bowiem uczniowie liceum w znacznie większym odsetku rekrutują się z warstw lepiej wykształconych rodziców, a uczniowie zasadniczych szkół zawodowych o wiele częściej pochodzą ze środowisk biedniejszych i gorzej wykształconych. W konkluzji Przewęda [1993] stwierdzał, że w chwili kończenia nauki szkolnej rysują się wyraźne nierówności społeczne w sprawności polskiej młodzieży. Takie jednak rezultaty badań, w których jednoznacznie i konsekwentnie stwierdzano równoległy, wraz ze zwiększającą się "dobrocią środowiska", przyrost elementów sprawności fizycznej należy do rzadkości. Na występowanie zakłócających naturalną zdawałoby się - harmonię zjawisk rozwojowych, kiedy to wraz z lepszymi ("teoretycznie") warunkami społeczno-bytowymi, wbrew powszechnym oczekiwaniom, nie wzrastała sprawność fizyczna, a nawet notowano niekiedy przewagę młodzieży pochodzącej z warstw niżej umiejscowionych w stratyfikacji społecznej, wskazywały m.in. prace: Gniewkowskiego [1963], Januszewskiego [1969], Dutkiewicza [1972], Riebela [1976], Broadheada i Raricka [1978], Elżanowskiej i Siniarskiej [1982], Szopy, Mleczki i Cempli [1985], Przetacznik-Gierowskiej i wsp. [1986], Szopy i Sakowicza [1987], OsMskiego [1988,1994], Brajczewskiego [1988]. W dużych badaniach własnych, którym poddano ogółem 2457 chłopców i dziewcząt poznańskich w wieku 7-18 lat [Osiriski 1988,1994], stwierdzono-podobnie jak w wielu innych pracach [m.in. Waliszko i wsp. 1980, Bielicki i wsp. 1981, Charzewski 1981, Wilczewski 1985] - że w zebranym materiale badawczym poziom stratyfikacji społecznej wydatnie różnicuje wielkość ciała w kierunku uzyskiwania coraz większej wysokości ciała przez chłopców i dziewczęta rekrutujących się z rodzin o relatywnie wyższym wykształceniu rodziców. Dokonane według tej samej zasady obliczenia statystyczne dla cech sprawności fizycznej jednak nie wykazywały, aby fenotypowy obraz przemian, jakim podlegają w związku z przemianami środowiska zdolności motoryczne i wielkość ciała, był zawsze zbieżny. Jedynie nieliczne wyniki testów sprawności (wyskok dosiężny i czas reakcji na bodziec optyczny) wykazywały kierunek różnic między osobnikami tworzącymi homogenne pod względem poziomu wykształcenia rodziców frakcje, podobny jak dla wysokości ciała, tzn. wyższe > średnie > podstawowe. Dla niektórych cech sprawności fizycznej w ogóle nie wykazano, aby znacząco reagowały one na zmianę warunków środowiskowych. Natomiast wskaźnik wydolności tlenowej konsekwentnie zmieniał się w kierunku przeciwnym niż wysokość ciała, tzn. podstawowe > średnie > wyższe. Ten 103

ostatni wynik nawiązuje do innych badań [Pilicz 1967, Wolański, Pafizkova 1976,Nowicki 1980, Szopa, Mleczko, Cempla 1985, Przewęda 1985, Siniarska 1985, Brajczewski 1988], wydaje się znamienny w kontekście stwierdzanego ostatnio w różnych populacjach zjawiska regresu zdolności wytrzymałościowych oraz wydolności fizycznej [Saltin 1969, Denisiuk 1975, Itkai i Fukunga 1975, cyt. wg Maliny 1980, Raczek 1978,1986], Wydaje się prawdopodobne, że w wytworzeniu się zaobserwowanych wyżej zjawisk współuczestniczą mechanizmy, które wcześniej pozwoliły Bocheńskiej [1972] sformułować interesującą i ważną tezę, że cechy w większej mierze reagujące na różnice środowiskowe wykazują również większe różnice diachroniczne (trend sekularny). Ponadto to obserwowane obniżanie się wydolności i wytrzymałości w grupach dzieci, których rodzice posiadają wyższe wykształcenie, może mieć swoje przyczyny w zwiększającej się na przestrzeni lat wielkości otłuszczenia ciała w populacji [Dutkiewicz 1985] oraz w większej zawartości tłuszczu w ustroju u dzieci i młodzieży z rodzin o wyższej pozycji społecznej oraz z dużych miast aniżeli ze wsi [Weil 1977, Waliszko i wsp. 1980, Białecka, Kasprzak 1982, Jędrychowski 1982, Wilczewski 1985, Szopa 1985]. To poszukiwanie przyczyn zjawiska w zwiększającym się otłuszczeniu ma uzasadnienie w wielokrotnie stwierdzanych ujemnych korelacjach tego parametru somatycznego właśnie z wydolnością tlenową i wytrzymałością [Durnin 1967, Astrand, Rodahle 1970, Montoye 1975, Mieczkowski 1981,Osiński 1988]. Jeszcze bardziej złożone są analizy porównawcze osobników i populacji żyjących w różnych środowiskach. Często nakładają się tu bowiem wpływy działające w różnych kierunkach (pozytywne-negatywne). Mleczko [1996] dokonał zestawienia wyników maksymalnego minutowego poboru tlenu (V02max • kg-1 ) u mieszkańców z różnych regionów kraju i świata (ryc. 30). Jak wynikało z dokonanych porównań, podobny poziom VO2max • kg-1 osiągają często grupy etniczne skrajnie różnicujące się między sobą budową somatyczną i warunkami środowiskowymi (np. Eskimosi-Murzyni Bantu). Bardzo zróżnicowane wartości VO2max • kg -1 uzyskiwali osobnicy żyjący niemal w identycznych warunkach środowiskowych i klimatycznych. Zdaje się to świadczyć 0 wyjątkowym wpływie na wydolność fizjologiczną indywidualnego trybu życia, a głów nie aktywności fizycznej. Pośrednio wskazuje to również, że kontrola genetyczna maksy malnego poboru tlenu nie jest wcale tak znaczna, jak wcześniej sądzono [Kozłowski 1987, Mleczko 1996]. Bardzo ciekawe wyniki potwierdzające, jak charakter wykonywanych czynności, praca, odżywianie i całokształt trybu życia znacznie wpływają na budowę ciała i funkcję ustroju, relacjonuje Wolański [1976, 1983]. Na podstawie porównania rozwoju dzieci i młodzieży żyjącej w warunkach wsi rolniczej i miasta wykazano, że środowisko w większej mierze potrafi przesądzać o niektórych elementach jakościowych i ilościowych charakterystyk osobnika niż nawet czynnik płci. Na ryc. 31 ukazano, że podstawowym czynnikiem, określającym charakter i poziom zmian z wiekiem gibkości kręgosłupa i zakresu ruchów w stawie biodrowym, jest okoliczność zamieszkiwania na wsi (rolniczej) lub też w mieście [Wolański 1976]. Jak już wielokrotnie wykazywaliśmy, zagadnienie badań środowiskowych uwarunkowań sprawności fizycznej często natrafia na różnej natury metodologiczne komplikacje. Tak jest w istocie z interpretacją zjawiska wpływu skażeń i zanieczyszczeń chemicznych na rozwój człowieka. W Polsce problem degradacji ekologicznej jest zresztą szczególnie dotkliwy. Chociaż wpływy zatruć wody i powietrza na schorzenia dróg oddechowych i odkładanie się w nadmiarze wielu pierwiastków w układzie kostnym

104

105

Ryc. 32. Zmiany z wiekiem (a) gibkości kręgosłupa, (b) zakresu ruchu w stawie biodrowym u dzieci i młodzieży wiejskiej i miejskiej [Wolański 1976]

i krążenia są ewidentne [Czarnooki 1987], to znacznie trudniej wykazać, że akurat w tych środowiskach populacja charakteryzuje się obniżoną sprawnością fizyczną. Przeciwnie, wskazywano nawet, że sprawność ludności w tych miejscowościach i okolicach, w których silnie jest rozwinięty przemysł np. chemiczny czy hutniczy, jest wyższa [Elżanowska, Siniarska 1982,Kalczyński 1987,Szopa 1990,Mleczko 1991]. Mechanizm występowania tego pozornie paradoksalnego zjawiska jest dość prosty. Rozwój przemysłu przyciąga znaczniejszy procent ludzi lepiej wykształconych, wpływa na rozbudowę szkół, poprawę wyposażenia w obiekty sportowe i podnosi ekonomiczny standard życia w danej okolicy [Bocheńska i wsp. 1984, Przewęda 1993]. Właśnie te elementy wpływają na podwyższoną sprawność. Obserwacje te nie mogą też łagodzić ostrzeżeń lekarzy i ekologów co do skutków skażeń środowiska.

106

5. ODDZIAŁYWANIE NAJBLIŻSZEGO OTOCZENIA I FORM ORGANIZACYJNYCH NA AKTYWNOŚĆ FIZYCZNĄ
Ze względu na znaczenie dla rozwoju sprawności fizycznej osobnika poziomu jego aktywności fizycznej, zwrócimy tu pokrótce odrębną uwagę na znaczenie pozytywnych i negatywnych wzorców ze strony najbliższego otoczenia i jego możliwy modyfikujący wpływ;Rodzina. W rodzinie zwykle przebiega cała początkowa faza kształtowania się osobowości. Model życia rodziny, normy i wzory w niej obowiązujące mają istotne znaczenia dla uspołecznienia i rozwoju człowieka. Życie rodzinne dostarcza też dziecku wzorców postępowania w zakresie troski o zdrowie, rozwój fizyczny, sprawność ruchową, higienę ciała itp. [Charzewski 1989, Przewęda 1985, Chrzanowska i wsp. 1988]./To właśnie rodzice organizują pierwsze formy aktywności ruchowej dziecka. Mimo kontrowersji dotyczących pomiaru, w piśmiennictwie stwierdza się, że status społeczno-ekonomiczny oraz poziom aktywności fizycznej są ze sobą skorelowane [Gottlieb, Chen 1985, Tarbell i wsp. 1988, Taylor, Baranowski, Sallis 1988]. Anderssen i Wold [ 1992] wykazali, że najważniejszym determinantem aktywności fizycznej wśród dorastających dzieci była bezpośrednia pomoc rodziców. Sallis i wsp. [1992] stwierdzał, że dowóz dzieci do miejsca ćwiczeń był zachowaniem rodziców silnie korelującym z aktywnością fizyczną ich dzieci. Stwierdzono, że w zakresie zachęcania do aktywności fizycznej większa jest rola ojców niż matek [Marczewska, Wolańska 1988, Nowakl993]. W warunkach USA u chłopców istotnie różnicującym wysoką i niską aktywność fizyczną był wpływ ojca. U dziewcząt ważne były wpływy każdego z członków rodziny (matki, ojca, brata, siostry). Z badań wynika, że więcej zachęty i mniej ograniczeń doświadczają ze strony rodziców chłopcy niż dziewczęta.1 Chłopcy mają też więcej okazji do uczestnictwa w nieformalnych i zorganizowanych zajęciach sportowych [Coakley 1987]. W warunkach polskich często rodzice nie stanowią jednak najbardziej pożądanego wzorca w zakresie aktywności fizycznej. W badaniach Drabika [1995], którym poddano rodziców 6-7-letnich dzieci, wskazywano, że większość (70%) unikała jakichkolwiek męczących wysiłków, a praktycznie żadna z osób nie podejmowała aktywności fizycznej w ilości zgodnej z zapotrzebowaniami określonymi przez WHO. W badaniach amerykańskich wskazywano np. że 42,1% matek i 48,0% ojców dzieci klas 1-4 nie bierze udziału w aktywności fizycznej w typowym tygodniu. 28,6% matek i 29,9% ojców uprawiało jednak ćwiczenia fizyczne 3 lub więcej razy w tygodniu [Taylor, Baranowski, Sallis 1994]. Tylko niewielki procent rodziców uczestniczy w jakichś formach ruchowych razem z dziećmi lub też ułatwia dzieciom uczestniczenie w nich [Dąbrowski 1995, Kopczyóska-Sikorska, Sekita 1987]. Z wiekiem to i tak niewielkie zainteresowanie rodziców aktywnością fizyczną dzieci jeszcze spada [Maciaszek 1997]. Nawiązują do tej obserwacji wcześniejsze wyniki Overmana i Rao [1981], którzy wskazywali, że poziom statusu społeczno-ekonomicznego rodziców ma niewielki wpływ na zaangażowanie w aktywności fizycznej już u uczniów starszych klas szkół Średnich. Szkoła. Poprzez szkołę dziecko ma szansę uczestniczyć w złożonych sytuacjach społecznych. Szkoła winna tworzyć warunki do poszerzenia kontaktów i nabycia społecznego doświadczenia, również jeśli chodzi o wzorce życia w kulturze fizycznej. Dotych-

107

czasowe badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi co do trwałości przenoszenia samej dziecięcej aktywności fizycznej na wiek dorosły [Powell, Dysinger 1987]. Same badania retrospektywne, jakie prowadzi się w tym zakresie, są zbyt mało wiarygodne, aby na ich podstawie można było potwierdzić hipotezy [Taylor, Baranowski, Sallis 1994]. Z badań prowadzonych przez Strzyżewskiego [1990] wynikało jednak, że proces szkolnego wychowania fizycznego "nie zapewnia osiągnięcia najistotniejszego celu wychowania fizycznego, to znaczy pozytywnej postawy wobec kultury fizycznej na całe życie". Wskazywano na utrzymywanie się dysproporcji w kompetencjach szkolnych (postawy, wiadomości, umiejętności ruchowe) uczniów wywodzących się z różnych środowisk [Frołowicz 1996]. Z badań Winiarskiego [1995] wynikało, że system wychowania fizycznego wykazuje liczne słabości i braki. 24% uczniów uznaje, że lekcje wf są nieciekawe, a ok. 40% nie lubi lub ma obojętny stosunek do nauczyciela wychowania fizycznego. Bukowiec [1990] stwierdzał, że aż 54,8% młodzieży nie ma w ogóle kontaktu z jakąkolwiek formą aktywności ruchowej, z wyjątkiem szkolnych lekcji wf. Grupy rówieśnicze. Grupa rówieśnicza pełni istotną rolę w kształtowaniu postaw jednostki względem aktywności fizycznej. Członkowie grupy zaczynają przyswajać przyjęte wzory i swoiste wartości. Normy i obyczaje grupy rówieśniczej mogą nieść również poważne niebezpieczeństwa, związane z kształtowaniem niepożądanej obyczajowości. Jedne z grup rówieśniczych mogą skłaniać się do abnegacji ruchowej, inne mogą tworzyć subkultury, zachęcając do palenia papierosów, alkoholu czy narkotyków, ale są też takie grupy, które będą rozbudzać aspiracje sportowe [Bukowiec 1990, Winiarski 1995]. Greendorfer i Ewing [1981] wykazali, że urządzenia sportowe, bliskość parków i szkół, okazja do uczestnictwa w zabawach lub zajęciach sportowych były istotnymi czynnikami zwiększającym zaangażowanie w sport u dzieci w wieku 9-12 lat. Zaobserwowano również, że czas spędzany na wolnym powietrzu wykazuje wahania sezonowe. Ponadto na pewnych obszarach mieszkalnych rodzice mogą ograniczać czas spędzany przez dzieci na wolnym powietrzu z uwagi na brak odpowiednich i bezpiecznych miejsc. Ograniczenia tego rodzaju hamują aktywność fizyczną dzieci [Taylor, Baranowski, Sallis 1994]. Organizacje i placówki wychowania fizycznego, rekreacji i sportu. Formy działalności, jak i motywy uczestniczenia w zorganizowanej aktywności fizycznej mogą być bardzo różnorodne. Niewątpliwie jednak ich obecność wpływa na poziom sprawności fizycznej w danej populacji oraz tworzy określone możliwości prowadzenia intencjonalnych zabiegów wokół rozwoju fizycznego i sprawności' W Polsce działa ponad 11 tys. jednostek organizacji wychowania fizycznego i sportu. Uczestniczy w nich ok. 700 tys. członków, a zatrudnionych jest 4 tys. trenerów i ok. 8 tys. instruktorów. Niezależnie od ukierunkowanych na sport wyczynowy klubów sportowych, tradycyjnych ogniw TKKF, tworzą się m.in. uczniowskie kluby sportowe, parafialne kluby sportowe i setki ośrodków rekreacyjnych typu "Fitness Club". U dorosłych bliskość urządzeń sportowych pozostawała w związku z podejmowaniem aktywności fizycznej, jednak nie stwierdzono takiego związku w badaniach młodzieży [Sallis i wsp. 1990], Problemy, na jakie napotykają realizatorzy programów promocji zdrowia, wskazują, jak ważne jest docieranie do całej rodziny. Stąd uważa się, że bardzo owocna może być organizacja działań promocyjnych w miejscach, gdzie całe rodziny cyklicznie się spotykają, np. w kościołach [Taylor, Baranowski, Sallis 1994].

108

Środki masowego przekazu. Osobotwórczy wpływ środków masowego przekazu (prasa, książki, broszury, kino, radio i przede wszystkim telewizja) może wyrażać się zmianą wartościowania potrzeb życiowych oraz dostarczaniem określonych wzorów postępowania. Możliwości korzystania ze środków masowego przekazu w popularyzacji aktywności aktywności fizycznej są bardzo duże i, jak pokazują przykłady (niestety, przede wszystkim zagraniczne), z powodzeniem wykorzystywane [Wolańska 1985]. Oddziaływanie najpotężniejszego środka przekazu, jakim jest telewizja, sprowadza się jednak przede wszystkim do biernego zapełniania czasu. Jeżeli chodzi o możliwości oddziaływania na podejmowanie aktywności fizycznej przez dzieci, to w badaniach prowadzonych w USA wskazywano, że rola telewizji w zachęcaniu jest znacznie mniej efektywna niż wpływy ze strony rodziców [Andersen, Wold 1992]. Woynarowska [1996] wskazywała, że 77% polskiej młodzieży ogląda telewizję co najmniej 2 godziny dziennie, a aż 44% chłopców i 31% dziewcząt 4 godz. i więcej dziennie. Nic więc dziwnego, że w takiej sytuacji i przy takim tworzonym od dzieciństwa modelu życia tylko niewielki odsetek (ok. 6%) dorosłych podejmuje jakieś formy aktywności fizycznej [Starosta 1995]. / Podsumowując, raz jeszcze wskazujemy, że występujące dramatycznie duże różnice w zakresie rozwoju fizycznego i sprawności fizycznej u osób z różnych grup są czułym barometrem ostro rysującej się stratyfikacji społecznej [Bielicki i wsp. 1981, Bielicki, Welon, Żukowski 1988]. W Polsce te różnice rysują się wyjątkowo wyraźnie. Zapóźnienie w rozwoju motorycznym i wydolności osób ze wsi czy o niskim poziomie wykształcenia wskazuje, że jest ono pochodną zacofania cywilizacyjnego, ubóstwa ekonomicznego, małej świadomości zdrowotnej i w ogóle skutkiem wielu kumulujących się negatywnych czynników. Stwierdzenia tego nie łagodzą obserwowane zjawiska, że poprawa ekonomicznego standardu życia ("dobroci" środowiska), sprzyja niekiedy pewnemu regresowi niektórych elementów sprawności fizycznej. Wszystko to określa kierunki niezbędnych zmian w samoświadomości społeczeństwa./Szansa na poprawę kondycji i sprawności fizycznej polskiego społeczeństwa tkwi w podnoszeniu poziomu jej rzeczywistej edukacji i promocji zdrowego stylu życia.

109

VI. MORFOLOGICZNE UWARUNKOWANIA MOTORYCZNOŚCI CZŁOWIEKA

1. KINANTROPOMETRIĄ JAKO SPECYFICZNA DZIEDZINA NAUKI. TEORETYCZNE PODSTAWY BADAŃ
Morfologiczne uwarunkowania motoryczności człowieka są jednym z istotnych przedmiotów badań specyficznej dyscypliny, zwanej kinantropometrią. Nazwa ma swoje korzenie w greckich słowach kinein (poruszać się), anthropos (człowiek) i metrein (mierzyć). Kinantropometrią, chociaż jest stosunkowo nowym terminem, to pole jej badań, do której się odnosi, ma bogatą historię. Eston i Reilly [1996] uznają, że dyscyplina ta skupia swoje zainteresowanie na związkach między strukturą i funkcją ludzkiego ciała, szczególnie w kontekście możliwości ruchowych. Sam przedmiot badań został wyróżniony i zidentyfikowany wraz z utworzeniem w 1986 r. w Glasgow - International Society for Advancenment of Kinanthropometry. Kinantropometrią znajduje aplikacje na wielu obszarach, na przykład w auksjologii, antropologii fizycznej, biologii człowieka, wychowaniu fizycznym, nauce o sporcie, pediatrii, genetyce medycznej i w geriatrii [Borms 1986]. Dyscyplina ta jest zaangażowana w mierzenie i ocenę różnych aspektów ludzkiej motoryczności oraz w fizyczną charakterystykę człowieka z punktu widzenia jego międzyosobniczego zróżnicowania [Beunen, Borms 1990]. Ross i Borms [1980] stwierdzali, że kinantropometrią może być formalnie uważana za studia dotyczące relacji między ludzką strukturą i ruchem oraz w następujący sposób prezentowali pole zainteresowań, zastosowania i powiązania kinantropometrii:

110

Malina [1984] pisał, że głównym przedmiotem zainteresowań kinantropometrii jest mierzenie człowieka z różnej morfologicznej perspektywy w odniesieniu do różnych form ruchu i z uwzględnieniem tych czynników, które na ruch wpływają. Jest zaś rzeczą oczywistą, że techniki pomiarów kinantropometrycznych mogą być używane do różnych celów, związanych z normalnym wzrastaniem i procesami rozwoju, wpływem treningu na fizyczne charakterystyki i różnego rodzaju studiami porównawczymi między sportowcami różnych dyscyplin. Wolański [1986] zwracał uwagę na potrzebę wyróżniania różnych płaszczyzn zjawisk zachodzących w organizmie. Pierwsza z tych płaszczyzn charakteryzuje inercyjne właściwości organizmu (masa ciała, jego ogólny kształt, składniki ciała), a więc właściwość ta jest rozpatrywana jako nośnik energii potencjalnej. Druga płaszczyzna charakteryzuje kinetyczne właściwości ogółnoustrojowe - sprawność działania energetycznych i koordynacyjnych właściwości organizmu jako całości. Wreszcie dopiero trzecią z owych płaszczyzn są lokalne właściwości neuromięśniowe. Łącznie druga i trzecia płaszczyzna rozważań dotyczą "wewnętrznego napędu" i możliwości realizacji ruchu, ale konieczne jest ich odrębne traktowanie (patrz: tab. 8). Tab. 8. Nominalne cechy morfologiczne i funkcjonalne organizmu oraz mięśni i ich znaczenie dla przejawów motoryczności człowieka [wg Wolański 1986]

111

Pośród tych morfologicznych elementów, które ograniczają możliwości wpływania na organizm osobnika oraz modyfikują sposób postępowania motorycznego, wymienia się | w pierwszym rzędzie cechy związane z: • wielkością i kształtem ciała w ujęciu trójwymiarowym, • proporcjami między długościami poszczególnych części i obfitością umięśnienia róż nych okolic, • stosunkami wewnętrznymi między komponentami tkankowymi ciała.

2. WIELKOŚĆ CIAŁA OSOBNIKA A JEGO MOŻLIWOŚCI MOTORYCZNE - OGÓLNE PRAWIDŁOWOŚCI
Zależność zachodząca między wielkością ciała osobnika a jego możliwościami motorycznymi jest w większości wypadków stosunkowo łatwo dostrzegalna. Przede wszystkim zauważa się, że przyrost podstawowych parametrów somatycznych sprzyja absolutnej (bezwzględnej) sile mięśniowej, ale równocześnie nie stwarza on dogodnych warunków do przejawiania się fizjologicznej wydolności i siły względnej oraz, związanej z tą ostatnią, swobody operowania własnym ciałem. Zagadnieniem bardziej złożonym pozostaje interpretacja podstawowych mechanizmów warunkujących powstawanie poszczególnych powiązań funkcjonalnych. W tym miejscu odwołamy się do stwierdzeń Lietzkiego [1956], Asmussena [1970], Smitha [1974], Zaciorskiego [1970], Malareckiego [1975] i Lina [1982]. Wszyscy ci autorzy zakładali, że siła mięśni jest proporcjonalna do powierzchni poprzecznego przekroju, czyli proporcjonalna do kwadratu wymiaru liniowego, natomiast ciężar jest funkcją sześcienną. Ilustrację tego zjawiska ukazano na przykładzie dwóch brył sześciennych na ryc. 33. Ta specyficzna zależność, powodując znaczniejszy przyrost masy niż siły - w następstwie zwiększania wymiarów ciała, stanowi jeden z podstawowych czynników determinujących potencjalne możliwości energetyczne. "Nawet proporcjonalne zwiększenie wysokości ciała - pisał Malarecki [1975]- musi więc prowadzić w konsekwencji do obniżenia siły w stosunku do ciężaru, co, oczywiście, jest jednym z czynników ograniczających sprawność fizyczną". Milicerowa [1978], zgodnie z przytaczaną przez siebie prawidłowością, za najważniejszy czynnik obniżający siłę względną uważała stosunek tłuszczu do ciała szczupłego, który jest wyższy u osób o dużej masie ciała. Natomiast Ważny [1977], analizując zjawisko, niezależnie od wymienionych czynników zwracał uwagę, że znaczna część siły zostaje zużyta na pokonanie oporów wewnętrznych (np. lepkość tkanek) i zewnętrznych (ciężar własnego ciała, charakter dźwigni, itp.). Ponadto Smith [1974] przytaczał trzy dowody na to, że wytwarzanie mocy przez zwierzęta jest proporcjonalne do ich pola przekroju poprzecznego, a więc do L (a nie, jak można by się tego spodziewać, do L ). Szybkość utraty ciepła, zaopatrywania tkanek w tlen i wykonywania pracy pokonującej bezwładność kończyn są proporcjonalne do L . Dalej wskazywano m.in., że duże i małe ssaki, przy jednakowym kształcie, powinny osiągnąć podczas biegu płaskiego jednakową prędkość maksymalną, a podobnie i wysokość skoku również nie zależy od rozmiaru zwierzęcia skaczącego. Prędkość wbiegania pod górę jest nawet odwrotnie proporcjonalna do rozmiaru (V ~ L-1 ).

112

Ryc. 33. Schematyczna ilustracja zależności pomiędzy wielkością (wysokością ciała) a masą ciała [Malarecki 1975]

Szczegółowe rozwinięcie tych ustaleń można znaleźć również w pracach Lina [1982], który ponadto stwierdził, że opracowane przez niego modele zależności potęgowych między masą ciała a - kolejno branymi pod uwagę - masą szkieletu, maksymalną prędkością biegu, wysokością i długością skoku oraz długowiecznością - względnie zadowalająco opisują dane empiryczne, a ograniczenia formalnego skalowania wynikają głównie z istniejących barier fizjologicznych. Press [1980] dokonał, na podstawie analizy granicznych naprężeń powstających w ciele przy upadku, interesującego oszacowania największych dopuszczalnych rozmiarów istot żywych. Wartość' rezultatów, otrzymanych na podstawie znajomości stałych fizycznych, stawała się realistyczna dopiero po uwzględnieniu, że naprężenia rozkładają się w ciele w warstwie o grubości podobnej do długości łańcucha polimerowego.

3. KIERUNKI POSZUKIWAŃ MORFOLOGICZNYCH UWARUNKOWAŃ SPRAWNOŚCI MOTORYCZNEJ
W różnej mierze, mając na uwadze te teoretyczne ustalenia, podejmowano dotąd empiryczne próby określenia morfologicznych uwarunkowań cech funkcjonalnych. W największej liczbie prac badano wpływ wysokości i masy ciała na różne elementy sprawności. Należy w tym miejscu wymienić chociażby spośród wydanych w Polsce jeszcze w okresie międzywojennym prace Klamrzyńskiego [1929], Stojanowskiego [1927],Milicerowej [1933], Mydlarskiego [1934],Gryglaszewskiej-Puzyniny [1937-38], czy też napisane w późniejszych latach opracowania Chromińskiego [ 1981 ], Górnej [ 1983] oraz Szopy, Mleczki i Cempli [1985], Przewędy [1985], Osińskiego [1988].

113

Badano również wpływy innych, niekiedy bardzo subtelnie wyróżnianych, pojedynczych cech i struktur morfologicznych. W piśmiennictwie można znaleźć wyniki badań nad powiązaniami motoryczności człowieka, m.in. ze zróżnicowaniem rasowym, serologicznym i dermatoglificznym, bruzdami czerwieni wargowej czy typem formuły palców ręki i stopy. Nie mniejsza jest też liczba prac, w których podejmowano zagadnienie zależności, jakie zachodzą między właściwościami funkcjonalnymi, a na i różne sposoby ocenianymi proporcjami zewnętrznymi ciała. Wyjątkowe miejsce w rozeznaniu morfologicznych czynników określających możliwości osobnicze zajmują badania nad rolą różnych stosunków wewnętrznych między komponentami tkankowymi [przegląd piśmiennictwa m.in. Drozdowski 1984, Osiński 1988]. W badaniach stosowano tu często dość złożone techniki statystyczne, na przykład wykorzystywane we wcześniejszych pracach metody analizy prostoliniowości przebiegu związków, analizy regresji wielokrotnej różnych stopni, analizy ścieżkowej (ang. path anałysis), analizy kanonicznej, analizy podobieństwa współczynników korelacji czy metod konstruowania dendrytów [Osiński 1977, 1981a, 1981b; Wachowski i wsp. 1977; Osiński, Swornowski 1983]. Pozornie więc wydawać się mogło, że wszystkie ważne problemy zostały już rozwiązane. Badania te nie pozwoliły jednak w wielu miejscach na opisanie rzeczywistych prawidłowości dotyczących przebiegu i wielotorowego charakteru relacji zachodzących między strukturą i funkcją ustroju, szczególnie zaś w sensie wyznaczenia poziomu wartości różnych aspektów motoryczności w pełnym, przynależnym populacji przedziale parametrów morfologicznych. Dopiero takie postawienie problemu przybliżyło nas do możliwości określenia stref krytycznych - pozytywnego, optymalnego i negatywnego wpływu wielkości, proporcji i komponentów ciała na tle różnych zmiennych osobniczych [Osiński 1988]. Odrębnym zagadnieniem, mieszczącym się w temacie tego rozdziału, są związki, jakie zachodzą między parametrami morfologicznymi a efektem reaktywności treningu (wytrenowalnością). Przez to ostatnie pojęcie rozumiemy indy wizualne zmiany, jakie zachodzą między pomiarem końcowym a początkowym przyjętej zmiennej zależnej u osób poddanych ćwiczeniom fizycznym. Kwestia indywidualnej podatności poszczególnych osobników na trening należy do najbardziej kontrowersyjnych i nie rozstrzygniętych. Problem uwarunkowań indywidualnych zmian potreningowych od wyjściowego poziomu właściwości morfologicznych badał Wachowski [1977], który stwierdził m.in., że: (1) wielkości wyjściowe cech morfologicznych, podlegających zmianom adaptacyjnym, w wielu wypadkach warunkują wielkości zmian w sile kończyn górnych, (2) żadna z rozpatrywanych cech morfologicznych, związanych ze strukturą kostną organizmu, nie może być zaliczana do czynników warunkujących zmiany w sprawności siłowej, w sytuacji stosowania umiarkowanej intensywności ćwiczeń. W innym opracowaniu [Osiński 1979] zmierzano do uchwycenia zależności między efektem reaktywności treningu (wytrenowalnością) poddanych dwu odmiennym formom ćwiczeń siły mięśniowej osobników oraz ich wyjściowym poziomem parametrów wskaźnika Rohrera i powierzchni ciała. Pierwsza z tych wartości, ujmująca - ogólnie rzecz traktując - stosunek ciężaru ciała do sześcianu jego wysokości, bywa stosowana do określenia typu budowy ciała. Problem podjęto w odniesieniu do dwóch grup stosujących ćwiczenia siłowe, różniące się zarówno formą ruchu (stosunkami czasowo-przestrzennymi), jak i stopniem przesycenia ćwiczenia komponentami siły i szybkości ruchu. Rezultaty tej pracy wskazywały, że, niezależnie od zastosowanego sposobu treningu siły mięśniowej, nie można prognozować na podstawie wyjściowych wartości parametrów morfologicznych efektu 114

reaktywności treningu w obrębie przyjętych cech charakteryzujących osobnicze możliwości motoryczne. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że uzyskiwane rezultaty mogą być interpretowane jedynie przy uwzględnieniu takich czynników, jak m.in.: zastosowane formy ćwiczeń, czas trwania treningu i stopień rozwoju biologicznego badanych.

4. LINIOWOŚĆ I NIELINIOWOŚĆ POWIĄZAŃ PARAMETRÓW MORFOLOGICZNYCH I MOTORYCZNYCH
Jak wykazaliśmy w przedstawiającej to zagadnienie pracy [Osiński 1988], przebieg związków zachodzących między poziomem określonego parametru morfologicznego a dowolną właściwością motoryczną, prowadzący do różnicowania się populacji i osobników, może być niezwykle złożony. Niemal powszechną prawidłowością są zjawiska braku prostoliniowości poszczególnych zależności, a więc w kolejnych przedziałach zmienności parametru morfologicznego zachodzą nietożsame (i nierównomierne) zmiany wartości danej właściwości motoryczne]. W tym właśnie sensie związki mają charakter wielokierunkowy (krzywoliniowy) i, zapewne teoretycznie, istnieje nieskończenie wiele możliwych krzywych, które zdolne byłyby wystarczająco opisać ich różne postaci. Można jednak-przez aproksymację-przyjąć, że w większości (co potwierdzają wyniki niniejszej pracy) rzeczywisty przebieg w populacji fenotypowego rozwoju różnych aspektów motorycznych w zależności od wartości parametrów morfologicznych daje się dość dobrze wyjaśnić przez parabolę (lub też krzywą znacznie do niej zbliżoną).

115

W prowadzonych badaniach [Osiński 1988] stwierdzono, iż wielkościom parametrów morfologicznych w pewnych granicach poniżej przeciętnych i wyraźnie zbliżonym do średniego dla badanej populacji ich poziomu towarzyszą najkorzystniejsze ("pożądane") wartości cech funkcjonalnych. Zjawisko to w wiciu wypadkach dotyczyło: szybkości w biegu krótkim (ryc. 36), poziomu wyskoku dosiężnego, czasu biegu zwinnościowego oraz wskaźnika wydolności fizycznej, analizowanych na tle zmian masy ciała, wskaźnika Rohrera czy elementów otłuszczenia ciała. W efekcie przyrostu partnerów morfologicznych wyraźnie powyżej wartości przeciętnych można, praktycznie rzecz biorąc, spodziewać się jedynie systematycznego dalszego przyrastania wielkości statycznej siły mięśniowej. Nawet bowiem wynik wyskoku dosiężnego, traktowany często w badaniach 116

117

118

jako szczególny wyraz siły dynamicznej kończyn dolnych (a również pozytywnie skorelowany z siłą statyczną), wykazuje najwyższe wartości w obszarze małych lub zbliżonych do przeciętnych wartości parametrów morfologicznych. Można też tylko przyjąć, że w bardzo ograniczonej mierze wyższe wartości niektórych parametrów morfologicznych mogą sprzyjać również większej gibkości kręgosłupa oraz krótszemu czasowi reakcji. W badaniach własnych [Osiński 1988] rozważaliśmy też zagadnienie: w jakiej mierze poziom stratyfikacji społecznej może wpłynąć na odmienne realizowanie się związków zachodzących między zdolnościami motorycznymi a parametrami morfologicznymi? Na tak postawione pytanie uzyskaliśmy dla niektórych wypadków pozytywną odpowiedź. Dokonane analizy dowodzą, że procesy organicznych związków i współzależności, jakie występują w obrębie struktury i funkcji ustroju, mogą - nawet u osobników będących w tym samym wieku i charakteryzujących się identycznymi wartościami parametrów morfologicznych (masy i wielkości ciała oraz fałdów skórno-tłuszczowych) przebiegać na różnym poziomie zjawisk biologicznych w zależności od cech środowiska, z jakiego osobnik (populacja) się wywodzi. Tym samym też stwierdziliśmy, że przyczyn występowania różnic w zakresie zdolności motorycznych między warstwami społecznymi trzeba doszukiwać się także w sferze zjawisk leżących poza strukturalnymi właściwościami morfofizjologicznymi.

5. ZNACZENIE POZIOMU OTŁUSZCZENIA CIAŁA DLA SPRAWNOŚCI MOTORYCZNEJ
Wysoka wartość grubości fałdów tłuszczowych oraz relatywnej zawartości tłuszczu w ustroju implikują wyjątkowo negatywne konsekwencje (duże współczynniki determinacji) w sferze motorycznej. Dla wielu zadań motorycznych prawidłowością jest, że "wzorcowy", z tego punktu widzenia, pozostaje poziom otłuszczenia nawet dość znacznie nie sięgający wartości przeciętnych. Na podstawie analizy wielu prac, w których omawia się związki z cechami funkcjonalnymi masy ciała i masy ciała szczupłego (LBM) - z jednej strony, a z drugiej - wysokości ciała, można też wysunąć wniosek, że najczęściej spostrzegane zjawisko niekorzystnych wpływów tęgiej budowy ciała (duży wskaźnik BMI) jest również w głównej mierze pochodną współtowarzyszącej takiej budowie znacznej zawartości tłuszczu w ciele. Na to, że wzrost nadwagi prowadzi do wydatnego obniżenia sprawności układu krążenia i oddychania, zmniejszenia wydolności fizycznej, wskazywali m.in.: Durnin [1967], Astrand, Rodahl [1970], Malina [1977], Montoye [1975], Hłyńczak iwsp. [1978],Mieczkowski [1981]. W świetle niektórych informacji wskazujących na zwiększające się w ostatnich latach wielkości otłuszczenia ciała w populacji [Dutkiewicz 1985] oraz na większą zawartość tłuszczu w ciele u dzieci i młodzieży z rodzin o wyższej pozycji społecznej oraz z dużych miast niż ze wsi [m.in. Szopa 1985], relacjonowane wyżej wyniki badań trzeba uznać za niepokojące. Konieczne jest dokonywanie wszelkich interpretacji diachronicznych przemian zachodzących w wynikach poszczególnych testów sprawności fizycznej przy uwzględnieniu nie tylko zmian masy i wysokości ciała (ważnych zresztą głównie z punktu widzenia możliwości wykazania się dużą siłą mięśniową), ale i przede wszystkim po wzięciu pod uwagę współdziałania otłuszczenia ciała. W odniesieniu do niektórych cech współczynniki determinacji parametrów otłuszczenia ciała są znacznie

119

r

wyższe niż masy i wysokości ciała. Przykładowo, jak wynika z badań własnych w grupach chłopców (7-18 łat) kolejno dla masy i wysokości ciała oraz zawartości procentowej tłuszczu w ciele, współczynniki determinacji wynosiły: szybkość w biegu krótkim-6,6 i 0,6% oraz 20,4%, wyskok dosiężny - 3,4, i 2,3% oraz 14,5%, wskaźnik wydolności fizycznej - 1,8 i 1,0% oraz 5,0% [Osiński 1988]. Zwiększone otłuszczenie ciała pozostaje nie tylko jedną z ważnych przyczyn chorób przemiany materii, układu krążenia, oddychania, układu trawienia, nerek i dróg moczowych, układu rozrodczego, skóry, układu kostnego i uzębienia czy nawet nowotworów [Tatoń 1985], ale zaczyna grozić wyraźnym i wcześnie zarysowującym się w ontogenezie regresom sprawności fizycznej w skali osobnika i populacji. Zjawiskom tym sprzyja wybitnie zmniejszająca się aktywność ruchowa, przy równoczesnym coraz obfitszym i bardziej kalorycznym odżywianiu. Istnieją obawy, że dalszy wzrost otłuszczenia ciała dzieci i młodzieży (a także dorosłych) spowoduje, że coraz większa frakcja osobników będzie miała, z punktu widzenia motorycznych potrzeb człowieka, wielkości wspomnianych parametrów ciała zdecydowanie niepożądane. W analizie tych procesów jedynym momentem skłaniającym do pewnej dozy optymizmu może być fakt, że tkanka tłuszczowa jest dość labilnym komponentem budowy ciała człowieka, a więc szczególnie reaktywnym na zmiany trybu życia, regulację odżywiania, zwiększoną aktywność ruchową, stresy psychiczne i inne czynniki pochodzenia endo- i egzogennego. Znaczenie otyłości dla poziomu osiągnięć w kilku podstawowych testach sprawności motorycznej pokazano na ryc. 37. Do porównań z dużej grupy dzieci z Belgii (Leuven Growth Study) wybrano tylko te, które znajdują się na dwu eksternach pełnego zakresu zmienności poziomu otłuszczenia ciała, tj. 5% najbardziej szczupłych i 5% najbardziej otyłych. Otyłość wyznaczono na podstawie grubości czterech fałdów skórnotłuszczowych. Chociaż dzieci otyłe były równocześnie wyższe i cięższe niż dzieci szczupłe, to przewagę zyskiwał one tylko w próbie siły statycznej. Obie grupy nie różniły się gibkością, a dzieci najszczuplejsze zyskiwały przewagę we wszystkich pozostałych próbach sprawności motorycznej we wszystkich grupach wieku. Wysokość i masa ciała mogą być złudnymi wskaźnikami "dobroci" rozwoju, jeśli nie uwzględni się poziomu otłuszczenia [Beunen i wsp. 1983, cyt. wg Malina, Bouchard 1991]. Niezbędne jest jednak też w pewnych warunkach docenianie optymalnej zawartości tłuszczów w ustroju, których rola nie tylko sprowadza się do dostarczenia dużych ilości energii, ale i są one materiałem do syntezy hormonów, witamin i innych biologicznie czynnych związków. Przykładowo Elder [1963, cyt. wg Wolański 1983] wskazywał na bezpośredni związek, jaki może występować między nawet krótkotrwałym niedożywieniem a skłonnością do zwiększonej drażliwości i obniżeniem poziomu podstawowych zdolności motorycznych. Ważny [1977, s. 18] zaś dowodził, że "w miarę" zmniejszenia się ciężaru ciała warunki biodynamiczne pogarszają się tak znacznie, iż przekraczają nawet pozytywny wpływ wynikający z dużo mniejszych strat energii traconej na przeciwstawianie się siłom grawitacji. Zachodzące więc w obrębie struktury i funkcji relacje nie zawsze dają się w szczegółach wprost wyprowadzić z ogólnobiologicznych prawidłowości, jakim podlegają istoty żywe, a które to m.in. za Lietzke [1956], Asmussenem [1970], Zaciorskim [1970], Smithem [1974] i Linem [1982] przytaczaliśmy wcześniej.

120

121

6. DOJRZEWANIE I ROŚNIECIE A ZMIANY W MOTORYCE
Rozwdj motoryczny jest wprost zależny od procesów dojrzewania i rośnięcia. Dynamika zaś rozwoju osobnika jest efektem interakcji czynników dziedzicznych i środowiskowych. W tej sytuacji wiek metrykalny może być wyjątkowo złudnym kryterium w ocenie zaawansowania rozwoju biologicznego konkretnego dziecka, w tym rozwoju motorycznego. Zasadnicze, poważne rozbieżności powstają w fazie dojrzewania płciowe go, co ma bezpośredni związek z dokonującymi się w ustroju wybujałymi przemianami endokrynologicznymi, morfologicznymi i funkcjonalnymi [Malina, Bouchard 1991]. Naryc. 38 przedstawiono związki, jakie zachodziły miedzy dojrzewaniem a wskaźnikami rozwoju motorycznego chłopców z Belgii, ujętych w trzy grupy - wcześnie, przeciętnie i późno dojrzewających, gdzie uwzględniono wiek ankietowy. Testy motoryczne obejmowały siłę statyczną ramienia, wyskok dosiężny (siła eksplozywna), skłon w przód w siadzie (gibkość), bieg wahadłowy (szybkość), plate tapping (szybkość ruchów ręki), wytrzymałość mięśni grzbietu i kończyn górnych (unoszenie nóg i zwis na ugiętych ramionach). Największe różnice występują między grupami w wieku 14 i 15 lat, a w wieku 17 i 18 lat w większości cech różnice są już bardzo niewielkie. W szczególności dotyczy to chłopców wcześnie i przeciętnie dojrzewających. Natomiast późno dojrzewający jeszcze w najstarszej analizowanej grupie, tj. w wieku 18 lat, dość wyraźnie ustępują

Ryc. 38. Średnie osiągnięć motorycznych u wcześnie-, przeciętnie- i późno-, dojrzewających chłopców [Beunen 1980, cyt wg Malina, Bouchard 1994, s. 296]

122

w zakresie siły statycznej, eksplozywnej, funkcjonalnej oraz siły tułowia, a jedynie w zakresie szybkości biegu, szybkości ruchu ręki oraz gibkości fakt późnego dojrzewania nie znajduje odbicia w obniżonym poziomie osiągnięć. Milicerowa [1964] stwierdziła, że szczyty szybkości wzrastania dla różnych cech ustroju płciowego przypadają w charakterystycznych momentach okresu dojrzewania płciowego. Różnice jednak w wieku występowania kolejnych stadiów dojrzewania płciowego między poszczególnymi osobnikami są bardzo duże. Na ryc. 39 ukazaliśmy przykładowe indywidualne krzywe szybkości wzrastania u chłopców o znacznie przyspieszonym rozwoju.

Ryc. 39. Przykładowe indywidualne krzywe szybkości wzrastania u chłopców o znacznie przyspieszonym rozwoju: I-przyrosty wysokości ciała, 2-przyrosty masy ciała, 3-przyrosty szerokości barkowej, 4- przyrosty siły mięśni grzbietu; II-V-stopnie dojrzałości płciowej według drugorzędnych cech płciowych [Milicerowa 1964]

Wykorzystując znaną literaturę i charakterystykę dojrzałości płciowej młodych sportowców, Malina [1986] wykazał, że tempo dojrzewania biologicznego może mieć znacząco korzystne wpływy. Trudno jest jednak wyjaśnić implikacje treningu w inicjujących wpływach na biologiczne dojrzewanie. Hipoteza dotycząca efektu treningu u młodych sportsmenek wymaga rozważenia innych czynników, które są znane jako wpływające na ruch gonadotropin i poziomu hormonów gonadalnych. W długofalowych badaniach nad niektórymi szczegółami synchronizacji skoku wzrastania siły u chłopców stwierdzono, że szczyt tego skoku występuje dopiero około 14 miesięcy po szczycie krzywej szybkości wzrastania wysokości oraz 9 miesięcy po szczycie krzywej szybkości wzrastania ciężaru ciała [Dimock 1935 oraz Stolzowie 1951, cyt. wg Tannera 1963]. Wzrost siły jest prawdopodobnie wynikiem wpływów hormonów kory nadnercza i jąder na budowę białkową i układy enzymatyczne włókien mięśniowych.

123

Beunen i in. [1982] dowodzili, że szybko i przeciętnie szybko dojrzewające płciowo dziewczęta w okresie od 12 do 14 roku życia mają większe wymiary ciała niż dziewczęta późno dojrzewające. Dla komponentów sprawności motorycznej nie znaleziono wyraźnych różnic z wyjątkiem siły statycznej, gdzie dziewczęta szybciej dojrzewające miały lepsze rezultaty niż później dojrzewające. U chłopców wszystkie właściwości motoryczne są pozytywnie skojarzone z wiekiem biologicznym. Młodzi sportowcy mają tendencję do opóźnień procesów dojrzewania płciowego jedynie w gimnastyce, łyżwiarstwie figurowym i balecie, podczas gdy w kilku innych sportach dojrzewają przeciętnie szybko lub są przyspieszeni. Na ryc. 40 ukazano wysokość i masę ciała zawodniczek startujących w pływaniu i gimnastyce na kolejnych Igrzyskach Olimpijskich w Meksyku, Monachium oraz Montrealu na tle tych samych parametrów budowy ciała w populacji młodzieży amerykańskiej.

Ryc. 40. Średnia wysokość i masa ciała u zawodniczek Igrzysk Olimpijskich w pływaniu i w gimnastyce na tle mediany oraz 25 i 75 centyla w populacji USA [Malina 1984, wg Malina, Bouchard 1991, s. 455]

Żak [1986,1994] próbował ustalić wpływ zaawansowania rozwojowego, wyrażonego przez kryterium tzw. wieku morfologicznego (uwzględniono wiek: kalendarzowy, wysokości ciała i masy ciała szczupłego) na sprawność motoryczną dzieci i młodzieży. Badania wskazywały na wyjątkowo znaczącą rolę czynnika zaawansowania somatycznego w kształtowaniu wyników testów statycznej siły mięśniowej. Oczywiście 124

największą rozbieżność między procentowym znaczeniem wieku kalendarzowego i morfologicznego obserwowano w okresie największej zmienności między osobniczej wszystkich cech, tj. w okresie dojrzewania płciowego. Na ryc. 41 przedstawiono procentowy udział czynników wieku morfologicznego i kalendarzowego w zróżnicowaniu efektów motorycznych u 7- 19-letnich chłopców. Po analizie też tych obserwacji tworzono teoretyczne podstawy tzw. relatywnej oceny sprawności motorycznej [Szopa 1989, Żak 1994].

Beunen i Malina [1988] stwierdzali, że u niektórych chłopców obniża się poziom motoryczny podczas procesu nagłego rośnięcia. Charakterystyczne jest, że ci, u których obserwuje się obniżenie motorycznych właściwości, są ogólnie sprawniejsi w czasie rozpoczynania się szczytu szybkości wzrastania (ang. peak height velocity). To obniże125

nie motorycznych właściwości nie jest widoczne we wszystkich zadaniach, to znaczy nie jest to jakiś ogólny trend, ale zjawisko występujące jedynie selektywnie i czasowo. W świetle analizy problemu oraz aktualnego stanu badań, co potwierdziły również przynajmniej w naszym odczuciu — rezultaty własnych poszukiwań, zagadnienie morfologicznych uwarunkowań właściwości motorycznych nie jest jeszcze w pełni wyjaśnione. Obserwacje prowadzone na specjalistycznych grupach sportowych w niewielkim stopniu tłumaczą przebieg zjawisk występujących w całej populacji. Do stosunkowo nielicznych należą na przykład badania longitudinalne, poświęcone analizie zależności między cechami morfologicznymi a właściwościami motorycznymi u osób w różnych okresach ontogenezy. Liczne braki wykazuje również nasza wiedza o konsekwencjach zjawiska nieliniowości w obrębie powiązań morfologii i motoryki człowieka. Wskazaliśmy także, że w niewielkim tylko stopniu potrafimy przewidywać konsekwencje treningu w zależności od osobniczych odmienności morfologicznych. W tej sytuacji uważamy, że problematyka ta ma nie tylko nadal istotne zadania, ale wręcz istnieją tu zagadnienia, których rozwiązanie staje się niezbędne do tworzenia naukowych podstaw wiedzy o uwarunkowaniach motoryczności ludzkiej.

126

VII. TEORETYCZNE PRZESŁANKI PROCESU UCZENIA SIĘ I NAUCZANIA CZYNNOŚCI RUCHOWYCH
1. SPOŁECZNE POTRZEBY UCZENIA SIĘ CZYNNOŚCI RUCHOWYCH
Kształtowanie wysokiego stopnia ruchowego panowania nad swoim ciałem to jedno z podstawowych zadań wychowania fizycznego. Dzięki umiejętności wykonywania różnych czynności ruchowych oraz zdolności ich przetwarzania na czynności nowe, człowiek może łatwo dostosowywać się do środowiska i czynnie na nie oddziaływać. Duży zasób umiejętności ruchowych zdaje się, zgodnie z zasadą transferu, poszerzać możliwości opanowywania dotychczas nieznanych ruchów. Można zatem przyjąć, że systematyczne ćwiczenie ruchowe ułatwia uczenie się zarówno czynności dnia codziennego, jak i opanowanie nowych ruchów służących zabawie, pracy, twórczości artystycznej czy też wypoczynkowi, nawet wówczas, kiedy ich struktura koordynacyjna odbiega od posiadanych już umiejętności ruchowych. Szczególnego znaczenia nabiera uczenie się motoryczne w sporcie, gdzie stopień opanowania danej umiejętności ruchowej staje się często głównym elementem rywalizacji. Współczesna technika, wyrażająca się m.in. znaczną automatyzacją procesów produkcji bynajmniej nie zmniejsza — jak skłonni są sądzić niektórzy znaczenia i przydatności sprawności ruchowej. "Jazda samochodem - pisał Fidelus [1969, s. 81-82] - zmniejsza ilość pracy fizycznej potrzebnej na przebycie pewnej przestrzeni, lecz równocześnie wymaga dużej szybkości reakcji oraz sprawności rąk i nóg podczas prowadzenia samochodu". Również pieszy, poruszający się między wielką liczbą pojazdów na zatłoczonej ulicy dużego miasta, chcąc uniknąć wypadku, musi wykazać się dużą umiejętnością mchowego panowania nad ciałem i doboru potrzebnej reakcji. Nawet w przygotowaniu kosmonautów trening sprawności ruchowej i kondycji fizycznej odgrywa istotną rolę i stanowi podstawowy element kształcenia zdolności do przebywania w przestrzeni kosmicznej. Odpowiedni zasób umiejętności ruchowych typu sportowo-zabawowego warunkuje również udział w rekreacji fizycznej. W obszernej, wydanej w 1980 r. pracy monograficznej poświęconej uczeniu się i nauczaniu sportowych czynności motorycznych, Czabański pisał: "Nawet ci, którzy są w pełni przekonani o niezbędności aktywności fizycznej dla poprawy zdrowia, nie wychodzą na boisko, jeżeli zdają sobie sprawę ze swojej ruchowej nieporadności" [Czabański 1980, s. 4]. Wynika stąd istotny wniosek, że w procesie wychowania fizycznego nie można ograniczyć się wyłącznie do

127

treningu takich dyspozycji, jak: siła, szybkość czy wytrzymałość. Zarówno z punktu widzenia potrzeb teraźniejszości, jak i dającej się przewidzieć przyszłości istotne staje się kształcenie możliwie najszerszego zasobu umiejętności ruchowych. Równocześnie trzeba dążyć do ich przetwarzania w możliwie najdoskonalsze formy, a i te domagają się systematycznego ćwiczenia i wzbogacania przez wielokrotne powtarzanie i szukanie coraz to nowych rozwiązań.

2. POJĘCIE UCZENIA SIĘ MOTORYCZNEGO
Tworząc zbiór wiedzy o przyswajaniu umiejętności ruchowych, w wielu miejscach odwołujemy się do teorii powstałych dzięki doświadczeniu zebranemu w czasie nauczania i uczenia się intelektualnego. Uczenie się jest zazwyczaj rozważane w trzech aspektach: (1) poznawczym (ang. cognitive learning), (2) afektywnym (ang. affective learning), (3) psychomotorycznym (ang. psychomotor learning). • Uczenie się, ukierunkowane na aspekt poznawczy, akcentuje znaczenie przyrostu indywidualnej wiedzy, poprawę zdolności rozwiązywania problemów, jasność rozumie nia oraz rozwój umiejętności określania ogólnych pojęć. Rozwój uczenia w aspekcie poznawczym jest nastawiony na procesy mentalne jako podstawową formę aktyw ności. • Uczenie afektywne (ukierunkowane na emocje, uczucia) podkreśla rolę postawy, zrozumienie znaczenia, wartości. Podstawowym celem nauczania jest rozwój odpowied niej pozytywnej postawy w stosunku do danej aktywności fizycznej. • Nauczanie, zdominowane przez psychomotoryczne uczenie, jest skoncentrowane na samym rozwoju i poprawie motorycznych umiejętności. Jest ono w wychowaniu fizycznym i w sporcie najpowszechniej wykorzystywane i obejmuje zarówno umiejęt ności ruchowe podstawowe, jak i szczegółowe [Wuest, Bucher 1991]. Poprzez uczenie się motoryczne na ogół rozumie się zamierzone i niezamierzone zdobywanie i utrwalanie określonych umiejętności ruchowych przez powtarzanie. Schmidt [1988], autor ważnego w rozwoju i tworzeniu koncepcji oraz teorii dzieła "Motor Control and Learning" definiował uczenie się motoryczne jako pewne wewnętrzne procesy, wynikające z ćwiczenia lub z nabytego doświadczenia, które prowadzą do względnie stałych zmian w zdolnościach służących rozwojowi umiejętności ruchowych. Czabański [1980, s. 10] pisał: "Uczenie się czynności motorycznych oznacza zmysłowe odbieranie od otoczenia i przetwarzanie umysłowe informacji dotyczącej nieznanej dotąd czynności motorycznej, a następnie wykonywanie czynności za pomocą systemu motorycznego oraz sprawdzenie skuteczności tej czynności w różnych sytuacjach otoczenia". Najbardziej dla nas interesującą postacią uczenia się jest to, które posiada charakter uczenia się kierunkowego, a więc nauczania. Uczący się jest tutaj specjalnie i bezpośrednio instruowany co do sposobu wykonywania danego zadania ruchowego, aby zdecydowanie przyspieszyć i wspomóc proces uczenia się. 'Ten rodzaj uczenia się ruchów - pisali Przewęda i Wasilewski [1979, s. 148] -jest najczęstszy u człowieka, ponieważ z jednej strony społeczne warunki życia atakują osobnika wielką liczbą wzorców ruchowych i sprzyjają unifikacji zachowań, z drugiej zaś ludzie tendencyjnie starają się

128

przekazywać doświadczenia i umiejętności młodym pokoleniom, organizując w tym celu całe systemy i rozbudowane instytucje kształcenia". Immanentną cechą procesu nauczania motorycznego jest występowanie relacji "nauczający-uczący się" oraz dążenie do wywołania u uczącego się pożądanych trwałych zmian w zakresie umiejętności władania ciałem i rozwiązywania konkretnych zadań ruchowych. W nauczaniu poważną rolę odgrywa komunikacja interpersonalna (interakcja), która ma miejsce nie tylko we wspomnianym już układzie "nauczający-uczący się", ale i występuje między poszczególnymi uczącymi się. Dzięki wielokierunkowemu przepływowi informacji następuje kontrola i stopniowa optymalizacja procesu nauczania. Informacje docierają nie tylko ze strony środowiska zewnętrznego, ale i wewnętrznego. Dotyczą one aktualnego stanu organizmu oraz umiejscowienia poszczególnych części aparatu ruchu w przestrzeni. Nie należy stąd wyciągać bynajmniej wniosku, że proces uczenia motorycznego da się sprowadzić do typowego dla behawiorystów modelu S-R (S = bodziec, R = reakcja). W uczeniu się motorycznym pierwszoplanową role poczynają odgrywać: intelekt, świadomość i procesy antycypacji. Inaczej mówiąc, pasywny i relatywny sposób oddziaływania zastąpiono systemem aktywnym. Człowiek występuje wówczas jako twórczy podmiot, który po to rozwiązuje określone zadania, aby móc samemu działać i zgodnie z własnymi zamierzeniami przeobrażać rzeczywistość. W uczeniu się nie jest więc najważniejsza motoryczna doskonałość, ale to, kim się człowiek staje, na ile jest on samodzielniejszy w działaniu i bogatsza staje się jego osobowość. Warunkiem efektywności tak pojętego nauczania jest zrozumienie istoty danego zadania i aktywność osoby uczącej się. Oznacza to również odejście od uczenia się wyłącznie percepcyjnego (zmysłowego) i przeciwstawiania się, do niedawna dominującym w uczeniu motorycznym, tendencjom do bez refleksyjnego naśladownictwa i tresury [zob. Nawrocka 1972]. Uczenie się ruchu przebiega jednak również mimowolnie, tzn. przez naśladownictwo lub metodą prób i błędów. Mówimy wówczas, że posiada charakter samorzutny, czyli nie intencjonalny. Przyswajanie nowych umiejętności ruchowych nie jest w tym wypadku kierowane z zewnątrz, a więc nie występuje tu proces nauczania. Przykładowo, cechujące się niespotykaną w innych okresach ruchliwością dziecko samo próbuje rozwiązywać pojawiające się przed nim zadania i w ten sposób uczy się mimowolnie różnych czynności. Ważne miejsce w takim uczeniu się odgrywa wzorowanie się na stylu ruchowych zachowań innych osób. Taka skłonność do działania opartego na naśladownictwie spełnia szczególną rolę w dzieciństwie, a więc wówczas, gdy osobnik nie potrafi sam kierować jeszcze w pełni refleksyjnie swoim postępowaniem ruchowym. Oczywiście takie działania, oparte na mimowolnym naśladowaniu gotowych już wzorców, ma w wypadku uczenia się motorycznego znaczenie również i w późniejszym okresie. Bohaterowie widowisk sportowych inspirują zarówno zabawy podwórkowe, jak i tworzą modne wzorce zachowań ruchowych, opanowujące również znaczną liczbę starszej młodzieży i osób dorosłych. Wystarczy wspomnieć przetaczające się mniej i bardziej trwale fale wielkiego społecznego zainteresowania karate, joggingiem, tenisem ziemnym czy też potrafiącym przyciągnąć na salę gimnastyczną tłumy - głównie dziewcząt i kobiet aerobikiem. Innym rodzajem uczenia się jest dochodzenie do rozwiązywania zadań ruchowych po drodze całkowicie własnej, oryginalnej. Jako styl postępowania poczyna wówczas dominować metoda prób i błędów ("przybliżeń i poprawek", "porażek i sukcesów"). Obok niewątpliwych wad taki sposób działania posiada również i zalety. Są nimi: 129

odwoływanie się do twórczej inicjatywy uczącego się, rozbudzenie wyobraźni motorycznej i możliwość znalezienia całkowicie nowych, własnych rozwiązań. W pierwszym etapie uczenia się osobnik spontanicznie wyzwala różne typy reakcji i w ten sposób zdobywa rozeznanie, które prowadzi do celu. W drugim etapie, w efekcie zdobytych doświadczeń, dobiera już coraz częściej reakcje nagradzane (skuteczne) i eliminuje reakcje błędne, nie prowadzące do osiągnięcia wyniku. W opanowaniu nowych ruchów w procesach wychowania i kształcenia fizycznego niekwestionowaną rolę odgrywają wspomniane już procesy uczenia kierowanego, czyli nauczania. Uczenie się ruchów można wówczas traktować jako przepływ informacji pomiędzy systemem nauczającym a systemem uczącym się. System uczący się zmierza do upodobniania swojej struktury zachowania do wymagań płynących ze strony środowiska (oczekiwań nauczającego) i tym samym osiągnięcia właściwego poziomu homeostazy. Tab. 9. Najistotniejsze cechy i właściwości zdolności wysiłkowych i nawyków czucioworuchowych [Czajkowski 1997]

130

Ungerer [1977], wychodząc z założenia, że ruchowe odpowiedzi ucznia można traktować jako porcję informacji, przedstawia następującą zależność:

W miarę zbliżenia się czynności wykonywanej przez uczącego się do postawionego przez nauczającego zadania, ułamek dąży do 1. W tab. 9 pokazujemy za Czajkowskim [1997] najistotniejsze cechy i właściwości z jednej strony - zdolności wysiłkowych, a z drugiej - nawyków czuciowo-ruchowych (umiejętności ruchowych).

3. ETAPY UCZENIA SIĘ ORAZ UCZENIE SIĘ NAWYKOWE I UCZENIE SIĘ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMU
Uczenie się przez jednostkę jakiejś umiejętności ruchowej, a więc przejście od stanu nieopanowania do opanowania danej czynności ruchowej postępuje przez kilka etapów. Fitts i Posner [1967] wyróżnili trzy etapy uczenia się: (1) poznawczy (ang. cognitive stage), (2) kojarzenia (ang. associative stage), (3) samodzielności (ang. automonus stage). Wychowawca fizyczny (nauczający) musi dobrze zapoznać uczącego się z wymaganiami, jakie stawia każdy z tych etapów. Każdy bowiem etap wymaga odwoływania się do odmiennych strategii i technik, • Etap poznawczy. Uczący się musi dołożyć wszelkich starań, aby dobrze zrozumieć istotę i cele czynności, której ma się uczyć. Musi skoncentrować całą uwagę na infor macjach dostarczanych przez nauczającego. Zwykle obejmują one wskazówki werbalne i wizualne (rola demonstracji czy video). Uczący się analizuje przekazane informacje i podejmuje pewien plan działania, wykorzystując przy tym jego zrozumienie zadania i wskazania nauczającego. Szczególną trudność może sprawiać połączenie różnych elementów danej umiejętności ruchowej w odpowiednią, kolejno następującą całość. Pierwszym próbom wykonywania danej czynności towarzyszy zawsze duża liczba błędów i duża zmienność w wykonywaniu. Często uczący zdaje sobie sprawę z występujących błędów ale nie potrafi ich wyeliminować. Konieczne jest wówczas tworzenie stałego, specyficznego sprzężenia zwrotnego. Nauczający przekazuje w zrozumiałych terminach instrukcje, jak uniknąć błędów. Zawsze jednak na tym pierwszym etapie brakuje stosownym umiejętnościom należytej płynności i harmonii. • Etap kojarzeń. Ten etap charakteryzuje się dążeniem do łączenia danej umiejętności w płynną całość oraz stałymi zabiegami o osiągnięcie zamierzonego ruchu. Chociaż liczba błędów staje się coraz mniejsza, to mają one tendencje do powracania. Uczący się ma na ogół pełną świadomość wielu jeszcze niedoskonałości i zakłóceń występujących

131

w strukturze danej umiejętności. Nadal istotna jest rola otrzymywanych z zewnątrz instrukcji, chociaż mogą one stawać się coraz bardziej szczegółowe. • Etap samodzielności. Etap ten jest osiągany po pewnym okresie praktyki. Uczący się wykonuje daną czynność ruchową z coraz to mniejszą liczbą błędów. Umiejętność ruchowa charakteryzuje się dobrą koordynacją i czyni wrażenie, że jej wykonywanie nie sprawia większych trudności. Wykonywane czynności automatyzują się. Ćwiczący nie zwraca już uwagi na każdy element. Wykonuje ćwiczenie jakby bez udziału świadomości, a koncentruje się jedynie na całości. Uczący staje się jednak sam coraz sprawniejszym w identyfikacji błędów, jest jakby nauczycielem dla siebie samego. Oczywiście, nie każdy ćwiczący osiąga poszczególne wyżej wymienione etapy w tym samym czasie. Trudno też w praktyce precyzyjnie wskazać, na którym etapie ćwiczący akurat się znajduje. Granica bowiem między nimi jest płynna. W tradycyjnym ujęciu proces uczenia się samodzielnego, czy też nauczania pod kierunkiem innej osoby znajduje swoje ukoronowanie w powstaniu określonych automatyzmów danej czynności ludzkiej. Tworzą się one dzięki wielokrotnemu powtarzaniu. W ten sposób powstałą indywidualną formę reakcji i działalności ruchowej, charakteryzującą się zautomatyzowanym przebiegiem i tym, że jej wykonanie nie wymaga jakiejś specjalnej koncentracji uwagi i myślenia nazywa się -nawykiem ruchowym [Malarecki 1969, Czabariski 1986]. Na ogół podkreśla się, że zautomatyzowane zostają jedynie same struktury przestrzennych przebiegów ruchu oraz jego czasowe i dynamiczne charakterystyki. Natomiast pozostaje pewna ogólna kontrola świadomości nad działaniem motorycznym. Nawyk nie oznacza jednak samej czynności, a jest nabytą zdolnością do wykonywania określonej czynności [Czabański 1986]. Niekiedy wyróżnia się nawyki zamknięte (wewnętrzne) i otwarte (zewnętrzne). Nawyki zamknięte są oparte przede wszystkim na warunkowaniu wewnętrznym (ustroju ćwiczącego), a istotą jest tu ścisłe odwzorowywanie wcześniej zaprogramowanej formy ruchu. W wypadku nawyku otwartego istnieje konieczność pewnego dostosowania formy ruchu do sytuacji zmieniającej się w środowisku zewnętrznym. Dla pewnych sportów bardziej typowe są nawyki zamknięte (gimnastyka, jazda figurowa na łyżwach, skoki do wody), a dla innych nawyki otwarte (gry sportowe, zapasy, szermierka). Chociaż w istocie podział ten może być niekiedy niezbyt ostry, to wynikają z niego daleko idące konsekwencje praktyczne [Poulton 1957, Czajkowski 1991]. Fizjologicznym podłożem tworzenia się nawyków są łańcuchy odruchów warunkowych i w ich obrębie tzw. związki czasowe. W początkowych okresach ontogenetycznego kształtowania się motoryczności mają one jeszcze z reguły charakter odruchów bezwarunkowo-warunkowych, a stopniowo dopiero znajdują one oparcie w ruchach już wcześniej wyuczonych. Mówi się wówczas o mechanizmie warunkowo-warunkowym. W procesie nauczania motorycznego mechanizm ten jest wspomagany głównie precyzyjną instrukcją słowną, pokazem i wielokrotnym powtarzaniem. Tą drogą u uczącego mają się tworzyć odpowiednie wrażenia i spostrzeżenia ruchu oraz zostawać uruchomione odpowiednie procesy myślowe. Zakłada się, że dzięki możliwości reagowania przez człowieka na pojęcie słowne (tzw. drugi układ sygnałowy), uczący się może wykonywać dane zadanie ruchowe jedynie po podaniu mu w miarę dokładnej instrukcji słownej. Kształtowanie się czynności ruchowych o charakterze nawyku zachodzi w określonych etapach. Wówczas to obserwuje się stopniowy wzrost opanowania ruchu, wyrażający się zwiększeniem dokładności przebiegu poszczególnych charakterys132

Ryc. 42. Schemat kolejnych efektów nauczania sportowych czynności motorycznych (na przykładzie nauczania zjazdu na nartach) jako zmiany kątów w stawach (wg Czabańskiego - 1980)

tyk przestrzennych, czasowych i dynamicznych (ryc. 42). Etapy te bywają w piśmiennictwie różnie określane. W fizjologii mówi się najczęściej o fazach tworzenia nawyku ruchowego i kolejno po sobie następujących procesach: (1) generalizacji, (2) koncentracji, (3) automatyzacji. Odpowiednio do tych faz biomechanik Fidelus [1969] wyróżnił: (1) fazę wyłączenia nadmiernej liczby stopni swobody ruchu, (2) fazę wykorzystania stopni swobody ruchu i sił zewnętrznych, (3) fazę ekonomizacji i stabilizacji nawyku ruchowego. Przewęda i Wasilewski [1979J, opracowując zagadnienie, przyjęli nieco inne określenia oraz dodali jeszcze kolejny, 4 etap. Tyra samym, zgodnie z przeprowadzonym podziałem, wyróżniono fazy: (1) łączenia pojedynczych czynności w całość, (2) usuwania błędów, (3) precyzyjnej analizy ruchu (automatyzacja), (4) uplastycznienia czynności ruchowej. Takie ujęcie etapów nauczania było typowe dla tradycyjnej metodyki wychowania fizycznego. Współcześnie podkreśla się, że uczenia się czynności złożonych nie można ograniczyć do warunkowania i tworzenia łańcuchów powiązań między bodźcem a reakcją [Singer 1975, Czabański 1980, Schmidt 1988,1991]. W wychowaniu fizycznym i w sporcie trudno byłoby akceptować ruchy całkowicie schematyczne, być może bardziej typowe np. dla obsługiwania maszyn [Czabański 1986]. Wyróżnia się zatem, obok wyżej krótko opisanego uczenia motorycznego typu nawykowego, uczenie się rozumiane jako rozwiązywanie problemu. Ten sposób uczenia się występuje wówczas, kiedy trudno odwoływać się wyłącznie do warunkowania i tworzenia schematycznych łańcuchów powiązań między bodźcem a reakcją. Takie bowiem instrumentalne reakcje nie wystarczają przy uczeniu się ruchów złożonych czy rozwiązywaniu nowych problemów. Na potrzebę wyraźnego oddzielenia tych dwóch typów uczenia się, charakteryzujących się różnymi treściami i celami, zwraca uwagę wybitny znawca problemu, Czabański [1980, 1986]. "Uczenie się wyskoku - pisał on może mieć charakter uczenia się mechanicznego, w znacznym stopniu opartego na nawykach. Natomiast uczenie się rozwiązywania problemu, w jaki sposób skoczyć jak najwyżej, wymaga włączenia wielu różnorodnych procesów, takich jak motywacyjne, 133

spostrzeżeniowe, myślowe czy decyzyjne" [Czabaiiski 1986, s. 17]. Takie "uczenie się ze zrozumieniem", w którym dąży się do rozwiązania problemu, dokonuje się nie przez mechaniczne powtarzanie, a przez wgląd lub próby i błędy. "Uczenie takie wymaga aktywności uczącego się podmiotu, właściwego nastawienia i motywacji celu, zbioru i selekcji wielu informacji pochodzących z różnych źródeł, które pozwolą na tworzenie umysłowego programu antycypującego działania" [Czabański 1986, s. 21].

4. TWORZENIE WSPÓŁCZESNYCH TEORII I MODELI UCZENIA SIĘ MOTORYCZNEGO
Zrozumienie znaczenia uczenia się dla rozwoju fizycznego, psychicznego i społecznego człowieka stymulowało różnorodne dociekania badaczy do rozpoznania jego istoty oraz określenia praw i czynników decydujących o sprawności tego procesu. Tworzono teorie uczenia się z nadzieją, że ułatwi to opracowanie najbardziej racjonalnych metod nauczania. Badania naukowe nad procesem uczenia się rozpoczęto na gruncie psychologii eksperymentalnej i neurofizjologii, ale szybko dołączyli do nich pedagodzy, socjolodzy, cybernetycy i inni. Czabanski [1986], systematyzując teorie uczenia się ludzi, jakie formułowano od końca XIX wieku, jako najstarszy wymienia asocjacjonizm. Wówczas uczenie się traktowano przede wszystkim jako funkcję pamięci oraz utrwalania wrażeń i wyobrażeń przez ich skojarzenie (asocjację). Na kolejnych teoriach zaważyło zdefiniowanie przez Pawiowa pojęcia odruchu warunkowego, którego podstawą jest idea wzmocnienia. Powstawały bardziej pragmatyczne teorie psychologiczne, a przede wszystkim wspomniany już behawioryzm (ang. behaviour - zachowanie), który stopniowo ewoluował w kierunku neobehawioryzmu. Klasyk tego ostatniego systemu myślenia, Skinner, wprowadził pojęcie reakcji sprawczych, co umożliwiło lepsze zrozumienie roli motywacji i determinantów efektywności uczenia się. Wreszcie wśród głównych teorii uczenia się wymienia się także tzw. teorie poznawcze. Podkreślono tu rolę rozwiązywania problemów, zrozumienia struktury i myślenia. W ostatnich kilkudziesięciu latach zaczęły powstawać, często obszerne, monografie, w których, na podstawie nowych doświadczeń i badań, tworzy się zupełnie oryginalne koncepcje teorii złożonych czynności ruchowych. Prace te najczęściej powstają na styku różnych, pozornie odległych, dyscyplin: psychologii, neurofizjologii, biomechaniki, ogólnej teorii systemów, teorii informacji, cybernetyki a także teorii wychowania fizycznego. Najbardziej znaczące, całościowe ujęcia problemu w ostatnich latach tworzyli w Europie m.in. Farfiel [1977], Łaputin [1986], Pöhlmann [1985], Weinberg [1985], Ungerer[1977],Hotz[1986],awUSACratty[1973],Singer[1975],Schmidt [1988,1991]. Singer [1975] systematyzuje tworzone modele w następujący sposób:

_________TEORIE I MODELE UCZENIA SIĘ MOTORYCZNEGO ________ • asocjatywne (oparte na skojarzeniu) - akcentuje się związek w układzie "bodziec-reakcja"(S-R), • cybernetyczne - nacisk położono na mechanizmy samokontroli i samoregulacji,

134

• informatyczne - nacisk kładzie się na procesy odbioru, podjęcia decyzji i zdolności korekty, • adaptacyjne (przystosowawcze) - podkreśla się rolę wyższego i niższego poziomu kontroli (zarządzania) oraz analogii "człowiek-komputer", • ogólno-opisowe - podkreśla się rolę generalnych charakterystyk danych umiejętności ruchowych i ukierunkowanie na cele praktyczne.

W tworzonych teoriach coraz bardziej zaciera się różnice między uczeniem się motorycznym i umysłowym. Tomaszewski [1971 ] wykazał, że o ile w sytuacjach prostych, stabilnych, powtarzanych podłożem uczenia się jest zachowanie reaktywne i czynniki biologiczne, o tyle w sytuacjach złożonych, nowych, zmiennych, konieczne jest tworzenie odrębnych planów i programów opartych na wnikliwej analizie, myśleniu i procesach poznawczych. Takie twórcze podejście do zadania określa się jako uczenie się rozwiązywania problemu. Wspólne dla powstających teorii uczenia się motorycznego jest systemowe ujęcie, w którym, obok części wykonawczo-ruchowej, wyróżnia się też podsystemy poznawcze, emocjonalne, integracyjne i interioryzacyjne. Powstałe w latach ostatnich teorie uczenia się złożonych czynności ruchowych przedstawia się najczęściej w postaci skomplikowanych graficznych schematów. Ze szczególnym zainteresowaniem spotkała się w ostatnich latach teoria profesora Uniwersytetu w Los Angeles, Richarda A. Schmidta [1975,1988,1991]. Prace Schmidta są dość dobrze w Polsce znane dzięki kolejnym, zamieszczanym na łamach "Sportu Wyczynowego", recenzjom jego dwóch podstawowych książek, tj. "Motor Control and Learning. A Behavioral Emphasis". Human Kinetics Publishers 1982 [Bober, Czabański 1985] oraz "Motor Learning and Performance. From Principles to Practice". Human Kinetics Book 1991 [Czajkowski 1993,1994]. W 1995 r. odbyło się we Wrocławiu nawet specjalne ogólnopolskie seminarium poświęcone 'Teorii schematów Richarda A. Schmidta" [Czabański, red. 1995]. Schmidt [1982,1991] opiera się przede wszystkim na współczesnej wiedzy neurofizjologicznej oraz psychologii behawioralnej, ale także na wiedzy biomechanicznej, psychologii eksperymentalnej i teorii wychowania fizycznego. Tę swoistą syntezę nazywa "motor control and learning". Człowieka traktuje Schmidt jako swoisty układ, który poprzez różne narządy odbiorcze otrzymuje i rozpoznaje bodźce, następnie w wyniku analizy wybiera i przetwarza odpowiedź, później ją szczegółowo programuje, aby w końcu wykonać ruch (ryc. 43). Na ryc. 44 przedstawiono zaprogramowany przez Schmidta [1991] teoretyczny model uczenia się motorycznego lub wykonania czynności ruchowej z uwzględnieniem ścieżki widzenia centralnego i obwodowego. Każda czynność rozpoczyna się przekazaniem bodźca do układu programującego, w którym następuje rozpoznanie bodźca (ang. stimulus identification), wybór reakcji (ang. response selection) oraz programowanie reakcji (ang. response programing). Program motoryczny zostaje przekazany do układu wykonawczego (ang. efektor). Układ ten obejmuje rdzeń kręgowy, mięśnie oraz ruch. W końcu następuje kontakt (odbiór) ze środowiskiem. Dla zrozumienia całości teorii Schmidta [1982,1991] kluczowe jest rozpoznanie: rodzajów występujących reakcji (tzw. Mi, M2, reakcja wyzwalana, reakcja świadoma), rodzajów widzenia (otoczeniowe - odpowiedzialne za kontrolę ruchów oraz centralne 135

Ryc. 43. Stadia przetwarzania informacji w nawyku czuciowo-ruchowym [Schmidt 1991, cyt wg Czajkowski 1993]

Ryc. 44. Teoretyczny model uczenia się motorycznego [Schmidt 1991, cyt wg Czabanski 1995]

136

odpowiedzialne za rozpoznawanie obiektów), znaczenia układu kontrolującego pętli otwartej (ppen-loop) i pętli zamkniętej (closed-loop). Uczenie się jest analizowane z wyróżnieniem podstawowych schematów: odpowiedzi i rozpoznania [Twardokens 1995]. Przedstawiona tu w wielkim uproszczeniu i skrócie teoria Schmidta jest z pewnością wyrazem ważnych poszukiwań, dotyczących określenia praw funkcjonowania i zachowania się naszego ciała [Czabański 1995]. Jak to wykazaliśmy wcześniej, ogólna tendencja w tworzeniu teorii i rozwoju modeli uczenia się czynności ruchowych wskazuje na odchodzenie od analizy związku "bodziec-reakcja" (S-R) i położenia większego nacisku na kwestie adaptacji, komunikacji i kontroli. W różnych teoriach i modelach można znaleźć odmiennie rozłożone akcenty. Niektóre są osadzone w behawioryzmie, mocno związane z wynikami badań naukowych i mają ambicje tworzenia teorii od podstaw. W innych koncepcjach bardziej podkreśla się potrzebę ujęć całościowych i opisowych oraz często ukazuje się odrębnie to, co ogranicza się wyłącznie do uczenia się, od tego, co przynależy do nauczania. Teorie różnią się też używaną terminologią. Bodziec-reakcja (ang. stimulus-response), wejście-wyjście (ang. input-output), wzmocnienie-sprzężenie zwrotne (ang. reinforcement-feed-back) to terminy, które najczęściej odróżniają jedną teorię od drugiej. Wraz jednak z rozwojem wiedzy i badań naukowych modele stają się pełniejsze i ułatwiają rozumienie procesów uczenia się i doskonalenia umiejętności ruchowych.

5. DETERMINANTY PRZEBIEGU I EFEKTÓW ORAZ GOTOWOŚCI DO UCZENIA SIĘ MOTORYCZNEGO
Pośród czynników warunkujących proces uczenia ruchów trzeba wymienić: (1) właściwości uczącego się, (2) okoliczności i czynniki charakteryzujące sytuację nauczania motorycznego, (3) właściwości nauczającego. Przyjmując - umownie - kwestie wymienione w pkt. 2 i 3 jako względnie stałe, skoncentrujemy się głównie na tym, w jakiej mierze proces uczenia się i nauczania motorycznego jest zróżnicowany w zależności od cech rozwojowych i indywidualnych samego uczącego się. Mamy więc na względzie głównie taką sytuację, o której Przewęda i Wasilewski [1979, s.162] pisali: "Nawet doskonale zorganizowany proces uczenia, uwzględniający wszelkie indywidualne odrębności ucznia, przestrzegający zasad dydaktycznych, honorujący psychologiczne, fizjologiczne, cybernetyczne i inne prawa zachowania się i celowego przystosowania się człowieka, pod wpływem zabiegu nauczyciela, nie daje zawsze tych samych, oczekiwanych rezultatów". Do najważniejszych cech rozwojowych należy stopień dojrzałości organizmu, na który składa się zarówno poziom rozwoju morfologicznego, fizjologicznego i motorycznego, jak i psychicznego (umysłowego) oraz społecznego. Wspólną cechą w procesie ontogenezy osobniczej jest występowanie fazy progresy wnej, równowagi i regresji. Całość przebiegu poszczególnych faz jest kierowana przez genotyp osobnika i realizowana w konkretnym środowisku (tzn. warunkach, w których dziecko wyrasta). Stąd determinizm genetyczny - w tym wypadku - oznacza jedynie predyspozycję do wolniejszego lub szybszego tempa rozwoju motorycznego oraz łatwego bądź trudnego uczenia się ruchów. Cały cykl ontogenezy daje się podzielić na okresy posiadające odrębne charakterystyki, ale przejście z jednego do drugiego okresu nie ma charakteru skokowego, lecz ciągły.

137

Na ryc. 45 ukazano hipotetyczną krzywą osiągnięć dorosłych oraz dzieci w zależności od postawionego przed nimi zadania [Schmidt 1988]. Widać tu wyraźnie, że stopień trudności zadania określa w różnym wieku nie tylko osiągnięcia, ale i tempo uczenia się. Gdyby ktoś chciał wyciągnąć wnioski ogólne na przykładzie "łatwego" zadania (dół ryciny), to wówczas stwierdzi, że szybciej uczą się i większy postęp wykazują dzieci. Przeciwnie zaś, analiza wyłącznie górnej części ryciny mogłaby doprowadzić do stwierdzenia, że dorośli uczą się bardzo szybko, kiedy dzieci nie wykazują postępu. Na tej samej rycinie pokazano też, że zawsze istnieje pułap możliwości (biologicznie określony).

Ryc. 45. Hipotetyczna krzywa osiągnięć dla dorosłych oraz dla dzieci w przypadku rozwiązywania "trudnego" oraz "łatwego" zadania [Schmidt 1988]

Pojawiają się również okresy szczególnie sprzyjające uczeniu się motorycznemu. Zjawisku temu z jednej strony sprzyja wyjątkowa sprawność i dojrzałość funkcjonalna ośrodków ruchowych w centralnym systemie nerwowym, a z drugiej procesy ossyfikacji, przyrostu aktywnej masy mięśniowej, korzystna zmiana proporcji ciała itp. Poważnie intensyfikować proces uczenia ruchów mogą zmiany zachodzące w obwodowym układzie nerwowym, a polegające głównie na procesach mielinizacji włókien ner138

wowych i inerwacji różnych grup mięśniowych. Oddziaływanie miedzy stroną somatyczną oraz motoryczną jest w procesie ontogenezy bardzo ścisłe, z tym, że ta ostatnia w większej mierze podlega oddziaływaniom środowiskowym. W efekcie znaczne braki w sferze motorycznej można do późnej starości wyrównywać wzmożonym treningiem i doświadczeniami osobniczymi. Pośród indywidualnych cech wymienić trzeba w pierwszym rzędzie zróżnicowane predyspozycje ruchowe. Przez te właściwości rozumiemy zespół warunków wewnętrznych jednostki, określających szybkość uczenia się i poziom wykonania określonych czynności motorycznych. Predyspozycje ruchowe zależą od wrodzonych właściwości głównie systemu nerwowego (niecałkowicie jeszcze poznana), a także, w mniejszej już mierze, od procesu wychowania (doświadczenia ruchowe, motywacja, zainteresowanie, wzorce osobowe) i tzw. aktywności własnej jednostki (praca nad sobą, wytrwałość, samokrytycyzm). Zagadnienie to szczegółowo omówiono w innym rozdziale tego opracowania, a tutaj wspominamy o nim jedynie dla zachowania przejrzystości wykładu.

Ryc. 46. Hipotetyczne krzywe nabywania umiejętności dla dwu osobników na tle krzywej zmian dla przeciętnych

Na ryc. 46 ukazujemy za Schmidtem [1988] hipotetyczne krzywe nabywania umiejętności w kolejnych próbach (tempo uczenia się) u dwóch różnych osobników. Pierwszy z nich (1) najpierw bardzo wolno zwiększa swoje osiągnięcia, ale później poprawa wyników jest wyjątkowo duża. Drugi (2) od samego początku wykazuje wybitny postęp w uczeniu się, ale dość szybko następuje wyraźnie zwolnienie tempa. W efekcie osobnicy osiągają po pewnym czasie podobny poziom opanowania danej umiejętności. Łatwo więc tutaj o zbyt pochopne, a więc błędne wnioskowanie. Jeżeli przyjąć, że odrębne traktowanie cech somatycznych jest w ogóle metodologicznie uzasadnione, to trzeba je wymienić również jako istotne elementy warunkujące proces motorycznego uczenia się. Pośród wielu wyróżniamy:

139

• stosunki wewnętrzne między komponentami tkankowymi, • wielkość ciała w ujęciu trójwymiarowym, • proporcje zewnętrzne (stosunki między odcinkami długościowymi kończyn oraz koń czyn i tułowia, proporcje między umięśnieniem różnych części ciała itp.). Istotnym czynnikiem, szczególnie utrudniającym przyswojenie nowych ruchów, może być poziom sprawności poszczególnych zmysłów. Wspominamy tu tylko o wadach receptoryki ucznia w zakresie wzroku i słuchu. Brak możliwości w pełni sprawnego odbierania wrażeń wzrokowych może być pierwszorzędną, a nie zawsze uświadamianą, przyczyną złej oceny odległości i stosunków przestrzennych. Wady słuchu mogą być powodem niedocierania bądź też różnorodnych przeinaczeń informacji u uczącego się. Szybka orientacja na dany typ zaburzeń receptoryki i związana z tym zmiana postępowania metodycznego jest wówczas podstawowym warunkiem nauki ruchów. Niezależnie od niedostatków predyspozycji ruchowych, braków w zakresie cech morfologicznych i niedomogów receptoryki, pamiętać musimy o innych determinantach uczenia się motorycznego. Pragnący opanować jakąś umiejętność ruchową winien bowiem posiadać również fizyczne możliwości odtwarzania danego ruchu. Chodzi tu o dostateczną siłę mięśni i zadowalającą obszerność ruchu w stawach. Niedostatek siły mięśniowej może uniemożliwić jakiekolwiek swobodne operowanie ciałem, a mała gibkość nie zezwolić na należytą dokładność i płynność ruchu (ryc. 47).

Ryc. 47. Wzajemne powiązania techniki i zdolności motorycznych w procesie nauczania i treningu [wgBober!986]

Najistotniejszy jest związek efektów nauczania z cechami, które można określić jako ogólną postawę uczącego się. Właściwością jej jest pewna trwała dyspozycja, przejawiająca się w zachowaniach, które charakteryzują się pozytywnym lub negatywnym stosunkiem do uczenia się danej czynności motorycznej. Motywy uczenia się mogą być wewnętrzne, wówczas jednostka uznaje, że ma ono samo w sobie jakąś wartość, lub też -

140

zewnętrzne, kiedy działanie jest w jakiś sposób nagradzane czy też tylko pozwala unikać kary. Niekiedy też działanie nie może być podejmowane wyłącznie z naturalnej potrzeby ruchu i wówczas motyw na ogół nie jest uświadomiony, tzn. jednostka nie zdaje sobie z niego sprawy (np. zabawy naśladowcze u małych dzieci). Każdy z tych odrębnych motywów oznacza, że w nauczaniu jesteśmy zmuszeni uciekać się do innych metod postępowania pedagogicznego. Niektórzy nie odczuwają motywacji do uczenia czegokolwiek. Zdarza się również, że żadna inspiracja i kierowanie procesem uczenia się nie są w ogóle potrzebne, bo uczenie się danej czynności jednostka uznaje za najważniejsze [Wuest, Bucher 1991]. Omawiając determinanty przebiegu i efektów uczenia się czynności motorycznych, skoncentrowaliśmy uwagę na tych właściwościach, które, przykładowo Czabański [1980, s. 110], określa jako "zdolności niespecyficzne", a więc takie, które stanowią o sprawnej realizacji programu działania - w ogóle. Nie ma tu w zasadzie większego znaczenia czy dotyczą one piłkarza, akrobaty, czy zawodnika pchającego kulą. Zgoła inną kwestią są "zdolności specjalne" ukierunkowane na konkretną czynność. Tutaj w każdym wypadku o zdolnościach będą decydować w znaczącej mierze cechy fizyczne: zarówno budowa ciała, jak i zdolności siłowe, szybkościowe czy wytrzymałościowe.

6. NAUCZANIE MOTORYCZNE W ŚWIETLE POTRZEB PRAKTYKI DYDAKTYCZNEJ
Świadome opanowanie nowych zadań motorycznych wymaga w pierwszym rzędzie poznania ich logicznej treści oraz wytworzenia syntetycznego obrazu danej czynności. Decydująca o koordynacji ruchowej informacja płynie ze strony analizatorów: wzrokowego, słuchowego, dotykowego, kinestetycznego oraz równowagi. O powodzeniu w motorycznym uczeniu się człowieka rozstrzygają także docierające do uczącego się bodźce słowne, czyli werbalne. W pracy "Słowo a ruch", będącej próbą powiązania zagadnienia motoryczności ludzkiej z klasycznymi problemami filozofii, Wohl [1965, s.48] pisał: "Dla zwierzęcia świat możliwości i rzeczywistości nie są oddzielone od siebie (...). Dla człowieka jednak, dzięki antycypacji myślenia w stosunku do działania, ukształtował się świat fantazji i wizji, świat nieobjętych możliwości - tym szerszy i bogatszy, im większy jest zasób słów, którymi się posługujemy i zawarta w tych słowach wiedza o świecie, im bardziej oddalone jest początkowe ogniwo łańcucha odruchowego od jego stadium końcowego". Słowa te, chociaż może w niedostatecznej mierze obrazują znaczenie werbalizacji w procesie nauczania, to jednak znakomicie uwypuklają, w jak istotnym stopniu informacja określa świat doznań i osobnicze doświadczenie. Po przedstawieniu tych kilku ogólnych uwag dotyczących podstaw motorycznego uczenia, przejdziemy do wskazówek, których przestrzeganie jest niezbędne w praktyce pedagogicznej. Z tego punktu widzenia uczenie się czynności ruchowych daje się podporządkować zasadom dydaktycznym. Tak ujęte zagadnienia są dość szczegółowo omówione w literaturze z zakresu metodyki wychowania fizycznego [m.in. Strzyżewski 1980]. Ograniczając się do podstawowych i najogólniejszych prawidłowości, niżej przytaczamy jedynie zasady najważniejsze. • Zasada świadomej aktywności. Postępowanie jest zgodne z tą zasadą, jeśli uczący się odgrywa czynną rolę w realizacji nauczanego zadania. Nauczający winien systematy-

141

cznie wdrażać do formułowania problemów, poszukiwania sposobów ich rozwiązania oraz zastosowań wyuczonych zadań w coraz to nowych sytuacjach. Jest to też kwestia zdawania sobie sprawy przez uczącego się z sensu i składników danego ruchu oraz przeżywania doznań i stanów emocjonalnych związanych z potrzebą nauczenia się danej umiejętności ruchowej. Aktywizacja uczących się jest podstawowym warunkiem efektywności procesu uczenia ruchów. "Jeżeli dziecko - pisał Leshaft - opanowało jakąkolwiek mechaniczną metodę, nie rozumiejąc zupełnie, jaki sens posiadają jej oddzielne składniki, to i działać ono będzie mechanicznie. Nie potrafi ono zastosować danej metody do poszczególnych przypadków" [cyt. wg Rudik 1961, s. 149]. Osoba nauczająca nie może ograniczyć się wyłącznie do znajomości zewnętrznych charakterystyk przebiegu poszczególnych elementów zadania ruchowego, ale musi prezentować co najmniej dobrą znajomość zachodzących między nimi zależności i mechanizmów przyczynowo-skutkowych. Zasada systematyczności. Systematyczność odnosi się tu głównie do treści nauczania ruchu i oznacza ich planowy i logicznie uporządkowany dobór. "Trening winien być ułożony w takie struktury, które będą tworzyć optymalne warunki dla uczenia" [Wuest, Bucher 1991, s. 217]. Jest to kwestia ujęcia ćwiczeń w układy (struktury) oraz wyszczególnienie określonych elementów i związków między nimi. Te zadania są wyrażane przez dobór zarówno najwłaściwszych w danym momencie form, jak i zachowaniu odpowiednich propozycji w ich planowanym nauczaniu. Z tą zasadą wiąże się też kwestia, którą proponujemy nazwać "regułą czasowego następstwa". Wskazuje ona na konieczność poprawienia najpierw błędów występujących w danej strukturze ruchowej, wcześniej niż w innych. Przykładowo w wypadku nauczania techniki skoku w dał nie ma na ogól większego sensu koncentrowanie się na niewłaściwym lądowaniu, skoro daleko od wzorca odbiega faza odbicia. Niezmiernie ważne jest również przyjęcie właściwej hierarchii ważności występujących uchybień i znalezienie tzw. błędu podstawowego. "Instrukcja powinna być ukierunkowana na kluczowy element danego zadania" [Wuest, Bucher 1991, s. 218]. Tymczasem wielu uczących się jest wręcz zasypywanych w jednym momencie lawiną ważnych i drugorzędnych informacji. Zasada poglądowości. Zasada ta oznacza potrzebę bezpośredniego, zmysłowego poznania rzeczy i zjawisk, przy równoczesnym aktywnym współdziałaniu umysłu. Chodzi tu o umiejętne kojarzenie rzeczy, słów i działania. "Pomaganie uczącemu się w osiągnięciu zrozumienia i rozpoznaniu istoty danego zadania, które ma być uczone, jest jednym z pierwszych kroków w procesie uczenia" [Wuest, Bucher 1991, s. 218]. Uczący się powinien sobie uzmysłowić zależności zachodzące między poszczególnymi elementami, które składają się na określoną całość. W tym celu wykorzystuje się różnorodne środki dydaktyczne, jak np.: pokaz ćwiczenia, tablice, film, fotografie, kinogramy, lustra itp. Niezależnie od potrzeby odwoływania się do bezpośredniego i pośredniego poznania zmysłowego, niezbędne jest łączne stosowanie objaśnienia słownego, aktywizacja ćwiczących i kierowanie obserwacją. Stosowanie samego pokazu "nie pobudza do wyciągania wniosków i nie uczula na możliwości występowania błędów i świadomego ich likwidowania" [Kalinowski, Żukowska 1975, s. 46]. Zasada stopniowania trudności (dostępności). Istnieje potrzeba dostosowania procesu nauczania do możliwości i właściwości rozwojowych uczących się. Dzieci w młodszym wieku, 7-10 lat, charakteryzuje głównie myślenie konkretno-obrazowe, a dopiero w późniejszym okresie pojawia się zdolność do myślenia abstrakcyjnego. Niezbędne jest odwoływanie się w tych okresach do jakościowo różnych metod naucza-

142

nia. Warunki, w jakich odbywa się nauczanie, wymagają uwzględnienia dotychczasowych doświadczeń uczących się, co ujmowane jest zwykle w hasłach: "od znanego do nieznanego" lub "od bliskiego do dalekiego". W wypadku prowadzenia procesu nauczania w tzw. ułatwionych warunkach (lżejszy sprzęt, rozbieg po pochyłości, niżej poprzeczka itp.) należy unikać przesady w tym względzie. • Zasada trwałości. Proces nauczania wiąże się zawsze z potrzebą utrwalenia zdobytych już umiejętności. Najskuteczniejszym sposobem jest powtarzanie danej czynności. Powinno ono być jednak nastawione nie tylko na samą automatyzację czynności, ale i jej odtwarzanie w różnych sytuacjach i warunkach. Chodzi tu o umiejętność racjonalnego wykorzystania przyswojonej już umiejętności w różnych okolicznościach. Nauczający dąży również do wytworzenia u uczącego się trwale przejawiającej się pozytywnej postawy wobec opanowanej czynności. Służy temu odwołanie się do atrakcyjnych form procesu uczenia i utrwalania nabytej umiejętności oraz stosowanie systematycznej i konsekwentnej kontroli w różnych warunkach. Mając na względzie wyżej przedstawione zasady dydaktyczne, możemy przyjąć, że w praktyce wychowania fizycznego proces kształtowania umiejętności ruchowych winien odbywać się w następującej kolejności: KOLEJNOŚĆ W KSZTAŁTOWANIU UMIEJĘTNOŚCI RUCHOWYCH 1. podanie ustalonej przyjętej nazwy ćwiczenia oraz jej znaczenia i możliwości zastoso wania w sporcie, rekreacji czy po prostu w życiu, 2. zwięzły opis reguł działania - dla aktywizacji procesów myślowych i wytworzenia właściwego wyobrażenia o strukturze danego zadania ruchowego oraz dla przygotowa nia do świadomego odbioru pokazu, 3. wzorcowy pokaz ćwiczenia, 4. myślowa analiza i konfrontacja wyobrażenia o ruchu z poznanym (w trakcie pokazu) obrazem, 5. wykonanie ćwiczenia pod kontrolą, z dodatkową werbalną i obrazową informacją nauczyciela, 6. stopniowe i systematyczne przejście do względnie samodzielnego wykonywania ćwi czenia w coraz bardziej złożonych (rzeczywistych) warunkach. Taki sposób uczenia się czynności ruchowych jest zbieżny z wynikami badań prowadzonych jeszcze w latach 70. w Katedrze Psychologii AWF w Warszawie przez Nawrocką [1972 a, b] nad możliwością przyspieszenia nauczania przez intelektualne, świadome ujmowanie danej czynności ruchowej. "Jeżeli człowiek rozumie zasadę i sposób wykonywania danej czynności, to staje się ona jego trwałą własnością. Jeżeli ją jedynie naśladuje, to zmiana konkretnych warunków działania pozbawia go umiejętności wykorzystania w nowej sytuacji uprzednio opanowanej czynności ruchowej" - pisał teoretyk sportu Naglak [1974, s. 122]. Inny wybitny znawca problemu, Czabański [1986, s. 87], stwierdzał: "Pokaz powinien być zawsze poprzedzony słowami. W zasadzie słowa ukierunkowują obserwację i, organizując ją, poprzedzają każdy pokaz czynności ruchowej (...). Uczeń powinien być ciekawy tego, co nastąpi". Przypisując ogromne znaczenie poprawności słownego porozumiewania się w procesie nauczania czynności ruchowych, szczegóło-

143

wo omawia się: (a) kryterium semantyczne, (b) kryterium syntaktyczne, (c) kryterium pragmatyczne, oraz charakteryzuje kwestie związane, (d) ze zwięzłością informacji, (e) sprawnością kanału informacyjnego. Równocześnie bezzasadne są dyskusje nad tym, co najważniejsze: pokaz czy objaśnienie. Tytanie takie jest źle postawione, bowiem informacja powinna docierać polisensorycznie, tak, aby wzajemnie się uzupełniając, dawała szansę uczniowi na rzetelny odbiór. Należy raczej pytać o kryteria poprawnego operowania słowem i poprawnego pokazu (...)" [Czabański 1986, s. 85]. Nie wdając się w szczegółową charakterystykę, wspomnijmy jeszcze o metodach nauczania, wyróżnianych ze względu na całościowe lub analityczne podejście do struktury nauczanego zadania ruchowego [Czabański 1986, Czajkowski 1991, Schmidt 1991]: (1) Metoda całościowa (syntetyczna) polega na nauczaniu ruchu w pełnej formie, a więc z uwzględnieniem wszystkich elementów i charakterystyk ruchu. Ten sposób postępowania ma duże znaczenie w wypadku zadań mniej złożonych oraz na ogół w nauczaniu motorycznym dzieci. Schmidt [1991] wskazywał, że w nauczaniu i doskonaleniu ruchów bardzo szybkich i z góry zaprogramowanych metoda jest niezastąpiona. Nauczanie czynności ruchowych w całości nie może naruszać ogólnej budowy i rytmu działania. Pozwala to uczącemu się często lepiej uzmysłowić sobie związek i współzależności pomiędzy częściami składowymi ćwiczenia. Do wad tej metody można zaliczyć: • traci się tu niekiedy energię i czas na całkowicie zbędne powtarzanie również tych elementów ćwiczenia, które są łatwe, • przy nauczaniu całego działania stopień złożoności poszczególnych części jest różny, a tym samym utrwalają się one w niejednakowym stopniu, • złożoność danego zadania ruchowego może powodować, że niektóre elementy okażą się zbyt trudne, co powoduje u wykonującego brak zaufania we własne siły i zniechęcenie. Metoda ta ma więc swoje istotne ograniczenia. Niekiedy, nauczając w zasadzie całościowo, wprowadzamy uproszczenie techniki, w całościowym działaniu doskonalimy wybrane elementy lub też zalecamy wykonywanie ćwiczenia z mniejszą szybkością. (2) Metoda nauczania częściami (analityczna) oparta jest na odrębnym nauczaniu logicznie wyodrębnionych elementów z całości nauczanego ruchu. Dopiero po ich opanowaniu łączymy i porządkujemy poszczególne elementy ponownie w całość. Liczba wyróżnionych zadań szczegółowych zależy od stopnia złożoności struktury ruchowej zadania głównego. Takie analityczne nauczanie umożliwia też lepsze zrozumienie struktury poszczególnych złożonych elementów oraz ich perfekcyjne opanowanie. Metodę nauczania częściami należy stosować tylko wtedy, kiedy ćwiczący mają (lub mogliby mieć) poważne trudności przy próbach całościowego podjęcia działania [Schmidt 1991]. Wadą tej metody jest często pojawiająca się trudność przy łączeniu poszczególnych elementów, które wcześniej były wykonywane w innym rytmie, z mniejszą dynamiką działania i w odmiennych warunkach. Im bardziej części działania są ze sobą współzależne, tym mniej użyteczna jest metoda cząstkowa. Zjawisko to, za Schmidtem [ 1991 ], ukazujemy na ryc. 48. Często też wielokrotne powtarzanie wydzielonych z całości poszczególnych części może być dla uczącego się nużące i całkowicie pozbawione tej inwencji i satysfakcji, jaką sprawia mu dana czynność ruchowa w jej pełnej postaci.

144

Ryc. 48. Zależność między stopniem współdziałania poszczególnych części złożonego ruchu a skutecznością nauczania częściami [Schmidt 1991, wg Czajkowski 1993]

(3) Metoda nauczania kombinowana (mieszana) jest efektem poszukiwania stanowiska kompromisowego, w celu uniknięcia zauważalnych wad poprzednio wymienionych sposobów postępowania. Niekiedy można nauczać w zasadzie w całości, jedynie zatrzymując się przy uczeniu tych elementów, w których uczący się napotyka na poważniejsze trudności. Można też postępować w ten sposób, że wyucza się najpierw pierwszego elementu całego ruchu, następnie dodajemy do pierwszego drugi, z kolei do obu poprzednich trzeci itd., aż dochodzimy do opanowania całej umiejętności ruchowej. Zasadą jednak pozostaje tu, że części składowych należy uczyć przez niezbyt długi czas, tak, aby nie stawały się one ruchami wyizolowanymi z całości działania. Z punktu widzenia praw teorii informacji proces uczenia motorycznego polega na selektywnym wzmacnianiu sygnałów najbardziej pożądanych, wyciszeniu i odrzuceniu bodźców niewłaściwych oraz stałej kontroli i korekcie. Obraz oczekiwanej struktury ruchowej i werbalną informację nauczyciela wzmacnia się obecnie, stosując różnorodne urządzenia techniczne ("trenażery techniki"). Zezwalają one na przekazywanie tzw. informacji szybkiej (niezwłocznej), a więc niemal bezpośrednio po zakończeniu (do kilku minut) wykonania czynności uczący się może otrzymać obraz własnego ruchu. Stosuje się jednak również różnorodne postacie tzw. informacji bieżącej (synchronicznej) oraz informacji natychmiastowej. Wykorzystywane urządzenia podają umówione sygnały, np. świetlne lub dźwiękowe, jeszcze w trakcie trwania danej czynności. Mają one umożliwiać natychmiastową korektę błędów, doskonałość przebiegu charakterystyk ruchu oraz dozowanie zewnętrznych sił mechanicznych, zgodnie z wcześniej złożonymi obiektywnymi wskaźnikami. W dziedzinie konstruowania aparatury, będącej źródłem dodatkowej informacji bezpośrednio w trakcie wykonywania czynności ruchowej (m.in. tzw. trenażerów nauczających), istnieją udane eksperymenty, opisywane w szczególności w piśmiennictwie radzieckim [Farfel 1962,1968]. 145

Doceniając w pełni znaczenie w procesie uczenia się ruchu dodatkowej informacji, obok środków wyżej wymienionych oraz niezależnie od używanych od lat technik filmowych (ryc. 49) i fotograficznych (różnej generacji), coraz częściej w celu rozszerzenia i zobiektywizowania oceny stosuje się również techniki komputerowe. Pozwalają one na porównanie przebiegu ruchu z idealnym wzorcem oraz dokładnie informują o rodzaju pojawiających się błędów. Można jednak mieć wątpliwości natury pedagogicznej, na ile takie stechnicyzowanie uczenia jest zdolne sprostać wszelkim zadaniom, jakie w zakresie motorycznego przygotowania człowieka stawia się przed współczesnym wychowaniem fizycznym czy sportem. Niewiele tu bowiem pozostaje miejsca na "uczenie kreatywne", na wykazanie się indywidualnym stylem, własną inwencją motoryczną i twórczym rozwiązywaniem zadań ruchowych. Te wątpliwości przytaczamy tu nie po to, aby przesłonić potrzebę prowadzenia racjonalnych poszukiwań oraz usprawiedliwiać nasze ewidentne zapóźnienia wyposażeniowe i, w konsekwencji, metodyczne w tym względzie.

Ryc. 49. Zastosowanie kamery filmowej w celach pomiarowych oraz przedstawienie danych po ich wstępnej redukcji a) w formie sylwetek kreskowych półtora salta w przód w skoku przez konia, b) w formie trójwymiarowej trajektorii obrotów podczas rzutu miotem [wg Bober 1988]

Do nauki ruchów próbowano i próbuje się przenosić różne ogólne teorie i techniki uczenia się. Pomijając te metody postępowania pedagogicznego, których istota sprowadza się jedynie do maksymalnego zainteresowania i umotywowania ucznia, pokrótce przedstawiamy uwagi i informacje o innych próbach poszukiwania dróg skutecznego uczenia motorycznego. Na samym początku wspomnijmy o szczególnej próbie optymalizacji uczenia ruchów, o tzw. treningu mentalnym (ang. mentol - umysłowy). Istota tego treningu sprowadza się do pobudzenia przemyśleń i wyobrażeń o ruchu, bez natychmiastowego podejmowania działania. Wszystko nastawione jest tu jedynie na "realizację wewnętrzną" przebiegu danej czynności ruchowej [Czabański 1980, 1986, Ungerer 1977]. Uczący się aktywizuje swoje procesy myślowe w trakcie bezpośredniej czy pośredniej (rola filmu)

146

obserwacji innych, a później te wyobrażenia o danej czynności ukierunkowuje na własne przeżywanie przebiegu kolejnych faz i całości zadania ruchowego. Takie wewnętrzne myślowe przeżywanie może dość wiernie symulować rzeczywiste warunki i bodźce zewnętrzne. Przez to też prowadzi do przecierania dróg nerwowych, a tym samym przyspiesza i poprawia proces motorycznego uczenia się. Efektywność tej metody treningu mentalnego jest zależna w wyjątkowo dużej mierze od wiedzy, inteligencji oraz przede wszystkim, od indywidualności, jaką stanowią nauczający i uczący się. Panuje przekonanie, że nie ma nic lepszego nad umiejętne połączenie fizycznego i mentalnego treningu ("A combination of physical and mental practice appears to be best")— [Wuest, Bucher 1991, s. 223]. Na wyróżnienie zasługuje też nauczanie programowane, które opiera się na odpowiednio ułożonym, wcześniej empirycznie sprawdzonym programie, zawierającym logicznie powiązane dawki informacji o czynności motorycznej. Teoretyczną podstawę takiego ujęcia stanowi psychologiczny neobehawioryzm Skinnera, a szczególnie te jego elementy, w których zwracano uwagę, że uczenie następuje nie tylko na drodze reagowania na bodźce, ale również przez reakcje instrumentalne. Uczeń winien opanować określoną porcję materiału (przedstawionego na tablicy poglądowej wraz z odpowiednią instrukcją), a do następnej przechodzi dopiero po sprawdzeniu poziomu wykonania poprzedniej. Zadania kontrolne wymagają od ucznia aktywnej postawy, a każda dobra odpowiedź jest nagradzana. W wypadku błędnej odpowiedzi uczeń kierowany jest na inny, łatwiejszy tor. Ocena jest wysoce zobiektywizowana, niekiedy dzięki zastosowaniu odpowiednich urządzeń egzaminacyjnych. Tempo uczenia się jej jest dozowane w zależności od indywidualnych możliwości uczącego się, a w wypadku trudności następuje dalszy podział materiału na odpowiednio mniejsze kroki, wspierane dodatkowymi zadaniami ruchowymi. Udane próby wykorzystania zasad nauczania programowego w uczeniu umiejętności ruchowych skłaniają do dalszych poszukiwań [Prze węda 1971, RaczkowskaBiekiesińska 1974, Czabański 1980,1986]. Wydaje się, że w pierwszej kolejności powinny one być ukierunkowane na stworzenie odpowiednich programów (algorytmów postępowania), a także na wzbudzenie inwencji ćwiczącego przez umiejętne łączenie korzyści wypływających z nauczania programowego z innymi metodami postępowania. W Polsce badania nad zastosowaniem tej metody w wychowaniu fizycznym prowadziła Raczkowska-Biekiesińska [1974], pracownik naukowy AWF w Warszawie. Nad odmienną metodą optymalizacji procesu uczenia ruchów pracował Jaczynowski [1978], tworząc tzw. sieciowe modele nauczania ruchu. Podjął on próbę odwzorowania logicznej struktury zależności i umatematycznienia zadań celem stworzenia zobiektywizowanego programu nauczania. Przyjęta metoda doprowadziła do sformułowania pewnych modeli i algorytmów nauczania, a więc była próbą przeciwstawienia się wszechwładnie dotąd w nauczaniu ruchu dominującemu postępowaniu opartemu na intuicji. "Zastosowanie metod badań operacyjnych -pisał Jaczynowski [1978, s. 19] - a w tym głównie analizy macierzowej i technik planowania sieciowego oraz algorytmizacji powinno dać nam narzędzie badawcze obiektywizujące i przyspieszające nasze poczynania w tym zakresie". Niezależnie od wymienionych technik autor przeprowadził analizę literatury, korzystał z technik wywiadu, przeprowadzając rozmowy z trenerami, oraz w stosunku do niektórych dyscyplin sportowych stosował eksperyment naturalny. Wszystkie te poczynania pozwoliły na uporządkowanie materiału dydaktycznego i wyznaczenie optymalnej kolejności ćwiczeń służących przyswajaniu przyjętych do analizy umiejętności ruchowych. 147

W badaniach nad kinetyką i dynamiką ruchu adaptuje się najnowocześniejsze metody matematyki klasycznej, a także, w ostatnich latach, coraz częściej wykorzystuje aparat pojęciowy cybernetyki i odwołuje się do tzw. teorii modelowania. Wykorzystując ten ostatni sposób, próbuje się określić, w jakich warunkach funkcjonowanie danego układu stanie się optymalne. Analiza poszczególnych modeli odbywa się przy użyciu metod numerycznych i symulacji oraz z wykorzystaniem techniki komputerowej. Badania modelowe technik sportowych jako ruchu sterowanego dostarczają wielu danych do właściwego doboru sprzętu sportowego, optymalizacji ruchu ciała oraz właściwego programowania treningu cech psychofizycznych [Morawski, Zawalski 1986]. Piśmiennictwo z tego zakresu jest już bogate [zob. Bober 1992], a znaczenie metod modelowych w nauczaniu ruchu zdaje się stale wzrastać. Na podstawie opracowanych danych tworzy się kryteria analityczne, możliwe do ujęcia w technice komputerowej. Połączenie stosownego programu z nowoczesną techniką wideo stwarza możliwości bezpośredniego ingerowania w proces treningowy oraz niemal bezpośredniego przekazywania zawodnikowi informacji o popełnionych błędach. W ostatnich latach konstruuje się coraz bardziej złożone urządzenia i metody badania techniki sportowej na gruncie biomechaniki [Morawski 1979, Komór 1982, Morawski, Zawalski 1986, Komór, Uklański, Wolf 1987]. Na zakończenie pragniemy podkreślić, że na efekty nauczania motorycznego w równej mierze składa się dobra znajomość prac teoretycznych, możliwości korzystania z urządzeń pomiarowo-treningowych i ustaleń przodującej metodyki nauczania określonych czynności ruchowych, jak i indywidualność oraz twórcza wyobraźnia nauczającego. Patrząc realnie na praktykę wychowania fizycznego czy rekreacji, trudno dzisiaj liczyć na wprowadzenie np.: magnetowidów, kamer filmowych, maszyn dydaktycznych, trenażerów techniki czy powszechną komputeryzację. Z drugiej jednak strony potrzeba uwzględnienia postulatów nowoczesności domaga się już obecnie bezwzględnej rezygnacji z posługiwania się wyłącznie spekulacją myślową i nawet najdoskonalszą intuicją.

148

VIII. POMIAR W BADANIACH NAD SPRAWNOŚCIĄ FIZYCZNĄ I MOTORYCZNOŚCIĄ CZŁOWIEKA
"Niekiedy ludzie wykazują absolutnie ślepą wiarę w coś, co zostało zmierzone, szczególnie zaś tak dzieje się wówczas jeśli ma to pozornie znamiona wyników badań naukowych" (J. R. Thomas, J. Nelson, Research Methods in Physical Activity, 1990)

1. POTRZEBA DEFINIOWANIA BADANEGO OBIEKTU. METODY JAKOŚCIOWE A ILOŚCIOWE
Każdy z badaczy po ustaleniu zakresu problemu naukowego oraz wyróżnieniu zagadnień stanowiących jego części składowe staje przed koniecznością określenia pewnego planu postępowania, który umożliwi jego rozwiązanie. Podstawową umiejętnością, jaką musi się tu wykazać badacz, jest zdolność przewidywania i objaśniania zjawisk oraz interpretacji relacji przyczynowo-skutkowych na podstawie pewnego uproszczonego obrazu rzeczywistości - modelu. Aby model mógł możliwie precyzyjnie opisywać tę rzeczywistość, wykorzystujemy definiowanie i pomiar. Do zdefiniowania właściwości obiektów podlegających badaniu niezbędne jest określenie: POSTĘPOWANIE W DEFINIOWANIU TEGO CO BADAMY 1° - co jest obserwowane, 2° - w jakich warunkach należy przeprowadzić obserwacje, 3° -jakich należy dokonać operacji, 4° -jakich użyć miar i przyrządów, 5° -jak przeprowadzić obserwacje, 6° -jak interpretować ich wyniki [Góralski 1976]. Planując podjęcie badań nad sprawnością fizyczną i motorycznością człowieka, konieczne jest w pierwszej kolejności uświadomienie sobie faktu, że pojawiające się

149

w piśmiennictwie definicje różnych właściwości mają z reguły charakter teoretyczny, a nie operacyjny. Natomiast procedury służące pomiarowi wypływają bezpośrednio jedynie z definicji operacyjnych, od których z kolei domagamy się, aby wskazywały możliwie dokładnie sposób mierzenia danej właściwości. Odpowiedniość jednak definicji operacyjnej oceniamy zawsze na podstawie zrozumienia definicji teoretycznej. W literaturze anglosaskiej [Crombach, Meehl 1966] mdwi się tu o trafności teoretycznej (ang, construct validity) Blalock przestrzegał, że "sprawdzanie hipotez teoretycznych odbywa się w kategoriach pojęć zdefiniowanych operacyjnie. Twierdzenia zawierające terminy zdefiniowane teoretycznie nie są bezpośrednio sprawdzalne" [Blalock 1977, s. 22]. W badaniach nad sprawnością fizyczną i motorycznością człowieka-podobnie jak w wielu innych dyscyplinach naukowych - można wyróżnić dwa podstawowe sposoby podejścia do badanych problemów: (a) metody jakościowe, (b) metody ilościowe [Mźkota 1988, Raczek 1993]. Metody jakościowe charakteryzują się tym, że w przedstawianiu i analizowaniu badanych zjawisk nie odwołujemy się do jakiegokolwiek pomiaru. W badaniach analizuje się dane zjawisko pod względem jakościowego przebiegu części składowych danej czynności ruchowej, związków między nimi oraz pełnionych przez nie funkcji. Przykładem wykorzystania metod jakościowych jest analiza tzw. kryteriów przebiegu ruchu, a więc takich właściwości, jak: rytm, płynność, precyzja, dokładność, harmonia itp. Właściwości te mówią wiele o stopniu opanowania danej czynności (umiejętności) ruchowej i są miarą stopnia dokładności ruchowej. W praktyce właściwości te możemy oceniać jedynie subiektywnie przez obserwację (tzw. motoskopia), a co najwyżej zarejestrować na taśmie filmowej czy magnetowidowej i następnie wszechstronnie analizować (tzw. motografia). Przestrzenna forma ruchu stanowi jednak tę grupę przejawów motoryki, bez odwoływania się do której trudno scharakteryzować np. rzeczywiste zmiany, jakie zachodzą w ontogenezie motoryczności człowieka. Na potrzebę taką zwracał uwagę np. Przeweda [1982], kiedy szczegółowo opisywał zmiany zachodzące podczas okresu dojrzewania. Przebudowy motoryczności z dziecięcej w męską lub kobiecą nie sposób bowiem opisać wyczerpująco wyłącznie w ścisłych porównywalnych jednostkach fizycznych. Opisy takie - chociaż często bardzo ciekawe i niezbędne - pozbawione ścisłej wymowy liczb są oparte jedynie na lepszym lub gorszym wyczuciu poszczególnych badaczy i jako takie pozostają empirycznie w zasadzie nieweryfikowalne. Dlatego też we współczesnych badaniach nad motorycznością człowieka, podobnie jak w wielu innych dyscyplinach, występuje silna tendencja do możliwie najszerszego odwoływania się do metod ilościowych, których immanentną cechą jest pomiar (tzw. motometria). Pomiarowi też będą przede wszystkim poświęcone dalsze rozważania prezentowane w tym rozdziale.

2. OKREŚLENIE, WŁAŚCIWOŚCI I POTRZEBA POMIARU
Magnusson [1981] podaje następującą definicję: "pomiar to przyporządkowanie lizb cechom przedmiotów lub osób według pewnych zasad, których prawidłowość można zweryfikować empirycznie. Innymi słowy, za pomoc; układu liczbowego możemy oddać nasilenie występowania pewnej cechy w przedmiotach lub osobach". Celem więc tego zabiegu poznawczego jest dostarczenie danych do

150

ilościowego opisu badanych przedmiotów i zjawisk. Istota postępowania sprowadza się do tego, aby przyporządkować cechom przedmiotów i zjawisk badanych (pod ściśle określonym względem) pewne liczby rzeczywiste jako ich miary. Postępowanie to pozwala następnie skorzystać z precyzyjnej aparatury pojęciowej matematyki, a w związku z tym wyprowadzać istotne wnioski teoretyczne i praktyczne. W wypadku prowadzenia badań nad zmiennymi, przez które zamierzamy określić poziom sprawności fizycznej czy różnych właściwości motorycznych osobnika, trudno o pomiar dający w efekcie rezultaty w pełni jednoznaczne. Mimo że pomiary najczęściej przeprowadzamy za pomocą obiektywnych fizycznych przyrządów, ze ścisłym przestrzeganiem prawidłowości samej procedury pomiaru, a wyniki wyrażamy w jednostkach długości, ciężaru, czasu itp., to nie znaczy to bynajmniej, że nie natrafiamy tu na żadne problemy. Jeśli chcemy bowiem przeprowadzić wszechstronny pomiar nawet tak prostych właściwości, jak: zdolności siłowe, szybkościowe i wytrzymałościowe-nie wymieniając już tu nawet kontrowersyjnych złożonych aspektów zdolności koordynacyjnych - to napotykamy często problemy o niezwykłym stopniu trudności. Dzieje się tak dlatego, że przychodzi nam tu zmierzyć się z przedmiotami i zjawiskami w znacznej mierze należącymi do pojęć abstrakcyjnych i opisywanych jedynie poprzez mniej czy bardziej jasno zarysowane konstrukty teoretyczno-empiryczne [Osiński 1990]. Często nie chodzi tu wcale o określenie wartości wprost manifestowanej (np. długości skoku), ale właśnie za jej pośrednictwem zmierzamy do oszacowania wielkości zakładanego konstruktu teoretycznego (np. określonego typu zdolności motorycznych). Taki rodzaj pomiaru pośredniego Mekota [1988] nazywa "pomiarem asocjatywnym". Ponieważ jawna wielkość mierzalna i ukryta wielkość niemierzalna są wzajemnie powiązane, jest możliwe na podstawie bezpośredniego pomiaru wielkości pierwszej (długość skoku) wnioskować o liczbowej charakterystyce wielkości drugiej (poziom zdolności) ryc. 50.

Ryc, 50. Istota pomiaru asocjatywnego (pomiar zdolności) [Mekota 1988]

151

Wszystko to wymaga dużej precyzji w postępowaniu badawczym, ostrożności w formułowaniu problemu i hipotezy roboczej oraz doborze lub konstruowaniu odpowiednich technik badawczych. W badaniach nad sprawnością fizyczną i motorycznością człowieka w większości złudne jest oczekiwanie, że sytuacja badacza jest tu o wiele łatwiejsza niż pomiar w takich dyscyplinach naukowych, jak psychologia, socjologia czy pedagogika. Ta pozorna łatwość postępowania prowadzi często do braku głębszej refleksji nad teoretycznymi aspektami pomiaru, a w efekcie do wieli metodycznych i metodologicznych błędów, powierzchownej interpretacji wyników oraz zaniżenia ogólnego poziomu badań naukowych.

3. TYPY SKAL POMIAROWYCH
W teorii pomiaru mówi się o czterech rodzajach pomiaru, nazywanych typami skal pomiarowych: nominalnej, porządkowej, interwałowej i stosunkowej. Podstawowym kryterium tego podziału jest sposób przypisywania liczb badanym przedmiotom czy zdarzeniom. W ramach poszczególnych typów skal wykonuje się odmienne operacje matematyczne. Inna jest też wartość i sens otrzymywanych liczb atym samym interpretacja uzyskanych wyników [Blalock 1977, Thomas, Nelson 1990]. Skala nominalna. Skala nominalna jest najprostszym rodzajem pomiaru (w szerokim sensie tego słowa). Pojęcie skali nominalnej wiąże się z występowaniem określonej klasyfikacji, czyli podziałem określonego zbioru elementów ze względu na pewne cechy. "Jeśli podział jest wyczerpujący (tj. zawiera wszystkie przypadki) i rozłączny (żaden obiekt nie znajduje się w dwóch lub więcej kategoriach), to klasyfikacja spełnia warunki konieczne zastosowania procedur statystycznych" [Blalock 1977, s. 24]. Klasyfikacją użyteczną jest taka, przy której kategorie okażą się homogeniczne ze względu na inne zmienne [Radclife-Brown 1957]. Dzielimy np. lekkoatletów według uprawianej konkurencji (sprinterzy, średniodystansowcy, długodystansowcy, skoczkowie wzwyż, plotkarze, kulomioci itd.), a następnie sprawdzamy związek między rodzajem uprawianej konkurencji a zdolnością rytmizacji ruchów lub czasem reakcji. Oczywiście, każdej wyróżnionej kategorii skali nominalnej można przypisać jakąś liczbę, lecz nie ma sensu przeprowadzanie na tych liczbach jakichkolwiek operacji matematycznych. Liczby w tym przypadku zastępują jedynie nazwę danej kategorii. Pozbawione uzasadnienia byłoby np. dodawanie numerów startowych zawodników, chociaż skądinąd pełnią one bardzo pożyteczną rolę. Skala porządkowa. W tym wypadku nie tylko grupujemy badanych w kategorie, lecz porządkujemy je. Pomiar taki nazywamy pomiarem na skali porządkowej. Porządkujemy tu pewne kategorie pod względem stopnia, w jakim posiadają one pewną cechę, ale nie jesteśmy w stanie określić natężenia tej cechy. Tak np. możemy sklasyfikować zawodników różnych dyscyplin sportowych według poziomu klasy sportowej: "mistrzowska", "pierwsza", "druga". Pomiar porządkowy nie daje żadnych informacji o wielkości kolejnych różnic między elementami. Przykładem skali porządkowej są wszelkie pomiary, którym można przypisać rangi w zależności od poprawności wykonania jakiegoś elementu gimnastycznego, miejsca w drużynie piłkarskiej itp. Skala porządkowa - poza operacjami statystycznymi stosowanymi przy skali nominalnej -przy spełnieniu pewnych warunków

152

umożliwia ponadto takie operacje, jak: ustalanie wartości środkowych (median), centyli i obliczanie współczynników korelacji rangowej. Skala interwałowa. Umożliwia nie tylko rangowanie poszczególnych obiektów pod względem stopnia posiadania jakiejś cechy, ale także określenie odległości między nimi. W tej skali operuje się równymi jednostkami pomiaru (równymi interwałami), tzn. stopniem, metrem, sekundą, kilogramem itd. Dokonując pomiaru w tej skali, nie zakłada się występowania tzw. absolutnego punktu zerowego. Określenie początku w tego rodzaju skali jest sprawą czystej konwencji. Wiadomo bowiem, że kompletny brak pewnych właściwości (jak: temperatura ciała, kąty stawowe czy, tym bardziej, zdolności koordynacyjne) jest co najmniej dyskusyjny. W opracowaniu wyników można tu wykorzystywać każdą metodę statystyki oprócz określenia stosunków. Skala stosunkowa (ilorazowa). Skala stosunkowa (ilorazowa) stanowi najwyższy poziom pomiaru. W tej skali punkt zerowy nie jest dowolny, a więc w pewnym układzie warunków mierzona cecha może być równa zeru. W związku z tym przy ocenie rezultatów pomiarów można określić, ile razy jeden obiekt jest większy od drugiego. W tej skali przyjmuje się za wzorzec jakąkolwiek jednostkę, a badana wielkość zawiera tyle tych jednostek, ile razy jest większa od wzoru. Rezultaty tej skali - po spełnieniu pewnych dodatkowych warunków - mogą być opracowywane wszystkimi metodami statystyki matematycznej. Wyżej scharakteryzowaliśmy podstawowe poziomy pomiaru, każdy z określonymi właściwościami. Skala porządkowa ma wszystkie własności skali nominalnej, a skala interwałowa ma wszystkie własności skali porządkowej itd. "Kumulatywność ta oznacza, że, analizując dane empiryczne, zawsze możemy obniżyć poziom pomiaru. (...) Postępując tak, tracimy jednak informacje" [Blalock 1977, s. 28]. Z drugiej strony nie należy stosować wyższego modelu matematycznego niż ten, który faktycznie został osiągnięty. W tabeli 10 przedstawiono charakterystyki i przykłady skal pomiarowych [wg Godik 1988]. Pomiar jest jednym z elementów procedury wnioskowania statystycznego, czyli metody badawczej dostarczającej uzasadnienia dla dokonania kroku indukcyjnego: od właściwości próby do właściwości populacji. Odpowiednie kroki (etapy) związane z wnioskowaniem statystycznym są następujące: ETAPY ZWIĄZANE Z WNIOSKOWANIEM STATYSTYCZNYM 1°) opis modelu, czyli określenie obiektów tworzących daną populację, wyszczególnienie liczby i rodzaju zmiennych charakteryzujących populację i określenie rodzaju skal pomiarowych; 2°) opis reprezentatywnej próby, czyli określenie sposobu pobrania próby i dokonania pomiarów; 3°) zestawienie hipotez statystycznych; 4°) wykorzystanie odpowiednich metod statystycznych do weryfikacji postawionych hipotez, wykonanie obliczeń, weryfikacja hipotez; 5°) sformułowanie wniosków. Wiedza odnośnie do właściwości obiektów podlegających badaniom oraz odpowiednie przeprowadzenie pomiarów determinuje więc bezpośrednio tok dalszego postę-

153

Tab. 10. Charakterystyki i przykłady skal pomiarowych [wg Godik 1988]
Skala Nominalna Charakterystyka Metody matematyczne Przykłady Numer sportowca, emploi itd.

Obiekty są zebrane w grupy oznaczone Liczba przypadków. numerami. To, że numer jednej grupy jest Moda. wyższy lub niższy od innej, nic jeszcze nie mówi o ich własnościach, z wyjątkiem tego, że się one różnią. Liczby przydzielone obiektom odzwierciedlają mnogość własności, które one posiadają. Możliwe jest ustalenie stosunku "większe" lub "mniejsze".

Porządkowa

Wyniki rangowania Mediana. Korelacja sportowców w teście. rangowa. Kryteria rangowe. Sprawdzenie hipotez. Statystyka nieparametryczna. Temperatura ciała, kąty stawowe etc.

Interwałowa

Istnieje jednostka pomiarowa, za pomocą Wszystkie metody której obiekty można nie tylko porządkować, statystyki oprócz ale także przypisywać im liczby, tak, by ich określenia stosunków. odmienność wyrażała różnice w mnogości mierzonej własności. Zerowy punkt jest dowolny i nie wskazuje na nieobecność cech. Liczby przypisywane przedmiotom posiadają Wszystkie metody wszystkie cechy skali interwałowej. W skali statystyki. istnieje zero absolutne, które wskazuje na nieobecność danej cechy w obiekcie. Stosunek liczb przypisanych obiektom po pomiarach wyraża wielokrotnie stosunki ocenianego obiektu.

Stosunkowa

Wysokość i ciężar ciała, szybkość ruchu, przyspieszenie.

powania związanego z wnioskowaniem statystycznym. Wybór testów i metod statystycznych jest ściśle związany z rodzajem danych i otrzymanymi pomiarami. Wykorzystuje się wtedy do analizy statystycznej odpowiednie metody parametryczne, nieparametryczne lub bardziej zaawansowane metody, jak: analizę wariancji, kowariancji, regresji liniowej, regresji krzywoliniowej lub wielokrotnej, analizę skupień i inne metody wielozmienne.

4. KRYTERIA POPRAWNOŚCI TESTÓW W BADANIACH NAD SPRAWNOŚCIĄ FIZYCZNĄ I MOTORYCZNOŚCIĄ
Przyjęcie odpowiedniej skali pomiarowej nie przesądza jeszcze o wartości pomiaru. Można jedynie powiedzieć, że dobór stosownego poziomu skali pomiarowej stwarza warunki spełnienia podstawowych wymogów teoretycznych stawianych pomiarowi. Dzisiaj coraz powszechniejsze uznanie zaczyna zdobywać pogląd, że w pełni wiarygodnie można oceniać jedynie wtedy, kiedy pomiar jest:

154

WYMOGI STAWIANE PRZED POMIAREM • obiektywny • trafny • rzetelny • wystandaryzowany • znormalizowany [Thomdike, Hagen 1969; Kostrzewski 1970; Brzeziński 1978].

Próbę (zadanie) spełniającą te wymogi nazywamy testem. Pozwala ona na wnioskowanie, w jakim natężeniu dana cecha występuje u badanej osoby. Z samego zaś konwencjonalnego stosowania danego instrumentu pomiarowego nie wynika jeszcze, że dana próba spełnia istotne warunki przydatności. Niezbędne jest przeprowadzenie bliższej analizy wcześniej już wymienionych kryteriów poprawności testu. a) Obiektywność Test sprawności fizycznej musi być obiektywny, tzn. powinien być on tak skonstruowany, aby dwie różne osoby, prowadzące niezależnie od siebie badania tej samej osoby, dochodziły do identycznego lub zbliżonego rezultatu. Innymi słowy, badacz nie powinien mieć znaczącego wpływu na wynik, jaki uzyska w teście badana osoba. Ocena powinna być całkowicie bezstronna, wolna od uprzedzeń i przesądów. Niektórzy autorzy uważają obiektywność za szczegółowy aspekt rzetelności testu. Obiektywność może być definiowana jako miara zgodności wyników testowania, które są zanotowane przez różnych egzaminatorów przy tym samym wykonywaniu testu. Niektóre współczynniki obiektywności rob podano dla ilustracji problemu w tab. 11. Tab. 11. Wybrane współczynniki obiektywności [wg Mekota 1988] Lp.
i. 2. 3. 4.
Obiektywność Mierzenie odległości w pchnięciu kulą Rezultaty trafienia w cel (serwis w siatkówce) Mierzenie czasu biegu na krótką odległość stoperem Ocena gry w koszykówkę (15-minutowa obserwacja)
rob

0,9999 0,97 0,94 0,85

b) Trafność Próbą trafną jest taka, która mierzy oczekiwaną właściwość, a więc tę, którą miała mierzyć. Ważne jest tu wykluczenie udziału w próbie innych komponentów, które zniekształcają poziom natężenia danej cechy. Zwykle za miarę trafności testu przyjmuje się współczynniki korelacji z przyjętym kryterium. Trafność więc nie jest wewnętrzną cechą

155

testu, tak jak np. rzetelność, ale wyraża relacje testu do kryterium przyjętej miary tego, co ma podlegać testowaniu. W wielu naukach wówczas, gdy posługujemy się jakimiś instrumentami pomiarowymi, np. dla określenia długości czy ciężaru ciała, właśnie bezpośrednio chodzi nam o owe właściwości. Trafność pomiarów rzadko będzie więc stwarzać tu jakiekolwiek problemy. W wypadku określenia ciężaru ciała osobnika dyskusja może dotyczyć doprecyzowania szeregu warunków i okoliczności prowadzenia pomiaru (pora dnia, dopuszczalny ubiór, dokładność przyrządu) niż tego, czy prawidłowo działająca waga jest przyrządem adekwatnym do pomiaru ciężaru ciała. Tak jednak nie jest wówczas -jak już wspomniano - kiedy mamy do czynienia z pomiarem asocjatywnym (pośrednim). Jeżeli konstruujemy test do pomiaru siły czy wytrzymałości, to musimy udowodnić, że różnice pomiędzy osobnikami akurat odzwierciedlają zróżnicowany poziom tych właściwości, a nie jakichś zupełnie innych. Subiektywna wiara w praktyczną użyteczność danego pomiaru jest z reguły słabą podstawą do uznania go za trafny. Rzetelność jest koniecznym, ale niewystarczającym warunkiem trafności. Test nierzetelny nie może być trafny, ale test rzetelny trafnym być nie musi. Górna granica trafności (rXY) wobec jakiegokolwiek kryterium jest określona wielkością wskaźnika rzetelności testu (rXX ‘

Określając trafność próby sprawności fizycznej, odpowiadamy na następujące pytania: 1°) którą właściwość (zdolność, umiejętność itd.) czy kombinację różnych właściwości test mierzy? 2°) jak trafnie dany test określa odpowiednie kryterium? 3°) jak trafnie dany test mierzy (odzwierciedlą) model teoretyczny (konstrukt), dla którego nie istnieje proste kryterium trafności? 4°) jakie są dowody na to, że model teoretyczny (konstrukt) sam reprezentuje rzeczywistą cechę odznaczającą się (choćby pośrednio) mierzalnymi różnicami indywidualnymi? [Mekotal988]. Panuje powszechne przekonanie (przynajmniej w teorii), że określeniu trafności twórca danego testu powinien poświęcić jak najwięcej uwagi. Test nietrafny jest nie tylko bezwartościowy, ale i jego stosowanie może przynieść więcej szkody niż pożytku. W piśmiennictwie spotyka się różne ujęcia trafności. Każde z nich charakteryzuje się pewnym określonym sposobem sprawdzania trafności. Trafność teoretyczna. Określenie trafności teoretycznej testu (ang. construct validity) oparte jest na logicznym wiązaniu definicji teoretycznej i operacyjnej [Cronbach, Meehl 1966]. Kryterium weryfikacji pozostaje tu w końcu konwencja lub powszechna zgoda. Odpowiedniość definicji operacyjnej i skonstruowanego na jej podstawie testu jest oceniana na podstawie zrozumienia definicji teoretycznej. Zwykle takie zrozumienie nie jest łatwe. Definicje zawierają bowiem tzw. konstrukty teoretyczne (hipotetyczne), czyli zjawiska bezpośrednio nieobserwowalne. Trafność teoretyczna zakłada, że pomiar wyraża wszystkie najistotniejsze symptomy interesującego (zdefiniowanego teoretycznie) zjawiska. Bridgman [1938, cyt. wg Blalock 1977] wskazywał, że "w idealnym przypadku jednej definicji teoretycznej powinien odpowiadać jeden opis operacji i na odwrót". Uzasadnienie

156

adekwatności testu motorycznego wymaga merytorycznej i logicznej analizy treści i charakteru czynności ruchowych, długości jej trwania, zaangażowania grup mięśniowych itd. Temu celowi mogą też pomocniczo służyć analizy biomechaniczne, fizjologiczne, biochemiczne itd. Trafność teoretyczną ocenia się nie tylko za pomocą jednego współczynnika korelacji między wynikiem testu a przyjętym kryterium. Pojęcie to odnosi się przede wszystkim do takich testów, w których mierzy się cechy, dla których nie można uzyskać kryteriów zewnętrznych. 'Trafność tę możemy udowodnić, gdy wykażemy, że wnioski wyciągane w stosunku do danych testowych na podstawie teorii znajdują potwierdzenie w serii badań kontrolnych" [Magnusson 1991, s. 195]. Trafność teoretyczną można określić kilkoma sposobami: • Metoda sprawdzania różnic między grupami, które - zgodnie z teorią - powinny się różnić. Na przykład, trafność teoretyczna testu mocy anaerobowej może być badana przez porównanie wyników uzyskanych przez sprinterów oraz skoczków z wynikami biegaczy na długich dystansach. Biegi krótkie oraz skoki wymagają o wiele większych zdolności anaerobowych niż biegi wytrzymałościowe. Tym samym badacz określa, czy dany test różnicuje wyniki między tymi dwoma grupami sportowców. Jeśli osiągnięcia sprinterów i skoczków są wyraźnie lepsze niż uprawiających biegi długie, to istnieją podstawy, aby uznać, że za pomocą testu możemy określić moc anaerobową [Thomas, Nelson 1990]. Podobnie dla określenia trafności teoretycznej może być przyjęte, że wyniki sprawności krążeniowo-oddechowej osobników poddanych eksperymentalnemu treningowi kondycyjnemu powinny poprawić się, jeśli tylko test trafnie mierzy te właściwości. • Metoda analizy macierzy korelacji i analizy czynnikowej. Opierając się na podobnych założeniach, pierwszy w Polsce szczegółowe studia nad trafnością różnych prób motorycznych przeprowadził Denisiuk [1961]. Autor ten najpierw podkreślał, że niemożliwe jest określenie trafności przy posługiwaniu się jedynie wyliczeniami mate matycznymi. Następnie dokonał on szczegółowej analizy korelacyjnej, którą wykorzystał do wyznaczenia odległości pomiędzy przyjętymi próbami oraz do uporządkowania ich metodą dendrytów. Wnioskiem płynącym z badań nad uporządkowaniem dendrytowym było określenie jako trafnej takiej próby wśród innych prób badających - zgodnie z teorią - te same właściwości, której położenie w danym zespole było najbardziej centralne, a związki najbardziej silne. Tak też postępowali np. Wachowski, Gonsiorek, Kerste [1987], którzy zebrali najpierw wyniki kilkunastu prób siły mięśniowej stosowa nych w praktyce, obliczali między nimi interkorelacje i tą metodą poszukiwali próby najbardziej reprezentatywnej. • Metoda badania wewnętrznej struktury testu. Analizuje się korelacje między różnymi testami albo różnymi częściami testu. W szczególności części testu (mierzącego tę samą właściwość) powinny wykazywać wysoką korelację. Na przykład zakłada się, że konstrukt jest wysoko skorelowany z pozycją osobnika na skali zmienności wyników sprawności fizycznej [Thomas, Nelson 1990]. • Metoda badania, w jaki sposób wyniki testowe ulegają wpływom środowiska lub jak różnią się poszczególne osoby pozycją na linii zmienności danej cechy. • Metoda wielowymiarowych analiz statystycznych, traktowanych komplementarnie i stosowanych etapowo. Takie kompleksowe badania trafności testowania zdolności motorycznych, ukierunkowane na poszukiwanie wielkości pierwotnych (ang. golden standards), prowadzili Szopa, Chwała i Ruchlewicz [1998]. W efekcie żmudnych 157

badań, w których wykorzystano wyniki ponad 150 parametrów biomechanicznych, fizjologicznych i charakteryzujących motoryczność człowieka stwierdzono, że w ocenie potencjalnej strony motoryczności dużą trafność posiadają: test Coopera, bieg na dystansie 1500 m (mężczyźni) i 800 m kobiety, bieg wahadłowy (wg "Eurofitu"), rzut piłką lekarską ponad głową, skok w dal z miejsca, bieg "po kopercie", podciąganie na drążku. Wiele innych testów uznano za nietrafne. Wiele złożonych elementów (np. sprawność fizyczna) nie może być ocenianych jednym testem, ponieważ w tych wypadkach w ogóle nie można takiej próby znaleźć. Stąd tworzy się różne zestawy, zwane bateriami testów. Autorzy baterii testów przyjmują następujące założenia wyjściowe: jeżeli chcemy wyjaśnić możliwie najpełniej zróżnicowanie zmiennej zależnej (np. hipotetycznie przyjęta: sprawność fizyczna), powinniśmy szukać zmiennych niezależnych (składniki sprawności fizycznej), które nie są ze sobą powiązane, ale mają wysoki współczynniki korelacji ze zmienną zależną. Bateria testowa odznacza się tym, że wszystkie testy (subtesty) w nią włączone są standaryzowane, a ich trafność jest określona wobec jednego kryterium [M5kota 1988]. Nie przypadkiem zagadnieniu trafności teoretycznej poświęciliśmy szczególną uwagę. W badaniach bowiem nad sprawnością fizyczną i motorycznością człowieka trudno jest doszukiwać się prostych kryteriów zewnętrznych. Trafność treściowa (wewnętrzna). Trafność treściowa (ang. content validity) może dotyczyć sytuacji, w której chcemy ocenić, w jakim stopniu pokrywa się np. sprawdzian umiejętności sportowo-technicznych z tym, co było wyuczone zgodnie z zakresem programowym w danym okresie szkolnym. Analiza dotyczy wówczas adekwatności poszczególnych zadań z punktu widzenia treści i celu dydaktycznego przedmiotu oraz znaczenia uwzględnionych elementów w całości programu nauczania. Konstrukcja i dobór takich reprezentatywnych zadań nie jest łatwa, szczególnie wtedy jeśli dopominamy się, aby testy uwzględniały nie mechaniczne opanowanie umiejętności, ale prowadziły do wykazania się zdolnością samodzielnego działania w różnych sytuacjach. Uwiarygodniać trafność treściową np. testu sprawności fizycznej może jego aprobata przez ekspertów z różnych krajów. Trafności treściowej nie wyraża się przez obliczony jakiś współczynnik, ale przez zgodność niezależnych ekspertyz [Mekota 1988]. Trafność prognostyczna i równoległa. Po dokonaniu analizy trafności teoretycznej możemy odwołać się do badania statystycznej trafności testu. Służy temu zbadanie korelacji między testem a przyjętym kryterium czy większą liczbą kryteriów. Tradycyjnie określamy trafność za pomocą współczynnika trafności. Wyraża on związek między danymi otrzymanymi za pośrednictwem testu a danymi kryterialnymi, a więc pozwalana określenie, z jakim stopniem pewności pomiar testowy może być stosowany jako podstawa diagnozy lub prognozy [Magnusson 1991], Współczynnikiem trafności rXy będzie zatem wartość bezwzględna korelacji między danymi otrzymanymi w teście X z jednej strony i kryterium Y z drugiej [Mekota 1988]. rxy niekiedy minimalny (można pominąć) niekiedy duży odstęp czasowy W tab. 12 przytaczamy kilka przykładów określenia trafności testów sprawnościowych [wg Mśkota 1988].

158

Tab. 12. Przykłady określania trafności (równoległej) wybranych testów motorycznych [wg Mekota 1988]
Test X Kryterium Y Maksymalne zużycie tlenu VO2/kgmax (ml/min- kg) Długość skoku z progu ze sztucznym śniegiem 0,90 0.57 0,61 0,74 kryterium Y

Bieg w czasie 12 minut Wybrany parametr ogólnej wydolności fizjologicznej (m) Wyskok pionowy w górę Wyczyn sportowy skok na z miejsca nartach

Drybling w koszykówce Ekspresja ruchowa podczas gry Ocena dwóch specjalistów, (s) (koszykówka) wyrażona w punktach na skali Zwisy z oporem (liczba) Test z wcześniejszym określeniem trafności test X Zwisy na drążku (liczba)

Przy obliczaniu trafności prognostycznej (ang. predictive validity) chcemy za pomocą testu przewidywać pozycję osób w rozkładzie, którym dysponować będziemy dopiero po jakimś czasie. Chodzić tutaj może np. o prognozę wyniku sportowego, przewidywanie postępu w nauczaniu jakiejś czynności ruchowej itd. Równie często jednak jesteśmy zainteresowani trafnością równoległą, zwaną też diagnostyczną (ang. concurent validity). Mówimy o niej wtedy, kiedy istnieje potrzeba zastąpienia jednego typu pomiaru czy pomiarów innym testem czy testami. Na podstawie definicji teoretycznej tego, co chcemy zmierzyć, konstruujemy jakąś miarę (kryterium) tak, aby było ono w najwyższym stopniu trafne, a równocześnie możliwie proste. Powodem konstruowania testu jest najczęściej oczekiwanie, że test pozwoli na oszczędność czasu i kosztów, a doprowadzi do tego samego wyniku, co pomiar kryterium. Trafność równoległą (diagnostyczną) wyraża się pewnym współczynnikiem trafności (podobnie jak trafność prognostyczną). Na przykład praktyczna ocena (diagnoza) poziomu sportowego zawodników grających w koszykówkę, zgodnie ustalona przez pewną liczbę ekspertów, może być zastosowana jako kryterium trafności testu przy diagnozie przydatności do gry w koszykówkę. W innej sytuacji dobrze wiemy, że laboratoryjna ocena poboru tlenu (VO2max) jest przyjmowana powszechnie za najbardziej adekwatny (trafny) pomiar wydolności tlenowej osobnika. Równocześnie do takiego pomiaru potrzebny jest przygotowany zespół badaczy, dysponowanie drogim sprzętem oraz pomiar jest czasochłonny. Przyjmujemy więc, że wystarczającym może być użycie step-testu, który wykazuje zadowalająco wysoką korelację z wyżej wymienionym kryterium. Oczywiście, zawsze pozostaje problem: jak dokładnie test mierzy to, co mierzyć powinien. Do oceny pewności takiego wnioskowania służy właśnie współczynnik trafności, który określa związek między danymi testowymi a otrzymanymi na podstawie kryterium. Na przykład siłę mięśniową możemy, zgodnie z niektórymi zaleceniami, wyrazić sumą maksymalnych sił (momentów sił) w głównych stawach człowieka. W praktyce pomiar taki jest jednak niezmiernie skomplikowany i czasochłonny. Może on jednak stanowić dobre "kryterium". Poszukiwać zatem będziemy takiej próby czy prób, które możliwie trafnie opiszą tę samą właściwość, a równocześnie będą pozbawione wad samego kryterium. 159

Jako kryteria trafności równoległej i prognostycznej mogą też służyć kwantyfikowane oceny ekspertów, np. uzyskane różnymi technikami skalowania oceny wartościujące (szkolne klasyfikacje nauczycieli wf, punkty sędziów gimnastycznych itd.). Tak np. postępował Grabosz [1986], kiedy prowadził badania nad weryfikacją trafności testu uzdolnień ruchowych Johnsona-Metheny'ego. Generalnie stwierdzono tu zgodność ocen dokonanych odrębnie przez uczniów i nauczycieli z wynikami pomiaru testowego. Często kryterium można kwantyfikować tylko binarnie i wyrażać cyframi 0 i 1 (np. odrzuconyprzyjęty, zdał-nie zdał itd.). c) Rzetelność próby Rzetelność (ang. reliability) próby informuje o wielkości błędu pomiaru. Z pojęciem rzetelności pomiaru wiąże się stabilność wyników uzyskiwanych przez badane osoby w pomiarach powtarzalnych. Innymi słowy, powtórzenie pomiaru w tych samych warunkach powinno dać te same rezultaty. Stopień rzetelności pomiaru można określać przez jej wskaźniki, które dają się wyprowadzić z klasycznej teorii testów. W myśl tych założeń: Xi = Ti + Ei, gdzie; Xi oznacza wynik otrzymany i-tej osoby w danym teście; Ti - wynik prawdziwy i-tej osoby w danym teście; Ei - komponenta błędu. Za wskaźnik rzetelności uważa się stosunek wariancji prawdziwej (S2 t) do wariancji uzyskanej w drodze pomiaru (S2 x).

Pierwsza z tych wartości oczywiście nigdy nie jest znana, gdyż na wartość wariancji otrzymanej składa się również wpływ szeregu czynników losowych, jak: kompetencja i doświadczenie badacza, stan psychofizyczny badanego, motywacja do wysiłku, warunki pomiarowe itp. W praktyce współczynnik rzetelności można określić przez kilkakrotne badanie losowo wybranej grupy osób rozważaną próbą w tych samych warunkach, w jakich zamierza się ją następnie stosować. Rzetelność informować ma więc o tym, czy to, co test mierzy, mierzy dokładnie. Rzetelność testu można także definiować jako trafność testu wobec samego siebie [Mekota 1988] lub też jako współczynnik korelacji dla zgodności pomiarów powtórzonych [Magnusson 1991]. Oczywiste zatem jest, że maksymalną rzetelnością testu, czyli zminimalizowaniem wariancji błędu, winien być zainteresowany każdy badacz [Guilford 1964; Szczotka 1969; Siwanowicz 1976; Brzeziński 1978; Magnusson 1991]. Wśród sposobów ustalania rzetelności pomiaru Thomas i Nelson [1990] oraz Magnusson [1991] wymieniają metody: powtarzania pomiaru (ang. test-retest method), połówkową (ang. split-half method), testów równoległych (ang. the parallel-test method) oraz Kudera-Richardsona (ang. the Kuder-Richardson method). W badaniach nad rzetelnością testów motoryczności człowieka najczęściej wykorzystywana jest metoda powtarzania pomiaru. Niska rzetelność pomiarów przekreśla łub co najmniej poważnie ogranicza użyteczność danej próby jako narzędzia pomiarowego. Wielkość wskaźnika rzetelności jest w pewnej mierze miarą współczynnika korelacji między wynikam i uzyskanymi w kolejnych powtórzeniach w tej samej próbie. Trudno zatem oczekiwać, że próba może wykazać większą przydatność w przewidywaniu lub szacowaniu jakiejś

160

innej próby niż koreluje ona sama ze sobą. Niski współczynnik rzetelności przesądza o tym, że dana próba wykaże niską korelację z każdą inną, niezależnie od tego, jakie właściwości a priori przyjmowano, że ona mierzy [Guilford 1964; Szczotka 1969]. Istnieje więc pilna potrzeba nie tylko starannego sprawdzania nowo tworzonych metod pomiarowych, ale i również rewidowania pod względem ich rzetelności wielu sposobów pomiaru tzw. powszechnie przyjętych i uznawanych za oczywiste. Oczywiście, powinno się dysponować narzędziem o wyższej rzetelności, jeśli chce się dokonać subtelniejszych, precyzyjniejszych rozróżnień między osobami. Współczynnik rzetelności może przyjmować wartości między 0 i 1, a więc nigdy nie ma on wartości ujemnej. Wartość rtt =1,0 oznacza maksymalną rzetelność testu. Z rzetelnością bezpośrednio wiąże się wielkość tzw. standardowego błędu pomiaru. W praktyce pomiar żadnego parametru nie jest wolny od błędu, a prawdziwą jego wartość możemy jedynie szacować w pewnym zakresie zmienności. Wzór na wyznaczenie błędu standardowego pomiaru (Syx) jest następujący:

gdzie: S - odchylenie standardowe wyniku, r - wskaźnik rzetelności danego testu [Thomas, Nelson 1990], W praktyce oznacza to, że jeśli wyznaczono np. odchylenie standardowe dla pomiaru siły statycznej mierzonej dynamometrem ręcznym w grupie młodych mężczyzn S = 8,4 kG, a współczynnik rzetelności test-retest r = 0,80, to błąd standardowy pomiaru wynosi w wypadku każdego osobnika:

Tym samym jest 68% prawdopodobieństwo (przy założeniu normalności rozkładu dokładnie 68,26%), że prawdziwy wynik każdej z badanych osób znajduje się w przedziale zmienności ± 3,75 kG w stosunku do wyniku wyznaczonego. Czyli np. przy 50 kG znajduje się między 46,25 a 53,75 kG. Jak wcześniej wspomniano, w badaniach nad sprawnością fizyczną i motorycznością najczęściej w ocenie rzetelności wykorzystuje się metodę powtarzania testu (ang. the test-retest method). W metodzie tej ten sam test jest stosowany co najmniej dwukrotnie. W obliczeniach wykorzystuje się podstawy statystycznej metody analizy wariancji (ANOVA). Korzystając z założeń teoretycznych tej metody, współczynnik rzetelności (rtt) można określić następująco:

gdzie: S2 e(bad) - wariancja błędu związana z prowadzeniem badania testowego, S2 e(Z) wariancja błędu związana z tzw. efektem zgadywania, S2 e(oc) - wariancja błędu wynikająca z subiektywności w ocenianiu odpowiedzi; S2 T(osc) - wariancja prawdziwa związana z oscylacją wyniku prawdziwego; S2 t - wariancja całkowita testu [Magnusson 1991]. Zaciorski [1979] podawał orientacyjne przedziały współczynnika rzetelności dla potrzeb analiz sportowych: 0,95-0,99 - rzetelność doskonała; 0,90-0,94 - rzetelność

161

dobra; 0,80-0,89 - rzetelność dopuszczalna; 0,70-0,79 -rzetelność bardzo słaba; 0,60-0,69 - dla potrzeb indywidualnych ocen rzetelność wątpliwa. Ten sam autor podawał też możliwe sposoby zwiększenia rzetelności testu: SPOSOBY ZWIĘKSZANIA RZETELNOŚCI TESTU (1) przez bardziej rygorystyczną standaryzację, (2) zwiększenie liczby prób, (3) zwiększenie liczby oceniających i podnoszenie ich umiejętności różnicowania zjawisk, (4) wprowadzenie ekwiwalentnych testów, (5) powiększenie motywacji badanych. W Polsce poważniejsze prace nad rzetelnością prób sprawności fizycznej zapoczątkował Denisiuk [1961]. Wówczas też po raz pierwszy zastosowano do badań rzetelności prób motorycznych metodę analizy wariancji. Przyjęty sposób postępowania doprowadził do stwierdzenia, że na 13 sprawdzonych prób aż 12 może być ocenionych jako użyteczne (zdyskwalifikowano jedynie wartość rzutu piłką palantową ręką słabszą). Do badania wahań funkcyjnych użyto parametrycznego testu ilości serii, a uzyskane wyniki pozwoliły na wyróżnienie prób, w których wystąpił trend uczenia się lub trend zmęczenia. Praca ta odegrała bardzo ważną rolę w obiektywizacji metod badania sprawności fizycznej. Z innych prac warto przytoczyć badania Pilicza [1971] nad metodą oceny sprawności fizycznej studentów. Autor w wyniku dwukrotnych badań na tych samych 20 studentach otrzymał dla pomiarów w czterech podstawowych testach motorycznych następujące współczynniki rzetelności: bieg na 60 m- 0,882, bieg zygzakiem - 0,784, skok wdał z miejsca-0,767 oraz rzut piłkąlekarską-0,808. Nieco odmiennym torem podążyły badania prowadzone przez Jedyneckiego [1971], który dwukrotnymi pomiarami sprawności motorycznej objął łącznie stu uczniów w wieku 15 lat. Obliczone współczynniki rzetelności wahały się od 0,44 dla próby równowagi statycznej i zwinności u dziewcząt do 0,87 dla próby siły u chłopców. Autor tych badań dowodził też, że współczynniki rzetelności są na ogół wyższe u chłopców niż u dziewcząt. Prowadzono też poszukiwania rzetelności pomiaru w różnorodnych zadaniach specjalnych. Wyżnikiewicz [1965] badała wartość szesnastu zadań testowych, obejmujących wszystkie podstawowe elementy techniki gry w koszykówkę. Wspomnieć też trzeba, że jeszcze w latach 60. prowadzono oryginalne, wielostronne prace nad zręcznością manualną jako cechą różnicującą uczniów [Sadowska 1968]. W tab. 13 podajemy wyniki własnych badań rzetelności pomiaru wybranych właściwości motorycznych. d) Standaryzacja Przez standaryzację rozumiemy tutaj ujednolicony sposób posługiwania się testem. W instrukcji, stanowiącej integralną część każdego testu, powinny znaleźć się wszystkie wyjaśnienia dotyczące sposobu i warunków prowadzenia pomiaru. Instrukcja powinna w szczególności precyzować: miejsce wykonania próby, sprzęt i pomoce, formę ruchu, sposób oceny, liczbę i kolejność powtórzeń, metodę rozgrzewki, strój sportowy (obuwie)

162

Tab. 13. Wartości współczynników rzetelności (rt) dla analizowanych testów sprawności motorycznej u chłopców i dziewcząt [Osiński 1985 a, b] Lp. 1.
2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Badane testy Szybkość biegowa (bieg 10 m) Czas reakcji optycznej (wariant I) Siła izometryczna (dynamometr nożno-grzbietowy) Wyskok dosiężny Zwinność (bieg po ósemce) Równowaga statyczna (test Fleishmana) Gibkość (test GroszenkowaWolańskiego) Wytrzymałość (test Burpeego) Gibkość (głębokość skłonu w przód) Czas reakcji optycznej (wariant II) Płeć Wiek badanych (lata) 9-10 (8 lat) chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta chłopcy dziewczęta 0,834 0,781 0,552 0,415 0,824 0,881 0,892 0,652 0,703 0,844 0,699 0,659 0,406 0,682 0,723 0,766 0,941 (8 lat) 0,855 (8 lat) 0,532 (8 lat) 0,575 (8 lat) 11-12 0,916 0,892 0,445 0,670 0,821 0,848 0,913 0,834 0,868 0,894 0,542 0,426 0,599 0,455 0,847 0,680 0,925 0,971 0,634 0,878 14-15 0,803 0,788 0,536 0,625 0,944 0,843 0,931 0,875 0,910 0,712 0,597 0,779 0,601 0,506 0,655 0,450 -

itp. Opis próby nie powinien więc pozostawiać żadnych wątpliwości odnośnie do interpretacji warunków jej przebiegu. e) Normalizacja Test jest znormalizowany, jeżeli został stworzony układ odniesienia (np. skala T, skala centylowa, skala wartości unormowanych), który pozwala ocenić, jakie miejsce ze względu na daną cechę zajmuje badana osoba w całej populacji. Normy testowe uzyskuje się z badań empirycznych reprezentacyjnej dla danej populacji grupy osób [Stevens 1946, Brzeziński 1978, Zaciorski 1979, Mekota 1988]. Niekiedy też tworzy się oczekiwane teoretycznie układy odniesienia, które wylicza się według różnych zasad statystyki matematycznej. Wielkości klasyfikuje się najczęściej w zależności od płci i wieku, a czasami również z uwzględnieniem podstawowych cech budowy somatycznej. Naryc. 51 ukazano zestawienie różnych skal oraz ich współzależności. Często wykorzystywaną w tworzeniu stosownych norm jest skala "z". Postępując w ten sposób, przelicza się uzyskany rezultat (X) na średnią (M) = zero oraz odchylenie standardowe (S) = 1,0. Tym samym wykorzystuje się tutaj formułę: 163

Ryc. 51. Zestawienie ilustruje współzależności skal testu [Góralski 1976]

Z = (X - M)/S Jeśli więc w próbie wyskoku dosiężnego średnia grupy wynosi 40 cm, S = 6 cm, to np. wynik równy 50 cm, odpowiada: Z = 50 - 40/6 = 1,66. Oznacza to, że badany osobnik uzyskał wynik przewyższający średnią arytmetyczną o +1,66S.

164

Stosowanie tej skali jest dość złożone, ze względu na konieczność przyjmowania wartości dodatnich i ujemnych, więc o wiele częściej wykorzystuje się skalę "T". W skali tej średnią przyjmuje się za 50, a odchylenie standardowe za 10. Wynik 1S (z = 1,0) powyżej średniej odpowiada więc w skali "T" 60, a 1S poniżej (Z = -1,0) odpowiada 40. Ponieważ wiemy, że ponad 99% (99,73%) wyników mieści się pomiędzy ±3S, rzadko tworzy się skalę poniżej 20 (Z = -3,0) oraz tym samym również powyżej 80 (Z = 3,0). Ten podręcznik nie może, oczywiście, zastąpić książek z zakresu statystyki matematycznej, dlatego wspomnimy jeszcze tylko o sposobie normalizacji wyniku, zwanym staninami. Wyraz stanina pochodzi od słów angielskich "standard" i "nine" (skala jest dziewięciopunktowa). Średnia w tej skali wynosi 5, a odchylenie standardowe 2. Tym samym dystrybucja procentowa wyników, które przypadają w kolejne staniny, wynosi: STANINY PROCENTY 1 4 2 7 3 12 4 17 5 20 6 17 7 12 8 7 9 4

Decyzja o użyciu danej skali normalizacyjnej zależy od typu badań oraz ich celów praktycznych. Odrębnie jeszcze zwrócić musimy uwagę, że wszelkie normy - co oczywiste tworzy się dla poszczególnych ściśle zdefiniowanych kategorii wieku. W wielu jednak bateriach testów i opisach uzyskanych wyników podaje się szczegółowe dane, z wielką (niekiedy przesadną) dokładnością, ale, niestety, nie widzi się już potrzeby dodania informacji, w jaki sposób te kategorie wieku były tworzone. Znaleźć można jedynie opis typu "kategorie wieku osobników zostały wyznaczone zgodnie z powszechnie w badaniach rozwojowych stosowanymi zasadami". Tymczasem jest to w obecnej sytuacji informacja niepełna i niewystarczająca. W badaniach bowiem wcześniejszych często do grupy np. 6-latków włączano dzieci między 5,50 a 6,49 lat, a więc średnia wieku była ok. 6,0 lat. W większości natomiast ostatnich badań grupa wiekowa 6-latków obejmuje dzieci od 6,00 do 6,99 lat, czyli średnia wynosi ok. 6,5 roku [Eurofit 1993, Malina, Bouchard 1994]. Przy braku precyzji i staranności w postępowaniu porównywanie grup jako rówieśniczych, które de facto różnią się o ok. 0,5 roku może prowadzić do całkowitego wypaczenia rzeczywistego obrazu danej właściwości wśród badanych. Każdy wybrany do oceny sposób pomiaru powinien, oczywiście, odpowiadać nie tylko wspomnianym wyżej kryteriom obiektywności, trafności, rzetelności, standaryzacji i normalizacji, ale przede wszystkim powinien być dobierany z pełną świadomością jego założeń teoretycznych i różnorodnych ograniczeń. Tak więc instrument kontroli, aby mógł służyć wiarygodnej ocenie, sam musi być najpierw wszechstronnie rozpoznany, sprawdzony i przebadany. W praktyce, na obecnym etapie zaawansowania prac nad weryfikacją poszczególnych prób testowych, postulat ten nie zawsze daje się całkowicie spełnić. Nie usprawiedliwia to jednak częstego braku refleksji teoretycznej nad tym, co się bada, płytkości bądź wręcz chybionej interpretacji zjawisk oraz jawnej niestaranności w zbieraniu wyników badań motoryczności i sprawności fizycznej. Na koniec dodajmy jeszcze, że w rozdziale tym, poświęconym omówieniu zagadnień pomiaru sprawności fizycznej, nie charakteryzujemy założeń metodologicznych, przyjmowanych często w ramach koncepcji H-RF (health-related fitness). Wcześniej pisaliśmy o założeniach teoretycznych i konsekwencjach metodycznych tej koncepcji. Szczególnie istotną jest rezygnacja z założeń tzw. "norm-referenced measurement" na rzecz "criterion-referenced measurement'', i tym samym odmienne są tu reguły tworze165

nia nie tylko skal normalizacyjnych, ale również wyznaczania trafności i rzetelności testu [Safrit, Wood 1989, Thomas, Nelson 1990].

5. KLASYFIKACJE I UWAGI KRYTYCZNE O METODZIE TESTOWEJ
Testy, które są obecnie stosowane w badaniach nad sprawnością fizyczną i motorycznością człowieka, można ująć w różne grupy. Ze względu na cel, jaki stawia się w końcowej analizie, można podzielić testy na: • pedagogiczne, • laboratoryjne (badawcze). Pierwsza grupa testów jest tworzona wyraźnie w intencji pedagogicznej ingerencji w procesy wychowania, nauczania i rozwoju sprawności osobnika. Wśród testów pedagogicznych ważne miejsce zajmują stosowane w szkolnym wychowaniu fizycznym, sporcie i rekreacji ruchowej testy sprawności ruchowej. Zadaniem testów laboratoryjnych (badawczych) jest mierzenie w sposób znacznie bardziej obiektywny i dokładny różnych zdolności, umiejętności i zachowań ruchowych osobnika. Używane są przede wszystkim wówczas, gdy celem jest pogłębienie wiedzy o różnorodnych złożonych uwarunkowaniach sprawności fizycznej i motoryczności, wynikających ze zmienności ontogenetycznej, morfologicznej, genetycznej, środowiskowej itd. Oczywiście w praktyce test laboratoryjny nie musi być bardziej trafny i rzetelny niż test pedagogiczny. Podejmując się klasyfikacji funkcjonujących w praktyce pedagogicznej, a więc w wychowaniu fizycznym, sporcie, czy rekreacji sposobów oceny i interpretacji wyników pomiaru sprawności fizycznej, wyróżnić można dwa podejścia główne: • tradycyjne (autoteliczne), w którym ważne są przede wszystkim osiągnięcia moto ryczne (ruchowe), jak: przeskoczyć poprzeczkę, możliwie szybko przebiec dystans, dalej rzucić piłką itd.; pomiar i interpretacje wyników w tym ujęciu są nastawione niemal wyłącznie na ocenę i doskonalenie tego, jak się efektywnie, skutecznie poruszać czy jak pokonać przeciwnika w walce sportowej. W tej grupie trzeba odróżnić: (1) testy oceniające głównie umiejętności ruchowe (sprawność techniczną), (2) testy mające ambicje mierzenia "czystych" cech (zdolności) motorycznych (siłowe, szybkościowe, wytrzymałościowe, zdolności koordynacyjne), • heteroteliczne (instrumentalne), w którym celem głównym jest "promocja zdrowia", a więc pomiar sprawności ma spełniać funkcję motywującą do rozwijania zdrowia (dobrej wydolności tlenowej, sprawności aparatu ruchu, prawidłowej budowy i struktury ciała), ale i kształtowania pewnego "stylu życia", nastawionego na satysfakcjonujący wygląd, wysoką zdolność do pracy i dobre samopoczucie; takie podejście upowszechnia się w ostatnich latach szczególnie w USA, Kanadzie i wielu krajach Zachodniej Europy; tworzy się też całe programy badawcze pod hasłem H-RF (health-related fitness). W tej koncepcji zwykle wyróżnia się: (1) elementy związane ze zdrowiem (H-RF), tj. skład ciała, wydolność tlenową, gibkość, wytrzymałość mięśniową, siłę mięśniową oraz (2) elementy związane z osiągnięciami (P-RF), tj. zwinność, równowagę, koordynację, moc, czas reakcji, szybkość. Zwrócić musimy także uwagę na to, że zagadnienie testów umiejętności ruchowych (sprawności technicznej) w zasadzie wykracza poza ramy problemów omawianych w tej

166

pracy. Pomiarem tych właściwości zajmują się przede wszystkim teorie dyscyplin kierunkowych (lekkiej atletyki, pływania, zespołowych gier sportowych, gimnastyki itp.). Punktem wyjścia w klasyfikacji stosowanych metod kontroli sprawności fizycznej i motoryczności może być również fakt uwzględnienia, bądź też pominięcia, pewnych dodatkowych uwarunkowań wewnętrznych, np. masy czy wysokości ciała. Wprowadzenie jakichkolwiek dodatkowych punktów odniesienia, aczkolwiek w większości wypadków metodologicznie uzasadnione [zob. Szopa, Mleczko, Żak 1996], znacznie jednak komplikuje zarówno konstrukcję, jak i sam sposób posługiwania się danym testem w praktyce. Założenia też przyjmowanych metod tzw. relatywizacji wyników sprawności fizycznej budzą liczne metodologiczne wątpliwości i nie są powszechnie aprobowane. Wykorzystywane w praktyce laboratoryjnej (badawczej) metody do oceny różnych elementów sprawności fizycznej i motoryczności testy możemy podzielić na: • testy bez użycia aparatury pomiarowej (podniesienie ciężaru, rzuty piłką lekarską, biegi zwinnościowe, podciąganie na drążku). Należy tu mieć na uwadze przyjmowaną - ze względów praktycznych - znaczną umowność warunków pomiarowych. W szczególno ści przestrzec trzeba przed wyrażaniem wyników pomiaru w nieadekwatnych jednost kach fizycznych (np. siła wyrażona wprost w liczbie podciągnięć czy nawet w metrach); • pomiary prowadzone z użyciem aparatury badawczej (różnego rodzaju dynamometrów, platform tensometrycznych, sprzężonych z komputerem urządzeń do badania równo wagi, aparatury psychometrycznej itp.). Z czysto badawczego punktu widzenia wskazuje się, że testy motoryczne nie stanowią w pełni wystarczającego instrumentu do dogłębnej analizy zagadnienia. Raczek [1987] podkreślał znaczenie "precyzyjniejszych (laboratoryjnych) narzędzi diagnostycznych mierzących coraz bardziej elementarne cechy i funkcje, stanowiące podstawę złożonych uwarunkowań motoryczności". Szopa [1986] zauważał, że brak jest ścisłych definicji poszczególnych aspektów motoryczności, jak również trafnych definicji ich pomiaru. Tradycyjnie wymieniane cechy motoryczne "nie są właściwościami organizmu, lecz określonymi próbami sprawności fizycznej. Przykładanie miar (pojęć biologicznych) jest więc w ich przypadku nieścisłe. Trudno bowiem mówić o zmienności ontogenetycznej czy uwarunkowaniach genetycznych wyników biegu na 50 m, skoro nie jest to immanentna cecha organizmu (np. większość ludzi dorosłych nie biega, stąd »cechy« takiej nie posiada)". Wszystko to pokazuje, w jak złożone metodologicznie problemy musi wnikać badacz przy interpretacji wyników danego testu. Sprawność fizyczna i motoryczność ludzka są bowiem w swej istocie wielopoziomowym systemem, na który oddziaływają różnokierunkowe elementy wewnętrzne, jak i te będące na zewnątrz danego osobnika.

167

IX. PRZYKŁADOWE METODY OCENY SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ (MOTORYCZNEJ)
Jednym z zadań antropomotoryki jest tworzenie zobiektywizowanych metod oceny sprawności fizycznej (rozwoju motorycznego) jako względnego wyrazu prawidłowości przebiegu podstawowych funkcji fizjologicznych i przygotowania ustroju do podejmowania życiowo ważnych funkcji. Wymaga tego zarówno proces kształtowania świadomego stosunku wychowawcy fizycznego czy instruktora rekreacji do efektów jego pracy, jak i silnie dzisiaj akcentowana konieczność wyeksponowania elementów samokontroli i samooceny. Istotnym zatem staje się problem doboru skutecznych, możliwych do stosowania w każdych niemal warunkach i teoretycznie uzasadnionych, metod kontroli stanu sprawności fizycznej. Na podstawie analizy kształtowania się poziomu sprawności fizycznej można wyciągnąć wnioski odnośnie do kierunku, obciążenia i intensywności prowadzonych form pracy. Każdy wybrany do oceny sposób pomiaru sprawności fizycznej powinien, oczywiście, odpowiadać wspomnianym wyżej kryteriom obiektywności, trafności, rzetelności, standaryzacji i normalizacji. Tak więc instrument kontroli, aby mógł służyć wiarygodnej ocenie, sam powinien być najpierw wszechstronnie sprawdzony i przebadany. W praktyce, na obecnym etapie zaawansowania prac nad weryfikacją poszczególnych prób, postulat ten nie zawsze daje się jednak całkowicie spełnić. Sprawność fizyczna jest fundamentem, na którym buduje się wiele podstawowych, życiowo ważnych funkcji. Jej ocena za pomocą samych prób motorycznych, nawet jeśli została uzupełniona kontrolą budowy ciała i badaniami wydolności ogólnej, nie może być traktowana jako wszechstronny miernik prawidłowości przebiegu zachodzących w ustroju funkcji fizjologicznych i w ogóle - zdrowia i przystosowania osobnika do życia. Interpretacja wyników powinna być prowadzona na podstawie logicznej analizy danej właściwości w całości istotnych z punktu widzenia potrzeb życia, procesów i zjawisk. Kontrola służy przede wszystkim postawieniu diagnozy, rozbudzeniu świadomości, rozwijaniu pozytywnej postawy wobec ciała oraz powinna ułatwiać projektowanie dalszej pracy. W związku z propagowaniem w promowaniu aktywności fizycznej metod samokontroli i samooceny, ważnym momentem staje się obligatoryjne prowadzenie zeszytu sprawności fizycznej dla każdego ucznia. Równocześnie jednak krytycznie ustosunkowujemy się do jakiegokolwiek eksponowania znaczenia testów sprawności fizycznej w wystawieniu zarówno bieżącej, jak i okresowej czy rocznej oceny ucznia. Test sprawności fizycznej nie może być bowiem wykorzystywany do patrzenia na ćwiczących w kategoriach -"zwycięzcy" i "pokonani" (sformułowanie za-Eurofit 1989). W kryteriach oceny należy uwzględniać przede wszystkim potrzeby zmiany zachowań w kierunku postaw promujących aktywność własną ucznia, niż w znacznym stopniu uwarunkowany genetycznie aktualny poziom sprawności fizycznej. Kontrola powinna stać się

168

pretekstem do tego, aby uczyć, jak kształtować swoje ciało, doskonalić zdrowie, czyli jak żyć w kulturze fizycznej. Przy opisie i wyborze niżej prezentowanych baterii testów i prób sprawności fizycznej kierowano się różnymi względami. Nie wszystkie z nich posiadają aktualnie istotną wartość praktyczną i mogą służyć badaniu dynamiki kształtowania się sprawności fizycznej, celowości doboru środków fizycznego kształcenia oraz opracowaniu planów indywidualnego treningu. Niektóre spośród wymienionych baterii już się zdezaktualizowały, np. Miernik Mydlarskiego, Miernik Trześniowskiego, Test Denisiuka, Test Chromińskiego. Zdecydowaliśmy się jednak na przytoczenie tych instrumentów pomiarowych z uwagi na oryginalność - w swoim czasie - koncepcji badawczej oraz znaczenie ich dla rozwoju obiektywnych metod pomiaru w wychowaniu fizycznym. Zaprezentowane i scharakteryzowane sposoby oceny obejmują łącznie właściwie cały okres ontogenezy motorycznej. Graficzna metoda oceny rozwoju motorycznego niemowląt ZdańskiejBrincken i Wolańskiego [1965] stawia już pierwsze wymagania dla dzieci w 3 miesiącu życia, a na przykład "Indeks Sprawności Fizycznej" Zuchory [1982] umożliwia kontrolę motoryczności osób mających nawet 70 i więcej lat. Odmienny jest też stopień sprawdzenia poszczególnych zestawów prób. Od dość skrupulatnie przebadanych pod względem rzetelności i trafności baterii testów, po instrumenty, o których wartości pomiarowej niewiele potrafimy powiedzieć. Dokonane zestawienie ma jedynie charakter porządkujący i orientacyjny (dydaktyczny), a w każdym wypadku stosowania konkretnej metody oceny niezbędne jest wnikliwe zapoznanie się ze szczegółową instrukcją przeprowadzenia danego testu. W ostatnich latach ukazały się też w języku polskim bardzo wnikliwe i obszerne zestawienia i omówienia różnych sposobów testowania sprawności fizycznej u dzieci, młodzieży i dorosłych opracowane przez Drabika[1992,I997a, 1997b] i Pilicza [1997] oraz wyjątkowo wnikliwa krytyka wielu powszechnie stosowanych testów sprawność i fizycznej przedstawiona przez Szopę i Żaka [Szopa, Mleczko, Żak 1996]. Obszernie prezentujemy tu przede wszystkim testy, które tworzono w różnych okresach i na podstawie różnych koncepcji teoretycznych, w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że w Polsce nie zaproponowano dotąd [1999 r.] testu wywiedzionego wyraźnie z popularyzowanej i faworyzowanej w ostatnich latach w krajach zachodniej Europy, USA, Kanady czy Australii koncepcji "Health-Related Fitness". Dlatego w rozdziale przykładowo - wymieniamy też Test "Eurofit" , Test "Eurofit dla dorosłych" oraz Test Sprawności Fizycznej Dzieci i Młodzieży YMCA. Koncentrujemy się tu wyłącznie na prezentacji testów mających ambicje oceny sprawności fizycznej (motorycznej) tworzonych przede wszystkim na użytek badań populacyjnych, a nie np. sportowych, wojskowych czy różnych zawodów. A. Miernik rozwoju psychomotorycznego niemowląt Marii Zdańskiej-Brinckem i Napoleona Wolańskiego Podstawą oceny jest obserwacja zachowania się motorycznego dziecka. Autorzy wyróżnili cztery rodzaje ruchów niemowlęcia: 6 faz rozwoju ruchów głowy i tułowia, 9 faz rozwoju pozycji siedzącej, 9 faz rozwoju postawy stojącej oraz 10 faz rozwoju lokomocji. Łącznie więc wybrali 34 typowe dla dziecka ruchy (tab. 14). Następnie określili przeciętny wiek ich występowania u dziewcząt i chłopców oraz dokonali 169

Tab. 14. Przeciętny wiek występowania poszczególnych etapów rozwoju ruchowego (z dokładnością do 0,5 mieś.) - wg Zdańskiej-Brincken i Wolańskiego - 1967
Lp. Fazy rozwoju ruchowego Wiek w miesiącach 3 3 4 5 5

1. W pozycji na brzuchu unosi głowę i ramiona na wysokość ok. lOcm przez 1 minutę 2. Utrzymuje głowę przy podciąganiu za przedramiona z poz. leżącej na plecach do poz. siedzącej 3. W pozycji siedzącej utrzymuje głowę prosto przez 1 minutę 4. W pozycji na brzuchu opiera się na przedramionach, unosząc głowę na wysokość ok. 15 cm przez 1 minutę 5. Położone na plecach, unosi głowę i ramiona 6. Siedzi z lekkim podtrzymywaniem w pasie

5,5
6 6 6 6,5 7 7 7 7 7

7. W pozycji na brzuchu opiera się na wyprostowanych rękach, unosząc klatkę
piersiową, i odwraca głowę na boki 8. Obraca się z brzucha na plecy 9. Siedzi dłużej, trzymając się podpory 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28 29. 30. 31. 32. 33. 34. Trzymane pod pachy, utrzymuje częściowo ciężar ciała na wyprostowanych nogach Obraca się z pleców na brzuch W pozycji na brzuchu odrywa tułów od podłoża, opierając się na rękach i kolanach, odwraca głowę we wszystkich kierunkach Siada samo przy lekkim podciągnięciu, trzymając się dwóch palców badającego Siedzi samo, opierając się na rękach, plecy pochylone do przodu Siedzi przez moment wyprostowane bez podtrzymywania Pełza na brzuchu przy pomocy rąk, nogi nie biorą czynnego udziału Podtrzymywane pod pachy podskakuje, zginając i wyprostowując kolana Stoi podtrzymywane za obie ręce przez 1 minutę Siada samodzielnie, chwytając się podpory Siedzi pewnie, bez oparcia około 1 minuty Staje podciągane za obie ręce Siada samodzielnie bez oparcia Stoi z oparciem bez pomocy Staje samodzielnie, chwytając się podpory Raczkuje przy użyciu rąk i kolan Trzymane pod pachy, wykonuje ruchy chodzenia Stąpa bokiem trzymając się obiema rękami nieruchomego oparcia (barierki) Stojąc z oparciem, schyla się i podnosi zabawkę Chodzi podtrzymywane za dwie ręce Stoi samodzielnie Chodzi, trzymane za 1 rękę Staje samodzielnie Wykonuje pierwsze samodzielne kroki (3-4 kroków) Chodzi samodzielnie na sztywnych i szeroko rozstawionych nogach, kołysząc się, stąpa na palcach

7,5 7,5
7,5 8 8 8 8,5 8,5 9 9 9 9

9,5 9,5
10,5 11 11,5 11,5 12,5

170

oceny punktowej służącej do przeprowadzenia oceny graficznej metodą zbiorczą. Skonstruowano również, oddzielnie dla każdego z rodzajów ruchów, specjalny typ siatek centylowych (ryc. 52). Umożliwia to zorientowanie się czy rozwój danego dziecka przebiega w normie (N), czy też jest lekko przyspieszony (LP), przyspieszony (P), lekko opóźniony (LO) lub opóźniony (O) [Zdańska-Br jicken, Wolański 1967].

Ryc. 52. Siatka centylowa dla oceny 6 faz rozwoju ruchów głowy i tułowia u niemowląt [wg Zdańska-Brincken i Wolański 1967]

B. Metoda oceny sprawności motorycznej dzieci przedszkolnych Haliny Gniewkowskiej Ponieważ o ocenie motoryczności dzieci w wieku przedszkolnym posiadamy niewiele danych, decydujemy się tu przytoczyć metodę stosowaną wiele lat temu przez Gniewkowską [1965]. Zastrzeżenia nasze wynikają przede wszystkim z mało przejrzystej koncepcji teoretycznej. Przy ocenie zdolności motorycznych w tym wieku obraz zostaje też zawsze w pewnej mierze zniekształcony zróżnicowaną motywacją do wysiłku. Autorka metody proponuje oceniać przebieg rozwoju motorycznego dziewcząt i chłopców w wieku 3,5 do 6,5 lat na podstawie następujących prób lekkoatletycznych: 1) szybkość biegu na 20 m, 2) długość skoku w dal z rozbiegu, 3) odległość rzutu piłeczką palantową.

171

Użyteczność prezentowanego instrumentu pomiarowego była też zubożona zamieszczeniem jedynie tabeli wielkości przeciętnych wyników, bez podania szczegółowych norm. C. Test sprawności motorycznej dla dzieci przedszkolnych Bożeny Sekity W latach 70. nad zagadnieniem oceny sprawności motorycznej dzieci przedszkolnych pracowała w AWF we Wrocławiu Sekita [1988]. Przygotowany wówczas test by! wykorzystywany w badaniach naukowych. Składają się na niego następujące próby: 1) siła - rzut znad głowy piłką lekarską o ciężarze 1 kg, 2) moc - oceniana skokiem w dal z miejsca, 3) zwinność - bieg wahadłowy 4 x 5 m, 4) szybkość ruchów - bieg na dystansie 20 m. Jak wskazywała autorka, badania wykazały, że testy posiadają wysoki stopień rzetelności oraz są adekwatne pod względem mocy dyskryminacyjnej i stopnia trudności.

D. Miernik sprawności fizycznej Jana Mydlarskiego Miernik został opracowany w okresie międzywojennym z inicjatywy, ówczesnego Przewodniczącego Rady Naukowej Wychowania Fizycznego, marszałka Józefa Piłsudskiego. Prace nad nim, podjęte przez wybitnego antropologa Mydlarskiego, zostały zakończone w 1934 r. Zaproponowano wówczas stosowanie następujących prób: 1) bieg 60 m ze startu niskiego;' 2) skok wzwyż z rozbiegu na wprost lub ukośnie; 3) rzut piłką palantową (80 g) lewą i prawą ręką (suma wyników). Miernik miał służyć do określenia indywidualnego poziomu sprawności fizycznej dzieci i młodzieży w wieku 10-19 łat, a w dalszej konsekwencji miał być pomocny w stanowieniu kryteriów oceny z wychowania fizycznego. Wszystkie próby zaproponowane przez Mydlarskiego [1934] były wykonywane w sposób ściśle określony (wystandaryzowany). Opracowany miernik został oparty na wyjątkowo logicznej - na owe czasy - koncepcji teoretycznej oraz przy wykorzystaniu najnowszych wówczas metod statystycznych. Wyniki uzależnione zostały nie tylko od płci i wieku badanych, ale również od stopnia ich rozwoju fizycznego (wysokości i ciężaru ciała). Przedstawiona bateria testów nie może dzisiaj być zastosowana. Niezależnie też od innych, najbardziej podstawowych przyczyn (ogólna koncepcja teoretyczna doboru testów) jest rzeczą oczywistą, że normy rozwojowe, opracowane na materiale sprzed ponad sześćdziesięciu laty, są dziś mocno zdezaktualizowane. Niezwykła oryginalność ujęć metodycznych oraz niewątpliwe znaczenie pracy Mydlarskiego dla konstrukcji kolejnych metod (w Polsce i za granicą), mających służyć obiektywnej kontroli przebiegu rodzaju sprawności motorycznej, w pełni uzasadniają potrzebę znajomości tego instrumentu pomiarowego [Mydlarski 1934].

172

E. Miernik sprawności fizycznej Romana Trześniowskiego Bateria testów opracowanych przez Trześniowskiego [1963] była w pewnej mierze kontynuacją wcześniejszych prac Mydlarskiego. Pierwsze prace nad stworzeniem nowego miernika podjęto w 1951 r. w Zakładzie Teorii Wychowania Fizycznego AWF w Warszawie i trwały one łącznie kilkanaście lat. Zebrano około 50 tys. obserwacji, które wykorzystano w pracach nad aktualizacją oraz modyfikacją miernika Mydlarskiego [1934]. Pomocy metodycznej, głównie w zakresie sporządzania statystycznie zasadnych norm, udzielał wybitny profesor matematyki Julian Perkal. Opracowany miernik został - w założeniu - przeznaczony do oceny sprawności fizycznej dzieci i młodzieży w wieku od 7 do 19 lat i składał się z następujących prób: 1) bieg 40 m (z wysokiego startu) lub bieg 60 m (z niskiego startu) dla uczniów powyżej 10,5 lat; 2) skok wzwyż (rozbieg i technika dowolna); 3) skok w dal z rozbiegu (technika dowolna); 4) rzut piłką palantową- 80 g; 5) rzut granatem - 500 g, dla uczniów w wieku powyżej 14,5 lat. Trześniowski [ 1963] dopuszczał pewną dowolność w posługiwaniu się miernikiem, a sposób korzystania z niego przedstawiał następująco: "Próba sprawności fizycznej może objąć trójbój (bieg, skok wzwyż i rzut piłeczką), czwórbój — dodając do trójboju skok w dal oraz wymieniając próbę rzutu piłeczką na rzut granatem dla młodzieży od 14 roku życia i pięciobój - poddając próbie w zakresie pięciu konkurencji zawartych w mierniku". Normy, zawarte w tabelach, uzależniono od płci i wysokości oraz ciężaru ciała. Punktacja obejmowała ocenę od 0 do 100 pkt. Za tak zwaną normę uzyskuje się 50 pkt., co oznacza, że badany wyprzedził 50% swoich rówieśników (przy tej samej wysokości i ciężarze ciała) oraz jest taki sam lub gorszy niż 50% pozostałych. Przyjęty sposób postępowania statystycznego umożliwiał szczególną preferencję i wywieranie pożądanego wpływu na młodzież przeciętnie usprawnioną, a więc najliczniejszą. Poszczególne próby należało wykonywać zgodnie z przepisami lekkoatletycznym. W stosunku do swego pierwowzoru, tj. baterii testów Mydlarskiego, charakteryzowany instrument pomiarowy został mocno "usportowiony". F. Test sprawności motorycznej Ludwika Denisiuka Bateria testów została opracowana przez Denisiuka dwukrotnie. Pierwsze opracowanie [Denisiuk, Milicerowa 1969] ukazało się drukiem po długotrwałych poszukiwaniach i próbach metodologicznych [Denisiuk 1961] oraz przebadaniu w 1963 r. około 19 tys. osób wylosowanych spośród młodzieży szkół warszawskich. W 1973 r. ponownie dokonano oceny poziomu cech motorycznych u podobnej grupy młodzieży tym samym instrumentem pomiarowym. Na tej podstawie [Denisiuk 1975] uaktualniono punktację oraz dokonano nieznacznego uzupełnienia testu. Na baterię testów składało się pięć prób, które, jak przyjmowano, miały mierzyć ściśle określone cechy motoryczne: 1) szybkość (biegi krótkie) - bieg 30 m dla dzieci z klas I-III, bieg 30 m albo 40 m dla dzieci z klas IV, 40 m lub 60 m dla dzieci z klas V oraz dla młodzieży od VI klasy wzwyż włącznie 60 m. Biegi odbywają się indywidualnie. Obowiązuje start wysoki; 173

2) zwinność (bieg z przewrotem na materacu) - wyznacza się czasem ćwiczenia, w trakcie którego wykonuje się bieg i okrążenie chorągiewki, przewrót w przód, obiegnięcie drugiej chorągiewki, bieg na czworakach, ponowny przewrót w przód oraz bieg i okrążenie chorągiewki (ryc. 53);

Ryc. 53. Trasa biegu z przewrotem na materacu [wg Denisiuka 1969]

3) siła (rzut piłką lekarską znad głowy w przód) - odległość rzutu piłką lekarską jednokilogramową dla klasy I-IV oraz dwukilogramową od klasy V wzwyż; 4) moc - wyskok dosiężny lub skok w dal z miejsca - wprowadzony w opracowaniu z 1975 r.; 5) wytrzymałość (przysiady z wyrzutem nóg lub bieg 300 m - do wyboru) - dla dziewcząt i chłopców od klasy VIII, a) z postawy zasadniczej do przysiadu podpartego, wyrzut nóg w tył, powrót do przysiadu podpartego, postawa wyprostowana z klaśnięciem w dłonie nad głową. Ocena na podstawie liczby powtórzeń ukończonych cyklów ruchów - chłopcy w ciągu 1 min, a dziewczęta 30 s, b) bieg 300 m — bieg odbywa się indywidualnie, wyłącznie na przepisowej bieżni lekkoatletycznej. Bateria testów Densiuka miała być-w założeniach autora — wykorzystywana w procesie świadomego kierowania rozwojem cech motorycznych uczniów. Posługując się tym testem, stosunkowo łatwo można było znaleźć punktowy odpowiednik danego wyniku (w 100-punktowej skali T) i na tej podstawie sporządzić indywidualne lub klasowe profile sprawności fizycznej.

G. Test sprawności studentów Stefana Pilicza Pilicz [1963] zmodyfikował i dostosował do warunków polskich baterię testów amerykańskich Barrowa. Po gruntownych studiach metodologicznych autor zaproponował następujący zestaw prób: 1) skok w dal z miejsca - próba mocy; 2) rzut piłką lekarską znad głowy w przód (mężczyźni - 3 kg, kobiety - 2 kg) - próba siły; 3) bieg zygzakiem ("koperta") 5 m x 3 m - próba zwinności. Zaletą tego testu miała być łatwość przeprowadzenia poszczególnych prób, możliwość dokonania pomiaru w warunkach sali gimnastycznej oraz mała czasochłonność. 174

Zgodnie z przeznaczeniem normy zostały opracowane na podstawie badań młodzieży akademickiej.

H. Międzynarodowy Test Sprawności Fizycznej (ICSPFT) Stosowanie w różnych krajach i regionach świata niejednolitych metod oceny nie pozwala na prowadzenie jakiejkolwiek analizy porównawczej sprawności fizycznej współczesnej populacji. Ponieważ, z różnych punktów widzenia, taka ocena mogłaby być bardzo interesująca, podjęto tę kwestię kiedy w 1964 r. w Tokio obradował Kongres zorganizowany z racji odbywanych tam Igrzysk Olimpijskich. Wówczas to w efekcie dyskusji powołano Międzynarodowy Komitet ds. Standaryzacji Testów Sprawności Fizycznej. Długotrwałe i żmudne prace Komitetu sfinalizowano podczas konferencji odbywanej w 1971 r. w Oxfordzie, oddając do użytku baterię testów, zwaną popularnie "Międzynarodowym Testem Sprawności Fizycznej". Komitet zalecił stosowanie testu dla osób w wieku od 6 do 32 lat i zaproponował następujące próby: 1) bieg 50 m - próba szybkości; 2) skok w dal z miejsca - próba mocy; 3) bieg wytrzymałościowy na dystansie 600,800 lub 1000 m (w zależności od płci i wieku); 4) pomiar dynamometryczny siły dłoni; 5) podciąganie na drążku lub wytrzymanie w zwisie na drążku - próba siły rąk i barków; 6) bieg wahadłowy 4 x 10 m z przenoszeniem klocka - próba zwinnościowa; 7) skłony w przód z leżenia tyłem w czasie 30 s - próba siły mięśni brzucha; 8) głębokość skłonu tułowia w przód - próba gibkości. Zaproponowany instrument pomiarowy nie został wyposażony w jakieś międzynarodowe normy punktowe. Sprawia to, że posługiwanie się nim i interpretacja uzyskanych wyników mogły być odnoszone jedynie do tworzonych norm narodowych i regionalnych. W Polsce z inicjatywy Trześniowskiego przeprowadzono w 1979 r. badania około 233,5 tys. młodzieży szkolnej. W efekcie później już podjętych prac udało się opracować tabele punktowe w tzw. skali "T" dla chłopców i dziewcząt w wieku od 4,5 do 19,5 lat [Trześniowski, Pilicz 1989].

I. Test Sprawności Fizycznej Zdzisława Chromińskiego W latach 80. kolejnymi specjalnymi zarządzeniami Ministra Oświaty i Wychowania był wprowadzony do szkół w Polsce test opracowany przez Chromińskiego [1981, 1986]. Test ten obejmował następujące próby: 1) bieg krótki - 40 m ze startu wysokiego dla uczniów w wieku 7-9 lat, - 60 m ze startu niskiego dla uczniów w wieku 10 lat i więcej; 2) rzut piłką lekarską oburącz w tył ponad głową - i kg dla uczniów w wieku 7-8 lat,

175

- 2 kg dla uczniów w wieku 9 lat, - 3 kg dla uczniów w wieku 10 lat i powyżej; 3) bieg wytrzymałościowy - trucht za liderem w tempie ok. 7-8 min/km dla uczniów w wieku 7,8 i 9 lat (ocenia się czas biegu), - 600 m (dziewczęta) i 1000 m (chłopcy) dla uczniów w wieku 10 lat i powyżej. Test posiadał opracowane przedziały norm (3-stopniowa skala), którym towarzyszyła odpowiednia tabela poprawek (w zależności od wysokości ciała) dla wyników w rzucie piłką lekarską.

J. Indeks Sprawności Fizycznej Krzysztofa Zuchory Indeks Sprawności Fizycznej stanowił instrument pomiarowy mający służyć samokontroli i samoocenie. Proponowane próby są możliwe do wykonania w zasadzie przez każdego i niemalże w każdych warunkach. Ćwiczenia - jak podawał autor - wybrano spośród wielu znanych testów sprawności fizycznej, równocześnie upraszczając ocenę oraz załączając propozycje norm dla poszczególnych kategorii wieku. Oceny w "Indeksie" mają charakter względny i tym samym umożliwiają porównanie osiągnięć osób w różnym wieku, tj. od 6 do 71 i więcej lat. Normy zostały opracowane w ten sposób, że ocenę minimalną może uzyskać 90% populacji, dostateczną 80%, dobrą - 60%, bardzo dobrą 40%, wysoką - 20% i wybitną - 10%. Tym samym każdy może skontrolować swoje postępy i znaleźć zachętę do dalszej pracy nad sobą i swoją sprawnością fizyczną. Autorem opracowania był Zuchora [1982] z AWF w Warszawie. W omawianej baterii testów uwzględniono następujące próby: 1) próba szybkości. Wykonuje się bieg sprinterski w miejscu w ciągu 10 s z jednoczesnym klaśnięciem pod uniesioną nogą. Uwzględnia się sumę klaśnięć; 2) próba skoczności. Przeprowadza się skok w dal z miejsca, a odległość mierzy się stopami; 3) próba siły ramion. Wykonuje się zwis wolny na drążku lub gałęzi (jednorącz lub oburącz), a w miarę sprawności siłowej jest czas wytrzymania w odpowiedniej pozycji; 4) próba gibkości. Oceny dokonuje się w zależności od głębokości skłonu tułowia w przód; 5) próba wytrzymałości. O wyniku decyduje czas trwania biegu lub pokonany dystans. Bieg należy wykonywać w tempie 120 kroków na minutę; 6) siła mięśni brzucha. Miarą jest tu czas wykonywania ćwiczenia polegającego na poprzecznych "nożycach" w pozycji leżąc na plecach. Każde ćwiczenie jest punktowane w skali od 1 do 6 pkt. Suma punktów za poszczególne próby daje obraz sprawności fizycznej w zależności od danej kategorii wieku.

K. Bateria testów do oceny sprawności fizycznej osób dorosłych TKKF Jest to materiał służący samokontroli i samoocenie sprawności fizycznej, propagowany przez TKKF m.in. w broszurze: "Sprawdź swoją sprawność fizyczną". Autorami opracowania byli Pilicz i Żmudzki [1973], którzy zaproponowali uwzględnienie następujących testów: 176

1) siły (uginanie i prostowanie ramion w podporze - "pompki") a) kobiety - maksymalna liczba wyprostów kończyn górnych z pozycji leżącej, pod pierając się kolanami (przy wyprostowanym tułowiu), b) mężczyźni - maksymalna liczba wyprostów kończyn górnych, przy czym nie jest dozwolone podpieranie się kolanami, a jedynie końcami palców stóp; 2) mocy (wyskok dosiężny) Test polega na zaznaczeniu na ścianie lub tablicy maksymalnej wysokości sięgu palcami ręki sprawniejszej (bez wspinania się na palce) oraz oznaczeniu najwyższej wysokości dosiężnej po kilku wyskokach. Miarą wyskoku jest odległość (różnica) między tymi dwoma punktami; 3) gibkości (głębokość skłonu tułowia w przód) W teście wykonuje się, przy wyprostowanych nogach, skłon tułowia w dół, stojąc na podwyższeniu. Końcami palców należy sięgnąć możliwie jak najniżej i utrzymać tę pozycję przez ok. 2 s. Różnica pomiędzy poziomem stania przez badanego a najniższym zaznaczonym punktem jest miarą gibkości; 4) wytrzymałości (bieg lub marsz) Ocenę przeprowadzano w sposób zróżnicowany w zależności od wieku i płci. W grupach wieku 20-29 lat oraz 30-39 lat miarą wytrzymałości jest czas biegu na dystansie 1000 m. W wieku 40-49 łat oraz 50-59 lat dla kobiet przewidywano marsz na dystansie 3 km, a w wypadku mężczyzn 5 km. W grupie najstarszej, tj. 60-70 lat proponowano u kobiet marsz na 2 km, a u mężczyzn 3 km. Dla każdej z prób podawano odpowiednie normy w kolejnych dekadach lat życia.

L. Powszechna Karta Sprawności Fizycznej Powszechna Karta Sprawności Fizycznej została opracowana przez Pilicza przy współpracy Demela [1978] na zlecenie GKKFiT w 1978 r. Materiał ten miał być "przyczynkiem do rozbudzenia bardziej wnikliwego zainteresowania społeczeństwa sprawami własnej sprawności fizycznej". Za podstawowe elementy podlegające ocenie autorzy uznali: 1) kontrolę ciężaru ciała; 2) kontrolę postawy ciała (wg podanych zasad w lustrze); 3) wybrane wskaźniki fizjologiczne (wydolność wg Beukera i Richtera); 4) zestaw 19 prób (testów) sprawności fizycznej. Normy w zakresie prób sprawnościowych opracowano odrębnie dla kobiet i mężczyzn w wieku od 20 do 70 lat, z podziałem na poszczególne dekady lat życia. Autorzy opracowania silnie akcentowali, że prezentowany materiał winien służyć ocenie swojej sprawności niejako w układzie zamkniętym, a więc być instrumentem własnej, wewnętrznej miary osiągnięć. M. Europejski Test Sprawności Fizycznej - "Eurofit" Testy "Eurofitu" [1989, 1993] stanowią kolejną, po "Międzynarodowym Teście Sprawności Fizycznej" [Trześniowski, Pilicz 1989] propozycję unifikacji w skali ponadpaństwowej pomiaru sprawności fizycznej dzieci i młodzieży, dostosowaną do potrzeb 177

szkolnego wychowania fizycznego i sportu oraz badań naukowych. Idea testu zrodziła się w Komitecie Badań nad Sportem przy Radzie Europejskiego Komitetu Rozwoju Sportu. Głównym przesłaniem była tu chęć stworzenia "zestawu europejskiego" i przez to wniesienie wkładu do większej jedności między państwami - członkami Komitetu. Po kilkakrotnych seminariach naukowych z udziałem wybitnych ekspertów oraz poważnej weryfikacji eksperymentalnej baterii testów, podczas której poddano badaniom ponad 50 tys. Dzieci z 15 państw członkowskich, opracowano w 1988 r. ostateczną wersję "Eurofitu" [1988]. Przedmiotem szczególnej troski było spełnienie kryteriów dotyczących rzetelności, trafności i obiektywności. Bateria testów jest oparta na nowoczesnej koncepcji rozumienia sprawności fizycznej, a autorzy wyróżnili nie tylko elementy "powiązane z osiągnięciami" (P-RF), ale i wprost "powiązane ze zdrowiem" (H-RF) ryc. 54.

Ryc. 54. Komponenty sprawności fizycznej (ang. physical fltness) [Eurofit, 1993]

Bateria testów obejmuje 10 prób, poprzez które mierzy się 6 tzw. wymiarów i 9 czynników sprawności. Ponadto konieczne jest uwzględnienie pomiarów antropometrycznych oraz wieku i płci (tab. 15). Testy "Eurofitu" są przeznaczone głównie dla dzieci i młodzieży w wieku szkolnym 6-18 lat, ale mogą być też stosowane w grupach starszych. Zasługą prof. prof. Grabowskiego oraz Szopy jest spopularyzowanie tej baterii testów w Polsce. Dokonali oni w 1989 r. tłumaczenia oryginału na język polski (wydawnictwo: AWF w Krakowie). W 1993 r. test "Eurofit" nieznacznie zmodyfikowano i uzupełniono.

178

Tab. 15. "Eurofit" - komponenty, czynniki i testy sprawności fizycznej (wg Eurofit 1993-II wydanie)

Uwaga: Nazwy starano się oddać możliwie wiernie, zgodnie z oryginałem w j. angielskim, ale zawsze adekwatność przekładu może być dyskusyjna.

N. Eurofit dla osób dorosłych Bateria testów "Eurofit dla dorosłych" [Oja, Tuxworth 1995] stanowi istotne rozwinięcie idei testu "Eurofit" [1988, 1989, 1993]. Powstała ona z inicjatywy Rady Europy w Strasburgu w celu unifikacji w skali europejskiej metod pomiaru sprawności fizycznej również wśród osób dorosłych (od 20 roku życia). Bateria ta jest oparta na podobnej koncepcji teoretycznej jak jej pierwowzór, tj. obejmuje zarówno elementy health-related fitness (H-RF)jaki performance-related fitness (P-RF)-tab.l6.

179

Tab. 16. Struktura testu "Eurofit dla dorosłych" [Oja, Tuxworth 1995]

180

O. Test Sprawności Fizycznej Dzieci i Młodzieży - YMCA Test został opracowany na zlecenie YMCA przez profesora i dyrektora Szkoły Zdrowia, Wychowania Fizycznego, Rekreacji i Tańca z Uniwersytetu Stanowego w Luizjanie (USA) - B. Dona Franksa [1989], a w polskim tłumaczeniu (Osiński, Wachowski) został wydany w 1994 r. przez AWF w Poznaniu. Głównym celem pomiaru sprawności jest tu "promocja zdrowia" i motywowanie do kształtowania pożądanego stylu życia, nastawionego na uczestnictwo w aktywności fizycznej, satysfakcjonujący wygląd, wysoką zdolność do pracy i dobre samopoczucie. Test ujmuje wyłącznie pięć komponentów uznawanych za istotne dla zdrowia (H-RF) - tab. 17. Tab. 17. Struktura Testu Sprawności Fizycznej Dzieci i Młodzieży - YMCA [Franks 1989]

Wyniki testu są analizowane na podstawie rzeczywistych potrzeb z punktu widzenia standardu zdrowia, a nie w odniesieniu do pozycji osobnika w populacji. Konstrukcja norm nie jest tu więc oparta na statystycznej ocenie miejsca osobnika w zmienności danej cechy w populacji, ale kryterium stanowi tu wyłącznie pożądany poziom zdrowia.

Konkluzje Dokonując względnie obszernej prezentacji testów sprawności fizycznej, również tych, które były oparte na koncepcjach całkowicie dzisiaj nieaktualnych, mieliśmy na uwadze, że (1) student winien również poznać znaczące w przeszłości dokonania polskiej myśli teoretycznej, (2) chcieliśmy pokazać ewolucję postępowania oraz ułatwić studiowanie i zrozumienie starszych prac różnych autorów, (3) w badaniach porównawczych (np. trendów sekularnych) trzeba korzystać z narzędzi dokładnie takich samych, jakie wykorzystywali inni autorzy wcześniej. Zdecydowaliśmy się też na nierozbudowywanie listy możliwych - w świetle obecnych tendencji - do stosowania testów z tego powodu, ze wcześniej takie zestawy publikowali inni autorzy [Drabik 1992,1997 a, 1997b; Pilicz 1997]. Drabik [1997] wyraża też przypuszczenie: "prawdopodobne jest jednak, że 181

już w krótkim czasie, wszystkie testy narodowe zostaną wyparte przez test międzynarodowy ...". Spośród wyżej wymienionych za nowoczesne, dość powszechnie akceptowane testy sprawności fizycznej, a więc godne zalecenia, uznajemy przede wszystkim: Eurofit, Eurofit dla dorosłych, YMCA - test dla dzieci i młodzieży. Podsumowując, prezentację kolejnych baterii testów sprawności fizycznej, pragniemy jeszcze raz podkreślić, że zgodnie z aktualnymi tendencjami, powinny one służyć przede wszystkim postawieniu diagnozy o prawidłowościach przebiegu podstawowych procesów funkcjonalnych i być użyteczne w tworzeniu zachowań prozdrowotnych. Kontrola powinna też ułatwiać projektowanie dalszej pracy, a tym samym stać się pretekstem do tego, aby uczyć, jak ukształtować swoje ciało, doskonalić zdrowie, i w ogóle - jak żyć w kulturze fizycznej. Domaga się tego zarówno proces kształtowania świadomego stosunku wychowawcy fizycznego do efektów jego pracy, jak i konieczność wyeksponowania elementów samokontroli i samooceny. W zakończeniu tego rozdziału musimy też wskazać, że z czysto badawczego punktu widzenia jakiekolwiek testy sprawności fizycznej nie mogą stanowić w pełni wiarygodnego narzędzia pomiaru. Niekiedy też, zamiast do informacji pośrednich o wielkości danej cechy czy obiektu, powinniśmy odwołać się do laboratoryjnych metod bezpośredniego pomiaru. Raczek [1987] podkreślał znaczenie tych metod w precyzyjnym diagnozowaniu bardziej elementarnych cech i funkcji, które stanowią podstawę złożonych uwarunkowań motoryczności (piętro predyspozycji motoryczności). Z pewnością w rozeznaniu zarówno uwarunkowań, jak i kwantyfikacji zewnętrznego obrazu motoryczności jest konieczne wykorzystanie wyników badań, zebranych metodami wypracowanymi na gruncie w szczególności: biochemii, fizjologii, antropologii fizycznej, biomechaniki, psychologii (rozwojowej, eksperymentalnej, różnic indywidualnych) itd. W tym sensie badacz w zakresie antropomotoryki jest zmuszony korzystać również z metod i technik badawczych wypracowanych na gruncie innych dyscyplin nauki. Niekiedy specyficzne pozostaną tu jedynie cele badawcze i sposób ujęcia danego przedmiotu.

182

X. PODSTAWOWE PRZESŁANKI KONSTRUKCJI I REALIZACJI PROGRAMU AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ
1. RÓŻNORODNOŚĆ POTRZEB I OGRANICZENIA W STANOWIENIU CELÓW KSZTAŁTOWANIA SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ
Współczesna teoria wychowania fizycznego oraz teoria rekreacji fizycznej wprowadziły nowe ujęcie struktury oraz nowe spojrzenie na cele i zasady kształcenia poszczególnych elementów sprawności fizycznej. Elementy sprawności i ich trening - jak wcześniej przedstawialiśmy - mogą być wprost ukierunkowane na zdrowie (health related fitness) i rozwój określonych osiągnięć motorycznych (performance-related fitness). Oczywiście, trzeba zdawać sobie sprawę z umowności tego podziału. W praktyce bowiem, kształtując dokładnie ten sam element sprawności, możemy akcentować albo potrzebę poprawy funkcji ustroju i profilaktyki zdrowotnej, albo też nastawić się na osiągnięcia sportowe i rywalizację z innymi. Chociaż zagadnieniem kształtowania wymienionych elementów sprawności fizycznej zajmuje się w jakiejś mierze również teoria i praktyka sportu wyczynowego, to czyni to w wielu momentach w odniesieniu do zgoła innych aspektów i zadań. Przypomnijmy: sportowy wyczyn przesycony jest przede wszystkim ideą rywalizacji i specjalizacji ruchowej, a w procesie wychowania i kształcenia fizycznego odwołujemy się do wszechstronności działania. O ile w sporcie zawsze celem nadrzędnym będzie sportowe mistrzostwo w określonej stereotypem ruchowym konkurencji czy dyscyplinie, to tu stawiamy sobie chwalebny cel rozwijania zdrowia, przygotowania człowieka do życia i odczuwania pełnej satysfakcji w działaniu. Innymi wreszcie słowy, w sporcie zawodniczym — typ i forma ruchowego działania, pokonywany ciężar, intensywność wysiłku i przygotowanie do sukcesu w rywalizacji z innymi określają sposób postępowania; zaś wychowanie fizyczne i rekreacja muszą się liczyć przede wszystkim z troską o zdrowie, sprawność fizyczną i wydolność ustroju oraz tymi potrzebami, jakie stawia przed człowiekiem zdrowy styl życia. Analiza piśmiennictwa traktującego o powiązaniach niektórych podstawowych elementów sprawności fizycznej wskazuje, że nagromadzono tu szczególnie wiele sprzecznych ze sobą, niekiedy wręcz zaskakujących, informacji i wniosków. Istnieje wiele złożonych przyczyn takiego stanu rzeczy. Na niektóre spośród nich pokrótce zwrócimy uwagę: (1) przedstawiając dane z badań naukowych, stosuje się rożne sposoby oceny zależności między zdolnościami motorycznymi, np. parametryczne

183

i nieparametryczne , (2) do oceny możliwości fizycznych osobnika używa się odmiennych typów wskaźników-jedne charakteryzują możliwości absolutne, inne względne, (3) mierzy się tę samą właściwość raz w układzie zewnętrznym (np. siłę przez podniesiony ciężar sztangi), a innym znów razem w układzie wewnętrznym (np. liczbę ugięć kończyn górnych w zwisie), (4) pomiaru poszczególnych typów możliwości fizycznych osobnika dokonuje się często w zupełnie różnych aktach ruchowych, angażując odmienne grupy mięśniowe. W piśmiennictwie, omawiając proces treningu podstawowych elementów sprawności, wielokrotnie podkreśla się fakt, że nie ma możliwości jakiegokolwiek izolowanego czy jednokierunkowego oddziaływania. W istocie mówimy, że ćwiczenie ma charakter szybkościowy (anaerobowy), bo zdolności te zdają się występować w sposób najbardziej reprezentatywny; nazywamy jakieś ćwiczenia siłowymi, bowiem uznajemy, że siła w nich dominuje nad innymi elementami sprawności itd. Każde zatem ćwiczenie ruchowe jest przesycone odpowiednim poziomem szybkości, siły, wytrzymałości czy też zdolnościami koordynacyjnymi. Nadto należy przyjąć, że wyniki wszelkich powiązań między fizycznymi możliwościami osobnika mają logiczne uzasadnienie wówczas, jeśli interpretuje się je w kontekście określonych, szeroko rozumianych warunków i kryteriów pomiarowych. Rezultaty prac prowadzonych na grupach wysoko kwalifikowanych zawodników, rzadko tylko znajdują pełne potwierdzenie w wypadku ich odniesienia do grup osobników niewyselekcjonowanych. Poważne niebezpieczeństwo kryje się w bezkrytycznym przenoszeniu stylu postępowania i metod treningowych z obszaru sportowego wyczynu w obręb np. szkolnego wychowania fizycznego czy rekreacji fizycznej.

2. ANAEROBOWY I AEROBOWY SYSTEM DOSTARCZANIA ENERGII JAKO PODSTAWA KLASYFIKACJI TYPÓW WYSIŁKU FIZYCZNEGO
Wykonanie jakiegokolwiek ćwiczenia i fizycznej pracy wiąże się z potrzebą dostarczania niezbędnej energii. Wyróżnia się dwa podstawowe systemy dostarczania energii: (1) anaerobowy, (2) aerobowy. System anaerobowy jest związany z dostarczaniem znacznej energii w krótkim czasie, np. biegu na 100 m. W pierwszej fazie, alaktalnej (bezmleczanowej) do resyntezy ATP są wykorzystywane mięśniowe zasoby fosfokreatyny. W drugiej fazie, laktalnej (mleczanowej), energia jest uzyskiwana w procesie glikolizy. System anaerobowy może być podstawowym źródłem energii do pracy o wysokiej intensywności przez czas do 90 sekund [Wuest, Bucher 1991]. System aerobowy dostarcza energii do wykonywania zadań o mniejszym wysiłku, ale wykonywanych przez dłuższy czas. Przyjmuje się, że tego typu wysiłki trwają z reguły powyżej 4 minut.

Pojęcie "zależności parametryczne i nieparametryczne" wprowadzają w swojej pracy Zaciorski, Kulik, Smirnow (1970). I tak w jednym wypadku siła może być "zadawana" warunkami eksperymentu (np. 1,2,3... 8 kG) i wtedy siła dominuje parametrycznie nad prędkością. W innym wypadku wartość parametru może być z góry ustalona (np. 6 kg) i taki związek nazywa się nieparametrycznym.

184

W typowych wysiłkach aerobowych złożone metaboliczne przemiany zachodzące w komórkach pracujących mięśni są realizowane przy pełnym pokryciu zapotrzebowania na tlen (tab. 18). Tab. 18. Wykorzystywany system energii w zależności od czasu trwania i typu wysiłku fizycznego [wg Wuest, Bucher 1991]

3. METODY ODDZIAŁYWANIA WYSIŁKIEM FIZYCZNYM
W procesie kształtowania i doskonalenia poszczególnych elementów sprawności fizycznej są wykorzystywane różne metody oddziaływania wysiłkiem fizycznym, w sporcie zwane metodami realizacji obciążeń treningowych (ryc. 55). Kryterium klasyfi-

Ryc. 55. Podstawowe metody realizacji obciążeń treningowych [wg Raczek 1986].

185

kacji tych metod stanowi ciągły bądź przerywany charakter wysiłku [Raczek 1986, Sozański, red. 1994]. W każdej z tych dwu podstawowych grup metod można wyróżnić ich główne odmiany, które charakteryzują się swoistymi wielkościami składowymi obciążenia, wyznaczonymi przez: intensywność, objętość, czas przerwy i czas trwania wysiłku (ryc.56).

186

• Metody ciągle. Podstawową cechą tych metod jest brak przerw odpoczynkowych. Występuje <u równocześnie duży zakres pracy podejmowanej w warunkach rdwnowagi tlenowej. Metody ciągłe są bardzo skuteczne w zwiększaniu tlenowych zdolności ustroju oraz w poprawie ogólnej odporności na wysiłek. Długotrwały wysiłek zmusza do maksymalnej ekonomiki pracy mięśniowej i prowadzi do jednoczesnego doskonalenia techniki ruchu. Wśród grupy metod o charakterze ciągłym wyróżnia się metodę ciągłą jednostajną i ciągłą zmienną. Metoda ciągła jednostajna cechuje się długotrwałą pracą wykonywaną ze względnie równomierną intensywnością. Metoda ciągła zmienna cha rakteryzuje się, co prawda, stałym wysiłkiem, ale intensywnośc5 ulega tu ściśle zapla nowanym lub w zależności od potrzeb dostosowania się do różnych czynników zewnętrznych szeregu nieplanowanym zmianom. Grupę metod ciągłych uznaje się za przydatną również w kształceniu sprawności u dzieci i młodzieży [Raczek 1986]. Rozwój mechanizmów energetycznych, wyzwalanych w czasie wysiłków ciągłych (wysiłków głównie tlenowych), jest tu bardzo korzystny i adekwatny dla stymulacji młodego ustroju. Znacznie ostrożniej trzeba postępować w wypadku rozwijania tą metodą zdolności aerobowych u osób w wieku średnim i starszym. Obowiązuje nade wszystko ostrożność w postępowaniu, progresja obciążeń, umiarkowany wysiłek i stała obserwacja ćwiczących. W praktyce rekreacji fizycznej podstawowymi użytecznymi formami ruchu będą tu marsze oraz jazda na rowerze. Bieg ciągły, nawet stosowany bardzo umiarkowanie, może stanowić już zbyt ryzykowny środek treningu. • Metody przerywane. Znamienną cechą tej grupy metod są planowe, powtarzane zmiany obciążenia i wypoczynku. Metoda interwałowa charakteryzuje się z góry założonym pojawianiem się zaprogramowanego obciążenia i niepełnego odpoczynku. Ściśle określone pozostają: intensywność i czas trwania bodźca oraz długość przerw odpoczynkowych. Istotą metody jest to, że kolejny wysiłek jest zawsze podejmowany przy niezlikwidowanym zmęczeniu po uprzednim obciążeniu. W sporcie wyczynowym na ogół zakłada się, że wysiłek winien doprowadzić do częstości skurczów serca ok. 180 uderzeń/min. W czasie owej skróconej przerwy zachodzą szczególnie istotne przemiany o charakterze adaptacyjnym oraz o dużym znaczeniu bodźcowym. Czas trwania przerwy określa się na ogół na ok. 1/3 pełnej przerwy odpoczynkowej (tzw. przerwa korzystna), co zwykle zbiega się z momentem powrotu tętna do 120-130 uderzeń/min. Po tym okresie niepełnego odpoczynku następuje kolejne obcią żenie wysiłkiem. Liczba powtórzeń kolejno po sobie następujących faz aktywnego wysiłku i wypoczynku jest przede wszystkim zależna od czasu trwania pojedynczego obciążenia i jego intensywności. Interwałowa metoda oddziaływania wysiłkiem fizycz nym występuje w dwu wariantach: ekstensywnym i intensywnym. W obu tych wariantach metody interwałowej można spodziewać się znacznych efektów pracy, ale wysiłek jest tutaj wyjątkowo znaczny i zalicza się je do ostro bodźcowych. Jedynie metoda interwałowa ekstensywna jest godna polecenia dla młodzieży i osób nietrenujących o dobrej kondycji fizycznej, a i to raczej z umiarem, po pewnym okresie przygo towania. Metoda ta cechuje się obciążeniem umiarkowanym o średniej mocy, krótkim czasem wypoczynku i dużą liczbą powtórzeń. Wzrost częstości skurczów serca nie przekracza 180 uderzeń/min. Metoda ta posiada duże zastosowanie w sporcie wyczy nowym, gdzie dostrzega się jej szczególne zalety w wypadku kształtowania wytrzyma łości ogólnej i ukierunkowanej wytrzymałości siłowej [Raczek 1986, Sozańśki, red. 1994]. Obserwuje się korzystny wpływ na regulację układu sercowo-naczyniowego 187

i ekonomizację procesów metabolicznych. Metoda interwałowa intensywna jest oparta na wysiłkach o wyjątkowo wysokiej intensywności. Wysiłek powoduje wzrost częstości tętna wyraźnie ponad 180 uderzeń/min. Jest ona stosowana wyłącznie w treningu ściśle sportowym dla rozwoju tzw. wytrzymałości szybkościowej oraz tempowej. Do grupy metod przerywanych zaliczamy też metodę powtórzeniową. Wysiłki mają z reguły bardzo intensywny charakter i są powtarzane po optymalnym z punktu widzenia potrzeby wypoczynku czasie przerwy. Konieczny jest tu powrót organizmu do niemal całkowitej równowagi, a więc przerwa musi być dostatecznie długa. Zasadą jest, że następny wysiłek powinien następować dopiero wtedy, kiedy tętno obniży się do ok. 100 uderzeń/min lub w zależności od osobnika nawet znacznie poniżej. Wysiłki mają przy tej metodzie charakter maksymalny lub submaksymalny, co powoduje duże zadłużenie tlenowe. Stąd i przerwa jest nie tylko długa, ale i ma ona z reguły bierny charakter. W sporcie metoda ta jest wykorzystywana jako podstawowa w wypadku kształcenia siły maksymalnej, szybkości oraz wytrzymałości szybkościowej. Równocześnie obserwuje się korzystny wpływ na ekonomizację procesów metabolicznych, wzrost zdolności beztlenowych i rozrost mięśni. Długi czas przerw odpoczynkowych i stosunkowo wielostronne oddziaływanie powodują, że metoda ta może być uznawana w procesach wychowania fizycznego oraz rekreacji za bardzo użyteczną w kształtowaniu większości elementów sprawności fizycznej. Podejmując w dalszych rozdziałach skomplikowane zagadnienie kształtowania poszczególnych elementów sprawności fizycznej, kierowano się przede wszystkim potrzebą uporządkowania istniejących już poglądów. Dążono do takiego zebrania danych i ich interpretacji, aby mogły one mieć określone znaczenie praktyczne. W wypadku omawiania poszczególnych elementów sprawności zrezygnowano z referowania wielkiej liczby szczegółowych badań, a jedynie skoncentrowano się na ustaleniu ogólnych prawidłowości z nich wynikających.

4. ZASADY W REALIZACJI PROGRAMU TRENINGU
Istnieją pewne ogólne zasady, których uwzględnienie jest ważne w konstruowaniu programu treningu, niezależnie od stawianych przed treningiem szczegółowych celów [Heyward 1997]. • Zasada specyficzności treningu. Wskazuje, ona że fizjologiczna i metaboliczna odpowiedź oraz adaptacja do ćwiczeń treningowych są specyficzne oraz zależne od typu ćwiczeń i zaangażowanych grup mięśniowych. Zupełnie inne wymagania musi spełniać aktywność fizyczna, jeśli ma być efektywna w rozwoju wydolności aerobowej, gibkości ciała lub siły mięśniowej. • Zasada zwiększonego obciążenia. Poprawa poszczególnych komponentów sprawno ści fizycznej wymaga, aby fizjologiczny system ustroju był poddany takiemu obciążeniu, do którego dany ćwiczący nie jest przyzwyczajony. Zwiększone obciążenie może być osiągnięte przez przyrost częstości, intensywności lub czasu trwania ćwiczeń. Grupy mięśniowe mogą być efektywnie obciążane przez wzrost liczby powtórzeń, serii, ciężaru. • Zasada progresji w treningu. Program zajęć winien prowadzić do stopniowego przyrostu objętości i obciążeń treningowych. Każda progresja powinna być stopniowa,

188

ponieważ dążenie do uzyskania zbyt wiele w krótkim czasie może prowadzić do kontuzji układu mięśniowego i szkieletowego oraz wycofywania się ćwiczących z dalszego treningu. Zasada uwzględnienia początkowego poziomu. Jednostka z niskim początkowym poziomem sprawności fizycznej będzie osiągała większy relatywny (%) postęp i szybsze tempo poprawy w porównaniu z osobami z przeciętnym i wyższym poziomem wyjścio wym. Na przykład, podczas pierwszych miesięcy treningu siłowego (z oporem), jedno stka o słabym poziomie rozwoju siły mięśniowej może poprawić swój poziom nawet 0 20% lub więcej, gdy dobrze wytrenowany sportowiec poprawi się w tym samym czasie tylko o 1 % lub mniej. Zasada indywidualnego zróżnicowania. Indywidualna reakcja na trening jest bardzo różna i zależy od takich czynników, jak: wiek, początkowy poziom sprawności fizycznej 1 stan zdrowia. Program treningu przede wszystkim winien uwzględniać specyficzne potrzeby, zainteresowania, zdolności i preferencje ćwiczących. Zasada zmniejszania się efektów. Każda osoba posiada genetycznie wyznaczony pułap, który stanowi granicę możliwej poprawy w efekcie treningu. Kiedy osobnik zbliża się do tego genetycznego pułapu, tempo poprawy sprawności fizycznej maleje, a w końcu nawet, mimo treningu, poziom się obniża. Zasada odwracalności zmian. Pozytywne fizjologiczne efekty i korzyści dla zdrowia wynikające z podejmowania aktywności fizycznej i ćwiczenia są odwracalne (tj. cofają się). Kiedy jednostka zaprzestaje treningu (ang. detraining), efekty sprawnościowe szybko maleją, a w ciągu kilku miesięcy traci się większość wcześniejszych pozytyw nych zmian treningowych.

5. GŁÓWNE ELEMENTY W KONSTRUKCJI PROGRAMU TRENINGU
Chociaż wskazania do treningu powinny być zawsze dostosowane do indywidualnych potrzeb i możliwości, wyróżnia się pewne wspólne elementy. Te podstawowe elementy obejmują: (1) formę ćwiczeń, (2) intensywność, (3) czas trwania, (4) częstotliwość treningów, (5) progresję ćwiczeń. • Forma ćwiczeń. Pewne formy ćwiczeń są lepiej dostosowane do rozwoju określonego komponentu sprawności fizycznej, niż inne (tab. 19). Jeżeli celem są zmiany w zakresie składu ciała, gęstości kości i poziomu stresu, to wielu ekspertów zaleca stosowanie zróżnicowanych form ćwiczeń. Na przykład dla poprawy składu ciała skuteczne będzie połączenie ćwiczeń aerobowych redukujących nadmiar tłuszczu oraz ćwiczeń z oporem (siłowych), wzmacniających muskulaturę i budowę kości. Dla redukcji zbędnego napięcia nerwowo-mięśniowego i obniżenia poziomu stresu niektórzy eksperci zalecają koncentrację na jakiejś specyficznej grupie mięśni, aby wywołać stan relaksacji (tzw. technika progresywnej relaksacji lub np. ćwiczenia Tai Chi). Wpływ różnych rodzajów aktywności fizycznej na układ krążenia ukazano za Drabikiem [1996] na ryc. 57.

189

Ryc. 57. Wpływ różnych rodzajów aktywności fizycznej na układ krążenia [wg Drabik 1996] Oznaczenia: T-konkurencje triatlonu, B-bieg, A-aerobik, R-jazda na rowerze, P-pływanie, M-marsz, S — trening siły

190

Tab. 19. Typy treningu i formy ćwiczeń dla poprawy komponentów sprawności fizycznej [wg Heyward 1997]

♦PNF - proprioceptive neuromuscular facilitation

• Intensywność. Specyfika zmian fizjologicznych i metabolicznych w ustroju jest zależ na od intensywności ćwiczeń, a ta od: celu, wieku, zdolności, preferencji i poziomu sprawności fizycznej. Konieczny jest odpowiedni poziom wysiłku, ale nie można przekroczyć progu wytrzymałości układu sercowo-oddechowego i mięśniowo-szkieletowego (ACSM 1995). • Czas trwania wysiłku jest odwrotnie skorelowany z jego intensywnością. Wysoka intensywność ćwiczenia zawsze wywołuje konieczność wcześniejszego jego zaprzesta nia. Jeżeli ćwiczący dobrze adaptuje się do wysiłku, czas trwania treningu można co 2-3 tygodnie stopniowo wydłużać. Dla starszych oraz dla mniej sprawnych zaleca się raczej przedłużanie czasu treningu niż wzrost intensywności. Większość ćwiczących w ogóle nie powinna podczas jednostki treningowej ćwiczyć dłużej niż 60 minut (ACSM 1995). Zbyt wydłużony czas ćwiczeń zwielokrotnia niebezpieczeństwo kontuzji lub w prostej linii prowadzi do przemęczenia i wyczerpania sił. Pamiętajmy, z reguły - "lepiej wolniej". • Częstotliwość treningów. Częstotliwość odnosi się tu do liczby zajęć treningowych w jednym tygodniu. Badania naukowe wskazują, że trening w naprzemienne 3 dni w tygodniu jest z reguły wystarczający dla poprawy różnych komponentów sprawności fizycznej. Częstotliwość zależy od intensywności i czasu trwania oraz celów i możliwo191

ści osoby. Dla poprawy poziomu zdrowia zaleca się również umiarkowany trening podejmowany codziennie. Wówczas konieczna jest zmiana typu treningu (np. aerobowy, siłowy, ćwiczenia gibkościowe) oraz formy ćwiczeń (np. marsze, jazda na rowerze, podnoszenie ciężarów). Taki urozmaicony trening zmniejsza ryzyko kontuzji kości, stawów i mięśni. • Progresja ćwiczeń. Systematyczny trening wywołuje przystosowawcze zmiany fizjo logiczne i metaboliczne. Wówczas dla poprawy poziomu sprawności układu krążeniowo-oddechowego oraz mięśniowo-szkieletowego jest konieczne progresywne zwiększenie obciążenia przez stopniowy przyrost częstotliwości, intensywności i czasu trwania ćwiczeń. Równoległe, nawet niewielkie przekroczenie granicznej wartości któregokolwiek z tych elementów naraża na kontuzje.

6. STRUKTURA JEDNOSTKI TRENINGOWEJ
Wielokrotnie wykazywano, że podstawowy podział jednostki treningowej to: (ł) rozgrzewka, (2) część główna treningu, (3) część końcowa - uspokajająca (ryc. 58). • Rozgrzewka. Celem tej pierwszej, wprowadzającej części treningu, jest stopniowe wdrożenie do treningu. Chodzi tutaj o wytworzenie stanu gotowości funkcjonalnej i stosowne pobudzenie wszystkich układów. Zwykle na rozgrzewkę przeznacza się 5-10 minut. Wiele zależy od stopnia przygotowania ćwiczącego oraz charakteru późniejszego wysiłku. Stwierdzono, że dobrze prowadzona rozgrzewka m.in. prowadzi do optymalnego pobudzenia układu nerwowego, skraca czas reakcji, przygotowuje

Ryc. 58. Schemat struktury jednostki treningu zdrowotnego dla mężczyzny o poziomie wydolności 35-45 ml/kg/min VO2max [Drabik 1996]

192

stawy i wiązadła, wzmaga reakcję biochemiczną w mięśniach, poprawia kurczliwość i moc mięśni, zwiększa uwalniacze tlenu z mioglobiny, poprawia motywację do ćwiczeń [Koziowski, Nazar 1984, Wuest, Bucher 1991, Drabik 1996, Howley, Franks 1997]. • Część główna treningu. Jest to podstawowa część treningu o najbardziej zróżnico wanym charakterze. Prowadzący zajęcia musi kierować się wszystkimi zasadami, wynikającymi z prakseologicznych praw racjonalnego postępowania. Należy więc pre cyzyjnie określić cel postępowania, uwzględnić osobnicze (wiek, płeć, stan zdrowia, doświadczenie i poziom sprawności) oraz pozaosobnicze (warunki treningowe, pogoda, urządzenia sportowe) uwarunkowania, a w końcu dobrać najskuteczniejsze środki i metody (typ treningu, intensywność, obciążenie, czas trwania itp.). • Część końcowa - uspokajająca. Ta część jest często w praktyce lekceważona. Tym czasem chodzi tu o stopniowe uspokojenie całego ustroju przez coraz niższą intensyw ność ćwiczeń i relaksację psychiczną. Taki stopniowy aktywny wypoczynek ułatwia eliminację spalonych produktów przemiany energii (w tym kwasu mlekowego) Dzięki tym ćwiczeniom znacznie szybciej dochodzi do regeneracji sił, ustępuje zmęczenie i bóle mięśni. Pod koniec tej części prowadzi się łagodne ćwiczenia rozciągające, angażując przede wszystkim te mięśnie, ścięgna i stawy, które były najbardziej aktywne w części głównej treningu.

7. PROWADZENIE PROGRAMU AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ
Podstawowym problemem, przed którym staje prowadzący program, jest przekonanie do ćwiczeń danej osoby czy całej grupy, a dalej takie postępowanie, aby aktywność fizyczną uznano za trwały element stylu życia. W Polsce tylko ok. 6% [Starosta 1995] populacji osób dorosłych podejmuje zadowalającą aktywność fizyczną, a ok. 40% praktycznie nie podejmuje jej w ogóle. Wiele osób nawet wielokrotnie próbuje rozpocząć stałą aktywność fizyczną, ale szybko z niej rezygnuje. Wśród czynników, które określają uczestnictwo w ćwiczeniach, wymienia się: (A) biologiczne, (B) psychologiczne, (C) społeczne, (D) behawioralne i (E) środowiskowe.

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA UCZESTNICTWO W AF A. Czynniki biologiczne • względne otłuszczenie ciała, • nadmierna masa. B. Czynniki psychologiczne • motywacja do ćwiczeń, • wiara w skuteczność, • osiągalność celów, • lęki, niepokoje, introwersja. C. Czynniki społeczne • wsparcie rodziny, • problemy w rodzinie,

193

• konflikty z pracą, • zarobki i poziom wykształcenia. D. Czynniki behawioralne • palenie, • czas wolny, • poziom zaufania. E. Czynniki środowiskowe realizacji programu • wsparcie społeczne (grupa lub indywidualnie), • lokalizacja i odpowiednie wyposażenie, • prowadzący i nadzorujący, • początkowa intensywność ćwiczeń, • różnorodność form ćwiczeń, • koszty finansowe [wg Heyward 1997]. Martin i Dubbert [1985] w następujący sposób systematyzują te elementy, które powoduję, że osoba wyjątkowo łatwo może rezygnować z systematycznej aktywności fizycznej:

ELEMENTY SPRZYJAJĄCE REZYGNACJI Z AF • nadwaga, • niska motywacja, • obawa przed ćwiczeniem, • brak wsparcia ze strony współmałżonka, • niestosowne wyposażenie w urządzenia, • zbyt wysoka intensywność ćwiczeń, • brak społecznego wsparcia w czasie i po ćwiczeniach. Niezbędne jest wspólne omówienie z ćwiczącym celów treningu, dostarczenie społecznego wsparcia oraz dostosowanie poziomu intensywności ćwiczeń. Dobrej motywacji do ćwiczeń będzie służyć trening, który daje radość i zadowolenie. Na przykład w treningu aerobowym znacznie więcej satysfakcji może ćwiczącemu przynosić narciarstwo biegowe czy pływanie niż jogging. Warunkiem systematyczności jest również ustalenie terminu ćwiczeń w tygodniu oraz stałe miejsce ćwiczeń. Podstawowym elementem dla wyzwolenia trwałej motywacji do ćwiczeń jest należyte pełnienie roli pozytywnego lidera i doradcy. Warto w tym miejscu przytoczyć ustalenia międzynarodowego spotkania poświęconego promocji zdrowia wśród dorosłych, które odbyło się w 1996 r. w Tampere [cyt. wg Drabik 1997], dotyczące najkorzystniejszych warunków podejmowania aktywności fizycznej:

194

_________ELEMENTY KORZYSTNE DLA PODEJMOWANIA AF • • • • • • • • dostrzegane są konkretne korzyści, jest ona przyjemna, daje poczucie kompetencji ruchowej w danej aktywności fizycznej, jest zapewnione bezpieczeństwo, jest łatwy do niej dostęp, można bez trudności umieścić ją w rozkładzie dnia, negatywne konsekwencje (jak strata czasu) są minimalne, uświadomiona jest potrzeba urozmaicenia wielogodzinnego na co dzień siedzącego trybu życia aktywnością bardziej intensywną, • program jest konsultowany z ćwiczącymi, • lekarz również ją zaleci. Prowadzący proces wychowania fizycznego czy rekreacji musi dobrze zdawać sobie sprawę z podstawowych zasad określania poziomu sprawności fizycznej i dobrze znać wskazania dotyczące jej kształcenia (treningu). Należy przy tym uwzględnić wiedzę wynikającą z badań naukowych i zebranych doświadczeń oraz potrzeby zainteresowania treningiem ćwiczącego. Tylko takie przygotowanie daje szansę na efektywne i bezpieczne postępowanie. Prowadzący proces treningu powinien uwzględnić następujące elementy [Heyward 1997]: NIEZBĘDNE ELEMENTY W PROWADZENIU TRENINGU • edukowanie ćwiczącego o pozytywnych korzyściach podejmowania aktywności fizycz nej, • poznanie wyjściowego poziomu zdrowia ćwiczącego przed podjęciem treningu, • wybór, prowadzenie i interpretacja wyników testów każdego komponentu sprawności fizycznej, • zaprojektowanie indywidualnego programu ćwiczeń, • prowadzenie zajęć treningowych, • stała analiza efektów ćwiczenia i osiągnięć oraz korekta błędów, • uświadomienie ćwiczącym, co jest szczególnie w zakresie ćwiczeń wskazane, a czego wykonywać oni nie powinni, • motywowanie ćwiczących do zwiększenia ich zainteresowania ćwiczeniami. Specjalista prowadzący zajęcia, w których wykorzystuje się aktywność fizyczną, pełni wiele ról: nauczyciela, lidera, instruktora, wzoru osobowego i światłego doradcy. Aby być efektywnym w postępowaniu, konieczne jest stałe łączenie wiedzy z wielu dyscyplin, jak: anatomii, fizjologii, biochemii, żywienia, edukacji, psychologii. Niezbędna jest również wiedza o chorobach i przeciwskazaniach do ćwiczeń, umiejętność testowania sprawności, znajomość specjalistycznych metod treningu oraz zdolność pełnienia roli przywódcy grupy. 195

XL ZDOLNOŚCI SIŁOWE I ZNACZENIE TRENINGU Z OPOREM (SIŁOWEGO)

1. POTRZEBY TRENINGU SIŁOWEGO, ZAGADNIENIE DEFINICJI I POMIARU
Odpowiednia siła mięśniowa jest konieczna dla ogólnego stanu zdrowia, sprawnego poruszania się, utrzymania dostatecznej stabilności w obrębie stawów i redukcji ryzyka kontuzji mięśniowo-szkieletowych. Siła mięśniowa pozwala jednostce podejmować każdego dnia działalność bez nadmiernego zmęczenia [Haskel, Montoye, Orenstein 1985]. Należyta siła mięśniowa umożliwia też pełne i efektywne uczestnictwo w sterowanej aktywności fizycznej i jest ważnym czynnikiem umożliwiającym zdrowy styl życia oraz rozwój umiejętności ruchowych [Sallis i inni 1992]. Wszelki trening z oporem jest ważnym środkiem w budowaniu masy kości, gdyż przeciwdziała zmniejszaniu mineralizacji kości (osteoporozy) i upadkom w późniejszym wieku. Ta forma treningu może także prowadzić do obniżenia ciśnienia krwi, redukcji poziomu otłuszczenia oraz zapobiegać rozwojowi syndromu bólów dolnej części kręgosłupa. Dobrze więc, że liczba osób w różnym wieku i o różnym przygotowaniu, chcących podejmować trening siłowy, w ostatnich latach rośnie. Stanowi to istotne wyzwanie dla edukacji kadry instruktorów potrafiących prowadzić treningi z obciążeniami z osobami zainteresowanymi osiąganiem różnorodnych celów (zdrowotnych, kulturystycznych, sprawnościowych, sportowych, estetycznych, rehabilitacyjnych). W wypadku rozważania definicji siły mięśniowej sytuacja nie jest zbyt dogodna. Konieczne staje się uwzględnienie homonimicznego charakteru samego wyrazu "siła". Czym innym jest "siła", jako zdolność motoryczna (stopień siłowych możliwości człowieka), niż "siła" jako miara mechanicznego oddziaływania ciał materialnych (w warunkach dynamiki mierzona iloczynem masy przez przyspieszenie: F= m . a). Siła w drugim znaczeniu pojęciowym stanowi jedynie miarę określonych możliwości siłowych człowieka, czyli siły w pierwszym znaczeniu. Postępujemy tu podobnie jak wówczas, kiedy, mówiąc o szybkościowych, a także wytrzymałościowych możliwościach człowieka, posługujemy się jako miarą oceny czasem działania. Podejmując niełatwe zagadnienia określenia definicji siły jako zdolności motorycznej, Zaciorski [1979] stwierdza: "siłę człowieka można określić jako zdolność do pokonania oporu zewnętrznego lub przeciwdziałania mu kosztem wysiłku mięśniowego". Heyward [1997]definiuje siłę jako zdolność grupy mięśni do wyzwolenia maksymalnej siły skurczu podczas pojedynczego przeciwdziałania oporowi. Podobne lub zbliżone poglądy przyjmuje także szereg innych autorów. Nieco odmienne stanowisko w tym względzie przyjmował swego czasu Fidelus [1972], który podawał: "przez siłę jako cechę fizyczną będziemy rozumieli

196

maksymalną siłę (moment siły) poszczególnych grup bądź sumę maksymalnych sił (momentów sił) w głównych stawach człowieka, w warunkach statyki". Podkreślenia wymaga proponowany przez tego autora, jako wyłącznie uzasadniony, pomiar siły mięśni w określonym położeniu w warunkach statyki. Zaletą pomiaru w statyce jest jego metodyczna prostota, wynikająca głównie z możliwości eliminowania, zniekształcającego rezultat pomiaru, wpływu dodatkowych grup mięśniowych [Fidelus 1972]. Jednak siła zmierzona w warunkach statyki nie zawsze określa również wielkości siły podczas pracy o charakterze nie izometrycznym, a ewentualna zależność nie jest liniowa. Odnośnie metod badania siły mięśniowej w warunkach statyki wysuwano wiele wątpliwości i zastrzeżeń. Ważny [1992] wskazywał, że pomiar dotyczy tu "tylko określonego punktu i nie może być przeniesiony na cały ruch". W tym miejscu warto odnotować, że w ostatnich latach rozwinięto również laboratoryjne metody pomiaru siły w warunkach dynamiki, tj. przy izokinetycznej akcji mięśni (koncentrycznej i ekscentrycznej). Jednak precyzyjny pomiar siły w warunkach dynamiki jest możliwy tylko przy użyciu stosownych platform pomiarowych lub też izokinetycznych dynamometrów (np. Cybex, Kin Com, Biodex), utrzymujących opór w warunkach dużego nacisku i zapobiegających rozwojowi przyspieszenia (ryc. 59). W pierwszym wypadku

197

ocenia się przebieg siły w trakcie odbicia, pchnięcia, uderzenia. Miarą w drugim wypadku jest utrzymywanie maksymalnego nacisku przez pełen zakres ruchu i przy stałej prędkości [Burdet, Van Swearingen 1987, Gaul 1996]. Siła może być oceniana zarówno w czasie statycznego, jak i dynamicznego skurczu. Jeżeli opór nie zmienia swojej pozycji, skurcz mięśni ma charakter statyczny lub izometryczny (gr. issos - równy) i nie jest widoczny ruch w stawie. Skurcz dynamiczny następuje wówczas, kiedy pojawia się ruch w stawie (ekscentryczny lub koncentryczny). Jeżeli opór jest mniejszy niż siły wyzwalane przez daną grupę mięśni, skurcz nazywa się koncentrycznym. Mięśnie są jednak również zdolne wywierać napięcie w czasie wydłużania. Taki rodzaj skurczu nazywa się ekscentrycznym. Występuje wtedy, kiedy mięśnie tworzą siły hamujące dla obniżenia szybkości ruchu jakiejś części ciała lub przeciwstawiają się siłom grawitacji (np. wolne obniżanie ciężaru sztangi). Zarówno skurcze koncentryczne, jak i ekscentryczne są niekiedy nazywane izotonicznymi (gr.tonus - napięcie). Szczegółowe analizy ukazują, że taki termin jest mylący, ponieważ w istocie napięcie wyzwalane przez mięśnie silnie fluktuuje, nawet wówczas, kiedy opór jest stały Przez cały zakres ruchu w stawie [ Kreightaum, Barthels 1981].

198

B. Siła rozwijana w warunkach statyki: • siła aktywna - w trakcie pracy dąży się przede wszystkim do przeciwdziałania oporom zewnętrznym przez aktywny skurcz mięśni. • siła pasywna - siły zewnętrzne działają tu w ten sposób, że mięsień może się tylko przeciwstawiać postępującemu rozciąganiu. Szopa [1998], próbując umiejscowić zdolności siłowe w ogólnej strukturze zdolności motorycznych oraz podejmując zagadnienie identyfikacji i pomiaru tych zdolności, wymienia wyłącznie: • zdolność rozwijania maksymalnej absolutnej siły statycznej, • zdolność rozwijania maksymalnej lokalnej siły statycznej. Z wcześniejszych bowiem badań [Szopa 1996] wnioskowano, że tylko siła statyczna wyodrębniła się jako niezależny czynnik. Natomiast ze złożonych analiz statystycznych wynikało, że w strukturze motoryczności nie można było wyodrębnić ani siły dynamicznej (identyfikowała się z czynnikiem siły statycznej), ani eksplozywnej (powiązana z testami zdolności szybkościowych). Przy porównaniu siły ludzi o różnym ciężarze ciała (a więc praktycznie niemal w każdym wypadku) używa się pojęcia tzw. siły względnej. Jest to wielkość siły absolutnej przypadającej na 1 kg masy ciała. Niekiedy uznaje się za bardziej adekwatne przeliczenie siły absolutnej na beztłuszczową masę ciała (ang. lean body mass - LBM). Absolutną siłą mięśniową nazywa się wielkość maksymalnego, możliwego jeszcze do pokonania oporu w wybranym ruchu, w którym jest zaangażowana znaczna część układu mięśniowego.

Na ogół zaleca się do oceny możliwości siłowych osobnika ustalenie jego siły względnej [m.in. Heyward 1997]. Szopa [1996] proponował, aby w warunkach laboratoryjnych stosować pomiary momentów sil największych zespołów mięśniowych, a po ich zsumowaniu wyrażać je w jednostkach względnych. W badaniach populacyjnych można stosować pomiar dynamometryczny któregoś z możliwie dużych zespołów mięśni i również wyrażać go w jednostkach względnych. Można też stosować podciąganie (mężczyźni) lub zwis na drążku (kobiety). Należy jednak pamiętać, że relatywizacja (na masę ciała) wyników zdolności siłowych ma swoje ograniczenia i trudności interpretacyjne. Przy zbliżonym poziomie wytrenowania, wraz ze zwiększaniem się u poszczególnych osobników ciężaru ciała, ich siła absolutna rośnie, ale siła względna maleje. Wynika to ze znanej prawidłowości fizycznej, że ciężar jest funkcją objętości ciała, czyli sześcianu wymiarów liniowych, a siła jest proporcjonalna do przekroju fizjologicznego mięśni, czyli do kwadratu wymiarów liniowych. Ze wzrostem wymiarów liniowych wzrasta co prawda siła, ale ciężar przyrasta znacznie prędzej [Lietzke 1956, Malarecki 1975]. Z tego powodu siła względna osobnika o dużych wymiarach ciała będzie z pewnością niższa niż osobnika o małej wysokości i masie ciała. Relatywizacja stwarza więc preferencje dla osób o małych wymiarach ciała. Oczywiście, ta prawidłowość w specyficznej mierze dotyczy wieku rozwojowego, kiedy zachodzą wybitne zmiany wewnątrzustrojowe (biochemiczne i fizjologiczne). Na ryc. 60 i w tab. 20 ukazano ontogenetyczne zmiany zachodzące w sile względnej u dzieci i młodzieży poznańskiej w przedziale wieku 7-18 lat [Osiński 1988]. 199

Ryc. 60. Zmiany z wiekiem wyników względnej statycznej siły mięśniowej, wyznaczone na podstawie pomiaru siły maksymalnej dynamometrem nożno-grzbietowym u chłopców i dziewcząt [wg Osiński 1988]

Tab. 60. Charakterystyka statystyczna wyników pomiaru siły mięśniowej w warunkach statyki w stosunku do masy ciała badanych (względna siła statyczna) u chłopców i

dziewcząt (kG/kg)- [wg Osiński 1988]

Siła jest podłożem i podstawą wszelkich wysiłków fizycznych. Stanowi ona, w stosunku do innych, cechę pierwotną, w istocie warunkującą przejawianie się wszystkich znamion motorycznych człowieka. W największym stopniu zależy ona od przekroju mięśni, w tym i przebiegu włókienek mięśniowych, a także stopnia zmęczenia, stanu biochemicznego mięśnia, pobudzenia emocjonalnego i innych czynników. Z praktycznego punktu widzenia rozwijana silą mięśniowa zależy przede wszystkim od masy ciała i stopnia przygotowania organizmu do wysiłku. Siła skurczu jest uwarunkowana ilością pobudzonych jednostek motorycznych, które zawsze - o ile są one już aktywne - kurczą się z maksymalną siłą. Zwykle pewna część jednostek pozostaje nieaktywna, jakby w rezerwie, a mobilizowana zostaje do skurczu jedynie w warunkach silnego pobudzenia. W tej sytuacji w treningu zmierza się do uaktywnienia tej najczęściej nieczynnej masy jednostek motorycznych, równocześnie doskonaląc nerwowe mechanizmy pobudzające. Duże napięcie mięśniowe pozostaje zasadniczym bodźcem stymulującym rozwój i siłę mięśni. Intensywność ćwiczeń powinna wynosić przynajmniej 60% maksimum, aby stymulować rozwój siły [Mc Ardla, Katch, Katch 1996]. Samo zjawisko pobudzenia, w swej czystej postaci, trwa bardzo krótko i przebiega w sytuacji beztlenowego (anaerobowego) rozpadu fosfagenów i glikozy mleczanowej [Ważny 1977]. W tym fizjologicznym i biochemicznym sensie siła staje się bliższa wysiłkom anaerobowym niż aerobowym. Ciągle dyskusyjna pozostaje nie tylko kwestia oceny, ale i realnego występowania tzw. siły ogólnej. Znane są poszukiwania, w których ustalono do 50-60 testów siły w elementarnych lub całościowych aktach ruchowych. Następnie za miarę wielkości "siły ogólnej" przyjmowano sumę uzyskanych w nich wyników [Zaciorski 1970]. Sulisz [1965], zmierzając do uproszczenia sposobu postępowania, przyjął pomiary 13 badanych zespołów mięśniowych za umowne 100% ogólnej siły mięśniowej. Później, w wyniku przeprowadzonej analizy statystycznej, zredukował liczbę pomiarów do niezbędnych 4 w wypadku mężczyzn i 5 w odniesieniu do kobiet. Do przewidywania siły ogólnej zaproponował on równania regresji, które mają znaczny stopień trafności. Biomechanicy krytycznie na ogół ustosunkowują się do wszelkich metod oceny siły człowieka na podstawie pomiaru wyłącznie jednej, drobnej grupy mięśniowej (np. stosowanie dynamometrów ręcznych). Również trudno uznać za spełniające ścisłe kryteria badań naukowych takie testy sprawności ruchowej, jak np. rzuty piłką lekarską, liczbę podciągnięć na drążku lub liczbę ugięć i wyprostów kończyn górnych czy dolnych [Fidelus 1972]. W praktyce testowania poziomu sprawności fizycznej są one jednak nadal powszechnie wykorzystywane i zalecane [Johnson, Nelson 1986, ACSM 1995, Heyward 1997]. Ogólnie funkcjonujące w praktyce sposoby oceny siły mięśniowej możemy podzielić na: • próby odbywane z użyciem aparatury pomiarowej (różnego rodzaju dynamometry, dynamografy, platformy tensometryczne itd.). Wykorzystuje się tu również specjal nie konstruowane laboratoryjne stanowiska pomiarowe, umożliwiające bardzo precyzyjną ocenę przebiegu sił. Pomiary prowadzi się w warunkach statyki i dynamiki (przy stałym i przy zmiennym oporze); • próby bez aparatury pomiarowej, czyli specjalne testy ruchowe (podniesienie ciężaru, rzuty piłką lekarską, podciąganie na drążku itd.). Należy tu mieć na uwadze przyjmowaną - ze względów praktycznych - umowność warunków pomiarowych. Chodzi tu raczej o pośrednią ocenę potencjału ruchowego. Przestrzec też trzeba przed

201

wyrażaniem wyników w nieadekwatnych dla pomiaru siły jednostkach fizycznych (np. wprost wyrażaniem wartości siły w metrach!). Nieumiejętne testowanie sprawności siłowej może prowadzić do wielu błędów i nieporozumień. Szczególnie ważna jest ocena trafności, rzetelności i standaryzowanie warunków pomiaru. Heyward [ 1997] wśród czynników ważnych dla zapewnienia precyzji pomiaru oddzielnie szczegółowo omawia: zachowanie badanego, wykorzystywanie stosownych przyrządów i sposobów pomiaru, doświadczenie i umiejętności badacza oraz czynniki środowiska zewnętrznego.

2. ZMIENNOŚĆ W ONTOGENEZIE ORAZ ZNACZENIE TRENINGU W ZALEŻNOŚCI OD WIEKU I PŁCI
Obserwacje zmienności ontogenetycznej zdolności siłowych są utrudnione wielością postaci tych zdolności (siła statyczna, siła dynamiczna, siła względna, siła bezwzględna itd.) oraz stosowanych metod badawczych (dynamometry, platformy tensometryczne, testy motoryczne). Na ryc. 61 ukazano wyniki badań zmienności ontogenetycznej w zakresie zdolności siłowych, prowadzonych przez różnych autorów, a zestawione przez Mleczkę [1996]. Wyniki dotyczą zmiany siły chwytu ręki, siły mięśni ramion, siły mięśni barków, siły względnej mięśni barków oraz głównej predyspozycji zdolności siłowych, tj. masy ciała szczupłego (LBM). Przebieg krzywych jest typowy: (1) w całym okresie ontogenezy przewagę mają osobnicy płci męskiej, (2) u chłopców okres progresywny rozwoju bezwzględnej siły mięśniowej trwa dłużej, a szczyt następuje ok. 20-25 roku życia, kiedy u dziewcząt ok. 18-20 roku życia, (3) przyrost siły jest szybki w okresie progresywnym, a gwałtowny u chłopców w okresie pokwitania, (4) spadek siły mięśniowej jest dość łagodny w próbach siły statycznej, a wyraźnie i systematycznie postępuje w próbach dynamicznych (rzut piłeczką lekarską), (5) siła względna osiąga u dziewcząt swój szczyt wyjątkowo wcześnie, bo już ok. 8-9 roku życia, kiedy u mężczyzn ok. 21-22 roku życia, (6) po osiągnięciu wartości maksymalnej siła względna spada systematycznie, w dość podobnym tempie u kobiet i u mężczyzn w całym analizowanym okresie ontogenezy. Wolański i Parizkova [1976] stwierdzali, że w badanych populacjach siła mięśniowa narasta znacznie dłużej w odniesieniu do tych zespołów mięśniowych, które są systematycznie aktywizowane. Przykładowo siła mięśni ręki narasta u obu płci aż do 45 roku życia. W dużych grupach mięśniowych, np. w sile mięśni barków i sile mięśni lędźwi dymorfizm płciowy jest szczególnie duży, przy czym regres u mężczyzn i kobiet następuje tu ok. 22-27 roku życia. Specyficznie kształtuje się zmienność ontogenetyczna w zakresie siły dynamicznej mięśni, szczególnie w czasie ruchów przy dużej prędkości [Coyle, Costill, Lesmes 1979]. Wskazywano, że wiąże się to z mniejszą procentową zawartością włókien szybkokurczliwych u dzieci [Eriksson, Saltin 1974]. Nawet przy uwzględnieniu różnic w powierzchni przekroju mięśni 13-letni chłopcy wykazywali mniejszą, w porównaniu z dorosłymi, siłę dynamiczną mięśni zginaczy stawu łokciowego [Kawakami i wsp. 1993]. Zwraca się uwagę, że u dzieci nie zostały jeszcze w pełni wykształcone odpowiedzialne za aktywację motoneuronów mechanizmy nerwowe oraz na słabe wykształcenie mechanizmów przekazujących bodźce z tkanki nerwowej do mięśni [wg Lutosławska 1997]. W tym świetle

202

Ryc. 61. Zmienność ontogenetyczna pomiaru zdolności siłowych oraz masy ciała szczupłego - LBM, zestawione na podstawie wyników badań różnych autorów przez Mleczkę [1996]

203

ciekawe wyniki obserwowano w sile eksplozywnej (mierzonej wyskokiem dosiężnym, a więc teście wykorzystywanym również w ocenie MMA niekwasomlekowej ), gdzie poziom wzrastał u dziewcząt jedynie do 14, a u mężczyzn do 27 roku życia Stwierdzono, że kobiety już w wieku 22 lat wykazywały poziom tak ocenianej siły mięśniowej, analogiczny jak u 6-letnich dziewcząt, a u mężczyzn 45-letnich zbliżony do 12-letnich chłopców [Wolański, Parizkova 1976]. Wyniki tych badań raz jeszcze wskazują, że podejmowana w trosce o zdrowie, sprawność fizyczną i w ogóle - dobre funkcjonowanie w życiu, systematyczna aktywizacja grup mięśniowych, jest niezbędna w każdym okresie życia. Z ostatniego punktu widzenia ważne są również obserwacje Kimury, Hirakawy i Horimito [1990], którzy wskazali, że relatywny spadek siły (% wartości wyniku dynamometrycznego ścisku ręki w wieku 22 lat) jest w wieku między 62 a 82 rokiem życia niemal analogiczny u kobiet i mężczyzn oraz wynosi odpowiednio od ok. 70% (62 lata) do 50% (82 lata). W piśmiennictwie wskazuje się, że u zwierząt intensywny trening z ciężarami może prowadzić do wzrostu liczby włókien mięśniowych, tj. hiperplazji dzięki stałemu rozrostowi i rozwojowi komórek [Edgerton 1970, Antonio, Goneya 1993]. Brak jest w pełni wiarygodnych danych dotyczących występowania tego zjawiska w mięśniach szkieletowych u ludzi [Tesch 1988]. Istnieją pewne przesłanki, że mięśnie szkieletowe człowieka mogą również podlegać podobnym procesom [Sjostrom i inni 1992]. Kramer, Fleck i Evans [ 1996] sugerują jednak, że hiperplazja w efekcie treningu jest przyczyną nie więcej niż 5% rozrostu mięśni. Podstawowym czynnikiem rozwoju pozostaje zawsze hipertrofia, czyli przyrost wielkości istniejących już włókien mięśniowych. Chociaż trening siłowy prowadzi do większej hipertrofii włókien szybkich (Typu II) niż włókien wolnych [Tesch 1988], nie ma dowodów na to, że może nastąpić odwrócenie proporcji między ich liczbą [Mikesky i inni 1991 ]. Ciężki trening z oporem może natomiast prowadzić do procentowego przyrostu włókien typu II A (szybkie — glikolityczne) przy równoczesnym procentowym zmniejszeniu się włókien mięśniowych typu IIB (szybkie utleniające). To ostatnie zjawisko obserwowano zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet [Kraemer i inni 1995]. Siła mięśni jest bezpośrednio związana z powierzchnią przekroju poprzecznego tkanki mięśniowej. Ikai i Fukunaga [1968] stwierdzili, że statyczna siła na jednostkę przekroju poprzecznego zginaczy w stawie łokciowym jest podobna u młodych mężczyzn i kobiet. Wartość ta wahała się między 4,5 a 8,9 kG/cm , z przeciętną 6,2 i 6,7 kG/cm , odpowiednio dla kobiet i mężczyzn. Również Cureton i inni [1988] obserwowali, że siła dynamiczna na jednostkę przekroju jest podobna u mężczyzn i kobiet. W tych samych badaniach, używając komputerowej tomografii do bezpośredniego oszacowania hipertrofii mięśni po ciężkim treningu (70-90% 1 -PM, 3 dni w tygodniu, przez 16 tygodni), obserwowano istotne przyrosty powierzchni przekroju poprzecznego ramienia u mężczyzn (7 cm , 15%) i kobiet (5 cm , 23%). Chociaż bezwzględne zmiany były nieco większe u mężczyzn, względna hipertrofia była nawet nieco większa u kobiet. Badania prowadzone przez Moritaniego i de Vrieśa [1979], którym poddano osoby w starszym wieku wskazywały, że trening siłowy wywołuje jedynie zmiany w układzie nerwowym, tj. wzrasta częstotliwość wyładowań w motoneuronach oraz poprawia się aktywność jednostek ruchowych w mięśniach. Późniejsze badania Frontery i innych [1988] wskazywały, że trening z oporem wywoływał hipertrofię mięśni u mężczyzn również w wieku 60-72 lat. Mężczyźni trenowali z wysoką intensywnością, angażując prostowniki i zginacze stawu kolanowego (3 serie, 80% 1-PM), przez 12 tygodni,

204

3 dni w tygodniu. W analizie wykorzystano komputerową tomografię, która wykazała przyrost przekroju powierzchni mięśni uda (4,8%), powierzchni mięśnia czworogłowego (9,3%), ogólnej powierzchni mięśni (11,4%). Zmiany te były podobne też u młodych mężczyzn. Eksperymentalnie stwierdzono znaczącą hipertrofię mięśni u podejmujących trening mężczyzn i kobiet nawet w bardzo podeszłym wieku, tj. 87-96 lat [Charette i inni 1991]. Wszystko to wskazuje, jak ważnym elementem jest w każdym wieku utrzymywanie aktywności fizycznej oraz dowodzi, że organizm człowieka pozostaje nawet do późnej starości wrażliwy na bodźce treningowe. Trening z oporem wywołuje również korzystne zmiany w strukturze kości, zmniejsza ryzyko osteoporozy i zapobiega złamaniom kości, szczególnie częstych u kobiet. U kobiet w okresie przed menopauzą obserwowano istotne, pozytywne zmiany w gęstości mineralnej kości w obrębie lędźwiowej części kręgosłupa i uda w efekcie stosowania przez 12-18 miesięcy treningu z obciążeniem [Lohman i wsp. 1995]. Również wzrost mierzalnej gęstości kości w obrębie lędźwiowej części kręgosłupa stwierdzono u kobiet we wczesnym okresie postmenopauzalnym [Pruit i wsp. 1992]. Poprawy takiej nie zauważono w badaniach starszych kobiet (65-79 lat) nawet w efekcie stosowania dość intensywnego, 12miesięcznego treningu [Pruit, Taaffe, Marcus 1995]. Sama aktywność fizyczna nie może zrekompensować zmian, jakie w okresie menopauzy zachodzą w organizmie kobiety.

3. ZAGADNIENIE ADAPTACJI, EFEKTY I OGRANICZENIA W TRENINGU SIŁOWYM
Każdy trening z oporem wywołuje znaczące zmiany w poziomie siły (25% do 100% poprawy). Kiedy jednak przeanalizuje się krzywe zmian, jakie zachodzą w układzie nerwowym, w przyroście masy mięśni (hipertrofia) oraz w samej sile, to okazuje się, że ich przebieg nie jest równoległy (ryc. 62).

Ryc. 62, Adaptacja do treningu w układzie nerwowym i w mięśniach. W większości obserwacje skutków treningu dotyczą tylko 8-20 tygodni. Dłużej prowadzone obserwacje wskazują, że we wczesnym okresie treningu dominuje adaptacja w układzie nerwowym. Większość zmian, które występują w późniejszym okresie, jest związanych z hipertrofią mięsni (wg Sale. 1988. Neural adaptation to resistance training. Medicine and Science in Sports and Exercise, 20, s. 142).

205

Heyward [1997] wymienia następujące podstawowe efekty treningu siły mięśniowej: PODSTAWOWE EFEKTY TRENINGU SIŁY MIĘŚNIOWEJ A. Czynniki morfologiczne: • hipertrofia mięśni dzięki wzrostowi białek kurczliwych, liczby i wielkości włókienek mięśniowych, tkanki łącznej i wielkości włókien mięśniowych II typu, • nie zmienia się względna proporcja włókien typu I i typu II, • występują niewielkie lub nie występują w ogóle zmiany w liczbie włókien mięśniowych (<5%), • przyrost wielkości i siły ścięgien i wiązadeł, • przyrost gęstości i wzmocnienie kości, • przyrost gęstości naczyń włosowatych w mięśniach. B. Czynniki układu nerwowego: • przyrost aktywności i włączanie się nowych jednostek ruchowych w mięśniach, • wzrost częstości wyładowania motoneuronów, • zmniejszenie hamowania w układzie nerwowym. C. Czynniki biochemiczne: • nieznaczny przyrost zasobów kwasu adenozynotrójfosforowego i fosfokreatyny (CP), • nieznaczny przyrost aktywności kinazyfosfokreatyny (CPK), ATP-azy, miozyny i miokinazy, • spadek gęstości ilościowej mitochondriów, • wzrost testosteronu, hormonu wzrostu, insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF) i katelochamin. D. Dodatkowe czynniki: • mała lub niewielka zmiana masy ciała, • przyrost masy beztłuszczowej, • zmniejszenie masy tłuszczu względnego otłuszczenia, • poprawa kondycji kości (ang. bonę health). W wypadku kształcenia siły należy pamiętać, że zbyt intensywny i jednostronny trening może powodować różnorodne zmiany o charakterze subpatologicznym lub wręcz patologicznym. Istnieją podstawy do wyrażenia obaw, że trening siłowy, prowadzony zbyt wcześnie powoduje zakłócenia w proporcjonalnym rozwoju masy mięśniowej oraz hamuje przyrost lub też sprzyja wyginaniu się kości długich. Przedmiotem kontrowersji jest też w ogóle nie tylko potrzeba, ale i efektywność treningu siły mięśniowej u dzieci, szczególnie przed osiągnięciem przez nie dojrzałości płciowej. Weltman i wsp. [1986] wskazywali, że 14-tygodniowy trening siłowy spowodował wzrost siły dynamicznej zginaczy i prostowników stawów kolanowych i łokciowych u chłopców już w wieku 8,2 lat. Inni jednak autorzy [wg Lutosławska 1997] nie zalecali tego typu treningu u dzieci z uwagi na zbyt niskie stężenie androgenów we krwi i związaną z tym małą reaktywność' ustroju. Fleck i Kroemer [1987] stwierdzali jednak, że efekty treningu siły pojawiają się dopiero w okresie dojrzewania płciowego. Wówczas bowiem tkanka mięśniowa staje się wrażliwa na ten typ treningu wskutek wzrostu sekrecji testosteronu, stymulującego hipertrofię. W wychowaniu fizycznym oraz w rekreacji fizycznej dostrzega się dzisiaj indywi206

dualne potrzeby i różnorodność celów, jakimi mogą kierować się ćwiczący. Uważa się, że maksymalnych i intensywnych obciążeń siłowych nie należy rozpoczynać przed okresem pełnego ukształtowania się układu statyczno-ruchowego. Zbyt wczesny trening może prowadzić do mikrourazów nasad kończyn długich, a zwłaszcza niebezpiecznych urazów kręgosłupa [Dziak 1995].

4. WIELKOŚĆ OBCIĄŻENIA W TRENINGU SIŁOWYM
Z ogólnofizjologicznych prawidłowości występujących w procesie kształcenia siły mięśniowej wynika, że "próby trenowania siły mięśniowej bez użycia maksymalnych napięć mięśniowych są bezowocne" [Zaciorski 1970, s. 32]. Obserwowano, że u osób niewytrenowanych całkowicie bezskuteczne są dopiero bodźce, gdy następuje spadek wielkości rozwijanej siły do poniżej 20% siły maksymalnej [Hettinger 1972]. U trenujących ciężarowców notowano spadek siły mięśniowej nawet wówczas, kiedy rozpoczynano trening z obciążeniem wynoszącym 60-80% maksymalnego. Mimo że obciążenie to może wydawać się znaczne, to jednak było ono wyraźnie niższe niż stosowane w treningu uprzednio [Roman 1974]. To już powodowało, że przestawało ono być skutecznym. Wyróżnia się trzy sposoby uzyskiwania maksymalnych napięć mięśniowych: SPOSOBY UZYSKIWANIA MAKSYMALNYCH NAPIĘĆ MIĘŚNIOWYCH" • wielokrotne podnoszenie ciężaru mniejszego od maksymalnego do całkowitego zmę czenia ("do oporu"), • pokonywanie maksymalnego ciężaru, • pokonywanie dowolnego ciężaru z maksymalną prędkością [Zaciorski 1970]. Wielkość obciążenia występującego w treningu siłowym dozuje się w zależności od metody treningu i możliwości ćwiczącego. Pokonywany ciężar wyraża się: • wielkością obliczoną w procentach ciężaru maksymalnego, • wielkością określającą możliwą liczbę powtórzeń ćwiczenia w jednym podejściu. 1 -PM oznacza maksymalny ciężar, jaki osobnik jest w stanie pokonać jeden raz. Na przykład 8-PM będzie odpowiadać maksymalnemu oporowi, który ćwiczący może pokonać 8-krotnie. Wyznaczono nawet równania przewidujące dla oszacowania 1-PM na podstawie wyniku testu submaksymalnej wytrzymałości mięśniowej [Kuramoto, Poyne 1995]. Dla obliczenia tej wartości badany wykonuje z ciężarem odpowiadającym ok. 45% masy ciała tyle powtórzeń, ile to możliwe. Dla obliczenia 1-PM dla kobiet w średnim wieku (40-50 lat) przyjęto formułę:

207

W wypadku kobiet w starszym wieku (60 lat) zaleca się równanie:

Zaciorski [1970] i Heyward [1997] podają konkretne rozwiązania, które mogą być przydatne. W tab. 21 podano je z modyfikacją własną. Tab. 21. Wielkość obciążenia w zależności od liczby możliwych powtórzeń w jednym podejściu [wg Zaciorski 1970, Heyward 1997 - zmodyfikowane]

W procesach wychowania fizycznego czy rekreacji fizycznej w przygotowaniu siłowym wykorzystuje się przede wszystkim elementy konieczne dla podniesienia ogólnego poziomu usprawnienia. Zdolności siłowe rozwija się tu głównie dla poprawy budowy i rozwoju umięśnienia, dla lepszego opanowania różnorodnych podstawowych zadań ruchowych, sprawnego poruszania się w codziennym życiu, zapobiegania kontuzjom. Podstawowymi ćwiczeniami są te, w których pokonuje się różnorodne opory zewnętrzne, opór własnego ciała lub wykonuje różnego rodzaju rzuty z przyborami. Niewskazana jest gwałtowna intensyfikacja ćwiczeń siłowych, chociaż można zwiększyć objętość pracy siłowej. Umiejętne stosowanie ćwiczeń siłowych korzystnie wpływa na koordynację procesów śródmięśniowych i międzymięśniowych oraz kształtuje zdolność mobilizacji cech wolicjonalnych. Szczególnie trening wytrzymałościowo-siłowy korzystnie oddziałuje na usprawnianie funkcji krążeniowo-oddechowych oraz nie dopuszcza do zbytniego przeciążenia aparatu podporowego. Specyficzne i ważne jest miejsce ćwiczeń z oporem w korektywnie i kompensacji. Stanowi to jednak przedmiot odrębnych rozważań. W procesie kształcenia fizycznego można stosować również całe kompleksy ćwiczeń gimnastycznych, biegi przełajowe i narciarskie w zróżnicowanym terenie, a także wiosłowanie czy kajakowanie. W wypadku zaś kształcenia siły maksymalnej ważne jest

208

odwołanie się do ćwiczeń wymagających pokonania własnego ciężaru, oporu partnera czy też obciążeń dodatkowych. Raczek [1986] przyjmował, że użyte w ćwiczeniach obciążenie dodatkowe nie powinno u dzieci do 10 roku życia przekroczyć 1/3 masy ciała, a do 13 roku życia nie może być większe niż 1/2 masy ciała. Heyward [1997] co prawda podnosi tę granicę do 70% 1-PM (co odpowiada około 8 lub więcej powtórzeniom w serii), ale również wskazuje na anatomiczną i fizjologiczną niedojrzałość młodego osobnika i płynące stąd zagrożenia. Oczywiście, w wielu ćwiczeniach opór powinien być tutaj znacznie mniejszy i zawsze dostosowany do aktualnych możliwości rozwojowych osobnika. Zwraca się uwagę na potrzebę prowadzenia ćwiczeń angażujących kilka stawów (8-10), progresywne zwiększanie obciążenia i liczby powtórzeń. Ponadto dzieci powinny być instruowane odnośnie prawidłowej techniki ruchu i uczone poprawnego oddechu (nie wstrzymywania oddychania). Kontrola podczas prowadzenia treningów z obciążeniem musi być wyjątkowo staranna. W badaniach eksperymentalnych udowodniono, że u początkujących efektywność kształcenia siły prawie nie zależy od wielkości obciążenia, ale ta wielkość powinna przewyższać określone minimum - ok. 35-40% [m.in. Hettinger, Mfiller 1953].

S. TYPY, REGUŁY I RÓŻNE CELE TRENINGU SIŁOWEGO
Heyward [1997] wyróżnia następujące typy treningu z oporem (siłowego): • trening statyczny (izometryczny), • trening dynamiczny (koncentryczny lub ekscentryczny), • trening izokinetyczny. Trening izometryczny był szczególnie popularny pod koniec lat 50. i na początku lat 60. Hettinger i Miiller [1953] wskazali bowiem na istotne przyrosty siły statycznej (5% tygodniowo) w efekcie utrzymywania 6-sekundowych skurczów mięśnia przy 2/3 maksymalnej intensywności przez 5 dni w tygodniu. Za dodatkową zaletę tego treningu przyjmowano możliwość prowadzenia go w niemal każdych warunkach i bez dodatkowych specjalnych urządzeń. Później jednak wskazano na liczne ograniczenia tego typu treningu. Przede wszystkim zyski odnoszą się do kąta stawu, w którym były prowadzone ćwiczenia [Gardner 1963]. Jeśli celem jest osiągnięcie poprawy siły w pełnym zakresie ruchu w stawie, to wówczas należałoby odrębnie podjąć trening przy różnych kątach tego samego stawu (np. 30°, 60°, 90°, 120°, itd.). Tab. 22. Wskazania odnośnie programu treningu statycznego (izometrycznego) -wg Heyward 1997, s. 123

209

Ćwiczenia statyczne są bardzo rozpowszechnione w rehabilitacji ruchowej i wykorzystywane w przeciwdziałaniu utraty siły mięśniowej, atrofii mięśni, szczególnie wówczas, kiedy np. kończyna była czasowo unieruchomiona. Ten typ treningu nie jest jednak zalecany w wypadku choroby wieńcowej czy nadciśnienia, ponieważ statyczny skurcz może wywołać przyrost ciśnienia wewnątrzpiersiowego. To powoduje redukcję ilości krwi powracającej do serca z krążenia wielkiego, przyrost pracy serca i jest przyczyną istotnego wzrostu ciśnienia krwi. Niedogodności metody sprawiły, że aktualnie jest ona zalecana z licznymi ograniczeniami i w zmodyfikowanej postaci (tab. 22). Trening dynamiczny z oporem jest najbardziej odpowiednim dla mężczyzn i kobiet w każdym wieku oraz dla dzieci. Obejmuje on zarówno wysiłki oparte na skurczu koncentrycznym, jak i ekscentrycznym, w których mięśnie przeciwstawiają się stałym lub zmiennym oporom. W treningu tym używa się wolnych obciążeń (sztanga, hantle) oraz urządzeń pozwalających na stały lub zmienny opór. Do opisu treningu dynamicznego używa się następujących podstawowych charakterystyk: (a) intensywność, (b) liczba powtórzeń, (c) liczba serii, (d) objętość treningu, (e) dobór i liczba ćwiczeń [Fleck, Kraemer 1997],

ELEMENTY OPISU TRENINGU DYNAMICZNEGO Z OPOREM Intensywność wyraża się w procentach indywidualnego 1-PM lub też jako maksymalny ciężar, jaki może ćwiczący pokonać daną liczbę razy (np. 75% 1-PM = 10 P-M). Liczba powtórzeń jest odwrotnością intensywności. Osobnik jest zdolny wykonać większą liczbę powtórzeń, jeśli opór lub ciężar jest mniejszy, i odwrotnie. Liczba serii mówi o danej liczbie kolejnych powtórzeń całego ćwiczenia. Objętość treningu jest ogólną wielkością ciężaru pokonanego w czasie treningu (danych zajęć). Wyraża sieją sumą podniesionego ciężaru, liczbą powtórzeń i liczbą serii każdego ćwiczenia. Dobór i liczba ćwiczeń - stanowią istotną charakterystykę specyfiki danego treningu. Optymalny trening, stymulujący rozwój siły, jest oparty na wysokiej intensywności - i małej liczbie powtórzeń, kiedy trening, nastawiony na rozwój wytrzymałości mięśniowej, wykorzystuje niską intensywność i dużą liczbę powtórzeń. Początkujący powinni rozwijać sprawność mięśniową przez trening o małej objętości (1 do 2 serii ćwiczeń z umiarkowanym oporem i liczbą powtórzeń, ćwicząc 2 dni w tygodniu). Natomiast osoby zaawansowane w tego typu treningu powinny znacznie zwiększyć objętość zajęć (5-6 serii, 5-6 dni w tygodniu). Jak zmieniają się poszczególne elementy treningu w zależności od przygotowania osobnika (zaawansowani, początkujący) i odmienności celów treningu, ukazano w tab. 23. Chociaż poprawa w rozwoju sprawności mięśniowej może następować również wówczas, jeśli dana osoba wykonuje tylko 1 serię ćwiczeń, badania wskazują, że 3 lub więcej serii jest korzystniejsze [Berger, Hardage 1967, Clarke 1974]. Oczywiście, liczba serii ćwiczeń w czasie treningu nie jest zależna tylko od celów ćwiczeń, ale przede wszystkim od czasu, jaki można przeznaczyć na trening. Dla osoby, która rozpoczyna trening i równocześnie możliwości czasowe jej są bardzo ograniczone 1 seria ćwiczeń na każdą z większych grup mięśniowych (czyli ogółem 10 do 12 ćwiczeń) jest z pewnością 210

Tab. 23. Wskazania w zależności od przygotowania osobnika i odmiennych celów treningu sitowego (z oporem) [wg Heyward 1997]

dawką zupełnie wystarczającą i efektywną. Natomiast zaawansowany w treningu, w którym zamierza dążyć do rozwoju mięśni (hipertrofii), będzie musiał wykonać 5 do 6 serii wielostronnych ćwiczeń (2-3) na każdą grupę mięśniową. W treningu na ogół dąży się również do utrzymywania równowagi między przeciwstawnymi grupami mięśni (agonistycznymi i antagonistycznymi), między grupami mięśni z obu stron ciała (prawa i lewa strona) oraz między mięśniami górnej i dolnej części ciała. W treningu z początkującymi trzeba unikać angażowania w kolejnych ćwiczeniach tych samych grup mięśni. Nadto należy przewidzieć stosowny czas na wypoczynek. Ćwiczący, który podejmuje kilka serii ćwiczeń, może zdecydować się na podnoszenie w kolejnych seriach tego samego ciężaru lub też różnicować intensywność w seriach. Można zwiększać ciężar "od lżejszego do cięższego" lub obniżać "od cięższego do lżejszego". Znany jest system "piramidalny", w którym ćwiczący wykonuje co najmniej 6 serii, za każdym razem zwiększając ciężar. Na przykład trening rozpoczyna się od serii, w której wykonuje się 10 do 12 powtórzeń (10-12 PM). W kolejnych seriach stopniowo ciężar zwiększa się (np. 8-PM, 6-PM, 4-PM, 2-PM i 1-PM). Ponieważ system ten wiąże się z dużą objętością ćwiczeń, jest on stosowany przez osoby zaawansowane w treningu, a szczególnie przez kulturystów zmierzających do znacznego rozwoju muskulatury. Wielu kulturystów stosuje też system zwany "super-setting", w którym angażuje się bezpośrednio po sobie antagonistyczne i agonistyczne grupy mięśni, bez wypoczynku między ćwiczeniami. Specyficzne wymagania stawia sport wyczynowy, gdzie zwykle trenuje się, niekiedy z niewielką przerwą, przez cały rok. Aby zapobiec przetrenowaniu, i dążąc do optymalizacji korzyści w sile i w mocy, dla osiągnięcia szczytu możliwości w stosownym czasie zawodów sportowych wyróżnia się poszczególne cykle treningowe. Metoda ta jest znana jako periodyzacja. Każdy makrocykl (zwykle 1 rok) może być, przykładowo, podzielony na 4 mezocykle, z których każdy trwa po 3 miesiące: (a) przygotowawczy, (b) 1 - przejściowy, (c) zawodów sportowych, (d) 2-przejściowy [Mc Ardle, Katch, Katch 1996]. W każdym z tych okresów modyfikuje się objętość i intensywność ćwiczeń 211

(zob. tab. 24). W fazie przygotowawczej (mezocykl I) zaleca się wysoką objętość oraz niską intensywność, tak aby zwiększyć masę mięśni i wytrzymałość mięśniową. W fazie okresu 1 - przejściowego (II mezocykl) stopniowo zmniejsza się objętość treningu, a zwiększa intensywność. Kolejna faza to kulminacja możliwości w związku z zawodami sportowymi (III mezocykl). Ostatnia faza (IV mezocykl) charakteryzuje się niską intensywnością, a niekiedy nawet rezygnuje się tu z ćwiczeń siłowych. Tab. 24. Ogólne wskazania dotyczące periodyzacji obciążeń [wg Heyward 1997]

* sportowcy trenują z małą intensywnością, niekiedy nawet bez ćwiczeń siłowych

Za wyjątkowo efektywną formę organizacyjną uznaje się trening obwodowy (ang. "circuit resistance training"). Jest to metoda dynamicznego treningu oporowego [Gettman, Pollock 1991], ukierunkowanego na rozwój siły, wytrzymałości mięśniowej oraz wydolności tlenowej (ang. cardiorespiratory endurance). Ten typ treningu wykazuje, w porównaniu z tradycyjnymi metodami, wiele zalet w kształtowaniu siły, zwłaszcza, jeśli stosuje się małą liczbę powtórzeń i dość duże ciężary (opory) [Wilmore i wsp. 1978], Zwykle na obwodzie ustawia się tu 10-15 stacji. Ogólny czas ćwiczeń wynosi 20 do 30 minut, w czasie których ćwiczący pokonuje 2-3 obwody. Na każdej stacji znajdują się wybrane ćwiczenia z oporem, które angażują ćwiczących przez ok. 30 sekund (wykonuje się tyle powtórzeń, ile jest możliwe przy obciążeniu 40-55% 1-PM). Czas wypoczynku między kolejnymi stacjami wynosi 15-20 sekund. Jeśli ten trening traktować za podstawowy, to można ćwiczyć nawet 3 dni w tygodniu przez 6 tygodni [Heyward 1997]. Tę formę treningu traktuje się często jako idealną w rekreacji podejmowanej przez osoby, które mogą przeznaczyć tylko bardzo ograniczony czas na ćwiczenia. Jeśli w kolejnych stacjach naprzemiennie umiejscowić również ćwiczenia aerobowe, angażujące układy krążenia i oddychania, to wówczas trening obwodowy przynosi dodatkowe korzyści zdrowotne. Trening izokinetyczny. Ten typ treningu jest stosowany w rozwoju siły, mocy i wytrzymałości mięśniowej. Trening izokinetyczny polega na angażowaniu krótkich skurczów grup mięśni, które przeciwstawiają się oporowi połączonych sił, działających przez cały zakres ruchu. Szybkość ruchowa jest kontrolowana mechanicznie przez specjal-

212

ny przyrząd. W treningu izokinetycznym są używane specjalne izokinetyczne dynamometry. Jeśli takie urządzenia nie są dostępne, zwykle stosuje się ćwiczenia z partnerem, który sam stawia opór ćwiczącemu. W tym wypadku, oczywiście, szybkość ruchu nie może być precyzyjnie kontrolowana. Trening izokinetyczny jest prowadzony ze zróżnicowaną prędkością, ktdra waha się między 24° i 300° < s w zależności od potrzeb. Stwierdzono zależność pomiędzy rozwojem siły a rozwijaną w treningu izokinetycznym prędkością ruchu [Lesmes i inni 1978, Jenkins, Thackaberry, Killian 1984]. Trening siłowy jest podejmowany także w celu poprawy lub osiągnięcia nadzwyczajnej muskulatury ciała, a niekiedy jedynie rozwoju masy niektórych grup mięśniowych. Chociaż wcale nie chodzi tu o skuteczną formę rozwoju siły, ale jednak zwiększeniu masy mięśniowej towarzyszy równolegle zwiększanie siły. W treningu zwanym "body building system", tj. wyraźnie nastawionym na hipertrofię mięśni szkieletowych, dla zapewnienia dużej ilości związków fosforanowych ATP i superkompensacji białka, dominujące są ćwiczenia ze względnie dużym obciążeniem. Na ogół uważa się jednak, że wielkość napięć mięśniowych powinna być umiarkowana, ponieważ efektywne zmiany metaboliczne są możliwe przy pracy trwającej dostatecznie długo (chociaż realizowanej jeszcze kosztem mechanizmów anaerobowych). Za najskuteczniejszy ciężar uważa się taki, który można podnieść 10-12 razy (75% 1-PM). Ciężary większe niż 6-PM są stosowane rzadko. Najczęściej prowadzi się po 3 ćwiczenia dla każdej z dużych grup mięśniowych, wykonywane dość wolno, ale "do oporu". Zaleca się też, aby najpierw wykonać wszystkie ćwiczenia ukierunkowane na rozwój mięśni danej grupy, a dopiero później przejść do treningu kolejnej grupy. Zaawansowani kulturyści ćwiczą 6 dni w tygodniu. Przestrzega się wówczas zasady, że nie ćwiczy się tej samej grupy mięśniowej w kolejnych dniach, ale też każdą grupę ćwiczy się nie rzadziej niż dwukrotnie w tygodniu. Jeżeli ćwiczący może pokonać dany opór więcej niż 12 razy w jednej serii, wówczas zwiększa się ciężar [Baechle 1994, Reck, Kraemer 1997, Zatsiorsky 1995]. Wyjątkowa ostrożność jest niezbędna również w ćwiczeniach z oporem, podejmowanych przez osoby starsze. Tylko stosowny trening siłowy może tu przynosić duże korzyści dla zdrowia. Odpowiednia sprawność mięśniowa daje szansę prowadzenia codziennej aktywności życiowej bez stresów i nadmiernego zmęczenia oraz umożliwia utrzymanie niezależności do późnej starości. Amerykańskie Kolegium Medycyny Sportowej (ACSM 1995) podaje następujące wskazówki dla instruktorów prowadzących zajęcia z osobami starszymi: • podczas pierwszych 8 tygodni treningu stosuj minimalny opór (30-50% 1-PM) dla wszystkich ćwiczących, • instruuj ćwiczących w zakresie poprawnej techniki pokonywania oporu i utrzymywania stosownego oddechu, • prowadzący trening (ang. exercise leader) powinien mieć specjalne doświadczenie w zakresie postępowania z osobami starszymi oraz wyjątkowo skrupulatnie doglą dać i monitorować ćwiczących w czasie pierwszych zajęć, • zachęcaj do podejmowania ćwiczeń angażujących wiele stawów, a nie do koncentrowa nia się na jednym z nich, • używaj raczej specjalnych trenażerów stabilizujących pozycję ciała, kontroluj zakres ruchów. Unikaj swobodnego dźwigania ciężarów przez osoby starsze, • trening nie powinien trwać dłużej niż 20-30 minut, a nigdy nie powinien przekraczać 60 minut,

213

• osoby starsze powinny oszacować swój postrzegany wysiłek (ratings of perceived exertion-KPE) w czasie ćwiczeń. Powinien on zawierać się między 12 a 13 (w 20-stopniowej skali jest to wysiłek umiarkowanie duży), • pozwól na przynajmniej 48-godzinny wypoczynek między kolejnymi treningami, • nigdy nie pozwalaj na ćwiczenia z oporem, jeżeli ćwiczący skarżą się na zapalenie stawu ibóle, • kiedy ćwiczący, który wraca do treningu po przerwie większej niż 1 miesiąc, powinien rozpocząć ćwiczenia z obciążeniem nawet mniejszym niż 50% ciężaru pokonywanego przed przerwą. Kolejne kroki instruktora (wychowawcy fizycznego) przy ustalaniu programu treningu z oporem (siłowego) - wg Heyward 1997: • w konsultacji z ćwiczącym zidentyfikuj podstawowy cel realizacji programu (np. siła, wytrzymałość mięśniowa, rozwój muskulatury, napięcie mięśni) i ustal, ile czasu ćwi czący może przeznaczyć na uczestnictwo w programie, • opierając się na ustalonym celu, czasie przeznaczonym na trening, dostępności sprzętu i urządzeń, określ typ treningu siłowego (tj. dynamiczny, statyczny lub izokinetyczny), • wykorzystując wiedzę o wynikach wyjściowych sprawności mięśniowej, zidentyfikuj specyficzne grupy mięśni, na które, powinien być ukierunkowany program, • uzupełniając podstawowe ćwiczenia największych grup mięśniowych, wybierz dodat kowe ćwiczenia na te grupy mięśniowe, które zostały wyżej określone, • początkujący, ćwicząc z ciężarami, nie powinni stosować bezpośrednio po sobie ćwiczeń tych samych grup mięśniowych, • zgodnie z celem programu przyjętym dla danego ćwiczącego, określ odpowiednie wyjściowe obciążenie, liczbę powtórzeń, liczbę serii dla każdego ćwiczenia oraz tygod niową częstotliwość treningów, • ustal wskazania dła progresywnego obciążenia każdej z grup mięśniowych.

6. SPECJALNE ŚRODKI OSTROŻNOŚCI
Na zakończenie omawiania sterowanego stosowania ćwiczeń siłowych zwrócimy jeszcze uwagę na potrzebę odpowiedniej troski o prawidłowy rozwój mięśni okolicy lędźwiowej. Przemawiają za tym przede wszystkim względy natury profilaktycznej oraz potrzeba zachowania bezpieczeństwa. Okolica lędźwiowa naszego ciała w trakcie ćwiczeń jest narażona na urazy w sposób zupełnie wyjątkowy [Dziak 1995]. Przy podnoszeniu nawet niewielkich ciężarów działają ogromne obciążenia, szczególnie w okolicy 5 kręgu lędźwiowego [Matthiash 1956, cyt. wg Zaciorski 1970]. Na przykład przy prostym skłonie w przód, jeżeli rękami utrzymuje się ciężar 30 kG, nacisk w okolicy lędźwiowej przekracza 70 kG (ryc. 63). W tej sytuacji wiele osób jest narażonych na niebezpieczeństwo kontuzji. W profilaktyce urazów, obok zaleceń stosowania specjalnych ćwiczeń wzmacniających tę okolicę czy ćwiczenia na przemian podnoszenia ciężarów ze zwisami, należy uczyć prawidłowej techniki podnoszenia ciężarów z podłoża, ze szczególnym zwróceniem uwagi na właściwe ułożenie kręgosłupa. Również prawidłowo prowadzony trening z ciężarem (oporem) może prowadzić do pojawienia się bolesności w obrębie mięśni. Przyczyną jest wówczas obciążenie

214

Ryc. 63. Położenie ciała i obciążenie tarcz międzykręgowych przy podnoszeniu 50 kG z lewej — technika nieprawidłowa ("okrągłe plecy"), z prawej - technika właściwa. Przeciążenie stanowią odpowiednio 630 i 380 kG [Frey 1959, cyt. wg Zaciorski 1970]

izolowanych zwykle grup mięśniowych poza normalny dla nich zakres obciążeń. Taka nagła ostra bolesność, występująca w trakcie ćwiczeń lub też bezpośrednio po ich zaprzestaniu, jest zwykle wywołana niedokrwieniem i nagromadzeniem produktów spalania w tkance mięśniowej. Ból i dyskomfort może wówczas trwać do 1 godziny po zaprzestaniu ćwiczeń. W wypadku występowania przedłużającej się bolesności (ang. delayed-ouset muscle soreness - DOMS) ból objawia się do 24-48 godzin po ćwiczeniach. Przyczyny tych objawów są dotąd mało poznane [Smith 1991], ale stwierdzono związek występowania zjawiska z rodzajem działania mięśni. Stwierdzono, że ekscentryczna praca mięśni jest częściej przyczyną występowania przedłużającej się bolesności niż koncentryczna lub izometryczna [Byrnes, Clarkson, Katch 1985]. Mechanizm występowania zjawiska przedłużającej się opóźnionej bolesności jest skomplikowany. Heyward [1997] kolejno omawia przyczyny, klasyfikując je jako: a) teorie uszkodzeń w obrębie tkanki łącznej, b) teorie uszkodzeń mięśni szkieletowych, c) specjalny model Armstronga, d) teorie pojawienia się nagłego stanu zapalnego. Aby zapobiegać kontuzjom i bolesnościom, wskazane jest rozpoczynanie treningu od stosownej rozgrzewki, najlepiej wolnego statycznego stretchingu [de Vries 1961]. Również stopniowy wzrost intensywności ćwiczeń może być dobrą pomocą w prewencji występowania kontuzji. McArdle, Katch i Katch [1996] sugerują, że początkowy ciężar winien wynosić 12-15 PM. Dopiero po 2 tygodniach intensywność może wzrosnąć do 6-8 PM. Należy również unikać pracy ekscentrycznej w trakcie ćwiczeń dynamicznych. 215

XII. ZDOLNOŚCI SZYBKOŚCIOWE (ANAEROBOWE) I ICH KSZTAŁCENIE
1. ANAEROBOWE (BEZTLENOWE) ZRODŁA ENERGII ORAZ POJĘCIE ZDOLNOŚCI SZYBKOŚCIOWYCH
Początek podejmowania jakiejkolwiek pracy (bądź też praca krótkotrwała) wymaga gwałtownego wzmożenia funkcji ustroju i tym samym wzrasta zapotrzebowanie mięśni na tlen. W pierwszym okresie źródłem energii są przede wszystkim beztlenowe (anaerobowe) procesy metaboliczne. Jeżeli praca trwa dłużej lub też jest podejmowana z dużą intensywnością, zaciągany jest mleczanowy dług tlenowy i wzrasta stężenie mleczanu we krwi. Mechaniczna praca mięśni powstaje dzięki rozpadowi cząsteczek ATP i jego odbudowie przy wykorzystaniu fosfokreatyny i glikolizy oraz tlenowej przemiany węglowodanów i tłuszczów. Skuteczność wysiłków anaerobowych jest warunkowana więc wielu specyficznymi właściwościami układu nerwowo-mięśniowego oraz wysoką zdolnością do uwalniania i wykorzystywania dużych ilości energii, pochodzącej z rozpadu wysokoenergetycznych związków fosforowych [Malarecki 1973]. Nowakowska, Sołtysiak i Kozłowski [1969] zauważyli, że udział beztlenowych procesów metabolicznych u osób o małej wydolności fizycznej jest w wysiłkach fizycznych dużo większy niż u ludzi wysoce wydolnych. Typowymi charakterystykami człowieka, które bazują na wysiłkach anaerobowych, są zdolności szybkościowe. Zdolności szybkościowe są związane równocześnie z charakterem pracy współczulnego i pozawspółczulnego układu nerwowego, ze strukturą mięśni, specyfiką układów enzymatycznych i stopniem specjalnego wyćwiczenia układu ruchu. Rezultaty badań genetycznych, prowadzonych nad podobieństwem bliźniąt przez Składa [ 1973], pozwoliły wysunąć - z pewną dozą ostrożności - tezę, że szybkość jest cechą silniej uwarunkowaną genetycznie niż np. siła. Najwyższe wskaźniki dziedziczenia uzyskano dla szybkości ruchów kończyn górnych i dolnych oraz dla szybkości biegowej, a najniższe dla czasu reakcji prostej. Również wysokie są wskaźniki odziedziczalności dla maksymalnej mocy anaerobowej [Szopa 1989] oraz struktury mięśni (proporcje włókien szybko- FT i wolnokurczliwych - ST). Rozpatrując szybkość i wysiłki anaerobowe z biochemicznego punktu widzenia, ich podstawą jest szybka mobilizacja energii chemicznej. W wysiłkach, które trwają bardzo krótko i są wykonywane z maksymalną intensywnością - jak wcześniej zaznaczyliśmy — przyswajanie tlenu praktycznie nie występuje. W biegu na 100 m i skokach lekkoatletycznych stwierdzono, że pochłanianie w czasie wysiłku tlenu sięga najwyżej 7-15% całkowitego zapotrzebowania. Pozostała część nazywa się długiem tlenowym i jest uzupełniana dopiero w czasie wypoczynku.

216

7
Przez zdolności szybkościowe jako przejaw motoryczności człowieka rozumie się poziom możliwości przemieszczania w przestrzeni całego ciała lub określonych jego części w możliwie najkrótszym odcinku czasu. Definicję tę należy uzupełnić stwierdzeniem, że wykonywane zadanie nie może wywoływać zmęczenia obniżającego prędkość ruchu. Dla czynności typu sportowego -jak się przyjmuje - praktycznie czas ćwiczenia nie powinien przekraczać 30 sekund, ale zwykle jest on znacznie krótszy. Pojęcie zdolności szybkościowych przynależy do innego poziomu organizacji procesów i zjawisk niż pojęcie wysiłku anaerobowego. O ile te pierwsze, tj. zdolności szybkościowe, wiąże się z charakterystyką zdolności motorycznych i pewnym, ściśle określonym, zakresem możliwości działania ruchowego, to drugie (wysiłki anaerobowe) odnosi się już bezpośrednio do typu energetycznych przemian. Przyjęte w tym rozdziale ujęcie pozwala na ukazanie mechanizmów warunkujących zdolności szybkościowe oraz na zwrócenie uwagi na ważne atrybuty fizycznej sprawności, które w piśmiennictwie anglojęzycznym określa się jako anaerobic performance (osiągnięcia anaerobowe) lub power (moc, czyli wielkość możliwej do wykonania pracy w określonym czasie) [Malina, Bouchard 1991; Wilmore, Costill 1994; Docherty 1996; Heyward 1997; Howley, Franks 1997]. Szopa [1996] przytacza najważniejsze predyspozycje składające się na zdolności szybkościowe: • proporcje włókien mięśniowych (FT), • sprawność układów enzymatycznych rozpadu fosfokreatyny i glikolizy beztlenowej (MMA), • czas reakcji i częstotliwość ruchów (koordynacja nerwowo-mięśniowa), • proporcje dźwigni kostnych.

2. ELEMENTARNE FORMY PRZEJAWIANIA SIĘ SZYBKOŚCI ORAZ FAZY ZWIĘKSZANIA I STABILIZACJI PRĘDKOŚCI
Dość powszechnie wyodrębnia się trzy zasadnicze, elementarne formy przejawiania się szybkości: • czas reakcji, • prędkość pojedynczego ruchu, • częstotliwość ruchów [Geblewiczowa 1965,1973; Zaciorski 1970; Sozański, Witczak 1981]. Jednak zarówno próby ustalenia ich wzajemnej zależności, a także poszukiwania powiązań z całościowymi aktami ruchowymi dotąd nie doprowadziły do jednolitych poglądów. Przez czas reakcji (ściślej: utajony czas reagowania) rozumie się czas, jaki upływa od momentu zadziałania bodźca do występowania ściśle określonej reakcji u danej osoby. Wyodrębnia się typ reakcji prostej oraz typ reakcji złożonej. Reakcja prosta sprowadza się do zadziałania na z góry wiadomy i przewidziany sygnał, natomiast te typy reakcji, które wymagają wybiórczego dostosowania się do sytuacji, należą do złożonych. Wartość czasu reakcji prostej zależy od szeregu czasów cząstkowych, co można ująć: t=t1+t2 +t3 +t4 +t5. Poszczególne elementy oznaczają: t1 - czas powstania pobudzenia

217

w receptorze, t2 - czas przekazania pobudzenia do ośrodka układu nerwowego, t3 - czas przebiegu pobudzenia przez ośrodki czuciowe i ruchowe oraz uformowania sygnału, t4- czas przebiegu sygnału do mięśnia, t5 - czas pobudzenia mięśnia do zapoczątkowania ruchu. Wyniki badań czasu reakcji są zależne od konkretnych warunków pomiarowych, a szczególnie od rodzajów bodźca (najczęściej optyczny, akustyczny lub czuciowy). Przez specjalny trening można dość istotnie zmniejszyć czas przebiegu procesów przejścia fali pobudzenia w danym łuku odruchowym i tym samym skrócić czas reagowania [Zaciorski 1970]. Czas pojedynczego ruchu jest w dużym stopniu zależny od wielkości pokonywanego oporu. Badania nad ustaleniem charakterystyk czasowych pojedynczego ruchu, ze względu na potrzebę stosowania skomplikowanej aparatury kontrolnej, w zasadzie nie wychodzą poza laboratoria naukowo-badawcze i nie przyniosły dotąd zbyt wielu informacji, mogących mieć znaczenie w praktyce. Na podstawie różnorodnych pomiarów prowadzonych w grupach o zróżnicowanym wieku uważa się, że brak jest istotnej zależności między przekrojem mięśnia a szybkością jego skracania się. Powszechnie natomiast podkreśla się rolę, jaką w zakresie prędkości ruchu odgrywa synchronizacja pracy odpowiednich jednostek motorycznych. Częstotliwość ruchów jest najprawdopodobniej silnie związana z ruchliwością układu nerwowego. Zachowanie najodpowiedniejszych proporcji między procesami pobudzenia i hamowania, zachodzącymi w antagonistycznych grupach mięśniowych, wydaje się być najważniejsze. Pomiaru częstotliwości dokonuje się, rejestrując maksymalną ilość ruchów wykonywanych wybraną częścią ciała (bez obciążenia) w założonym czasie. Niezależnie od wyżej omówionych trzech elementarnych form przejawiania się szybkości, praktycznego znaczenia nabiera wyodrębnienie z całościowego aktu ruchowego dwu faz: (1) zwiększenia prędkości ("rozpędu"), (2) względnej stabilizacji prędkości. Z badań nad prędkością biegową wynika, że fazy te są względnie niezależne. Korelacje pomiędzy zdolnością przyspieszenia na starcie a wielkością prędkości maksymalnej na dystansie nie występują wcale lub też są bardzo niskie. Ponieważ jedne zadania ruchowe wymagają głównie znacznego przyspieszenia startowego (np. tenis, pika nożna, koszykówka, piłka ręczna), a inne wykazania dużej prędkości na dystansie (rap. biegi krótkie i skok w dal), zjawisko to wymaga uwzględnienia w procesie kształcenia szybkościowych zdolności motorycznych [zob. m.in. Osiński 1977]. Szopa [1998], dążąc do identyfikacji struktury zdolności motorycznych, w obrębie zdolności szybkościowych wymienia: • zdolność rozwijania maksymalnej mocy anaerobowej niekwasomlekowej (ang. alactacid anaerobic power), która określa możliwości w zakresie szybkości uwalniania energii zmagazynowanej w fosfokreatynie mięśniowej, • zdolność rozwijania maksymalnej mocy anaerobowej kwasomlekowej (ang. łactacid anaerobic power), która określa sprawność i efektywność procesów glikolizy beztle nowej, • zdolność szybkiej mobilizacji mięśnia, która określa możliwości w zakresie szybkiego pobudzenia możliwie dużej liczby jednostek motorycznych oraz rozładowania energii.

218

3. ZMIENNOŚĆ ZDOLNOŚCI SZYBKOŚCIOWYCH (ANAEROBOWYCH) W ONTOGENEZIE I ICH UWARUNKOWANIA
Jak wynika z badań dobranych losowo dzieci i młodzieży warszawskich szkól, rozwój szybkości motorycznej, mierzonej biegiem na krótkie dystanse, obejmuje krótszy cykl rozwojowy niż w wypadku np. siły mięśniowej. U chłopców kończy się w 18., au dziewcząt w 15. roku życia [Denisiuk 1975]. Zbliżone rezultaty uzyskano w badaniach młodzieży poznańskiej, u której szybkość określono, mierząc elektronicznie czas biegu na odcinku 8 m. Chłopcy w całym badanym okresie od 7 do 18 lat wykazywali coraz większy poziom szybkości. U dziewcząt stabilizację obserwowano w 12, a regres już około 15 roku życia [Osiński 1988]. Trudno jednak ocenić, w jakim stopniu zjawisko stopniowego pogarszania się poziomu w tak wczesnym okresie życia, jest rezultatem niesprzyjających procesów zachodzących w obrębie różnych struktur i narządów, a na ile jest ono związane z permanentnym stronieniem od wzmożonej aktywności ruchowej i pojawiającą się tendencją do sedenteryjnego trybu życia. Za tymi ostatnimi spostrzeżeniami zdają się przemawiać między innymi sukcesy sportowe, osiągane w dyscyplinach stawiających znaczne wymagania szybkościowe przez zawodników nierzadko przekraczających nawet 30. rok życia. W piśmiennictwie wskazuje się na mniejszą wydolność beztlenową u dzieci, spowodowaną słabszym wykorzystaniem glikolizy jako źródła energii, a w szczególności na mniejszą aktywność w tych procesach enzymu fosfofruktokinezy [Eriksson, Saltin 1974; Bar-Or 1996]. U dzieci mniejsza jest też zawartość włókien szybkokurczliwych w tkance mięśniowej, mniejsza jest powierzchnia przekroju włókien mięśniowych oraz ilość sarkomerów [Aheme i wsp. 1971]. W badaniach szczegółowych obserwowano, że u chłopców już w wieku 11-15 lat stopniowo wzrastał potencjał glikolityczny mięśni. Wyrazem tego procesu był przyrost stężenia kwasu mlekowego we krwi po supramaksymalnym wysiłku na bieżni o ok. 0,9 mmol/1 w każdym kolejnym roku. Tym samym stężenie kwasu mlekowego u 15-letnich chłopców było o 45% wyższe w porównaniu z ich rezultatami sprzed 4 lat [Paterson, Cunningham, Bumstead 1986]. W badaniach prowadzonych przez Cemplę i Klimka [ 1997] wielkości średnie maksymalnej mocy anaerobowej (MAP . kg ) były u starszych chłopców o ponad 30% wyższe niż u chłopców w wieku przedpokwitaniowym. Jednocześnie odpowiednie różnice w wielkości mocy aerobowej (Pmax.kg-1) wynosiły tylko 10%. Zdolności anaerobowe osiągają więc swój szczyt w drugiej lub nawet trzeciej dekadzie życia [Di Prampero, Cerretelli 1969; Bar-Or 1996], kiedy -jak wcześniej wskazywaliśmy - w niektórych zadaniach typowo szybkościowych regres występuje dużo wcześniej. Mleczko [1996], dokonując przeglądu badań zmienności ontogenetycznej zdolności szybkościowych stwierdzał, że znacznie szybciej następują procesy inwolucyjne wydolności beztlenowej kwasomlekowej niż wydolności beztlenowej niekwasomlekowej. Autor ten stwierdzał też, że procesy inwolucyjne zdolności szybkościowych u mężczyzn przebiegają wolno do 45. roku życia, ale już w grupie wiekowej 61-65 lat poziom jest niższy niż u chłopców 8-letnich. W wypadku stosowania testu wyskoku dosiężnego poziom wzrastał u osobników płci męskiej do 18. roku życia, a u dziewcząt do 14 roku życia. Dymorfizm w rozwoju tej właściwości jest znaczny. O ile u mężczyzn po okresie

219

progresywnym następował wyraźny spadek poziomu, o tyle u kobiet obserwowano dłuższy, 5-letni okres stabilizacji poziomu.

Do rzadkości należą wyniki badań zmienności, prowadzone przez niemal cały okres ontogenezy osobniczej. Na ryc. 64 ukazano wyniki badań zmian w zakresie skoku w dal z miejsca (a więc właściwości warunkowanych potencjałem anaerobowym) z obszernych badań tajwańskich [Kuo 1990, cyt. wg Bouchard, Malina, Perusse 1997]. Przebieg krzywej jest dość typowy. Mężczyźni osiągają szczyt możliwości w wieku 20-30 lat, a kobiety już ok. 10-20 roku życia. Jest też znamienne, że w okresach największych osiągnięć u obu płci różnice dymorficzne są najpoważniejsze, a najmniejsze są one we wczesnym okresie progresywnym i w okresie późnej starości (ok. 80. roku życia).

4. WARUNKI SKUTECZNEGO KSZTAŁCENIA ZDOLNOŚCI SZYBKOŚCIOWYCH (ANAEROBOWYCH)
Każde ćwiczenie ruchowe można odnieść do różnych punktów wykresu "siła prędkość". Im większy opór jest pokonywany przez badanego, tym bardziej prędkość ruchu zależy od jego możliwości siłowych. Praktycznie, co wykazano w wielu pracach [Zaciorski 1970, Ważny 1977, Osiński 1977], do pewnych granic poziom zdolności

220

szybkościowych można podnosić, zwiększając możliwości siłowe. Współcześnie, dość powszechnie przestrzega się jednak, że trening ciężarowy, którego efektem ma być poprawa dyspozycji typowo szybkościowych (anaerobowych), powinien być stosowany nadzwyczaj ostrożnie i przy równoczesnym uzupełnieniu go ćwiczeniami rozciągającymi i koordynacyjno-rozluźniającymi. Nadmiernego przywiązywania znaczenia do maksymalnych rekordów siłowych z całą pewnością nie można uznać za wskazane i celowe. Prowadzone w naszych badaniach [Wachowski, Osiński, Winkler 1976; Osiński 1977] poszukiwania za pomocą tzw. linii regresji pierwszego rodzaju wskazują, jak się wydaje, na pewną, dość typową, tendencję w układaniu się zależności badanych cech. Z analizy wynika, że początkowo wraz z przyrostem poziomu siły statycznej czy mocy (określonej w przysiadach z dużym obciążeniem) wzrasta również maksymalna prędkość biegowa. Dalszy wzrost dyspozycji siłowych nie tylko nie gwarantuje przyrostu prędkości, ale nawet, po przekroczeniu pewnego najkorzystniejszego pułapu, zauważa się stopniowe obniżanie możliwości w tym zakresie. W kształceniu zdolności szybkościowych (anaerobowych) wykorzystuje się przede wszystkim metodę powtórzeniową. W każdej z kolejno podejmowanych prób zmierza się do osiągnięcia możliwie największej prędkości ruchu. Podstawowe warunki stanowiące o skuteczności kształcenia zdolności szybkościowych można sformułować następująco:

WARUNKI KSZTAŁCENIA ZDOLNOŚCI SZYBKOŚCIOWYCH • ruch powinien być wykonywany z prędkością maksymalną, tzn. w każdym kolejnym ćwiczeniu należy dążyć do przekroczenia dotychczasowego poziomu, • technika ruchu powinna być przyswojona do tego stopnia, aby można było skoncentro wać się na szybkości wykonywania ćwiczenia, • czas ćwiczenia powinien być na tyle krótki, aby nie występowały oznaki zmęczenia [Zaciorski 1970]. Ustalenie właściwego czasu trwania ćwiczenia i przerw odpoczynkowych należy do podstawowych momentów warunkujących skuteczność pracy treningu szybkościowego. Jeżeli pojawiają się oznaki zmęczenia, zmienia się typ energetycznego wysiłku oraz obniża się pobudliwość układu nerwowego. Ma to bezpośredni wpływ na procesy fizjologiczno-biochemicznych przemian i pogorszenie się koordynacji nerwowo-mięśniowej. Z tego względu w treningu sportowym, ukierunkowanym na rozwój maksymalnej mocy anaerobowej i szybkości ruchów, niedopuszczalna jest równoczesna intensywna praca nad siłą lub wytrzymałością. Trzeba także pamiętać, że w ścisłych funkcjonalnych związkach z doskonaleniem zdolności szybkościowych pozostaje również kształcenie koordynacji ruchowej, rozwijanie gibkości oraz umiejętność rozluźniania mięśni. Różnorodne formy zabawowe, sportowe i użytkowe charakteryzuje daleko idąca specyfika w tym względzie. W sporcie w kształceniu szybkości jako metodę treningową uzupełniającą wykorzystuje się również intensywny wariant metody interwałowej [Raczek 1986], w której występuje obciążenie o charakterze submaksymalnym. Metoda ta pozwala bowiem na wykształcenie zdolności rozluźniania mięśni, ekonomizację pracy procesów pobudzenia poszczególnych jednostek motorycznych, dalsze doskonalenie techniki oraz na wykształ221

cenie umiejętności rozluźniania mięśni. Celowe jest też takie postępowanie metodyczne, w którym dąży się do stosowania daleko idącej różnorodności form ćwiczeń w danej jednostce zajęć.

5. KONTROLA POZIOMU SZYBKOŚCI I CHARAKTERYSTYK ANAEROBOWYCH
Systematyczne stosowanie w określonych terminach, istotnych z punktu widzenia struktury i periodyzacji kształcenia fizycznego, kontroli poziomu szybkości i charakterystyk anaerobowych trzeba uznać za niezbędne. Takie postępowanie umożliwia dokonywanie na bieżąco korekt działania, pozwala indywidualizować zajęcia oraz mobilizuje do systematycznej pracy. Przez lata powszechnie stosowaną próbą oceny szybkości motorycznej (i tym samym zdolności do wysiłków anaerobowych) był bieg na krótkim dystansie. W zależności od wieku i płci długość pokonywanego dystansu zwykle wahała się w granicach 20-60 m. Próba ta ma wiele bezspornych zalet, wynikających z dużej rzetelności pomiaru, prostoty reguł i wymagań oraz względnej łatwości interpretacji wyników. Jednak nie wszyscy autorzy są w tym zakresie zgodni, wysuwając w stosunku do próby biegu jako wskaźnika szybkości (a tym bardziej zdolności anaerobowych), znaczącą liczbę mniej lub bardziej zasadnych zastrzeżeń. W ocenie szybkości jako korzystniejsze (bardziej trafne) zaleca się np. stosowanie ruchów obrotowych, pracę na ergografie, przysiady połączone ze wznosem ramion w górę, szereg ćwiczeń angażujących różne części ciała, jak również całe ciało itp. [Witczak 1977]. Niezależnie od wykorzystywanych w ocenie szybkości różnych złożonych zadań ruchowych uwzględnia się również takie formy przejawiania się szybkości, jak: czas reakcji, prędkość pojedynczego ruchu, częstotliwość ruchów. Wielkość możliwej do rozwinięcia przez mięsień mocy w wysiłkach o maksymalnej intensywności, a więc w początkowej fazie ruchu i krótkotrwałych (5-8 s) czyli wymagających tzw. maksymalnej mocy anaerobowej (MMA) niekwasomlekowej (ang. alactacid anaerobic power) bada się bezpośrednio za pomocą testów: Margarii, Georgescu, Wingate [Kubka 1975; Kozłowski, Nazar 1984; Wilmore, Costill 1994]. Do badań pośrednich (populacyjnych) Szopa [1998] zaleca wykorzystywanie - skoku w dal z miejsca i wyznaczonej na jego podstawie maksymalnej pracy anaerobowej - MPA (skorelowanego z MMA). Odrębnie wyróżnia się również pojęcie maksymalnej mocy (wydolności) anaerobowej kwasomlekowej (ang. lactacid anaerobic capacity). W pomiarze tych właściwości wysiłki zwykle trwają kilkadziesiąt (ok. 30-40) sekund. Wówczas też jest już uruchamiany dla uzyskiwania energii proces glikolizy, który, przynajmniej w pierwszej fazie, ma również charakter beztlenowy (ale — kwasomlekowy). W badaniach laboratoryjnych do oceny tego parametru może być wykorzystany Test Wingate 30 s i z jego pomocą wyznaczenie czasu utrzymywania mocy maksymalnej, a w badaniach pośrednich przydatny - z pewnym ograniczeniem - może być bieg 200-300 m. Natomiast do oceny kolejnej zdolności, z grupy zdolności szybkościowych, czyli zdolności szybkiej mobilizacji mięśnia, Szopa [1998] proponuje w warunkach laboratoryjnych ocenę czasu rozwijania siły lub mocy maksymalnej (skurcz izometryczny lub Wingate Test), a w badaniach populacyjnych - "bieg po kopercie" lub "bieg wahadłowy".

222

Bar-Or [1996] wyróżnia 2 typy testów anaerobowych, które mogą być używane do oceny mocy mechanicznej: (a) mierzące lub szacujące najwyższą wartość mocy mechanicznej, wyzwalaną w krótkim czasie przez mięsień lub ich grupę (czas wysiłku waha się od poniżej 1 s do około 10 sekund), i (b) mierzące lub szacujące zdolność mięśni do utrzymywania wysokiej mocy przez pewien czas (zwykle 15-60 s). W pierwszym wypadku chodzi o wyznaczenie szczytowej mocy (ang. peak power), a w drugim zmierza się do oceny lokalnej wytrzymałości mięśniowej, określanej jako zdolność wykonywania wysiłków beztlenowych (ang. anaerobic capacity). W badaniach laboratoryjnych powszechnie wykorzystuje się w ocenie charakterystyk anaerobowych również kryteria metaboliczne i biochemiczne (np. maksymalny poziom deficytu O2, dług tlenowy, poziom kwasu mlekowego we krwi itd.). Inne testy bazują na ocenie anaerobowych osiągnięć ruchowych. Stosuje się tu m.in. ocenę wyskoku dosiężnego - Sargenta [Sargent 1921], skoku w dal z miejsca, wyskoku dosiężnego na platformie dynamometrycznej, izokinetyczny cykloergometr lub dynamometr, test stopnia Margarii [Margaria, Aghemo, Rovelli 1966], test anaerobowy Wingate [Ayalon, Inbar, Bar-Or 1974]. Szczegółowy opis poszczególnych testów można znaleźć w piśmiennictwie. W badaniach własnych [Wachowski, Strzelczyk, Osiński 1987] do oceny zdolności anaerobowych wykorzystywano test Margarii-Kalamena [wg Fox, Mathews 1977]. Zestaw pomiarowy składał się z uniwersalnego licznika czasu oraz dwóch platform: włączającej i wyłączającej licznik (ryc. 65). Badany miał za zadanie z nabiegu 3 m i 6 m w jak najkrótszym czasie pokonać kolejne stopnie. Na podstawie czasu wykonania próby wyznaczono wielkość mocy użytecznej (w watach).

gdzie: mc - masa ciała badanego w kg h - wysokość pionowa w metrach (na rycinie przykładowo - 0,9 m) t - czas wykonania próby w sekundach

Ryc. 65. Test mocy użytecznej (Nu) wyzwalanej przez ćwiczącego na stanowisku pomiarowym PSM-2 [wg Wachowski, Strzelczyk, Osiński 1987]

223

Tu jedynie przykładowo wspomnimy, że często wymieniany w różnych testach sprawności fizycznej test wyskoku dosiężnego [Sargent 1921] został dość gruntownie sprawdzony. Stwierdzono, że rzetelność (test-retest) tego testu jest wysoka i w 3 lub 4 powtórzeniach wynosi u dorosłych rtt = 0,92 [Glencross 1966]. Davies i Young [1984] wykazali, że korelacja między wyskokiem Sargenta a wynikiem zarejestrowanym na skomplikowanej technicznie platformie dynamometrycznej wynosiła również rtt = 0,92. Podobnie, poszukując kryterium trafności oceny mocy mięśni, test Sargenta wykazywał umiarkowanie wysoką korelację r = 0,77 (badano 48 chłopców) z laboratoryjnymi pomiarami szczytu mocy (ang. peak power) w wysoko cenionym Wingate Anaerobic Test [Bar Or 1996]. Używając specjalnego nomogramu, można przetworzyć wartości wyskoku dosiężnego (wysokości skoku) na rezultat wyrażony w jednostkach mocy (watach) [Fox, Mathews 1981]. Na ryc. 66 ukazano wynikł zebrane za pomocą testu zdolności anaerobowych Wingate (The Wingate Anaerobic Test). W czasie krótkotrwałego, szybko narastającego wysiłku, badany wyzwala najwyższą wartość mocy w czasie pierwszych kilku sekund, a następnie moc zmniejsza się w efekcie zmęczenia mięśni [Bar-Or 1996].

Ryc. 66. Wyniki anaerobowego testu Wingate. Zmiany mocy w zależności od czasu u 10-Ietnich chłopców. Moc oszacowano co 3 s. W tym przykładzie szczyt mocy wynosi 422 W, średnia moc - 287 W, a ogólna praca 8610 J [Bar-Or 1996]

Dwa wskaźniki krzywej zmiany mocy są szczególnie istotne: (1) szczyt mocy (ang. peak power), który wyraża najwyższą moc mechaniczną (kpm • min-1 lub W) w każdym momencie testowania, (2) średnia moc, która wyraża przeciętną moc w ciągu 30 sekund testowania. Ta druga wartość wyznacza również ogólną wielkość pracy w kpm lub dżulach. Niektórzy autorzy określają także wskaźnik zmęczenia, obliczając go w procentach spadku mocy od jej szczytu do najniższego punktu. U dorosłych wskaźnik zmęczenia wysoko koreluje z procentową przewagą włókien szybkokurczliwych [Bar-Or i wsp. 1980]. Zebranie jednak takich informacji wymaga stosowania metody biopsji mięśniowej i dotąd

224

z powodu etycznych przeciwwskazań badania takie nie były prowadzone na innych zespołach. Trening zdolności anaerobowych, a w tyra szybkości ruchów, jest ważnym elementem w prezentowaniu odpowiednich różnorodnej natury umiejętności motorycznych. Chociaż trudno wykazać bezpośrednie znaczenie tych zdolności dla zdrowia człowieka (bo zgodnie z wcześniej ukazaną koncepcją "H-RF", szybkość należy do typowych właściwości z obszaru "motor-performance fitness") to niewątpliwie ważne jest posiadanie przez ludzi, również nie uprawiających sportu zawodniczo, odpowiedniego poziomu dynamiki ruchów, szybkości reakcji czy umiejętności wykonania dużej pracy w krótkim czasie.

225

XIII. ZDOLNOŚCI WYTRZYMAŁOŚCIOWE (AEROBOWE) I TRENING ZDROWOTNY
1. ZNACZENIE ORAZ POJĘCIE WYDOLNOŚCI TLENOWEJ I ZDOLNOŚCI WYTRZYMAŁOŚCIOWYCH
Wydolność układów krążenia i oddychania (ang. cardiovascular endurance lub cardiorespiratory endurance) jest uznawana za najistotniejszy komponent sprawności, sprzyjający zdrowiu {"health-related fitness"). Poprawa funkcji krążeniowo-oddechowej sprzyja redukcji wielu chorób sercowo-naczyniowych, polepsza zdolność do pracy i ułatwia przeciwstawianie się zmęczeniu. Sprawność krążeniowo-oddechowa jest zdolnością ustroju do dostarczania tlenu w ilościach niezbędnych do podejmowania efektywnej pracy mięśniowej i dłużej trwającej aktywności fizycznej [Wuest, Bucher 1991]. Sprawne funkcjonowanie systemu krążeniowo-oddechowego (tj. serca i naczyń krwionośnych) jest konieczne dla dostarczania tlenu i substancji odżywczych oraz usuwania zbędnych produktów przemiany materii z ustroju. Poprawa wydolności i sprawności krążeniowo-oddechowej jest podstawowym celem w zapobieganiu chorobom będącym skutkiem hipokinezji. U osób mało aktywnych fizycznie szybko pojawia się ograniczona gibkość ciała, układ sercowo-naczyniowy ulega degradacji, mięśnie i kości stają się słabsze, występuje znaczna otyłość i podwyższa się ciśnienie krwi. Podstawowymi korzyściami ćwiczeń wykonywanych w warunkach aerobowych jest zdolność do lepszego wykorzystania tlenu podczas wysiłku, obniżenie akcji serca w czasie pracy, mniejsze wydalanie kwasu mlekowego, poprawa sprawności serca i obniżenie ciśnienia krwi. Projektując plan pracy w zakresie treningu aerobowego, trzeba zwrócić uwagę, że niektórzy chcą jedynie poprawić stan swojego zdrowia i obniżyć ryzyko wystąpienia chorób, a inni są przede wszystkim zainteresowani zwiększeniem możliwości wydolnościowych (poziomu V02max) lub sprawnościowych (np. udziały w biegach długodystansowych). Jeśli przyjąć opinię Amerykańskiego Stowarzyszenia Medycyny Sportowej (ACSM), że jednym z najistotniejszych elementów zdrowego stylu życia i w ogóle promocji zdrowia jest regularna aktywność fizyczna połączona z odpowiednim odżywianiem, to najważniejszym elementem aktywności fizycznej jest podejmowanie właśnie umiarkowanych wysiłków wytrzymałościowych (aerobowych). Takie zaś postępowanie tkwi u podstaw treningu zdrowotnego. Drabik [1996] ten typ treningu definiuje następująco: "trening zdrowotny to przez całe życie trwający proces najczęściej samodzielnego kierowania utrzymaniem i/lub poprawą zdrowia oraz hamowania procesów inwolucyjnych poprzez aktywność fizyczną o zakresie obciążenia nie-

226

mai wyłącznie w tych celach zalecanym". Dalej autor tej definicji dodawał, że wcale nie chodzi tu o sportowe współzawodnictwo i zwycięstwo nad przeciwnikiem, ale przede wszystkim o "zmaganie z samym sobą'' Mimo licznych prób, zmierzających do konfrontacji poglądów, ustalenie zadowalającej definicji zdolności wytrzymałościowych napotyka na utrudnienia i kontrowersje. Na ogół przez motoryczne zdolności wytrzymałościowe rozumie się osobnicze możliwości przeciwstawienia się zmęczeniu i umiejętności długotrwałego wykonywania określonej pracy. Przyjmujemy, że w typowym wysiłku wytrzymałościowym praca powinna trwać co najmniej 4 min, a jej natężenie wahać się w granicach 60-80% maksymalnego [Wuest, Bucher 1991; Heyward 1997]. Za podstawowy czynnik determinujący zdolności wytrzymałościowe przyjmuje się maksymalny pobór tlenu, tj. ang. maximal aerobic power (V02max) oraz odporność mięśni na zmęczenie [Szopa 1996, 1998]. Wysiłki wytrzymałościowe są wykonywane dzięki energii dostarczanej z procesów tlenowych (aerobowych), czyli tzw. cyklu Krebsa oraz łańcucha oddechowego. Tlenowe mechanizmy dostarczania energii stają się po pewnym czasie znacznie wydajniejsze. Spośród 38 cząsteczek ATP, które powstają w procesie całkowitego utleniania jednej cząsteczki glukozy, 34 powstaje w efekcie fosforylacji tlenowej. Beztlenowa glikoliza dostarcza więc poniżej 10% całkowitego wykorzystania glikogenu [Malarecki 1973]. W rzeczywistości energetyka pracy mięśniowej i rola w niej tlenu jest bardzo złożona. Z pewnością istotne jest znaczenie tlenu w procesach odnowy i regeneracji, w kolejnym utlenianiu powstałego w efekcie beztlenowej glikołizy kwasu mlekowego do kwasu pirogronowego, który następnie wchodzi w ciąg przemian wspomnianego wcześniej cyklu Krebsa. Jednak poziom zdolności wytrzymałościowych osobnika zależy nie tylko od sprawności procesów biochemicznych, ale i parametrów pracy serca, składu krwi, jakości funkcjonowania układów enzymatycznych. W piśmiennictwie podaje się, że wydolność aerobowa (ang. maximal aerobic capacity) w sposób istotny różni się od zdolności wytrzymałościowych, ale panują tu przeciwstawne poglądy odnośnie do wzajemnych zależności między tymi pojęciami. Autorzy zgodni na ogół pozostają w tym, że wydolność aerobowa charakteryzują potencjalnym, biologicznym zasobem możliwości do wykonywania pracy, zaś zdolności wytrzymałościowe stanowią o stopniu efektywnego wykorzystania tego potencjału. Wydaje się, że mimo wspólnych uwarunkowań, pojęcia te ujmują zagadnienie na innym poziomie zjawisk: wydolność aerobowa - fizjologicznym, a zdolności wytrzymałościowe - motorycznym [Malarecki 1973, Nabatnikowa 1974, Szopa 1996, Kubica 1999].

2. SPECYFIKA PRZEMIAN I KLASYFIKACJE WYSIŁKÓW WYTRZYMAŁOŚCIOWYCH
W tab. 25 ukazano zmiany adaptacyjne, jakie zachodzą w mięśniach szkieletowych przy wysiłkach siłowych (anaerobowych) i wytrzymałościowych (aerobowych). Zestawienie to dobrze ukazuje całokształt zróżnicowanych oczekiwań, jakie mogą być efektem odmienności procesów biochemicznych i fizjologicznych przy tych różnych typach treningu.

227

Tab. 25. Adaptacja mięśni szkieletowych do treningu siłowego (anaerobowego) oraz treningu wytrzymałościowego (aerobowego) - wg Howley, Franks 1997, s. 294
Charakterystyka Wielkość mięśnia Liczba włókien mięśniowych Sik Zmęczenie mięśni Moc tlenowa (aerobic power) Moc beztlenowa (anaerobic power) Gęstość naczyń włosowatych Liczba mitochondriów Utlenianie tłuszczu i węglowodanów Glikolityczne enzymy Utleniające enzymy Trening siłowy zwiększenie bez zmian zwiększenie szybkie słabe przyrosty zwiększenie bez zmian lub obniżenie zmniejszenie bez zmian zwiększenie bez zmian Trening wytrzymałościowy bez zmian lub słaby przyrost bez zmian bez zmian lub słaby przyrost wolne zwiększenie słabe przyrosty zwiększenie zwiększenie zwiększenie bez zmian zwiększenie

Na ryc. 67 ukazano zależność miedzy liczbą zgonów a poziomem wydolności fizycznej. W pewnych granicach, a więc z wyłączeniem wysiłków o skrajnie wysokiej intensywności, zwiększenie poziomu aktywności fizycznej i tym samym wydolności jest zawsze korzystne dla zdrowia. Za szczególnie niebezpieczny trzeba przyjąć "niski" poziom wydolności u mężczyzn. Ryzyko zachorowania wielokrotnie w tym wypadku wzrasta [Blair i wsp. 1989, cyl. wg Drabik 1996].

Ryc. 67. Tempo zgonów u mężczyzn i kobiet o różnym poziomie wydolności fizycznej: N - niski, S - średni, W wysoki [Blair i wsp. 1989, cyt wg Drabik 1996]

228

Rozpatrując treść pojęcia wytrzymałości, przyjętą w terminologii sportowej, rozróżniamy za Ważnym [1989] następujące klasyfikacje: • według charakteru przebiegu procesów fizjologicznych - wyróżnia się tu wytrzymałość tlenową (aerobową), zależną od sprawności układów krążenia, frakcji włókien czerwo nych (ST) w pracujących mięśniach oraz aktywności enzymów utleniających. Wymienia się wytrzymałość beztlenową (anaerobową) określaną zdolnością do zaciągania dużego długu tlenowego oraz tolerancją na zaburzenia homeostazy, • według klasyfikacji metodycznej - wytrzymałość ogólna, ukierunkowana i specjalna, • według czasu trwania wysiłku startowego oraz obciążenia innych typów zdolności motorycznych - wytrzymałość długiego czasu (wysiłki trwają ponad 9 min), wytrzyma łość średniego czasu (wysiłki od 50 s do 2 min), wytrzymałość szybkościowa, wytrzy małość siłowa. Zdolność do wykonywania wysiłków wytrzymałościowych jest uwarunkowana w decydującej mierze: wysokim potencjałem aerobowym, zasobem źródeł energetycznych, aktywnością enzymów, sprawnością mechanizmów termoregulacyjnych oraz wydolnością układu dokrewnego. Szczególna rola przypada sprawności funkcji zaopatrzenia tlenowego. Ilość tlenu, jaką mogą wykorzystać mięśnie, zależy od sprawności oksydacyjnych układów enzymatycznych we włóknach mięśniowych Z przeprowadzonych badań nad sportowcami [Saltin 1976] wynika, że zawodników reprezentujących dyscypliny wytrzymałościowe cechują w przewadze włókna czerwone "wolne" (sprinterów, przeciwnie: białe " szybkie"). Włókna te są unerwione małymi motoneuronami o niskim progu pobudliwości i uruchamiane podczas skurczów o małej lub umiarkowanej intensywności. Posiadają one liczne mitochondria z silnie rozwiniętym układem enzymów oddechowych, których szczególna rola występuje w toku metabolizmu tlenowego. Costill [1976] podaje nawet szczegółowe zalecenia: 'Tych, u których zawartość włókien wolno-kurczliwych w mięśniach nie przekracza 40%, powinno się skłaniać do treningu biegowego na dystansach krótszych niż 800 m, natomiast ci, u których zawartość włókien wolno-kurczliwych stanowi 40-60%, powinni kierować swoje zainteresowania na dystans 800 i 1500 m. Największe możliwości osiągnięcia sukcesów w biegach długodystansowych mają osobnicy, u których zawartość włókien wolno-kurczliwych przekracza 60%." Sprawność funkcji zaopatrzenia tlenowego nie jest jedynym i bezwzględnym wykładnikiem przystosowania ustroju do wysiłków wytrzymałościowych. Postęp np. wyników sportowych nie polega bowiem wyłącznie na dalszych wzrostach i tak już wysokiego poziomu odpowiednich prostych wskaźników funkcjonalnych. W pracach badawczych wyraźnie uwypuklono fakt, że brak zdolności do pokonywania obciążeń przez dłuższy czas jest efektem nie tyle niedostatku tlenu w organizmie, lecz niewystarczającej zdolności jego wykorzystania w mięśniach [Malarecki 1973]. Prowadząc obserwację przy użyciu metody biopsji, stwierdzono wysoką i statystycznie pewną korelację pomiędzy zdolnością do maksymalnego poboru tlenu przez organizm a objętością oraz powierzchnią mitochondriów w izolowanym mięśniu szkieletowym [Wilmore, Costill 1994]. Scherrer i Monod [1960, cyt wg Zaciorski 1970] podają, że, w zależności od ilości grup mięśniowych uczestniczących w pracy, możemy wyróżnić zmęczenie: • lokalne (miejscowe) - w pracy jest zaangażowana mniej aniżeli 1/3 ogólnej ilości mięśni ciała, • regionalne - w pracy bierze udział od 1/3 do 2/3 masy mięśniowej, 229

• globalne (ogólne) - w pracy uczestniczy ponad 2/3 mięśni ciała. Mechanizmy funkcjonalne w pracy o charakterze lokalnym i globalnym są całkowicie różne, a wysoka wytrzymałość w jakichkolwiek ćwiczeniach angażujących ustrój wybiórczo nie oznacza takiego samego poziomu wytrzymałości ogólnej. Praca lokalna nie aktywizuje na ogół układów sercowo-naczyniowego i oddychania. Przyczyny zmęczenia są umiejscowione bezpośrednio w tych częściach układu nerwowo-mięśniowego, które warunkują wykonanie danego ruchu. Duże znaczenie ma tu również blokada synaps. Natomiast wówczas, kiedy w pracy uczestniczy ponad 2/3 masy mięśni ciała, stawia się wysokie wymagania układom energetycznej przemiany materii, a przede wszystkim procesom krążenia i oddychania [Wilmore, Costill 1994]. Zmierzając do określenia powiązań dyspozycji wytrzymałościowych z możliwościami siłowymi, w jednej z prac [Zaciorski, Kulik, Smirnow 1969 i 1970] oceniono zależność między ciężarem sztangi, wyznaczonym w procentach maksymalnej siły ćwiczącego a liczbą powtórzeń ćwiczenia (wyciskanie sztangi leżąc). Obserwowano, że związek nie jest liniowy, a dyspersja (rozproszenia) liczby powtórzeń zwiększa się w miarę zmniejszania pokonywanego oporu. Wpływ poziomu siły na możliwą do pokonania liczbę powtórzeń ćwiczenia wyraźnie wzrasta wraz ze zwiększającym się oporem (np. wyciskanie sztangi o ciężarze 50 kG współczynniki determinacji - 82%, 40 kG 65%, 30 kG - 30%). Tak więc dyspozycje wytrzymałościowe odgrywają znaczącą rolę jedynie w tym wypadku, gdy pokonywany opór zewnętrzny nie jest zbyt duży. Wraz ze zwiększeniem czasu wysiłku z reguły obniża się prędkość ruchu oraz siła przyłożona do pokonywania oporu środowiska.

3. OCENA ZDOLNOŚCI WYTRZYMAŁOŚCIOWYCH
Szopa [1996,1998] przyjmuje, że w ocenie motorycznych zdolności wytrzymałościowych należy wyróżnić zdolności: • maksymalnego poboru tlenu (V02max), • odporności mięśni na zmęczenie. Tradycyjnie przedmiotem pomiaru maksymalnej sprawności krążeniowo-oddechowejjest zdolność maksymalnego poboru tlenu (VO2max)-ang. maximal aerobic power. Laboratoryjna ocena tego parametru wymaga bieżni mechanicznej lub cykloergometru (tj. urządzeń angażujących duże grupy mięśniowe w określonym rytmie przy określonym wysiłku). W pomiarze bezpośrednim stosuje się wysiłek stopniowo wzrastający do maksymalnego. Wskaźnikiem wydolności tlenowej jest osiągnięty poziom stabilizacji pochłaniania tlenu, mimo dalszego zwiększania wysiłku. Ową zdolność pochłaniania tlenu, zwaną też pułapem tlenowym, określa się w ml • kg-1 • min-1. Uważa się, że z punktu widzenia niezbędnych potrzeb zdrowotnych można wyznaczyć przykładowo dla 40-49-letnich mężczyzn granicę V02max na 32-34 ml •kg-1 • min-1, a dla kobiet w tym samym wieku na 23-26 ml • kg-1 • min-1 [Oja, Tuxworth 1995]. Dla porównania studenci wychowania fizycznego osiągają VO2max w granicach 45-55 ml • kg-1 • min-1 , au sportowców uprawiających wytrzymałościowe dyscypliny sportu pułap tlenowy często przekracza nawet 80 ml • kg-1 • min-1 . Poziom VO2max wskazuj e na sprawność wykorzystywania tlenowych źródeł energii, zależną od wielu funkcji współdziałających

230

w pokrywaniu zapotrzebowania tlenowego mięśni, aktywności zachodzących procesów biochemicznych oraz sprawności mobilizacji rezerw ze źródeł pozamięśniowych. Bezpośrednia ocena V02max traci na rzetelności w wypadku badania osób w wieku średnim i starszym. Thomas i wsp. [1987] określili współczynnik rzetelności (test -retest) dla bezpośredniej oceny V02max u mężczyzn w wieku 55 do 68 łat na ok. 0,7 do 0,9. Wielu jednak z badanych nie mogło w ogóle bez ryzyka dla zdrowia testu wykonać. Stąd w podobnych sytuacjach zaleca się oszacowanie V02max na podstawie testów prowadzonych w warunkach submaksymalnych wysiłków (50%-70% V02max). Oja [1991] wskazywał wręcz, że testy oparte na maksymalnym wysiłku winny być używane jedynie w wypadku oceny możliwości sportowych osiągnięć (ang. athletic performance). Trwają też próby skonstruowania dalszych testów oceny wydolności tlenowej, które można prowadzić w warunkach nielaboratoryjnych. Oja i wsp. [1991] obliczyli, że współczynnik korelacji między VO2max a specjalnym testem 2 km chodu wynosi ok. 0,90. Cooper [1968] określił już wiele lat temu korelacje między V02max a testem 12 min biegu (tzw. test Coopera) nawet na 0,93, a Van Mechelen, Hlobil i Kemper [1986] wyznaczyli korelację V02max z wynikiem wahadłowego biegu wytrzymałościowego tzw. 20 MST (wchodzi w skład testów "Eurofit" oraz "Eurofit for Adults") na ok. 0,6. Równocześnie Oja i Tuxworth [1995] oszacowali, że błąd kalkulacji V02max na podstawie ww. wytrzymałościowego biegu wahadłowego może dawać błąd do ok. 4 ml -kg" • min"1. W praktyce wychowania fizycznego oraz w różnych programach rekreacyjnych wykorzystuje się w ocenie wytrzymałości krążeniowo-oddechowej również inne próby, np. 9 minutowy bieg-marsz, czas pokonania biegiem-marszem odcinka 1,5 lub 1 mili. Safrit i wsp. [1988] obliczyli nawet korelacje między VO2max a czasem na różnych dystansach pokonywanych biegiem. Cooper [1968] wyznaczył następujące równanie, wg którego na podstawie wyniku (pokonanego dystansu) w biegu 12-minutowym można wyznaczyć V02max:

VO2max = (Dystans w metrach - 504,9) / 44,73

Problemy pomiaru i treningu zdolności wytrzymałościowych w różnym wieku w przeszłości należały do najbardziej kontrowersyjnych. Przez lata w polskiej teorii i metodyce wychowania fizycznego dominował pogląd, że należy niezwykle ostrożnie dawkować ćwiczenia wytrzymałościowe wśród dzieci i młodzieży. Wyrazem takich właśnie przekonań była konstrukcja bardzo w szkolnictwie rozpowszechnionej baterii testów sprawności fizycznej Denisiuka [1968, 1975], gdzie ocenę wytrzymałości (pomijamy w tym miejscu kwestię adekwatności testu) przewidywano dopiero dla chłopców i dziewcząt od 15 roku życia. W wielu innych bateriach testów w ogóle w przeszłości nie przewidywano oceny zdolności wytrzymałościowych. W świetle późniejszych badań, w Polsce prowadzonych w szczególności przez Raczka [1970], zakwestionować można zarówno uprzednią nadmierną ostrożność co do wieku badanych, jak i przyjęte kryteria oceny cechy wytrzymałości. Przykładowo w teście Denisiuka [Denisiuk, Milicerowa 1968, Denisiuk 1975] zarówno bieg na 300 m, jak i proponowane alternatywnie dla dziewcząt przysiady z wyrzutem nóg przez 30 sekund, a 231

dla chłopców przez 1 minutę, z pewnością nie są odpowiednie dla wywołania fizjologicznych przemian ustroju, towarzyszących zdolnościom wytrzymałościowym (aerobowym) i tym samym nie mogą jej obiektywnie oceniać. Współcześnie za adekwatne miary wytrzymałości w badaniach populacyjnych przyjmuje się przykładowo: bieg ciągły 12-minutowy [Cooper 1968], bieg na dystansie 1 mili [Franks 1989], długotrwały wytrzymałościowy bieg wahadłowy [Eurofit 1989, 1993]. Stosuje się też różne testy chodu (ang. walking tests) oraz step-testy. Heyward [1997] przyjmuje, że w wypadku biegu czas pokonywania dystansu powinien wynosić co najmniej 9 min, a przyjmowane dystanse wahają się od 1 do 3 mili (1600-4800 m). We wstępie tego podrozdziału wśród metod oceny zdolności wytrzymałościowych wymieniliśmy również - za Szopą [1996,1998] - badanie zdolności i odporności mięśni na zmęczenie. Autor tego ujęcia uwzględnia tu "możliwość człowieka w zakresie wykonywania pracy bez oznak zmęczenia". Za najbardziej wiarygodne uznaje w pomiarze bezpośrednim laboratoryjną ocenę tempa opadania mocy maksymalnej w Teście Wingate lub analizę krzywej zmęczenia w skurczu izometrycznym. Natomiast godnymi zalecenia metodami pośrednimi są: podciąganie lub zwis na drążku oraz unoszenia z leżenia do siadu (ang. sit-upś) [Szopa 1998].

4. ONTOGENETYCZNA ZMIENNOŚĆ WYDOLNOŚCI TLENOWEJ I ZDOLNOŚCI WYTRZYMAŁOŚCIOWYCH
Obserwacje nad ontogenetyczną zmiennością zdolności wytrzymałościowych, ocenianych w biegu na dystansie, wskazują, że wyniki wzrastają u mężczyzn do 20, a u kobiet jedynie do 10-12 roku życia. Już 14-letnie dziewczęta prezentują wytrzymałość zbliżoną do dziewcząt 6-letnich [Raczek 1986]. Mleczko [1996], zestawiając wyniki badań różnych autorów, stwierdzał, że wraz z wydłużeniem się dystansu (czas trwania wysiłku submaksymalnego) skraca się okres progresywnego rozwoju danych elementów zdolności wytrzymałościowych. Na przykład, u dziewcząt obserwowano szczyt osiągnięć w biegu na 300 m w wieku 15 lat, ale w 12-minutowym teście Coopera najlepsze wyniki osiągały dziewczęta 9-letnie. U chłopców poprawa wyników w biegu na 300 m nie zakończyła się jeszcze u 20-latków, kiedy szczyt zdolności wytrzymałościowych w biegu 12 min przypadał na 16. rok życia. W piątej i szóstej dekadzie życia obserwowano znaczną inwolucję wydolności u mężczyzn przy dużej jej stabilności u kobiet. Tym samym, w późniejszych latach życia dymorfizm płciowy w zakresie zdolności wytrzymałościowych jest bardzo mały. Interesujące obserwacje zebrano w badaniach dzieci i młodzieży poznańskiej w wieku 7-18 lat. W próbie step-testu czynnik wieku w ogóle nie wpłynął modyfikująco na wartość wskaźnika wydolności fizycznej, zaś u dziewcząt w stosunku do 8-latek, u których wskaźnik wydolności był najwyższy, statystycznie znaczący regres obserwowano już od 12. roku życia [Osiński 1988]. Notowany w różnych badaniach wydatny spadek możliwości wydolnościowych VO2max • kg -1 lub VO2max • kg LBM-1 już w okresie pierwszej dekady lat życia prawdopodobnie ma związek z ogólnymi przemianami hormonalnymi ustroju, a w szczególności z poważnym przyrostem masy ciała i zasobów podskórnej tkanki tłuszczowej [Malina, Bouchard 1991,Klimek 1978]. Przedstawione dane i ich ocena zdają się też wspierać poglądy wyrażone wcześniej m.in. przez Kirscha [1968],

232

Denisuka [1975], Raczka [1976 i 1978], Petersa i Palke [1977] oraz Trześniowskiego [1981], że wydolność fizyczna i wytrzymałość są cechami - szczególnie u dziewcząt- wyjątkowo zaniedbanymi i pozbawionymi należytej stymulacji rozwoju. Obserwowano, że VO2max, a także pochłanianie tlenu w ocenie progu przemian beztlenowych, przeliczone na masę ciała, są u dzieci porównywalne z wielkościami oznaczonymi u dorosłych [Krahenbuhl, Skinner, Kohort 1985, Zanconato, Cooper, Armon 1991]. W innych badaniach stwierdzano, że VO2max • kg"1 jest u dorosłych wyraźnie niższe [zob. Mleczko 1996]. Inne badania wskazywały, że stężenie kwasu mlekowego we krwi po wysiłkach maksymalnych było u dzieci znacząco niższe w porównaniu z dorosłymi [Armstrong i wsp. 1995]. Przyczyną i konsekwencją tego stanu jest mniejsza u dzieci wydolność beztlenowa oraz słabsze wykorzystanie glikolizy jako źródła energii, co wiąże się z niższą u dzieci aktywnością w mięśniach jednego z enzymów uczestniczących w regulacji glikolizy, tj. fosfofruktokinazy [Eriksson, Saltin 1974]. Zwraca się także uwagę na mniejszą u dzieci, w porównaniu z osobami dorosłymi, procentową zawartość włókien szybkokurczących - glikolitycznych w tkance mięśniowej, na mniejszą powierzchnię przekroju włókien mięśniowych i mniejszą ilość sarkomerów oraz na różnice w procesie resyntezy ATP [wg Lutosławska 1997]. Stwierdzono też, że procesy restytucji po wysiłkach maksymalnych i supramaksymalnych przebiegają szybciej u dzieci. U dorosłych bowiem gromadzący się w dużej ilości w tkance mięśniowej mleczan ogranicza możliwości podejmowania kolejnego wysiłku [Dudley, Tesch 1988]. Dla rozwoju wytrzymałości krążeniowo-oddechowej aktywność fizyczna musi być dostatecznie intensywna. Wraz ze wzrostem ilości pobieranej energii wzrasta również liczba uderzeń serca. Tym samym częstotliwość tętna jest uznawana za dobry wskaźnik intensywności. Dla otrzymania najbardziej stosownej informacji o liczbie uderzeń serca w ciągu minuty na ogół zaleca się, aby mierzyć je przez 15 s i mnożyć przez 4. Wyznaczono nawet minimalny poziom wydolności fizycznej, niezbędny do podołania codziennym obowiązkom i utrzymania zadowalającej jakości życia. Wielkość ta wynosi 15-17 ml • kg-1 • min-1 VO2max i średnio osiąga się ją jeszcze ok. 74 roku życia. Przez zdrowy styl życia i stosowną aktywność fizyczną utrzymywanie tego poziomu wydolności można jednak dość znacznie wydłużyć, nawet o kilkanaście lat. Oszacowano również poziom wydolności stanowiący granicę dla możliwości podejmowania samodzielnego życia, tj. nie wymagającego stałej pomocy innych osób, i wyznaczono go na 13 ml • kg-1 • min VO2max [Shephard 1987, wg Drabik, Drabik 1997]. Aktywność fizyczna może w znacznej mierze modyfikować tempo obniżania się wydolności w wieku starszym. Obserwowano, że u osób aktywnych fizycznie tempo obniżania się wydolności fizycznej wynosi ok. 2%, a u prowadzących siedzący tryb życia nawet do 10% na dekadę lat [Den, Bruce 1972, Drabik 1993, Drabik, Drabik 1997]. Równolegle jednak z badań wynika, że w Polsce 25% mężczyzn i ponad 40% kobiet po 60. roku życia ani razu w tygodniu nie pokonuje dystansu 1600 m [Drabik, Drabik 1997]. Z innych obserwacji wynikało, że wśród osób w starszym wieku codziennie spaceruje jedynie ok. 20,5%, a dalszych 18,6% kilka razy w tygodniu [Łobożewicz 1991]. Nic dziwnego, że wiele badań wskazuje, że osoby po 60. roku życia są zwykle w złej kondycji fizycznej.

233

5. WSKAZANIA DO ROZWOJU WYTRZYMAŁOŚCI I TRENINGU ZDROWOTNEGO
Doświadczenie wskazuje, że na potrzeby wychowania fizycznego i rekreacji strefą najkorzystniejszą dla rozwoju zdolności aerobowych jest przedział pomiędzy 70 a 85% tętna maksymalnego, wskazanego dla danego wieku ćwiczącego. Ogólnie przyjętą formułą wykorzystywaną w wyznaczaniu dopuszczalnej maksymalnej liczby uderzeń serca na minutę jest następująca:

maksymalne tętno = 220 - wiek (w latach)

Przy czym zawsze obowiązuje zasada indywidualizowania wysiłku. Dla osób wyjątkowo mało sprawnych, wybitnie otyłych, ze specjalnymi wskazaniami medycznymi wysiłek powinien być nawet znacznie mniej intensywny, a tętno będzie wówczas wynosić np. 60% dopuszczalnego. Na ryc. 68 ukazano, jak duże mogą być różnice w możliwej do wykonania, przy tej samej intensywności, pracy i jak różnego wysiłku wymaga wykonanie tej samej pracy, jeśli porównać osobników o niskiej wydolności (niewytrenowanego - Nw) oraz o wydolności (wytrenowanego - W).

Ryc. 68. Związki między intensywnością obciążenia a częstością skurczów serca u osobników o różnym poziomie adaptacji do wysiłku [wg Drabik 1996]

234

W treningu zdrowotnym czas trwania wysiłku utrzymywanego w wyżej podanej jako wskazana strefie powinien być nie krótszy niż 20 minut. Generalnie w kształtowaniu wytrzymałości w celach zdrowotnych zaleca się przedłużanie czasu trwania wysiłku nawet kosztem (w pewnych granicach) intensywności. W każdej jednostce ćwiczeń stosowne miejsce powinny też zajmować ćwiczenia rozgrzewające i uspokajające. Chodzi tu najpierw o (5-10 min) odpowiednie przygotowanie ustroju do wysiłku lekką pracą aerobową i ćwiczenia rozciągające, aby zmniejszyć niebezpieczeństwo długotrwałych bólów mięśni i kontuzji. Po podstawowym wysiłku (20-30 min) konieczne jest zastosowanie specjalnych ćwiczeń uspokajających i regenerujących siły (5-10 min). Tętno powinno wówczas wrócić niemal do poziomu sprzed wysiłku (spoczynkowego). Za niezbędną częstotliwość wysiłków uznaje się 3 jednostki ćwiczeń w ciągu tygodnia. Wiele osób próbuje ćwiczyć częściej. Trzeba jednak pamiętać, że organizm wymaga czasu do należytego procesu odnowy i na ogół nie zaleca się ćwiczyć częściej niż 5 razy w tygodniu. Niewątpliwie wskazane jest bowiem niekumulowanie wysiłków i stosowanie treningów naprzemiennych o większym i mniejszym wysiłku. Najkorzystniejszy jest trening aerobowy, angażujący całe ciało lub duże grupy mięśniowe, jak: bieganie (jogging), marsze, pływanie, jazda na rowerze, wiosłowanie, narciarstwo turystyczne (biegowe), tańce. Przy stosowaniu przerywanych form wysiłku, jak tenis, koszykówka, siatkówka trudno jest utrzymać intensywność wysiłku na należytym poziomie przez dłuższy czas.

Ryc. 69. Obciążenie treningowe a poprawa wydolności i ryzyko kontuzji [Powers, Howky 1990, z uzupeł. i modyf. - Drabik 1996]

235

Na ryc. 69 ukazano, że przyrosty VO2max i innych pożądanych zmian maleją wraz ze wzrostem obciążeń. Zwykle też o przekroczeniu pewnego progu częstości liczby treningów w tygodniu radykalnie (nieliniowo) wzrasta ryzyko kontuzji. U przeciętnych, a więc na ogół słabiej przygotowanych osób, już trening 4 razy w tygodniu może być zbyt obciążającym fizycznie i psychicznie [Pollock i wsp. 1977, cyt. wg Drabik 1996]. Jeżeli podstawowym celem podejmowania ćwiczeń jest polepszenie zdrowia, U. S. Dept. of Health and.Human Services w 1996 roku zalecał [wg Heyward 1997]: PODSTAWOWE WSKAZANIA DO TRENINGU ZDROWOTNEGO • Typ treningu: Wybrać dowolny typ wytrzymałościowej aktywności fizycznej. Może on obejmować formalny aerobowy trening, prace domowe lub dowolne fizycznie aktywizujące ćwiczenia rekreacyjne. • Intensywność: Podejmowanie przynajmniej umiarkowanej aktywności fizycznej (> 45% VO2max). • Częstotliwość: Uwzględniać dowolne formy aktywności fizycznej przez większość, a najlepiej przez każdy dzień tygodnia. • Czas trwania: Czas podejmowania aktywności fizycznej nie powinien być krótszy niż 30 minut dziennie, ale jest on zależny od typu aktywności. Jeśli zaś podstawowym celem aktywności fizycznej ma być poprawa sprawności krążeniowo-oddechowej (ang. cardiorespiratory fitness), the American College of Sports Medicine [1995], podaje następujące wskazania dla zdrowych osób dorosłych: WSKAZANIA ACSM DO TRENINGU UKIERUNKOWANEGO NA POPRAWĘ SPRAWNOŚCI KRĄŻENIOWO-ODDECHOWEJ • Typ treningu: Wybierz dowolną formę cyklicznej aerobowej aktywności fizycznej, która będzie mogła być podejmowana systematycznie i która angażuje duże grupy mięśniowe. • Intensywność: Zalecaj aktywność fizyczną między 60 a 90% maksymalnego tętna lub 50 do 85% V02max. Dla osób z bardzo małą początkową intensywność powinna wynosić ok. 40 do 50% VO2max. • Częstotliwość: W tygodniowym planie ćwiczenia powinny być uwzględnione 3 do 5 razy w tygodniu. • Czas trwania: W planie treningowym powinno się przeznaczyć na stałą aktywność aerobową 20 do 60 min, w zależności od przyjmowanej intensywności. • Tempo progresji: Dostosuj plan treningowy do indywidualnych potrzeb i możliwości każdego osobnika, stosownie do efektów kondycyjnych, cech osobnika, aktualnych rezultatów testów sprawnościowych i osiągnięć w czasie kolejnych treningów. Tempo progresji zależy od wieku, funkcjonalnej wydolności, poziomu zdrowia i stawianych celów. Dla zdrowych dorosłych osdb zalecenia dotyczące ćwiczeń aerobowych obejmują 3 etapy: początkowy, poprawy i utrzymywania poziomu. ____________________ 236

Raczek [1986] przyjmuje, że okres szczególnie sprzyjający treningowi wytrzymałości rozpoczyna się w wieku rozwojowym, i to począwszy od okresu wczesnoszkolnego. Pogląd ten wspiera twierdzenie wielu innych współczesnych autorów, którzy trening wytrzymałości uznają za doskonały środek sprzyjający przystosowaniu układu sercowo-naczyniowego do wysiłków. W świetle różnokierunkowych współczesnych badań fizjologicznych dzieci są bardziej niż osoby dorosłe przystosowane do wykonywania długotrwałych wysiłków o charakterze tlenowym. Stwierdzono, że u chłopców, w porównaniu z mężczyznami, po wysiłku następuje szybszy powrót objętości osocza i stężeń elektrolitów we krwi (potasu, chloru, sodu i wapnia) do wartości wyjściowych [Hebestreit i wsp. 1993]. Wskazywano też na szybszy u dzieci, w porównaniu z dorosłymi, przepływ krwi przez łożysko naczyniowe [Cumming 1978], co ułatwia procesy restytucji. Zwraca się jednak uwagę na to, że organizm dziecka nie jest przystosowany do wykonywania wysiłków w podwyższonej oraz w wyraźnie obniżonej temperaturze. Główną przyczyną jest tu prawdopodobnie większy u dzieci, w porównaniu z dorosłymi, stosunek powierzchni ciała do jego masy [Meyer, Bar-Or 1994]. Począwszy od 8-10. roku życia można już, przy ścisłej kontroli natężenia, stosować biegi nawet na kilka kilometrów z korzyścią dla zdrowia, sprawności fizycznej i zachowania prawidłowości rozwoju dziecka. Umiejętnie realizowane ćwiczenia wytrzymałościowe prowadzą do wzrostu wydolności ogólnej ustroju, redukcji nadmiernie odkładającej się tkanki tłuszczowej, zmniejszenia poziomu cholesterolu we krwi i w ogóle - zwiększenia pułapu zdrowia i psychofizycznej kondycji. "Powyższe zalecenia - pisał J. Raczek [1986, s. 196] - wypływają z faktu istnienia wyraźnych dyspozycji wytrzymałościowych u dzieci w tym wieku. Te wczesne dyspozycje mają swoje uzasadnienia w bardzo korzystnej proporcji narządowej dziecka w tym wieku oraz w znacznym usprawnieniu funkcji układu sercowo-naczyniowego, oddechowego i ruchowego, jak również w stałej harmonizacji ich czynności. (...) Chodzi po prostu o to, by poprzez adekwatne kształcenie tej zdolności wpłynąć na wzrost zdolności wysiłkowych, stabilizację zdrowia oraz stworzenie podstaw funkcjonalnych dla efektywnego rozwoju innych zdolności jak również wykształcenie pożądanych właściwości wolicjonalnych i charakterologicznych". Fizjologiczne zmiany, wywołane przez trening wytrzymałościowy, Heyward [1997] przedstawia następująco: ZMIANY FIZJOLOGICZNE WYWOŁANE PRZEZ TRENING WYTRZYMAŁOŚCIOWY Przyrost Obniżenie System krążeniowy i oddechowy • Tętno w spoczynku • Tętno w czasie wysiłków submaksymalnych • Ciśnienie krwi (jeśli wysokie)

• Wielkość i objętość serca • Ilość krwi i ogólnej zawartości hemoglobiny • Pojemność wyrzutowa serca - wypoczynkowa i wysiłkowa • Pojemność minutowa serca - maksimum

237

• VO2max • Pobór tlenu z krwi • Pojemność płuc System mieśniowo-szkieletowy • • • • Mitochondria - liczba i wielkość Zapasy mioglobiny Zapasy triglicerydów Utleniająca fosforylacja Inne systemy • Siła i tkanka łączna • Aklimatyzacja do wysokiej temperatury • HDL • Masa ciała (przy nadwadze) • Otłuszczenie ciała • Cholesterol całkowity • LDL

Zdolności wytrzymałościowe można rozwijać jedynie wówczas, kiedy ćwiczeniu towarzyszy konieczny stopień zmęczenia. Organizm reaguje na stopniowe obciążenie treningowe poprzez ukierunkowane zmiany adaptacyjne. Dostosowanie się organizmu do wysiłku fizycznego jest zależne nie tylko od wielkości obciążenia, ale i od jego charakteru. Organizm jest jednak w wypadku kształcenia wytrzymałości silnie reaktywny na trening i u przeciętnych osobników przy względnie systematycznym, nawet niewielkim obciążeniu, szybko można się spodziewać widocznych efektów. W procesach wychowania fizycznego oraz rekreacji prowadzonych zarówno z dziećmi, młodzieżą, jak i dorosłymi należy uwzględnić przede wszystkim kształtowanie i utrzymanie zadowalającej wydolności fizycznej [ACSM 1995, Wuest, Bucher 1991, Heyward 1997]. Na podstawie badań naukowych i obserwacji praktycznych wskazuje się, że przy optymalnym dozowaniu obciążeń nietrenujący łatwiej znoszą obciążenia dłużej trwające niż obciążenia krótkotrwałe i związane ze zwiększoną intensywnością. Stwierdzono, że dla rozwijającego się organizmu najbardziej adekwatną formą wysiłku są ćwiczenia wykonywane w warunkach równowagi funkcjonalnej [Raczek 1986]. Kształtowanie wytrzymałości ogólnej sprzyja wszechstronnemu przygotowaniu sprawnościowemu dzieci i młodzieży oraz umożliwia późniejszą intensyfikację ćwiczeń kształtujących inne rodzaje wytrzymałości, jak również inne zdolności motoryczne. Błędne jest twierdzenie, jakoby zdolności wytrzymałościowe można było zadowalająco kształtować na drodze prowadzenia wyłącznie wszechstronnych intensywnych zajęć ogólnorozwojowych (gimnastyczno-sprawnościowych). Niezbędne są w istocie systematyczne, różnorodne ćwiczenia typowo wytrzymałościowe, podczas których angażowane są duże grupy mięśniowe, a wysiłek jest utrzymywany przez dłuższy czas na należytym poziomie. Wymienić tu można: biegi przełajowe, biegi na nartach i łyżwach, wiosłowanie, dłużej trwające marsze i marszobiegi w terenie, wycieczki rowerowe, różne formy torów przeszkód i obwodów ćwiczebnych. Oddziaływują one kompleksowo na ustrój człowieka, kształtują równolegle funkcjonalne powiązania wy-

238

trzymałości z innymi elementami sprawności fizycznej. Jest to jednak trening inny niż oparty na typowych zajęciach ogólnorozwojowych. Za najefektywniejszą metodę kształtowania ogólnej wytrzymałości w wychowaniu fizycznym i rekreacji uznaje się metodę ciągłą. Stosuje się ją zwłaszcza w wariancie pracy jednostajnej, ale również w wariancie zmiennym. Przeważają formy o cyklicznej strukturze ruchów. Za szczególnie skuteczny środek dla dzieci i młodzieży uznaje się bieg, a dla dorosłych oraz starszych biegi i marsze. Należy przyzwyczajać z umiarem organizm do coraz intensywniejszej pracy, ale i przy systematycznym niewielkim zwiększaniu obciążeń. W początkowym okresie pracy nad zwiększeniem wytrzymałości, kryterium wielkości zakresu obciążenia stanowić powinien czas trwania wysiłku, a nie intensywność czy długość pokonywanego dystansu. Nie należy dążyć do osiągnięcia efektów zbyt szybko, gdyż łatwo wówczas można doprowadzić do przekroczenia możliwości adaptacyjnych ustroju, kontuzji oraz zniechęcenia się ćwiczących do dalszej pracy.

239

XIV.GIBKOSC CIAŁA - JEJ UWARUNKOWANIA, POMIAR, TRENING ORAZ ZNACZENIE
1. GIBKOŚĆ CIAŁA I JEJ UWARUNKOWANIA
Gibkość ciała, w przeszłości często lekceważona i zaniedbywana, w ostatnich latach dość konsekwentnie jest uważana za istotny element sprawności fizycznej [Wuest, Bucher 1991, Bouchard, Shephard 1994, Skinner, Oja 1994, Borms, Van Roy 1996, Howley, Franks 1997, Heyward 1997]. Bouchard i Shephard [1994] wymieniają gibkość wśród tych komponentów i czynników sprawności, które w sposób szczególny warunkują zdrowie i niezależność jednostki. Od czasu upowszechnienia się koncepcji "health-related fitness" [Bouchard i wsp. 1990] pomiar gihkości stał się istotnym elementem wszystkich nowo tworzonych baterii testów (m.in. Eurofit, Eurofit for Adults, Test Sprawności Fizycznej Dzieci i Młodzieży YMCA, AAHPERD - health related fitness test i inne). Szacuje się, że w samym USA 85 milionów ludzi cierpi corocznie na mniej lub bardziej uciążliwe bóle kręgosłupa. Niekiedy wskazuje się, że jedną z istotnych przyczyn tej dolegliwości może być ograniczona ruchomość w stawach [Frymoyer, CatsBaril 1987, Riihimaki 1991]. Gibkość jest również ważna dla utrzymania dobrej postawy ciała oraz pewnego poziomu niezależności do późnej starości [Wuest, Bucher 1991, Heyward 1997]. Jeśli mięśnie nie są akty wizowane, stają się krótsze, słabo rozciągliwe i tracą swoją elastyczność. W konsekwencji gibkość obniża się systematycznie. Adekwatna gibkość we wszystkich stawach ciała może zabezpieczać przed kontuzjami układu mięśniowo-szkieletowego. Szczególnie połączenie małej siły mięśniowej z brakami w zakresie gibkości ciała jest często przyczyną problemów zdrowotnych. W późniejszych latach życia utrzymywanie dobrej gibkości daje szansę na efektywniejsze angażowanie się w aktywności sportowej oraz możliwość pełnego uczestnictwa w życiu codziennym. Zaburzenia gibkości mogą być pierwszym symptomem choroby, bezpośrednio poprzedzającym wyraźną bolesność kręgosłupa. Wśród czynników, które mogą ograniczać ruchomość kręgosłupa, wymienia się m.in.: wrodzone lub rozwojowe wady budowy kręgów lub ich połączeń, stany zapalne, zwyrodnieniowe, nowotworowe, niedowłady spastyczne, przykurcze łączno-tkankowe [Ślężyński 1991, Świderski, Świderska, Bielicki 1973]. Gibkość może być definiowana jako zakres ruchu w pojedynczym stawie lub kilku stawach [Borms, Van Roy 1996]. Zakres ruchu charakteryzuje kinematyczne możliwości stawu(ów), ale także ukazuje właściwości mięśni i otaczającej staw tkanki łącznej, które mogą być rozciągane w ramach ich strukturalnych ograniczeń. Gibkość jest również określana jako zdolność stawu, lub kilku stawów, do płynnego ruchu w całym zakresie ruchomości (ang. rangę of motion - ROM) - [Heyward 1997]. Zakres

240

ruchomości w stawie jest zależny od geometrii i budowy danego stawu oraz możliwości napięcia oraz elastyczności więzadeł, ścięgien i mięśni zaangażowanych w danym ruchu. Johns i Wright [1962] określili względne znaczenie poszczególnych elementów tkanki miękkiej w przeciwstawieniu się oporowi zewnętrznemu w czasie ruchu w stawach: torebka stawowa - 47%, mięśnie i ich włókna- 41%, ścięgna i więzadła -10%, skóra - 2%. Torebka stawowa i więzadła zawierają głównie kolagen, tj. nieelastyczną tkankę łączną. Mięśnie zaś są zbudowane z tkanki znacznie elastyczniejszej i tym samym są one podatniejsze na modyfikacje struktury i redukcję oporów w czasie ruchu. Gibkość statyczną charakteryzuje pełna ruchomość stawów w sytuacjach pasywnych. Gibkość dynamiczne odnosi się do stopnia zmiany pozycji w stawie w rezultacie działania sił zewnętrznych. Charakteryzuje ona zdolność do szybkiego i należycie obszernego ruchu przy małych oporach [Shellock, Prentice 1985]. Wiele różnorodnych czynników określa zakres ruchu. Zwykle płeć, wiek i budowa ciała silnie wyznaczają poziom gibkości, ale zawsze można napotkać odstępstwa od tej ogólnej zasady. Chociaż kobiety wykazują w zdecydowanej większości wyraźną przewagę nad mężczyznami [Alter 1996], to nie dotyczy to zakresu ruchów "zgięcia-prostowanie" kręgosłupa w odcinku piersiowym oraz przeprostu w stawie biodrowym [Norkin, White 1995]. Większa gibkość ciała u kobiet wiąże się przede wszystkim z inną budową miednicy oraz ze specyfiką działania żeńskich hormonów i ich wpływem na luźniejszą budowę tkanki łącznej [Alter 1996]. Gibkość zdecydowanie maleje też z wiekiem, ale nie jest jasne, w jakiej mierze ta redukcja zakresu ruchów jest pochodną samego procesu starzenia, a w jakiej równoczesnej tendencji do ograniczania zwykłej aktywności fizycznej [Howley, Franks 1997]. Przykładowo Girouard i Hurley [1995] wskazywali na znaczącą poprawę obszerności ruchów w stawie barkowym i biodrowym u 50-69-letnich mężczyzn poddanych 10-tygodniowemu treningowi gibkości ciała. Trzeba przyznać, że zmienność ontogenetyczna zakresu ruchów w różnych stawach człowieka jest w badaniach naukowych dotąd słabo rozeznana. Niewątpliwie też przy różnych metodach pomiaru uzyskiwano dotąd różne wyniki. Wiadomo jednak, że w czasie trwania życia człowieka zmieniają się: elastyczność mięśni i więzadeł oraz wielkość i jakość powierzchni stawowych. Wszystko to nie jest obojętne dla obszerności ruchów. Z pewnością w dyscyplinach sportu, gdzie gibkość odgrywa podstawową rolę, trening trzeba rozpoczynać bardzo wcześnie. Podstawowy rozwój ruchomości w stawach powinien przypadać na lata wczesne (10-14 rok życia), ale i później niezbędne jest podtrzymywanie gibkości na należytym poziomie. Osoby z hipertrofią mięśni lub dużą podskórną tkanką tłuszczową mają z reguły mniejszą obszerność ruchów, ponieważ przylegające do siebie segmenty ciała, stykając się ze sobą, szybciej stanowią naturalną barierę i ograniczenie. Nie w każdym jednak wypadku osoby z dużą masą mięśniową czy otyłe muszą mieć słabą gibkość ciała, gdyż systematyczny trening rozciągający może tu wprowadzać daleko idące modyfikacje [Heyward 1997].

241

2. POMIAR GIBKOŚCI CIAŁA
Pomiar gibkości jest często stosowany na potrzeby wychowania fizycznego oraz sportu, ale ma on także ważne wielokierunkowe zastosowania kliniczne. Niektóre rodzaje sportu (gimnastyka, pływanie, karate, taniec) same narzucają potrzeby w zakresie wykazania się maksymalną gibkością, a obszerność ruchu jest nieodłącznym elementem poprawnej techniki. Testowanie gibkości ma duże znaczenie w praktyce treningu sportowego, a szczególnie w ocenie sportowego przygotowania oraz w identyfikacji przyczyn niektórych kontuzji [Borms, Van Roy, 1996]. Do oceny gibkości najczęściej używa się prostych przyrządów (np. goniometry, flexometry, inclinometry, antropometry, taśma miernicza, pomiar miejsca dotknięcia). Niekiedy jednak trzeba odwołać się również do metod bardziej złożonych, jak: elektrogoniometry, fotogoniometry i radiogoniometry [Borms, Van Roy 1996, Heyward 1997, Norkin, White 1995,Hubley 1991].

Ryc. 70. Pomiar zakresu ruchu w stawie barkowym za pomocą goniometru (wg Heyward 1997)

W ostatnich latach w warunkach nielaboratoryjnych i w bateriach testów sprawności fizycznej najpowszechniej wykorzystywanym jest zaproponowany przez Wellsa i Dillona[1952] test głębokości skłonu w przód w siadzie (ang. "sit and reach test"). Stwierdzono, że ten test (ryc. 70) może być również diagnostyczny w ocenie przyczyn bólów w dolnej części kręgosłupa [American Alliance, 1980] oraz w szacowaniu skłonności do kontuzji. Aczkolwiek wielu specjalistów oceniało wymieniony test jako wyjątkowo trafny, to metoda ta bywała przez innych kwestionowana. Trudno bowiem ocenić, ruchomość którego stawu z całego kompleksu (staw biodrowy - ścięgna podkolanowe -

242

mięśnie grzbietu) odgrywa tu najbardziej znaczącą rolę. Jackson i Baker [1986] stwierdzili umiarkowaną korelację między wynikami testu głębokości skłonu w przód oraz rozciągliwością ścięgien i mięśni podkolanowych (r = 0,64) oraz niską korelację z ogólną gibkością kręgosłupa (r = 0,07), podobnie z gibkością górnej części kręgosłupa (r = -0,16> oraz dolnej części kręgosłupa (r = 0,28). W konkluzji wskazywano, że test nie jest trafny w ocenie gibkości kręgosłupa (włączając w to dolną jego część), a jedynie wykazuje ograniczoną przydatność w ocenie rozciągliwości mięśni i ścięgien podkolanowych oraz tylnej strony uda. Stwierdzano również, że ćwiczenie, stanowiące istotę testu, grozi w niektórych sytuacjach uszkodzeniem więzadeł kręgosłupa [Cailliet 1988]. Wszystko to nakazuje dużą ostrożność w interpretacji uzyskanych wyników. Ponadto sposób oceny przez głębokość skłonu w przód w siadzie preferuje osoby o relatywnie długich ramionach i krótkich kończynach dolnych [Borms 1984]. Natomiast ponieważ w procesie rozwoju i wzrastania proporcje te ulegają zmianie (ryc. 71), to fakt ten wywiera bezpośredni wpływ na ontogenetyczną zmienność cechy. Z uwagi na te różnorodne komplikacje i niejasności poszukuje się nowych metod oceny, m.in. zaproponowano modyfikację tego testu (ang. modified sit-and-reach test) — Hoeger 1989. Wspomnieć jedynie też należy, że od wielu lat zaniechano stosowania w ocenie gibkości, bardzo popularnego również w Polsce, testu polegającego na ocenie głębokości skłonu w przód w staniu na podwyższeniu (ang. standing-toe touch test). Test ten uznano za mało adekwatny z powodu trudności standaryzacji warunków pomiaru oraz nie stosowny ze względu na duże narażenie na niebezpieczeństwo kontuzji.

Ryc. 71. Naturalna zmienność gibkości ciała z wiekiem: a) niemowie, b) małe dziecko, c) dziecko, d) w okresie dojrzewania, e) dorosły [Kendall, Kendall, Wadsworth, 1971 -podano za Ałter 1996]

Przyjmuje się też, że gibkość jest cechą specyficzną, niejednorodną i próba jej pomiaru za pomocą jakiegokolwiek jednego testu jest zbytnim uogólnieniem [Borms, Van Roy 1996]. Można mieć bowiem dużą gibkość w jednym stawie i zgoła bardzo ograniczoną w innym. Stąd, przykładowo, w badaniach zakresu ruchomości stawów

243

kręgosłupa dość powszechnie w ramach "health-related fitness" wykorzystuje się również "boczny skłon tułowia" (ang. side bending of the trunk). W teście oceny sprawności fizycznej dorosłych ("Eurofit for Adults") [Oja, Tuxworth, 1995] badany ma za zadanie wykonać wpierw z wyprostowanej i względnie ustabilizowanej pozycji maksymalny skłon w lewo, a później w prawo. Nie zezwala się na żadne ruchy rotacyjne tułowia i miednicy, a wynik wskazuje zakres ruchu w odcinku piersiowym i lędźwiowym kręgosłupa. Zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża obszerność ruchów mogą współwystępować z różnymi bólami grzbietu [Skinner, Oja 1994, Battie i wsp.1987]. W badaniach naukowych oraz w warunkach klinicznych w ocenie gibkości stosowane są jednak najczęściej metody bezpośrednie. Wówczas mierzy się kątowe przemieszczenia, które nie są wprost zależne od proporcji poszczególnych odcinków w budowie ciała. Najczęściej wykorzystuje się tu różne postacie goniometrów. Uniwersalny goniometr jest urządzeniem składającym się z dwu przedłużonych stalowych lub plastikowych ramion oraz wykalibrowanej stosownej skali kątowej. Mierzy się kąt przemieszczenia w stawie w dwu ekstremalnych pozycjach. Jedno ramię goniometru traktuje się jako stałe, a drugie jest ruchome. Przy użyciu goniometru trzeba najpierw jego centralne miejsce (oś styku ramion) zgrać z osią rotacji przemieszczanego stawu. Później ramiona goniometru wyrównuje się z punktami orientacyjnymi, zaznaczonymi na osi długiej przylegających segmentów ciała. Zakres ruchu stanowi kątową ocenę przemieszczenia między dwoma ekstremalnymi pozycjami. Prowadzone szczegółowe badania dowiodły względnie wysokiej trafności metody. Stwierdzono wysoką korelację między zakresem ruchu ocenianym metodą radiograficzną a wskazaniami goniometru w badaniach stawu biodrowego i kolanowego [Ahlback, Lindhal 1964, Enwemeka 1986]. Pomiar gibkości za pomocą goniometru wymaga jednak dobrej wiedzy anatomicznej i antropometrycznej. Goniometr może być uznawany za bardzo użyteczny i dokładny instrument pomiarowy tylko wówczas, kiedy jest używany przez doświadczone osoby, które postępują bardzo ostrożnie i kierują się wystandaryzowanym opisem pomiaru. Kiedy punkty kostne są widoczne i łatwe do określenia, wtedy zwykle za pomocą goniometru można uzyskać dokładne i satysfakcjonujące wyniki. Na ogół precyzja pomiaru zwiększa się, kiedy pomiar jest wykonywany przez dwie pomagające sobie osoby. W ostatnich latach w bezpośredniej ocenie zakresu obszerności ruchu zyskują popularność też metody flexometrii i inklinometrii [Hubley-Kozey 1991, Heyward 1997]. W każdym jednak wypadku konieczne jest też sprawdzenie kalibracji instrumentu pomiarowego oraz uwzględnienie w interpretacji wyniku takich elementów, jak: płeć, budowa ciała, ewentualne patologie lub kontuzje, aktywność fizyczna danego osobnika, temperatura otoczenia, rozgrzewka przed ćwiczeniami [Borms 1984, Hubley 1991]. Johns i Wright [1962] dowodzili, że gibkość ciała maleje wraz z obniżającą się temperaturą i odwrotnie. Obserwowano przy niskiej temperaturze spadek obszerności ruchów o 10-20%, kiedy wzrost temperatury poprawiał gibkość do ok. 20%. Stąd Borms i Van Roy [1996] zalecają jednak przed testowaniem gibkości stosowanie wystandaryzowanej, umiarkowanej 5-10-minutowej rozgrzewki. Prowadzono też badania nad znaczeniem zmienności okołodobowej, wskazując na mniejszą rozciągliwość mięśni wcześnie rano i późno wieczorem, ale nie wszyscy badacze potwierdzali to spostrzeżenie [Lakie, Walsh, Wright 1979]. Wskazywano również na pozytywne znaczenie dla uzyskiwanych wyników rozgrzewki, ale już jej wpływy w zapobieganiu kontuzjom są słabo dowiedzione.

244

3. TRENING GIBKOSCI CIAŁA
Aktywność fizyczna jest niezależnym czynnikiem, który silniej określa gibkość niż płeć, wiek i budowa ciała. Zostało dobrze dowiedzione, że osoby mało aktywne fizycznie charakteryzują się również ograniczoną ruchomością w stawach oraz że ćwiczenia zwiększają gibkość [Heyward 1997]. Gibkość można rozwijać specjalnymi ćwiczeniami rozciągającymi (ang. stretching program). Zmierza się w szczególności do zwiększania plastyczności i elastyczności mięśni oraz aparatu więzadłowego. Ponieważ gibkość jest w pewnej mierze cechą określonego stawu lub ewentualnie zespołu stawów, skuteczny program ćwiczeń musi być oparty na specyficznych ćwiczeniach. Trening winien prowadzić do sumowania się poszczególnych bodźców (śladów rozciągania) i dawać skutek w postaci zwiększenia amplitudy ruchów. Program treningu gibkościowego jest definiowany jako planowany, przemyślany i regularny układ ćwiczeń, który systematycznie i progresywnie prowadzi do zwiększenia użytecznego zakresu ruchu w stawie lub w kilku stawach przez dłuższy czas. Innym typem programu jest trening terapeutyczny. Odrębne problemy dotyczą też ćwiczeń gibkościowych prowadzonych w czasie rozgrzewki oraz w części końcowej (uspokajającej). Wyjątkowe miejsce zajmuje trening gibkościowy w systemie joga oraz jego znaczenie dla lepszego złączenia i równowagi wartości ciała, rozumu i ducha. Dzięki wykorzystywaniu programu ćwiczeń rozciągających system joga łączy elementy mistyczne i transcendentalne z wysoce logiczną i racjonalną pracą nad sobą i swoim ciałem. Trening gibkościowy może mieć również znaczenie w przezwyciężaniu stresów, relaksacji mięśniowej i usuwaniu dolegliwości wynikających z nadmiernego napięcia, obniżonej wrażliwości i podniesionego ciśnienia krwi. Podobnie ten sam trening daje wyjątkowe korzyści w wyrabianiu samodyscypliny, duchowego rozwoju i tworzy sposobność do poznania własnych ograniczeń. Znaleziono jednak znacznie więcej dowodów na to, że omawiany trening przynosi szczególne korzyści w kształtowaniu sprawności, postawy i symetrii ciała (Alter 1996]. Wyjątkowo społecznie ważny i nader interesujący jest problem wzajemnych związków między bólami dolnej części kręgosłupa a poziomem gibkości. W wielu krajach ciągle poszukuje się najskuteczniejszych metod przeciwdziałania powszechnemu zjawisku bólów krzyża. I chociaż ich etiologia pozostaje ciągle nie w pełni jasna, w prewencji wskazuje się m.in. na znaczenie adekwatnej ruchomości tułowia. Liczni autorzy podnosili też rolę samego treningu rozciągającego w redukcji występowania bólów, ale inni zaprzeczali występowaniu takiej zależności. Wiele elementów naszej wiedzy pozostaje ciągle na etapie stawiania interesujących hipotez. Doszukano się również zależności między ustępowaniem różnych postaci mimowolnych bolesnych kurczy mięśni a treningiem rozciągającym. Dowodzono też, że umiejętny stretching okolic miednicy może przynosić dużą ulgę w odczuwaniu dolegliwych bólów w okresie miesiączki. Badania wykazały, że statyczne rozciąganie może znacząco zmniejszać bioelektryczną aktywność mięśni i prowadzić do redukcji bolesności mięśni oraz do zmiany stosunku H/M (wskaźnik charakteryzuje poziom pobudliwości alfa motoneuronów). Panuje przekonanie, że stretching może zapobiegać kontuzjom stawów. Trudne jest jednak wyznaczenie indywidualnych granic idealnego czy optymalnego zakresu ruchu. Gimnastycy niewątpliwie muszą

245

dążyć do osiągnięcia maksymalnego zakresu ruchów, ale sportowcy wielu innych dyscyplin powinni mieć taki zakres możliwości ruchów, który jest adekwatny i pozwala wykonywać ruchy bez zbędnego oporu stawu i tkanki miękkiej. Optymalna gibkość przyczynia się do poprawy sprawności działania ruchowego. Przyjmuje się, że ćwiczenia gibkości winny znaleźć stosowne miejsce w każdej jednostce zajęć sportowych, rekreacyjnych czy w lekcji wychowania fizycznego. Ćwiczenia ogólnie rozciągające mięśnie występują w części wstępnej i końcowej zajęć sportowych, wychowania fizycznego czy rekreacyjnych. Ćwiczenia specjalnie ukierunkowane na gibkość w określonym stawie czy stawach muszą już znaleźć swoje miejsce w części głównej i trzeba na nie poświęcić 15-30 minut [Anderson 1980, Alter 1996]. Duże praktyczne znaczenie może mieć problem wzajemnych relacji pomiędzy treningiem siłowym a gibkością. Alter [1996] akcentuje występowanie na tym polu wielu błędnych koncepcji, stereotypów i zwykłej niewiedzy. Wbrew wielu panującym poglądom, stosowny trening siłowy może wręcz prowadzić do zwiększenia obszerności ruchu w stawach. Po pierwsze, cały mięsień lub grupa mięśni powinien być aktywny w pełnym zakresie ruchu. Po drugie, powinien być położony stopniowy nacisk na fazę negatywnej (ekscentrycznej) pracy. Dążenie do maksymalnej gibkości - poza niektórymi, wcześniej wymienionymi dyscyplinami sportu - nie jest celowe, a niekiedy wręcz szkodliwe. Intensywny i długotrwały trening rozciągający i gibkości ciała może prowadzić do nadmiernej ruchomości (ang. hypermobility), a więc do przekroczenia normalnych, fizjologicznych wartości. Taka nadmierna ruchomość prowadzi do zbytniego rozluźnienia stawów (luzów i niestabilności) oraz przyczynia się do zwiększenia ryzyka kontuzji mięśni i kości [Heyward 1997]. Zainteresowanie niezwykłymi możliwościami w zakresie gibkości ciała ma swoją długą tradycję. Znana od najdawniejszych lat sztuka manipulacji różnymi częściami ciała i ekstremalnych popisów w omawianym zakresie została nazwana contortionismem (ilustrują to zdjęcia osób w zupełnie nieprawdopodobnych pozach). Zwraca się uwagę, że takie wyjątkowe predyspozycje mogą być korzystne nie tylko w cyrku, ale również u tancerzy, muzyków i w niektórych sportach. Jednak często współwystępuje tu osłabienie wrażliwości proprioceptywnej, rośnie ryzyko uszkodzeń stawów (możliwość naderwania więzadeł), pojawiają się nawracające zwichnięcia, wysięki, przedwczesny gościec zwyradniający. Tkanka łączna syntetyzuje kolagen zgodnie z informacją genetyczną zawartą w DNA. Każde odstępstwo od normalności w zakresie syntezy białka znajduje swój wyraz w rozluźnieniu i przede wszystkim w rozszerzeniu tkanki łącznej. Z nadmierną swobodą ruchów współwystępuje syndrom czynników genetycznych. Najbardziej znanym przypadkiem jest tu Ehlers-Danlos Syndrom (EDS). Jest to dziedziczne zaburzenie w tkance łącznej, manifestujące się nadmierną ruchomością w stawach, wyjątkową rozciągliwością skóry i bliznowaceniem tkanki. Zwraca się również uwagę na inne dziedziczne anomalia. W wypadku występowania niektórych postaci nadmiernej ruchomości stosuje się różnorodne zabiegi medyczne, a niekiedy konieczna jest wręcz radykalna interwencja chirurgiczna [Alter 1996]. Wskazywano, że, co prawda, pora dnia ma pewne znaczenie dla pomiaru gibkości i z reguły rano jest ona niższa, ale nie ma to większego znaczenia dla rozwoju gibkości. Trening jest tu równie efektywny rano, jak i wieczorem [Topolian 1956, wg Zaciorski 1970].

246

W latach 60. i 70. popularyzowany był wpierw w USA [Anderson 1980, Beaulieu 1980], a później w Europie - stretching (ang. stretch - napinać, rozciągać). Z pewnym opóźnieniem ta metoda poprawiania elastyczności mięśni i zwiększania zakresu ruchomości w stawach dotarła również do Polski [Listkowski 1994]. Jest ona ukierunkowana zarówno na pomoc sportowcom wyczynowym w przezwyciężaniu urazów i przeciążeń narządu ruchu, jak i wszystkim tym, którym dokucza uporczywy ból krzyża, czują się ociężali, zmęczeni i zniechęceni. Stretching może być z powodzeniem stosowany przez osoby, u których stwierdzono przykurcze mięśniowe, dysharmonię w rozwoju poszczególnych grup mięśniowych oraz zwiększoną skłonność do urazów i przeciążeń narządu ruchu [Drygas 1994]. Alter [1996] podkreśla też, że stretching zarówno powinien przynosić zamierzone korzyści, jak i dawać zadowolenie. Efektywność postępowania i szansę zwiększenia zakresu ruchu w stawach zależą nie tyle od objętości treningu co od jego jakości. Błędną jest tradycyjnie w wielu sportach i w wychowaniu fizycznym akceptowana zasada, że dla uzyskania optymalnego rozwoju gibkości konieczny jest trening do bólu {"hurt-pain-agony concept"). Przyjmuje się, że teza ta może wynikać jedynie z braku wiedzy: a) o normalnym zakresie ruchu, b) o przyczynach ograniczenia swobody ruchu, c) o najefektywniejszych metodach treningu gibkości. Listkowski [1994], autor obszernego, wydanego w języku polskim poradnika "Stretching", komentując różne metody i modyfikacje programu stretchingu, wskazuje na następujące metody: (1) rozciąganie statyczne, (2) rozciąganie sprężynujące, (3) rozciąganie pasywne, (4) metoda PNF (ang. proprioceptive neuromuscular facilitatiori), (5) "napięcie-luz-rozciąganie wzrastające". W ostatnich latach, zdaniem Listkowskiego, najszersze uznanie zyskuje metoda tzw. rozciągania wzrastającego (ang. development stretching). Istota tej metody sprowadza się do trzech czynności: "napinanie-luz-rozciąganie wzrastające". W pierwszej fazie ("napinanie") zaleca się stosowanie przez 10-15 s napięcia izometrycznego. Czas ten jest przeznaczony na wywołanie napięcia autogennego, mobilizację dużej liczby jednostek ruchowych mięśnia oraz na przygotowanie tkanki mięśniowej i łącznej do rozciągania. W fazie drugiej następuje swobodne, odprężające rozluźnienie, poprzez wykonywanie "na luzie" jakiegokolwiek innego ćwiczenia. Wreszcie w fazie trzeciej następuje spokojne, dostosowane do potrzeb i możliwości rozciąganie. Proponuje się na ten element przeznaczyć od 20 do 40 s. Wykonuje się tu rozciąganie ciągłym ruchem z wykorzystaniem własnej siły lub siły bezwładności, co kilka sekund lekko dodając napięcie mięśni antagonistycznych i unikając jakichkolwiek gwałtownych ruchów pogłębiających i sprężynujących. Heyward [1997] wymienia 3 typy metod wykorzystywanych w treningu gibkości (stretchingu): • dynamiczny (ballistic) stretching, • wolny, statyczny stretching, • proprioceptywnego neuromięśniowego torowania (ang. proprioceptive neuromuscular facilitation -PNF). Wielu specjalistów rekomenduje raczej trening wolny statyczny, niż oparty na gwałtownych dynamicznych ruchach. Trening dynamiczny stwarza bowiem duże niebezpieczeństwo kontuzji w momencie przekraczania zwykłego zakresu ruchów w stawach. Technika ta powoduje odpowiedź ze strony rozciąganego mięśnia, jego kontrakcję i opór. Staje się to przyczyną mikroskopijnych uszkodzeń włókien mięśniowych i tkanki łącznej.

247

W wypadku statycznego rozciągania ćwiczący stopniowo napina mięśnie jedynie do pełnego aktualnego zakresu ruchów w stawach i, stopniowo utrzymując tę pozycję, dostosowuje napięcie do kolejnych rozciągnięć. Aktywna część włókien mięśniowych szybko adaptuje się do danej długości, napięcie stopniowo ustępuje i pozwala na relaksację tkanki mięśniowej. Ćwiczenia są skuteczniejsze jeśli ćwiczy się seriami, najlepiej po 3-5 powtórzeń, przy czasie rozciągania 10-30 s przy każdym powtórzeniu. Łącznie liczba ćwiczeń rozciągających zwykle wynosi 10 do 12. Zalecana liczba treningów w tygodniu wynosi co najmniej 3, ale można ćwiczyć nawet każdego dnia [Heyward 1997]. Pełen program ćwiczeń gibkościowych obejmuje co najmniej jedno ćwiczenie na każdą z większych grup mięśniowych: plecy, biodra, uda, stopy. Istotna jest w szczególności identyfikacja tych grup mięśniowych, których gibkość jest wyjątkowo ograniczona. Szczególną uwagę należy zwrócić na stosowny dobór ćwiczeń. Niektóre powodują nadmierne napięcie i ich wykonywanie naraża na niebezpieczeństwo kontuzji. Wyjątkowo niebezpieczne może być wykonywanie ćwiczeń nadmiernie obciążających stawy kolanowe oraz kręgosłup. Trening gibkości nie może prowadzić ani do nadmiernego zmęczenia, ani też podczas wykonywania ćwiczenia nie powinno się odczuwać bólu [American College, 1995]. Metoda PNF stretching jest oparta na założeniu ułatwionego rozluźniania (relaksacji mięśnia) poprzez mechanizm odruchu rdzeniowego oraz na koncepcji wzajemnego hamowania. Wcześniejsze izometryczne napięcie mięśni antagonistycznych wywołuje ułatwione rozluźnienie i odruchowe torowanie (ang. reflex facilitatloń) oraz stwarza korzystne warunki do przeciwstawnej aktywności w późniejszej fazie wolnego, statycznego rozciągania [Moore, Hutton 1980]. Podczas takiego działania akty wizowany jest tzw. aparat Golgiego, co powoduje w odpowiedzi odprężające działanie w mięśniach. Metoda, w której jest wykorzystywany ten mechanizm, została nazwana "contract-relax techni-ąue". Innym typem treningu rozciągającego w ramach PNF jest "contract-relax with agonist contraction (CRAC) techniąue". W tej metodzie rozciąganiu towarzyszy subma-ksymalny skurcz przeciwnej (do rozciąganej) grupy mięśniowej. Teoretycznie taka dowolna kontrakcja powinna powodować dodatkowe hamowania na wejściu dróg nerwowych w rozciąganych mięśniach. Mechanizm tego zjawiska jest słabo wyjaśniony i z pewnością bardzo skomplikowany [Hułtborn, Illert, Santini 1974]. Zwraca się tu uwagę na powtarzającą się równoczesną ścieżkę motoneurondw z przeciwnych mięśni i hamowanie działania neuronów w stawach oraz na redukcję pobudzenia motoneuronów alfa. Heyward [1997] podaje następujące wskazówki, odnośnie stosowania metody PNF:

WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE STOSOWANIA METODY PNF • rozciągnąć daną grupę mięśni poprzez ćwiczenie do końca zakresu możliwości ruchu w tym stawie, • spowodować przeciwdziałający izometryczny skurcz we wcześniej rozciągniętej grupie mięśniowej przy stałym oporze (z wykorzystaniem np. partnera lub ściany) przez 5 lub 6s, • po odprężeniu aktywnej wcześniej grupy mięśni stosuje się statyczne rozciągnięcie stawu przez samego ćwiczącego lub z pomocą partnera aż do nowego miejsca ograni czenia ruchu.

248

W wypadku tzw. contract-relax agonist contraction technique, przeciwną grupę mięśniową (agonistyczną) trzeba submaksymalnie zaktywizować przez 5 do 6 s dla ułatwienia odprężenia (relaksacji) i skutecznego zwiększenia skutków rozciągania. W Polsce interesujący 9-miesięczny eksperyment, w którym badano efektywność różnych metod kształtowania gibkości, prowadzili Zając i Nowak [1997]. Wyniki wskazywały na wyższą efektywność ćwiczeń statycznych i PNF niż ćwiczeń dynamicznych. Przy czym dziewczęta wykazywały wyższą podatność na bodźce gibkościowe niż chłopcy. Ćwiczenia i trening rozciągający prowadzą niekiedy do różnych przykrych doznań somatycznych, kontuzji, zesztywnień i bólów. Wyróżnia się dwa podstawowe typy tych dolegliwości: a) takie, które występują w trakcie lub bezpośrednio po ćwiczeniach, b) takie, które zwykle pojawiają się kilka godzin po ćwiczeniach i nie ustępują przed upływem 24-48 godzin. Obecnie mechanizm występowania kontuzji próbuje się wyjaśnić w pięciu zupełnie niezależnych lub też wzajemnie się warunkujących hipotezach: • o uszkodzeniu lub rozerwaniu mięśnia, • o uszkodzeniu tkanki łącznej, • o metabolicznej akumulacji lub ciśnieniu osmotycznym i obrzęku, • kwasu mlekowego, • o lokalnych skurczach w jednostkach motorycznych. Chociaż te różne możliwe przyczyny występowania kontuzji omówiono oddzielnie, to równocześnie zaznaczono, że nie można wykluczać ich współwystępowania, jak również pojawienia się innych szkodliwych czynników. Ze znajomości fizjologii pracy mięśnia wynika potrzeba zwrócenia uwagi na właściwe przygotowanie do wysiłku (rozgrzewkę) oraz na niezbędne uspokojenie organizmu po treningu. Wśród czynników predysponujących do przedłużających się kontuzji mięśni, wymienia się: ekscentryczną pracę mięśni, mały poziom wytrenowania oraz niewystarczającą rozgrzewkę. Alter [1996] omawia techniki terapeutyczne związane z uruchomieniem, procedurami manualnymi i chiropraktykami (kręgarstwem). Akcent położono na skuteczność oraz ukazano statystyczne ryzyko wystąpienia różnych terapeutycznych komplikacji. Wiele też uwagi poświęca się różnego rodzaju kontrowersjom związanym z treningiem gibkości. Zebrano sporo, często sprzecznych, informacji o związku pomiędzy różnymi skłonnościami do bólów i kontuzji a nadmierną ruchomością stawu, zwiotczeniem lub rozluźnieniem mięśni, małą siłą mięśniową, wykonywaniem określonych ćwiczeń, prowadzeniem rozgrzewki przed wysiłkiem itd. Podkreślono, że wykonywanie jakiegokolwiek ćwiczenia niesie już pewien poziom ryzyka. Alter [ 1996] podaje osiem kontrowersyjnych grup ćwiczeń, które dość powszechnie w piśmiennictwie są uznawane za w pewnym stopniu niebezpieczne: a) rozciąganie w siadzie plotkarskim, b) leżenie na plecach przy zgiętych stawach kolanowych (stopy pod pośladkami), c) głębokie zgięcie w stawie kolanowym w przysiadzie, d) głęboki skłon tułowia w przód przy prostych kończynach dolnych, e) różne warianty przegięcia tułowia w tył ("mostek", "kołyska", wypchnięcie bioder w przód), f) skręty tułowia (z obciążeniem i bez obciążenia), g) ćwiczenia z odwróconą grawitacją ("głową w dół"), h) ćwiczenia w leżeniu z podparciem na barkach lub na karku. Listę tych kontrowersyjnych ćwiczeń poszerza Heyward [1997]. W każdym wypadku dokonano analizy czynników ryzyka oraz wskazano drogi ich możliwej redukcji. Jest zadziwiające, jak na ogół niska jest świadomość zagrożeń wśród trenerów sportowych i zawodników, ale także nauczycieli wychowania fizycznego. Niektóre z ćwiczeń uznawanych za wysoce kontrowersyjne nie tylko są powszechnie stosowane, ale w Polsce nawet

249

Ryc.72. Przykłady kontrowersyjnych (grożących kontuzją)ćwiczeń różnego rodzaju łuków i mostków[wgAlter 1996]

250

w szkolnym wychowaniu fizycznym bywają one niekiedy podstawą oceny postępów ucznia z tego przedmiotu (zob. ryc. 72). Bardziej skomplikowanym problemem jest bezwzględna konieczność wykonywania ww. ćwiczeń w tych dyscyplinach, w których pewne umiejętności wykazania się dużą ruchomością w stawach stanowią ważny element, tkwiący u podstaw struktury motorycznej danego sportu (np. mostki czy łuki w zapasach czy gimnastyce). Szczególne zasady i potrzeby dotyczą prowadzenia ćwiczeń gibkościowych wśród osób starszych i starych, kobiet w ciąży oraz osób niepełnosprawnych z różnego rodzaju dolegliwościami [Alter 1996]. Prowadzono też wielokierunkowe analizy biomechaniczne, w których oceniano możliwości maksymalizacji ruchowych osiągnięć z punktu widzenia różnych kątowych zależności, redukcji zbędnych oporów w mięśniach i optymalnych zakresów ruchów w poszczególnych stawach. Innym stwierdzeniem, wynikającym z badań, jest wpływ stretchingu na hipertrofię mięśni, ich wielkość i kształt. Doszukano się także znaczenia treningu rozciągającego dla lepszego wydalania kwasu mlekowego, korzystnych warunków oddychania, lepszego wykorzystania potrzebnego tlenu do podniesienia poziomu wyzwalanej energii, wzrostu liczby włókien mięśniowych - hiperplazji, poprawy tempa przemian metabolicznych itd. W ostatnich latach zaobserwowano nawet wpływy stretchingu na przyrost koncentracji DNA i RNA oraz na poprawę aktywności enzymów utleniających i proteolitycznych [Alter 1996].

4. ZNACZENIE GIBKOŚCI W SPORCIE I CODZIENNEJ AKTYWNOŚCI ŻYCIOWEJ ORAZ W PRZECIWDZIAŁANIU BÓLOM KRĘGOSŁUPA
Pozytywne przejawy gibkości można obserwować w niektórych rodzajach sportu, balecie i cyrku. Jej braki i ograniczenia są widoczne w daleko posuniętych schorzeniach i dysfunkcjach narządu ruchu. W sporcie takie dyscypliny, jak gimnastyka, jazda figurowa na łyżwach i lekkoatletyczne biegi przez płotki stawiają tutaj wyjątkowe wymagania. Gibkość jest również uznawana za ważny element zdrowia {"health related fitness"). Wskazuje się na znaczenie podniesienia funkcjonalnych możliwości dla zachowania swobody w bezbolesnym wykonywaniu skrętów i skłonów [Haskel i wsp. 1985, cyt. wg Drabik 1997] oraz na możliwość utrzymania, dzięki zachowaniu gibkości ruchów, pewnego poziomu niezależności do późnych lat życia [Bouchard, Shephard 1994]. Frymoyer i Cats-Baril [1987] oraz Riihimaki [1991] wskazywali, że często ograniczona ruchomość kręgosłupa współwystępuje z bólami w dolnej części kręgosłupa. Zajmowano się znaczeniem z tego punktu widzenia czynnika wieku, płci oraz uwzględniano różne sposoby pomiaru gibkości. W badaniach stwierdzano jednak również, że brak jest jakiegokolwiek związku między gibkością a skłonnością do występowania bólów krzyża [Battie i wsp. 1987, Burton, Tillotson, Troup 1989]. Hildebrandt [1987] oraz Frymoyer i Cats-Baril [1987] doszukiwali się natomiast zależności między bólami kręgosłupa w jego dolnej części a poziomem siły mięśni tułowia. W wielu innych badaniach przekrojowych wskazywano na ewentualne znaczenie dla występowania bólów kręgosłupa, stosownego poziomu wytrzymałości i siły zarówno zginaczy, jak i prostowników grzbietu w czasie skurczu izotonicznego i izometrycznego [Mc Neil i wsp. 1980, 251

Jórgensen i Nicolaisen 1986, Smidt i wsp. 1987, Thorstensson i Arvidson 1982]. Na podstawie wyników dotychczasowych badań trudno jednak wskazać, czy bóle grzbietu mogą być rzeczywistą przyczyną lub konsekwencją słabego poziomu gibkości, siły mięśniowej lub wytrzymałości [Skinner i Oja 1994]. Badania pozwoliły jedynie na wysunięcie szeregu interesujących hipotez dotyczących mechanizmów analizowanego zjawiska. Bóle dolnej części grzbietu są częstą przyczyną ograniczenia zakresu ruchomości, szczególnie u osób w średnim i starszym wieku. U 80% przyczyną tych bólów jest jednak przede wszystkim nieodpowiednie ustawienie kolejnych kręgów kręgosłupa i miednicy. Dla zapobiegania i w terapii tych problemów najlepsza jest odpowiednia kombinacja specjalnie ukierunkowanych ćwiczeń z oporem i rozciągających. W treningu zmierza się do zapobiegania przykurczom stawów biodrowych, ścięgien podkolanowych oraz mięśni odpowiedzialnych za prostowanie w dolnej części grzbietu. Wskazuje się również na konieczność wzmocnienia mięśni, szczególnie brzucha oraz grzbietu. W piśmiennictwie [m.in. Heyward 1997] podaje się konkretne ćwiczenia, które mogą być użyteczne w przeciwdziałaniu bólom kręgosłupa. Znaczenie w tym zestawie ćwiczeń komponenty treningu gibkościowego jest raczej ograniczone i w ogóle jest to problem inny niż bezpośredniej zależności między bólami krzyża a poziomem gibkości. Niektóre dane wskazują, że w leczeniu dolegliwości krążka międzykręgowego ćwiczenia mogą być jednak równie, a nawet bardziej efektywne jak zabiegi chirurgiczne [Kopp i wsp.1986]. Ogólnie znaczenie treningu w przeciwdziałaniu bólom kręgosłupa trzeba uznać za wysoce zależne od jakości ukierunkowanych specjalistycznych działań, wymagających wyjątkowo dobrze profesjonalnie przygotowanego terapeuty [Kopp i wsp.1986; BieringSorensen i wsp. 1989; Waddel, Pilowsky, Bond 1989; Koes i wsp. 1991].

252

XV. ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNE I ICH ZNACZENIE
1. POJĘCIE ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH I ICH KRYTERIA OCENY
Jednymi z najbardziej kontrowersyjnych w antropomotoryce są zagadnienia związane z pojęciem i strukturą zdolności koordynacyjnych. W przeszłości w Polsce na ogół przyjmowano, że zdolności koordynacyjne (koordynacja ruchowa) są synonimem wyróżnianej kategorii (cechy motorycznej) zwanej zwinnością. Niekiedy odrębnie wymieniano też kolejną cechę motoryczną- zręczność [Ferfel 1960; Gilewicz 1964; Denisiuk 1975; Ważny 1989]. Konsekwencją takiego myślenia było poszukiwanie i stosowanie w ocenie tych - różnie zresztą definiowanych - ludzkich właściwości zwykle jednego testu zwinności („koordynacji całego ciała"). Juras i Waśkiewicz [1998] zwracają uwagę, że początkowo zarówno zwinność jak i koordynację ruchów rozpatrywano przede wszystkim jako kategorie i charakterystyki przebiegu ruchu. Wskazuje się też, że sposób ujęcia zagadnienia był tu typowy dla tzw. fenomenologicznych (biomechanistycznych) koncepcji ujmowania przedmiotu poznania motoryczności człowieka [Mleczko 1992]. Denisiuk [1969] określał koordynację (zwinność) jako „zdolność do scalania ruchów różnych rodzajów w jedną całość oraz zdolności do szybkiego przestawiania się z jednych aktów ruchowych na inne". Wolański odrębnie definiował „poczucie koordynacji dynamicznej" oraz „poczucie koordynacji statycznej" [Wolański, Parizkova 1976]. Natomiast Ważny [1982] prezentował stanowisko, że „koordynacja przejawia się w postaci umiejętności precyzyjnego wykonywania złożonych pod względem koordynacyjnym aktów ruchowych, szybkiego przestawiania się z jednych ściśle skoordynowanych ruchów na inne, a także w umiejętności szybkiego wyboru odpowiedniego aktu ruchowego do nieoczekiwanie powstających nowych sytuacji". Starosta [1985] w jednej z prac interpretował koordynację jako kompleks takich zdolności, jak: szybkość reakcji, orientacja przestrzenna, rytm, równowaga i różnicowanie kinestetyczne. W opisie szczegółowym zagadnienia koordynacji ruchowej akcentowano, że nie jest tu możliwe odwoływanie się wyłącznie do precyzyjnych, ściśle zdefiniowanych terminów i opisu poziomu za pomocą metod matematyczno-fizycznych. Stopniowo dowodzono, że zakresu znaczeniowego pojęcia „koordynacja ruchowa" w teorii motoryczności człowieka nie można poddać jedynie interpretacjom ograniczonym do opisu przejawów ruchu części lub całego ciała. Wskazywano na konieczność rozpatrywania

253

nie tylko efektów działania (ruchów), ale i nade wszystko jego przyczyn. Wówczas też jednoznacznie zaczęto nawiązywać do zaczerpniętego z psychologii osobowości terminu „zdolności". Niemiecki badacz Hirtz [1985] określił zdolności koordynacyjne jako „czynnościowe przesłanki warunkujące jakość przebiegu kierowania i regulacji wykonywanego ruchu". Natomiast Szopa [1994] począł definiować zdolności motoryczne jako „kompleksy predyspozycji zintegrowanych wspólnym, dominującym podłożem biologicznym i rodzajem ruchów, ukształtowane przez czynniki genetyczne i środowiskowe oraz pozostających w interakcjach". W efekcie wielu dyskusji zrezygnowano też w „antropomotoryce" definitywnie z używanego przez lata, w fenomenologicznej koncepcji opisu kategorii potencjału motorycznego, terminu „cecha motoryczna". Szopa i wsp. [1996, s. 21] pisał, że: „używanie pojęcia cech motorycznych należy uznać za błędne, a nawet szkodliwe". Dalej wskazywał m.in., że (1) omawiane określenie jest treściowo nietrafne, gdyż odrywa właściwości od podmiotu (człowieka), (2) słowo „cecha" oznacza w naukach przyrodniczych względnie jednorodną właściwość organizmu ukształtowaną na podłożu genetycznym, a temu kryterium właściwości te nie odpowiadają. W efekcie przyjęcia nowych teoretycznych założeń oraz prowadzenia intensywnych empirycznych złożonych badań nad strukturą motoryczności w różnych ośrodkach, a w szczególności przez Raczka [1986, 1989, 1991], Raczka i Mynarskiego [1991, 1992], Szopę [1988, 1994], Szopę i Wątrobę [1992] oraz Starostę [1993], ostatecznie w Polsce od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku zakwestionowano wyróżnianie jako jednorodnej właściwości zwinności (koordynacji ruchowej) oraz zrezygnowano z utożsamiania obszaru zdolności koordynacyjnych ze zwinnością. Wykazano w szczególności, że wcześniej wyróżniana „zwinność" nie odzwierciedla w sposób dominujący jakości procesów informacyjnych (co przypisuje się zdolnościom koordynacyjnym), a na co wskazywały m. in. silne korelacje wyników tradycyjnych testów zwinności przede wszystkim z elementami siłowo-szybkościowymi [Szopa 1992]. W konsekwencji przyjęto, że zwinność ma charakter informacyjno-energetyczny i, jeśli przyjąć w ogóle za zasadne jej wyróżnianie, zajmuje ona odrębne miejsce w strukturze motoryczności w grupie właściwości „kompleksowo-hybrydowych" (razem ze zdolnościami szybkościowymi) [Raczek 1993]. Za takim specyficznym charakterem zwinności i umiejscowieniem jej w strukturze motoryczności poza zdolnościami koordynacyjnymi opowiadali się też już dużo wcześniej badacze z innych krajów. Wyjaśnienia wymaga również i to, że nadal obok siebie funkcjonować mogą, pochodzące jednak z innego obszaru epistemologicznego, terminy „koordynacja ruchowa" i „motoryczne zdolności koordynacyjne". Pojęcie „koordynacji ruchów" odnosi się wówczas zazwyczaj do samego zjawiska konkretnego ruchu, jego zharmonizowanego działania dzięki procesowi sterowania i regulacji. Przykładowo dla biomechaników koordynacja ruchów to „współdziałanie mechanizmów fizjologicznych zapewniające wykonanie realnego i konkretnego zadania ruchowego zgodnie z programem ruchu" [Morecki, Ekiel, Fidelus 1971, s. 308]. W ocenie istoty i poziomu koordynacyjnych zdolności motorycznych za pod stawowe kryteria przyjmuje się:

254

PODSTAWOWE KRYTERIA OCENY ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH (1) Prawidłowość - czyli w sensie jakościowym to adekwatność działania ruchowego lub w sensie ilościowym to dokładność (precyzja) ruchu; (2) Szybkość - to w kategoriach jakościowych czasowa aktywność, a w sensie ilościowym to prędkość wykonywania złożonych zadań; (3) Racjonalność - to jakościowo celowość, a ilościowo ekonomiczność działania; (4) Kreatywność - to w aspekcie jakościowym pomysłowość w wykonywaniu zadania ruchowego, a w sensie ilościowym stałość (powtarzalność) jego wykonywania. Każde z tych kryteriów ma swoje ilościowe i jakościowe charakterystyki [Raczek, Mynarski, Ljach 1998], jak to przedstawiono na rycinie 73.
Charakterystyki jakościowe Charakterystyki ilościowe

Ryc. 73. Kryteria oceny zdolności koordynacyjnych i ich charakterystyki [Ljach 1989, cyt. wg Raczek, Mynarski, Ljach 1998, s. 20]

255

2. NEUROFUNKCJONALNE UWARUNKOWANIA ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH
Zdolności koordynacyjne związane są z funkcjonowaniem całego organizmu ludzkiego, wszystkich jego układów. Mamy tu do czynienia z wypadkową współdziałania wielu procesów przebiegających na różnych poziomach i wchodzących w rozmaite wzajemne układy. Nie jest łatwo wyjaśnić owe zależności w ścisłych terminach fizjologicznych. Badacze zajmujący się istotą, strukturą i uwarunkowaniami zdolności koordynacyjnych zgodni są co do tego, że u podstaw tej kategorii pojęciowej leżą procesy fizyczne, oparte przede wszystkim na właściwościach układu nerwowego. Wtórna jest tu rola kośćca, więzadeł i mięśni szkieletowych. W analizach naukowych, tak interdyscyplinarnego problemu, niezbędna jest głęboka wiedza anatomiczna oraz fizjologiczna, jak również współpraca ze specjalistami z zakresu psychologii, biochemii, biomechaniki, a nawet cybernetyki i elektroniki. Bez tego wzajemnego współdziałania trudno byłoby z jednej strony tworzyć nowe hipotezy badawcze, a z drugiej rozszerzać zakres techniki i technologii eksperymentalnej. Dzięki badaniom prowadzonym od dziesiątków lat przez neuroanatomów, neurofizjologów i biomechaników wiedza 0 układzie nerwowym, którą dziś dysponujemy, jest niewątpliwie znaczna. Bardzo wiele wiemy już o właściwościach podstawowej jednostki układu nerwowego - ko mórki nerwowej, która łącząc się z innymi komórkami, tworzy tkankę nerwową o wy jątkowych możliwościach funkcjonalnych. Możliwości te są określone przez kombina cję właściwości neuronów i tworzonych przez nie synaps chemicznych, w których wy dzielany jest neurotransmiter. Wszystkie te osiągnięcia nie pozwalają jednak jeszcze bynajmniej na pełne zrozumienie, w jaki sposób komórki nerwowe, działając w dalekiej integracji, doprowadzają do takiego lub innego zachowania ruchowego. W łańcuchu kinematycznym współdziałają ze sobą różne grupy mięśni. Mięśnie synergiczne zwiększają skuteczność działania, a mięśnie antagonistyczne wywierają na dźwignie kostne siły przeciwnie skierowane. Tylko to współdziałanie zapewnia stopniowanie siły, płynność oraz precyzję ruchów. Pobudzenie komórek mięśniowych następuje przez impulsy nerwowe powstałe w neuronach ruchowych (motoneuronach typu a), znajdujących się w jądrach ruchowych neuronów czaszkowych (w śródmózgowiu, moście i rdzeniu przedłużonym) oraz jądrach ruchowych rdzenia kręgowego. Pobudzenia odbywają się na drodze chemicznej w synapsach nerwowo-mięśniowych poprzez wydzielaną w tych synapsach acetyloholinę. Układ nerwowy składa się z wielu wzajemnie powiązanych komórek, tworzących jeden złożony system funkcjonalny. W czasie realizacji ruchów współdziała ze sobą wiele komórek tworzących równolegle zstępujące i wstępujące szlaki oraz pętle, łączące wiele ośrodków. Zstępujące informacje ostatecznie spotykają się na motoneuronach, jako ostatnich komórkach wypracowujących program ruchów. Do ośrodkowego układu nerwowego stale dostarcza informacje dwanaście par nerwów czaszkowych 1 trzydzieści jeden par nerwów rdzeniowych. Informacje te cały czas na bieżąco mody fikują czynności neuronów aktywnych w procesach sterowania ruchami. Informacje pochodzą z narządów odbierających zwanych receptorami i dotyczą stanu świata ze wnętrznego oraz samego organizmu. Biegną do ośrodkowego układu nerwowego drogą aferentną. Dla wykonywania ruchów największe znaczenie ma czucie proprioreceptywne pochodzące z receptorów mięśniowych oraz z narządu równowagi [Celichowski,

256

Krutki 2001]. Dla świadomego planowania ruchów ogromną rolę odgrywają bodźce wzrokowe i słuchowe. Z kolei z ośrodkowego układu nerwowego drogą eferentną wracają informacje („polecenia") do narządów wykonawczych zwanych efektorami (w przypadku ruchów do mięśni szkieletowych). Rdzeń kręgowy jest strukturą pośredniczącą w wymianie informacji pomiędzy obwodem a mózgowiem. Ponadto kontroluje i odpowiada za realizację odruchów rdzeniowych i odgrywa istotną rolę w zapewnieniu koordynacji czynności mięśni i ruchów kończyn oraz tułowia. Zasadniczą rolę kierującą i regulującą reakcjami motorycznymi pełni mózgowie. W korze mózgowej rozpoczyna się programowanie ruchów, a sama inicjatywa ruchu powstaje w korze kojarzeniowej. W procesach tych praktycznie zaangażowane są znaczne obszary kory mózgu. Organizacja i koordynacja czynności motorycznych odbywa się jednak przede wszystkim w móżdżku. Uszkodzenie tej części układu nerwowego powoduje całkowitą dekompozycję, ruchy stają się niezręczne i nieprecyzyjne [Kozłowski, Nazar, Kociuba-Uściłko 1999]. Według Ecclesa [1977] rola, jaką w kontroli ruchów pełni móżdżek, przypomina funkcję komputera. Uważa się również, że móżdżek odgrywa rolę w procesach nauczania ruchów i pamięci ruchowej. W móżdżku kodowane są przez całe życie informacje dotyczące wszelkich ruchów człowieka i tym samym przy realizacji kolejnych podobnych ruchów działanie może odbywać się automatycznie. Móżdżek odpowiada za planowanie ruchów, regulację napięcia mięśni, koordynację ruchów i utrzymywanie równowagi [Celichowski, Krutki 2001]. Z kolei płat czołowy kory mózgowej (cerebral cortex) uczestniczy przede wszystkim w planowaniu aktywności ruchowej. Obejmuje on m. in. tzw. pierwotną korę ruchową, z której aksony wielu komórek nerwowych podążają do rdzenia kręgowego i tworzą synapsy z motoneuronami i innymi neuronami sterującymi skurczami. Pozostałe płaty kory mózgowej spełniają także istotną funkcję w optymalizacji zachowań motorycznych. Płaty ciemieniowe (tzw. pierwotne pola czuciowe) zbierają informację sensoryczną z receptorów skóry, mięśni i ścięgien ciała, płaty potyliczne obejmują m.in. pierwotną korę wzrokową (analizując wrażenia wzrokowe) i uczestniczą w analizie informacji z układu nerwowego, a górne części płatów skroniowych w rozpoznawaniu bodźców płynących z układu słuchowego. Nie jest z pewnością zadaniem antropomotoryki, jako dyscypliny badawczej zajmującej się istotą, strukturą i uwarunkowaniami różnych przejawów motorycznego działania, wyjaśnianie w pełni złożonego procesu sterowania i regulacji czynności ruchowych. Stąd przedstawione tu, w wielkim uproszczeniu, funkcjonowanie ośrodkowego i obwodowego układu ma jedynie na celu ukazanie układu nerwowego jako miejsca realizacji złożonych procesów zachodzących od momentu odbioru aferentnych sygnałów z receptorów aż po wybór sposobu osiągnięcia celu, podjęcie czynności, analizę jej przebiegu i korektę błędów. Hirtz [1985, wg Raczek, Mynarski, Ljach 1998], tworząc model struktury zachowań wymagających w ostateczności szczególnego wykazania się zdolnościami koordynacyjnymi, wskazuje na znaczenie: • Regulacji orientacyjnej - podstawowe funkcje percepcyjne, kognitywne, mnemoniczne; • Regulacji aktywnej - podstawowe funkcje emocjonalne, motywacyjne, wolicjonalne; • Regulacji wykonawczej - (a) podstawowe funkcje programowania ruchu reaferentne i eferentne, - (b) podstawowe funkcje przemiany materii i energii krążeniowo-oddechowej.

257

W tym miejscu zwrócimy jeszcze uwagę jedynie na rolę regulacji orientacyjnej. Funkcje percepcyjne związane są z procesem bezpośredniego odzwierciedlania zjawisk w ich różnych właściwościach. Wszystko to ma związek z szybkością i jakością spostrzegania, koncentracją i skupieniem uwagi. Funkcje mnemoniczne (pamięciowe) określają głębię możliwości zapamiętywania i odtwarzania. Jest to zespół tych właściwości, dzięki którym osobnik, poznając otoczenie i działając w nim, zdobywa doświadczenie. Później, w zależności od potrzeb, człowiek może korzystać z tego doświadczenia w różny sposób, wykorzystując procesy tzw. odpamiętywania. Procesy kognitywne (poznawcze) opierają się na wrażeniach spostrzeżeniowych i wyobrażeniach. Dzięki tym procesom następuje bezpośrednia więź z rzeczywistością, jej uogólnianie i określenie związków między obiektami rzeczywistości, czyli zachodzi myślenie, jako najwyżej zorganizowana i złożona czynność poznawcza związana z intelektem. Zdolności motoryczne koordynacyjne są zatem wyrazem i wynikiem współdziałania nie tylko funkcji wykonawczej, ale i orientacyjnych oraz aktywacyjnych możliwości działania. W przypadku różnych typów tych zdolności zróżnicowany jest udział i proporcje leżące u podstaw czynności ruchowych procesów sterowania i regulacji. Szopa [1994], jako podstawowe elementy podłoża koordynacyjnych zdolności motorycznych, wymieniał: funkcjonowanie układu nerwowego i narządów zmysłów oraz zdolności tworzenia „sieci neuronalnych", łańcuchów kinematycznych i programów ruchowych. Natomiast Raczek [1986] wyróżnił cztery grupy predyspozycji: strukturalne, energetyczno-funkcjonalne, neurosensoryczne oraz psychiczne.

3. ZAGADNIENIA STRUKTURY ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH
Raczek [1993] wyróżniał dwa główne sposoby podejścia do rozpatrywania problemów struktury motoryczności: ANALIZA STRUKTURY MOTORYCZNOŚCI - PODEJŚCIA GŁÓWNE

teoretyczno-dedukcyjne, wyróżniające wprost drogą myślowych analiz poszcze gólne zdolności z ogólnych teoretycznych koncepcji i na podstawie analizy wymo gów czynnościowych różnych form aktywności ruchowej; empiryczno-eksperymentalne, weryfikujące (sprawdzające) wcześniejsze ogólne teoretyczne koncepcje poprzez przeprowadzenie wielu testów sprawności ruchowej i zastosowanie później złożonych analiz matematyczno-statystycznych.

Niezależnie od wyżej wymienionych dwu głównych metodologicznych założeń, dokonanie przeglądu różnych stanowisk i orientacji nie jest łatwe. Na część problemów zwracano uwagę już wcześniej. Wynikają one z tego, że koordynacyjny obszar motoryczności obejmuje co najmniej takie kategorie pojęciowe - przyjmowane w różnych

258

konwencjach za najogólniejsze - jak: uzdolnienia ruchowe, zwinność, zręczność, koordynację ruchową, zdolności koordynacyjne. Terminy te przez poszczególnych badaczy były w różnych okresach w odmienny sposób definiowane i nie zawsze były jasne zakres znaczeniowy oraz przyjmowane piętro rozpatrywania i interpretacji zjawisk. Za pionierskie uznać można próby charakterystyki poziomu koordynacyjnych możliwości ruchowych, dokonane na polu tzw. uzdolnień ruchowych. Przez uzdolnienia ruchowe rozumiano pojętność w przyswajaniu nowych, nieznanych umiejętności ruchowych, a więc szybkości, dokładności i trwałości uczenia się ruchów. Za pierwszy test uzdolnień ruchowych uznaje się opublikowaną przez rosyjskiego psychologa i neurologa Oziereckiego [1931, cyt. wg Barański 1963]: „Skalę metryczną do badania motoryczności dzieci i młodzieży". Ozierecki opracował wysoce oryginalne zadania ruchowe w następujących grupach: (1) koordynacji statycznej i dynamicznej, (2) szybkości ruchów, (3) zdolności ruchowej w zakresie rytmu, (4) synkinezji (przyruchów), (5) zdolności synchronizacji różnych ruchów, (6) siły i energii ruchowej. Wśród kolejnych testów uzdolnień ruchowych na wyróżnienie zasługiwały koncepcje Iowa-Brace'a oraz Johnson-Metheny [zob. Przewęda 1973; Osiński 1986]. Polski psycholog Pięter [1949], w wyniku bardzo ciekawych rozważań teoretycznych, opracował tzw. test „inteligencji motorycznej", na który składały się: (1) próba ekonomii wysiłku, (2) próba pamięci i wyobraźni motorycznej, (3) próba szybkości i koordynacji dynamicznej ruchu. Mimo wielu również późniejszych dokonań na gruncie rozważań nad uzdolnieniami ruchowymi, pojęcie to współcześnie, w swoim pierwotnym znaczeniu, rzadko jest używane. Szopa i wsp. [1996] umiejscawia uzdolnienia ruchowe w swej strukturze motoryczności na piętrze predyspozycji, jako elementy stanowiące o zdolnościach koordynacyjnych. Na gruncie psychologii amerykańskiej nawet ci sami badacze, ale w różnych okresach, przyjmowali odmienne koncepcje teoretyczne. Guilford [1958] wyróżniał trzy grupy motorycznych zdolności koordynacyjnych: (1) reaktywność układu nerwowego (szybkość reakcji, częstotliwość), (2) statyczną precyzję ruchów (równowaga statyczna, precyzja ruchów ręki), (3) dynamiczną precyzję ruchów (równowaga dynamiczna, celowe ruchy kończyn górnych). Innym torem podążał Fleishmann [1964], który wyróżnił aż 11 podstawowych elementów koordynacji. Natomiast Cumbee [1970] wyodrębnił 5 niezależnych kategorii koordynacji, tj.: (1) równowagę w balansowaniu przyborem, (2) tempo, (3) zręczność, (4) szybkość zmiany kierunku ruchów rąk, (5) równowagę ciała. Znamienne jest, że po okresie znaczącego zainteresowania przez badaczy amerykańskich i z Europy Zachodniej, w późniejszych latach badania nad koordynacyjną sferą motoryczności prowadzone były niemal wyłącznie na obszarze byłej NRD [Gundlach, Schnabel, Mattausch, Blume, Hirtz i inni] oraz byłej Czechosłowacji [Ćelikovsky, Kasa, Mekota], byłego ZSRR [Farfel, Ljach, Filipowicz, Matwiejew]. Dopiero pod koniec lat 80. ubiegłego wieku rozpoczęto w tym zakresie również intensywne badania w Polsce. W tym miejscu wymienimy interesującą koncepcję Hirtza [1976, 1978]. Autor ten zaproponował wpierw pięć fundamentalnych zdolności koordynacyjnych, których uwzględnienie uznawał za wyjątkowo ważne w przypadku postępowania w szkolnej kulturze fizycznej. Były to: (1) kompleksowe reakcje ciała, (2) różnicowanie kinestetyczne, (3) orientacja przestrzenna, (4) równowaga, (5) rytmizacja. Natomiast w innej

259

późniejszej już pracy Hirtz [1985] przedstawił strukturę zdolności koordynacyjnych w układzie hierarchicznym (ryc. 74).

Ryc. 74. Koncepcja hierarchicznej struktury zdolności koordynacyjnych [Hirtz 1985, cyt. wg Raczek, Mynarski 1992]

W zakresie szczegółowych ujęć problematyki strukturalizacji zdolności koordynacyjnych zdania były i są podzielone. Zbliżoną koncepcję teoretyczną do Hirtza [1985] przedstawił Blume [1981], który wyróżniał jako podstawowe 3 typy zdolności kompleksowych: a) zdolności sterowania ruchem, b) zdolności adaptacji motorycznej, c) zdolności uczenia się ruchu. Z kolei tym trzem głównym kompleksom w różny sposób podporządkowanych zostało siedem elementarnych zdolności koordynacyjnych:

ELEMENTARNE ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNE-wg Blume [1981]

(1) zdolność łączenia ruchów - związana jest z integracją przestrzenną, czasową i dy namiczną ruchów, w których zaangażowane są odrębne części ciała, (2) zdolność różnicowania ruchów - istota sprowadza się do tego, aby dla najko rzystniejszego rozwiązania zadania ruchowego precyzyjnie rozdzielić poszczególne

260

(3)

(4)

(5)

(6)

(7)

elementy faz całego cyklu ruchowego i umiejętnie różnicować stan napięcia zaangażowanych mięśni, prędkość ruchu i kątowe pozycje w poszczególnych stawach, zdolność poczucia równowagi - znaczenie tej zdolności jest szczególne w warun kach częstych zakłóceń pozycji ciała, w przypadku małych płaszczyzn podparcia lub też chwiejnego podłoża, zdolność orientacji - chodzi tu o postrzeganie przestrzeni (w sporcie: przyrządu, przeciwnika, piłki, przeszkody), pozycji własnego ciała w trakcie ruchu oraz po strzeganie zmian czasowych parametrów, zdolność rytmizacji ruchów - uzewnętrznia się w realizowaniu określonej pożą danej dynamiczno-czasowej struktury ruchów. Rytm może być zlecany z zewnątrz lub przyjęty jako adekwatny przez samego osobnika ćwiczącego (np. rytm rozbie gu). Rytm może być stały lub zmienny, np. zwolnienie - przyspieszenie, napięcie rozluźnienie itd., zdolność szybkiej reakcji - pojęcia tego nie należy zawężać tylko do czasu reak cji, gdyż chodzi tu o cały kompleks zachowań związanych ze zdolnościami szyb kiego zainicjowania i wykonania celowego ruchu, w który zaangażowane jest całe ciało lub jego część, zdolność dostosowania ruchowego - charakteryzuje te szczególne właściwości, kiedy konieczne jest dostosowanie do zaistniałych nowych warunków. Taka zmia na zachowań może być z góry przewidywana lub też konieczne jest podjęcie nagłej decyzji w efekcie pojawienia się zaskakującej, nieprzewidzianej sytuacji. Braki w zakresie tej zdolności łatwo mogą doprowadzić do czasowego osłabienia ekono mii zachowań lub doprowadzić do zatrzymania realizacji programu.

Wymienione przez Blume [1981] zdolności koordynacyjne, jak już wskazano, budziły szereg wątpliwości odnośnie do ich samej nazwy, miejsca w strukturze i zakresu znaczeniowego [np. zob. Raczek 1991]. W Polsce studia nad rozeznaniem sfery koordynacyjnej zdolności motorycznych prowadzono w kilku ośrodkach. Niewątpliwie do poszerzenia wiedzy w tym zakresie przyczyniły się badania prowadzone przez wiele lat przez Starostę [1985, 1993]. Szczególne znaczenie miały tu gruntowne badania nad relacją różnych elementów struktury koordynacji do techniki i wrażeń kinestetycznych. Starosta [1993] prowadził też ciekawe prace nad rolą koordynacji w różnych dyscyplinach sportu, w odmiennych okresach treningowych oraz nad znaczeniem obciążenia treningowego. Ten sam autor proponował też tzw. syntetyczny pomiar koordynacji poprzez „maksymalny obrót w wyskoku" [Starosta 1985]. Zasługi na polu poszerzania metodologicznej świadomości prowadzonych badań, wniósł ośrodek krakowski kierowany przez Szopę. Istotą przyjętych założeń było odrębne ujęcie predyspozycji koordynacyjnych oraz motorycznych zdolności koordynacyjnych. Predyspozycje koordynacyjne dzielił Szopa i wsp. [1996] na dwie grupy. Do pierwszej grupy zaliczał predyspozycje oparte na sprawności uruchamiania istniejących już w ośrodkach programów ruchowych, tj.: (1) szybkość reakcji, (2) koordynację receptorowo-ruchową, (3) szybkość i częstotliwość ruchów, (4) czucie kinestetyczne, (5) różnicowanie ruchów, (6) rytmizację ruchów, (7) równowagę. W drugiej grupie

261

wymieniał predyspozycje mające znaczenie w procesie tworzenia nowych programów ruchowych, czyli uzdolnienia ruchowe. O motorycznych zdolnościach koordynacyjnych powiadał Szopa i wsp. [1996], że „określają one możliwości organizmu w zakresie wykonywania dokładnych i precyzyjnych ruchów w zmieniających się warunkach zewnętrznych (zmiany kierunku, płaszczyzny i osi ruchu)". W istocie jednak przyjęta koncepcja struktury i pomiaru opiera się na wyróżnionych wcześniej motorycznych predyspozycjach koordynacyjnych. Systematyczne studia nad motorycznością człowieka, a w szczególności jej koordynacyjnymi aspektami, od lat prowadził też równolegle zespół badawczy kierowany przez prof. Raczka, w AWF w Katowicach. Empiryczne badania nad strukturą motorycznych zdolności koordynacyjnych pozwoliły wpierw na wyróżnienie: (1) poczucia równowagi, (2) szybkości reagowania, (3) orientacji przestrzennej, (4) różnicowania kinestetycznego, (5) czasu ruchu i częstotliwości [Mynarski 1991, 1995; Raczek, Mynarski 1991, 1992]. W późniejszej obszernej pracy autorstwa Raczka, Mynarskiego i Ljacha [1998] wyróżniono i scharakteryzowano następujące specyficzne motoryczne zdolności koordynacyjne:

STRUKTURA ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH -wg Raczek, Mynarski,/Ljach [1998] (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) Kinestetycznego różnicowania, Orientacji czasowo-przestrzennej, Zachowania równowagi, Rytmizacji, Szybkiej reakcji, Łączenia (sprzężenia) ruchów, Dostosowania (przebudowy) działania, Wysokiej częstotliwości.

W badaniach wykazano też zmienność ontogenetyczną tych zdolności [Raczek, Mynarski 1992]. W ostatnich latach ukierunkowano także prace na rozeznanie bardzo elementarnych koordynacyjnych zdolności motorycznych oraz na uwiarygodnienie metod ich pomiaru. Prowadzono wyjątkowo wnikliwe i wielostronne studia nad modyfikacją testów służących badaniu zdolności koordynacyjnych oraz nad optymalizacją i standaryzacją używanych nowoczesnych metod laboratoryjnych i technik komputerowych [Juras, Waśkiewicz 1998].

262

4. ZMIENNOŚĆ KOORDYNACYJNYCH ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH W ONTOGENEZIE
W rozpatrywaniu zagadnienia ujętego w tym podrozdziale jedni autorzy - przynajmniej w założeniu - kładli nacisk na badanie zmienności właściwości funkcjonalnych i strukturalnych zwanych predyspozycjami [Szopa 1986, 1988; Mleczko 1991, 1993], kiedy inni podnosili, że na obecnym etapie możliwa jest ocena poziomu zdolności jedynie pośrednia (asocjacyjna), poprzez pomiar efektów ruchowych. Raczek, Mynarski, Ljach [1998] wskazują, że w trakcie pobytu dziecka w szkole niektóre wskaźniki koordynacyjnych zdolności motorycznych wzrastają o 20 - 30%, ale inne nawet o 600%. Obserwacje te dowodzą, że na podstawie ograniczonej listy tych zdolności nie można wnioskować o przebiegu wielokierunkowo i w różnym tempie zachodzących zmian w całokształcie poszczególnych właściwości. Z kolei Hirtz [1978] dowodził, że uogólniając, 25% ogólnego przyrostu koordynacyjnych zdolności motorycznych dziewczęta i chłopcy osiągają w wieku od 7,7 do 10,8 lat, 50% w wieku od 8,8 do 12,2 łat, 75% osiągają od 10,3 do 13,3 lat, a pełny rozwój właściwości przypada między 14,5 a 17,0 rokiem życia (tab. 26)

Tab. 26. Średni wiek uzyskiwania 25, 50, 75 i 100% poziomu wybranych zdolności koordynacyjnych - KZM [wg Hirtz 1978]
Zdolności Płeć 25% 1) 2) Koordynowania ruchów w ograniczonym czasie Szybkiej reakcji Różnicowania parametrów ruchu Rytmizacji M K M K M K M K M K M K 7,7 7,7 9,3 8,7 7,9 7,7 8,3 8,2 10,8 9,8 8,2 7,7 Wiek osiągania procentu poziomu KZM 50% 9,1 8,8 9,8 10,0 10,5 9,4 10,4 9,5 12,2 11,2 11,1 10,5 75% 11,4 10,5 100% 14,5 15,3 17,0 14,5 15,3 15,3 15,3 15,1 14,5 14,5 15,5 15,4

11,5 11,9
12,3 11,3 12,4 10,3 12,7 12,1 13,3 13,3

3) 4) 5) 6)

Zachowania równowagi Orientacji przestrzennej

W ujęciu autorów krakowskich [Szopa, Mleczko, Żak 1996] w opisie ontogenetycznej zmienności koordynacyjnych zdolności motorycznych proponuje się ocenę predyspozycji koordynacyjnych. Takie ujęcie miało dać „obiektywną podstawę do badań zjawisk przyrodniczych". Predyspozycje uznawano bowiem za cechy biologiczne, w przeciwieństwie do teoretycznych konstruktów o bliżej nie zidentyfikowanej

263

Ryc. 75. Zmienność ontogenetyczna predyspozycji koordynacyjnych: równowagi (a), równowagi dynamicznej (b), orientacji przestrzennej, koordynacji wzrokowo-ruchowej, szybkości reakcji prostej, czucia proprioreceptywnego (ruchy bliskie i dalekie), zestawiona wg badań różnych autorów [Szopa, Mleczko, Żak 1996, s. 94].

264

strukturze i funkcji, jakimi są zdolności motoryczne. Z analizy zestawionych danych, najogólniej rzecz biorąc, wynika, że w badanym okresie życia od 6 do 62 lat obserwuje się wszystkie etapy rozwoju, tj. progresywny, względnej stabilizacji i regresu (ryc.75). Interesujące jest, że etap progresywny trwa z reguły krótko i kończy się około 16-18 roku życia. Natomiast okres względnej stabilizacji jest długi i często trwa do 40-50 roku życia. Procesy inwolucyjne przebiegają dość podobnie u mężczyzn i kobiet i zaznaczają się w piątej lub szóstej dekadzie życia. Zróżnicowanie płciowe najpierw do 16-18 roku życia jest z reguły małe, ale później w takich właściwościach, jak koordynacja wzrokowo-ruchowa, orientacja przestrzenna i czucie proprioreceptywne, zróżnicowanie to wyraźnie zwiększa się częściej na korzyść mężczyzn.

5. WARUNKI I SPOSOBY SKUTECZNEGO KSZTAŁCENIA KOORDYNACYJNYCH ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH
Przyjmuje się, że podwyższona reaktywność na bodźce zewnętrzne, a w tym na ukierunkowany trening, w przypadku koordynacyjnych zdolności motorycznych, występuje od 7 do 11-12 roku życia. W późniejszych okresach życia owa reaktywność znacznie się zmniejsza [Gużałowski 1977; Drabik 1989; Raczek 1989; Szopa, Prus 1997],

Ryc. 76. Dynamika rozwoju równowagi ciała u chłopców z grupy kontrolnej, grupy trenujących sportowców oraz z grupy eksperymentalnej [Hirtz 1985, wg Raczek, Mynarski, Ljach 1998, s. 49]

265

Prowadzone wieloletnie obserwacje eksperymentalne wykazały m. in., że ćwiczenia koordynacyjne poprawiają sprawność funkcji percepcyjnych, sensomotorycznych, pamięciowych i intelektualnych, mających swoje znaczenie w poziomie prawidłowości procesów sterowania i regulacji czynności ruchowych. W badaniach prowadzonych przez Hirtza [1985] obserwowano, że grupa wyselekcjonowana młodych sportowców przewyższała w niektórych zadaniach, wymagających koordynacyjnych zdolności motorycznych, ich rówieśników z grupy kontrolnej (nietrenującej), od 20 do nawet 100 i więcej procent. Jednak prowadzony, wśród losowo dobranej grupy eksperymentalnej, trening spowodował znaczną poprawę wyników do poziomu niemal jak w grupie trenującej (ryc. 76). Przy czym obserwowano, że różne koordynacyjne zdolności motoryczne są w odmiennej mierze podatne na specjalistyczny trening. W badaniach Raczka [1989 a, 1990] szczególnie szybkie i znaczące efekty udało się osiągnąć w rozwijaniu równowagi, orientacji i czasu reakcji.

Ryc. 77. Warianty metody zmiennego wykonywania ćwiczeń w procesie kształcenia i doskonalenia zdolności koordynacyjnych [Raczek, Mynarski, Ljach 1998, s. 85].

266

Wielokrotnie wykazywano ścisłe związki między poziomem koordynacyjnych zdolności motorycznych a szybkością i dokładnością uczenia się najróżniejszych ruchów. Szczególne znaczenie w kształceniu koordynacyjnych zdolności motorycznych ma tzw. metoda zmienności ćwiczeń. Charakterystyką elementów tej metody, wypływających bądź (a) ze zmienności sposobu wykonywania ćwiczeń, bądź (b) ze zmienności warunków wykonywania ćwiczeń, ukazano na rycinie 77. Za istotę postępowania w kształceniu zdolności koordynacyjnych przyjmuje się nauczanie coraz to nowych, jak najbardziej różnorodnych ćwiczeń oraz ich wykonywanie w często zmieniających się sytuacjach. Ćwiczenia mające na celu rozwijanie zdolności koordynacyjnych winny być prowadzone przede wszystkim przy stanie dużej koncentracji i wypoczynku układu nerwowego. Konieczne jest przy tym ciągłe podnoszenie stopnia trudności wymagań. Dla uzyskania najbardziej pożądanych efektów wprowadza się różnorodne zabiegi metodyczne [Blume 1981; Raczek, Mynarski, Ljach 1998]:

METODYKA KSZTAŁTOWANIA ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH Zmiana wykonywania ćwiczenia (np. kierunku, tempa ćwiczenia, pozycji wyjścio wych); • W tych dyscyplinach sportu, w których zachodzi konieczność opanowania złożo nych czynności ruchowych, bezwzględną koniecznością jest kształtowanie specjal nych koordynacyjnych zdolności motorycznych od najwcześniejszych lat; . Zmiana wielkości obciążenia w wykonywanej czynności ruchowej (np. skoki przez przeszkody różnej wysokości, rzuty z niepełnych lub przedłużonych obrotów, skoki z różnej długości rozbiegów); • Zmiana zewnętrznych warunków wykonania ćwiczenia (np. urządzeń, podłoża, partnera, wielkości pola gry); • Kombinacja różnych form ruchowych (np. bieg - skok - rzut); • Wykonywanie ćwiczeń w warunkach czasowego ograniczenia (np. ćwiczenia reak cji, pokonywanie przeszkód „na czas"); • Stosowanie zmiennych sygnałów informacyjnych (np. optycznych, akustycznych, kinestetycznych); • Wykonywanie ćwiczeń po uprzednim obciążeniu (np. ćwiczenia równoważne po serii przewrotów, wykonywanie złożonych czynności w końcowej części jednostki treningowej). •

Odrębne założenia metodyczne przyjmuje się w kształtowaniu poszczególnych aspektów strukturalnych koordynacyjnych zdolności motorycznych [Raczek, Mynarski, Ljach 1998]. Wysoce korzystne możliwości w zakresie kształtowania koordynacyjnych zdolności motorycznych daje wiek dziecięcy, a zupełnie wyjątkową łatwość dostosowania swoich zachowań motorycznych do różnorodnych skomplikowanych wymagań spotyka

267

się w większości przypadków w okresie 10-12 roku życia. Te sprzyjające dyspozycje z jednej strony stwarzają ogromną szansę, a z drugiej przymuszają do wykorzystania tego okresu dla opanowania nowych skomplikowanych czynności ruchowych i budowania wielostronnej bazy dla precyzyjnych czynności, które perspektywicznie mogą być wykorzystane w życiu codziennym, pracy zawodowej, sporcie czy rekreacji ruchowej.

6. DIAGNOSTYKA KOORDYNACYJNYCH ZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH
Zagadnienie oceny koordynacyjnych zdolności motorycznych jest trudne. Stanowi ono bowiem w pierwszej kolejności pochodną różnorodności przyjmowanych na tym gruncie koncepcji teoretycznych. Przytłaczająca większość badaczy uważa, że nie ma możliwości oceny tych właściwości na podstawie jednego kryterium (testu). Istnieje też zgodność, że miary muszą być adekwatne do wyróżnionych w strukturze specyficznych elementów koordynacyjnych zdolności motorycznych. Ujmując ogólnie, metody badania koordynacyjnych zdolności motorycznych możemy podzielić na:

METODY BADANIA ZDOLNOŚCI KOORDYNACYJNYCH • Testowanie - poprzez określone zadania sportowo-ruchowe, co wykorzystywane jest przed wszystkim w warunkach praktyki sportowej i wychowania fizycznego oraz w badaniach naukowych populacyjnych. Techniki pomiarowe głównie laboratoryjno-komputerowe - wykorzystywane w bardziej wyrafinowanych badaniach i obserwacjach, np. w diagnostyce zawodo wej, rzadziej w sporcie i w badaniach naukowych.

Na ogół zakłada się, że diagnostyka poziomu koordynacyjnych zdolności motorycznych w obu przypadkach ma charakter pośredni (asocjatywny), a więc chodzi tu o ocenę takich właściwości, które bezpośrednio (nieinwazyjnie) nie są mierzalne [Mekota 1988]. W przypadku odwoływania się do metod laboratoryjnych (aparaturowych) można uzyskać informację bardziej precyzyjną o poziomie konkretnych szczegółowych parametrów, w założeniu adekwatnych dla oceny określonego aspektu koordynacyjnych zdolności motorycznych. Do typowej aparatury wykorzystywanej w diagnozowaniu koordynacyjnych zdolności motorycznych można zaliczyć: • Tremometry - stosowane do oceny precyzji szybkości i ekonomii ruchów, • Kinematometry, dynamometry i refleksometry (reakcjometry) - dla pomiaru precy zji wykonywania, różnicowania i odmierzania odpowiednich przestrzennych, siło wych i czasowych parametrów ruchu,

268

Stabilografy i stabilometry - dla określenia zdolności utrzymywania równowagi ciała [Raczek, Mynarski, Ljach 1998]. Pomocniczo w interpretacji niektórych zjawisk z obszaru koordynacyjnych zdolności motorycznych wykorzystuje się również w szczególności niektóre metody z zakresu biomechaniki i fizjologii, jak: • Kinogramy - dla określenia kinematycznych parametrów ruchów, oceny zmian położenia, prędkości i przyśpieszeń, • Elektromiografię - dla oceny i zapisu pobudzenia mięśni i ich elektrycznej aktyw ności w różnych fazach ruchu oraz przez to analizy ekonomiczności techniki spor towej, • Goniometrię - dla mierzenia kątowych przemieszczeń w różnych stawach poszcze gólnych części ciała względem siebie. Wykorzystywanie pomocnicze, w interpretacji zjawisk zachodzących w obszarze koordynacyjnych zdolności motorycznych, metod zaczerpniętych z innych dziedzin pozwala na pełniejsze poznanie reguł dotyczących sterowania ruchami. Równocześnie zwraca się uwagę, że w ogóle posługiwanie się w badaniach nawet najbardziej precyzyjną aparaturą badawczą pozwala mierzyć jedynie oddzielne wskaźniki, a nie same koordynacyjne zdolności motoryczne, jako całościowe psychomotoryczne właściwości. Te bowiem -jak przyjmują Raczek, Mynarski i Ljach [1998, s. 122] - „ujawniają się tylko przy wykonywaniu dostatecznie złożonych w koordynacyjnym sensie działań ruchowych w procesie konkretnej działalności ruchowej, której warunki wykonywania za pomocą aparatury jest trudno wymodelować". W warunkach praktyki szkolnego wychowania fizycznego i sportu, ale także w badaniach naukowych populacyjnych, podstawowymi metodami diagnostyki są celowo dobierane testy motoryczne [Raczek, Mynarski 1992; Raczek, Mynarski, Ljach 1998], Równocześnie w tym przypadku szczególnie trudno jest spełniać podstawowe kryteria wiarygodności pomiaru. Stąd przykładowo Lienert [1969, cyt. wg Raczek, Mynarski, Ljach 1998] twierdził, że w przypadku koordynacyjnych zdolności motorycznych współczynnik rzetelności powyżej 0,50 należy uznać już za wystarczający. Ogólnie jednak rzecz ujmując, w badaniach koordynacyjnych zdolności motorycznych szczególnie istotne jest najpierw świadome przyjęcie określonych założeń teoretyczno-metodologicznych. Z tym wiążą się, niezwykle w tym miejscu skomplikowane, wymogi związane z oceną trafności danego pomiaru koordynacyjnych zdolności motorycznych. Dalej konieczne jest już prowadzenie samych pomiarów poprzez precyzyjnie przygotowanego badacza oraz nadzwyczajnie skrupulatne spełnianie wszelkich warunków wewnętrznych (rozgrzewka, instrukcja, motywacja) i zewnętrznych warunków przebiegu badań (standaryzacja!). Raczek, Mynarski, Ljach [1998] przedstawiają i szczegółowo opisują zestaw testów możliwych do wykorzystania w ocenie koordynacyjnych zdolności motorycznych. Rzetelność tych testów sprawdzono u osobników w wieku od 7 do 18 lat i wahała się ona od 0,70 do 0,95, a trafność (informatywność) oceniono na od 0,33 do 0,90. Testy te, zdaniem wymienionych autorów, mogą być też z powodzeniem wykorzystywane w badaniach osób powyżej 18 roku życia.

269

(1) Zdolność kinestetycznego różnicowania Testy: opanowanie podwieszonej piłeczki skoki na linię (zeskok ze skrzyni do celu) skok w dal z miejsca na 50% maksymalnych możliwości W warunkach laboratoryjnych: tremometry. kinematometry, goniometry. (2) Zdolność orientacji przestrzennej Testy: Bieg do piłek Rzuty do ruchomego wahadła Marsz do celu W warunkach laboratoryjnych: stereometry. (3) Zdolność szybkiej reakcji Testy: Zatrzymywanie toczącej piłki Zatrzymywanie opadającej tarczy (ryc. 78) Chwyt pałeczki Ditricha

Ryc. 78. Zatrzymanie opadającej tarczy [wg Raczek, Mynarski, Ljach 1998]

W warunkach laboratoryjnych: mierniki reakcji (np. MCR - 23, aparat Piórkowskiego). (4) Zdolność zachowania równowagi statycznej i dynamicznej Testy: Obroty na listwie ławeczki gimnastycznej Marsz „po rozecie" (ryc. 79)

270

Ryc. 79. Marsz „po rozecie" [wg Raczek, Mynarski, Ljach 1998]

W warunkach laboratoryjnych: elektroniczne przyrządy i komputerowo oprogramowane stabilometry (posturograf). (5) Zdolność rytmizacji Testy: Bieg w zadanym rytmie Rytmiczne bębnienie rękami Rytmiczne bębnienie kończynami górnymi i dolnymi W warunkach laboratoryjnych: wykorzystuje się skomputeryzowane urządzenia pozwalające na rejestrowanie dokładności odtwarzania wzorców rytmicznych podanych przez rytmolidery. (6) Zdolność sprzężenia ruchów Testy: Przekładanie laski gimnastycznej Trzy przewroty w przód Skok w dal z miejsca z zamachem i bez W warunkach laboratoryjnych: nie ma takich możliwości. (7) Zdolność dostosowania (przebudowy) ruchów Testy Skok w dal w przód i w tył Bieg wahadłowy 3 x 10 m W warunkach laboratoryjnych: elektroniczny aparat „obraz w lustrze".

271

(8) Zdolność wysokiej częstotliwości ruchów Testy: Tapping płaski (stukanie w krążki) — Skipping z klaskaniem pod kolanami W warunkach laboratoryjnych: aparatura rejestrująca automatycznie liczbę wykonywanych cykli ruchów w jednostce czasu, tzw. tapping - punktowanie. W procesie szkolnego wychowania fizycznego zaleca się, aby zestaw testów, służących ocenie koordynacyjnych zdolności motorycznych, ograniczyć do: • Kinestetycznego różnicowania i orientacji przestrzennej testami: opanowanie pod wieszonej piłeczki lub rzuty do ruchomego wahadła, • Rytmizacji i dostosowania motorycznego testem: „bieg w narzuconym tempie", • Szybkiego reagowania testami: chwyt pałeczki Ditricha lub zatrzymanie toczącej się piłki, • Równowagi i sprzężenia ruchów testami: utrzymywanie równowagi w pozycji flaminga lub obroty na listwie ławeczki gimnastycznej. W badaniach laboratoryjnych godny polecenia i sprawdzony jest „Wiedeński System Testowy - WST (Wiener Testsystem 1993)" składający się z wysoko specjalistycznej aparatury przeznaczonej do wieloaspektowej diagnostyki podstawowych psychomotorycznych właściwości człowieka. W AWF W Katowicach dla diagnostyki poziomu koordynacyjnych zdolności motorycznych wykorzystywano również komputerowy system „Motoryk". System ten umożliwia ocenę: orientacji przestrzennej, szybkości reakcji, różnicowania ruchów (testy ekranowe) oraz zdolności zachowania równowagi - stabilometr [Juras 1996; Juras i wsp. 1998; Waśkiewicz i wsp. 1998]. 272

XVI. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA W OPTYMALIZACJI MASY I SKŁADU CIAŁA
1. POJĘCIE I OCENA ZJAWISKA NADWAGI I OTYŁOŚCI
Otyłość jest bardzo poważnym problemem zdrowotnym, który wpływa na obniżenie oczekiwanej długości lat życia i obniża jakość życia. Osoby otyłe ryzykują wystąpieniem u nich choroby wieńcowej serca, hipercholesterolemii, nadciśnienia krwi, cukrzycy, choroby płuc, zapalenia kości i stawów oraz niektórych postaci nowotworów. U osób otyłych przykładowo: hipercholesterolemia występuje 2,9, nadciśnienie krwi - 2,1, a cukrzyca II typu - 2,9 razy częściej niż u osób o normalnej masie ciała (National Institutesof Health 1985). Wyznaczono nawet, w jakim stopniu wraz z nadwagą rośnie współczynnik umieralności: • przy 20% nadwadze - 131 % • przy 40% nadwadze - 154% • przy 50% nadwadze - 185% [Lew 1979, wg Drabik 1995]. W USA szacuje się liczbę otyłych dorosłych na 1/3, a wśród dzieci na 1/4. W ciągu ostatnich kilkunastu lat liczba ta wyraźnie wzrosła [Kuczmarski i wsp. 1994]. Podobnie jest w wielu innych krajach, a w tym także w Polsce. Z prowadzonych badań w Ośrodku Promocji Zdrowia i Sprawności w Gdańsku wynikało, że już u 6-7 letnich dzieci 6% chłopców ł ponad 7% dziewcząt miało wysoki i bardzo wysoki odsetek tłuszczu. Natomiast dalszych 14% chłopców i 26% dziewcząt posiadało umiarkowanie wysoki procent tłuszczu [Drabik 1995]. W wielu krajach notuje się również widoczny na przestrzeni ostatnich lat przyrost liczby osób otyłych. Do oceny ryzyka związanego z ilością tłuszczu w ustroju najczęściej stosuje się: • wskaźnik masy ciała (BMI - Body Mass Index):

273

274

Ryc. 80. Wielkość BMI a współczynniki zgonów w różnych grupach wieku [Anders 1990, cyt. wg Drabik 1995]

Zjawiska nadwagi i otyłości są bardzo rozpowszechnione. W literaturze często spotkać można poglądy i zachowania skrajne, konieczne jest więc, aby stosowny poziom wiedzy, opartej na badaniach naukowych i rzetelnej analizie praktyki postępowania, zdobyli w tym zakresie również nauczyciele wychowania fizycznego, trenerzy, instruktorzy rekreacji. W tym rozdziale przedstawiono zatem podstawy wiedzy i technik ćwiczeń ruchowych, które mogą być stosowane do osiągnięcia pożądanej z punktu widzenia zdrowia (a nie np. mody czy jakichkolwiek innych celów) masy i składu ciała. Taka wiedza i techniki dotyczą kontroli masy ciała, wskazań obniżenia lub podwyższenia masy ciała oraz zmian w składzie ciała. Określenie odpowiedniej masy ciała jedynie na podstawie tabel wysokości i masy ciała może prowadzić do błędnych konkluzji. Posługiwanie się takimi tabelami może powodować, że osobnika o mezomorficznej budowie uznamy za otyłego, a na jego masę wpływa przede wszystkim relatywnie duży procent masy beztłuszczowej (ang. FFM - fat

275

free mass). W istocie zawartość tłuszczu w jego ciele może być niższa niż przeciętna. I odwrotnie, w rzeczywistości jednostka może być otyła nawet wówczas, kiedy ma masę ciała w granicach normy. Konieczne jest zebranie dodatkowych informacji oraz użycie technik i norm do oceny składu ciała, tj. FFM oraz z procentem tłuszczu w ustroju. Przyjęto, że minimalny poziom dla dorosłych mężczyzn wynosi od 5% BF, a dla kobiet 8% BF. Poniżej tych wartości wydatnie zwiększa się ryzyko zagrożenia zdrowia. Górna bezpieczna granica dla mężczyzn została oszacowana na 25% BF, a u kobiet na 32% BF [Heyward 1997]. Zwykle jednak u osób dorosłych występuje tendencja do stopniowego zwiększania z wiekiem masy ciała, a przede wszystkim ilości tłuszczu. Typowy jest przyrost ok. 1% BF na jedną dekadę lat między 20. a 60. rokiem życia [Wilmore 1986]. Odbywa się to z reguły przez zwiększenie procentu tłuszczu i obniżenie masy mięśniowej i współwystępuje z obniżeniem aktywności fizycznej. Przyjmuje się, że takie zjawisko, chociaż powszechne, nie jest wcale konieczne, a już z pewnością nie jest ono pożądane. Zaleca się zatem w każdym wieku utrzymywanie masy ciała i otłuszczenia na tzw. zdrowym poziomie (tab. 27). Tab. 27. Normy procentowej zawartości tłuszczu w ustroju [wg Thompson 1997] |

Uwaga: Dziewczęta przed dojrzewaniem płciowym powinny używać tej samej skali, co chłopcy (mężczyźni). Z punktu widzenia zdrowia nie ma żadnych powodów, aby zwiększać przyrost tłuszczu z wiekiem. Tym samym tę samą skalę należy stosować w każdym wieku.

Na gruncie antropologii fizycznej opracowano wiele metod wyznaczania składu ciała [Heyward, Stolarczyk 1996, Roche, Heymsfield, Lohman 1996, Heyward 1997], Uproszczony sposób wyznaczenia % BF dla chłopców i dziewcząt na podstawie oceny grubości fałdów skórno-tłuszczowych przedstawiono na rycinie 81.

276

SUMA FAŁDÓW TŁUSZCZOWYCH NA MIĘŚNIU TRÓjGŁOWYM I NA ŁYDCE
I

chłopcy

Ryc. 81. Normogram do wyznaczenia procentu tłuszczu na podstawie grubości odpowiednich fałdów skórnotłuszczowych: (a) chłopcy (b) dziewczęta [wg Lohman 1987]

2. TYPY OTYŁOŚCI ORAZ PRZYCZYNY WYSTĘPOWANIA NADWAGI I OTYŁOŚCI
Sposób, w jaki tłuszcz jest rozłożony w ustroju, jest z reguły ważniejszy z punktu widzenia ryzyka wystąpienia chorób niż ogólna jego ilość. Stosunek obwodu talii do obwodu bioder (WHR) jest silnie związany z tłuszczem na trzewiach, umiejscowionym w części brzusznej. Tłuszcz brzuszny jest silnie skorelowany z chorobą wieńcową serca,

277

cukrzycą, nadciśnieniem, hiperlipidemią [Blair i wsp. 1984]. Termin androidalna otyłość lub gynoidalna otyłość odnosi się do osobnika, u którego nadmiar tłuszczu jest zlokalizowany przeważnie w górnej części ciała (android) lub dolnej części ciała (gynoid). Otyłość androidalna jest bardziej typowa dla mężczyzn, a gynoidalna dla kobiet. Taka klasyfikacja ma jednak liczne odstępstwa. Niekiedy też mówi się wprost o otyłości górnej części ciała i otyłości dolnej części ciała. Ogólnie przyjmuje się, że jeśli WHR przekracza wcześniej podane wartości graniczne, to zwiększa się ryzyko zagrożenia zdrowia [Bray, Gray 1988]. Wskazywano również, że sam obwód talii powyżej 100 cm może wskazywać na obecność takiej ilości tłuszczu trzewnego, która pozwala przewidywać zmiany w profilu ryzyka [Pouliot M. C. i wsp. 1994]. 1 Nieodpowiednia dieta, przejadanie się, zaburzenia hormonalne i ograniczona aktywność fizyczna wywołują brak równowagi energii i prowadzą do przybierania masy ciała i otyłości. Badania wskazują, że pierwszą przyczyną otyłości wśród dzieci i dorosłych jest raczej brak dostatecznej aktywności fizycznej niż nadmierne żywienie [Corbin, Flechter 1968, Mayer 1968]. Tylko w niewielkim procencie (1 na 1000) przyczyną otyłości są zakłócenia w gospodarce hormonalnej [Sharkey 1990]J Otyłość jest skojarzona z przyrostem zarówno liczby, jak i wielkości komórek. Osoba posiadająca normalną masę ciała ma 25 do 30 mld komórek tłuszczowych, podczas gdy u otyłych liczba ta może wzrastać nawet do 42-106 mld. Równocześnie obserwowano, że komórki tłuszczowe są u otyłych o ok. 40% większe [Hirsh 1971]. {Przyrost liczby komórek tłuszczowych (hiperplazja) następuje wyjątkowo szybko w pierwszych latach życia i w zasadzie kończy się w okresie dorastania oraz stabilizuje się w okresie dorosłości. Wyjątkiem są tu przypadki otyłości wywołane chorobą|. Natomiast przyrost wielkości komórek tłuszczowych (hipertrofia) jest szczególnie wyraźny w czasie skoku pokwitaniowego i później może być kontynuowany. Przyrastający tłuszcz jest magazynowany w komórkach w postaci trójglicerydów. Dalszy przyrost otyłości w okresie dojrzałym następuje więc w wyniku rozrastania się wielkości już wcześniej powstałych komórek tłuszczowych. Wszelkie ograniczenia kaloryczne i ćwiczenia stosowane u dorosłych powodują jedynie ubytek wielkości komórek tłuszczowych, a nie mogą wywołać zmniejszenia ich liczby [Hirsh 1971]. Za kluczowe w prewencji otyłości przyjmuje się: stałą kontrolę masy ciała, monitorowanie poboru i wydatku energetycznego, szczególnie w okresie pokwitania i młodzieńczym. : Jednym z najbardziej dyskusyjnych problemów jest znaczenie w otyłości czynnika genetycznego i środowiskowego. Mayer [1968] obserwował, że tylko 10% dzieci, których rodzice mają normalną masę ciała, są otyłe. W wypadku, kiedy jeden lub oboje z rodziców są otyłymi, prawdopodobieństwo, że również dziecko będzie otyłe, rośnie odpowiednio do 40-80% w zależności od tego czy jeden, czy oboje rodzice są otyłymi. Pozornie może to być wyjątkowo pewnym dowodem, że otyłość jest w poważnej mierze dziedziczona. Nie można jednak lekceważyć kulturowo przekazywanych nawyków określonego typu żywienia lub też wspólnie kultywowanych zwyczajów stronienia od aktywności fizycznej (i np. stałego wielogodzinnego przesiadywania przed telewizorem). Badania Boucharda i wsp. [1990] wskazują, że genotyp odgrywa istotną, ale wcale nie decydującą rolę. Obserwacje eksperymentalne pokazały, że nawet u bliźniąt monozygotycznych występują duże różnice między poszczególnymi jednostkami. Wpływ czynnika genetycznego na zmienność (wariancję) otłuszczenia ciała oszacowano na 25%! VW etiologii otyłości ważną rolę odgrywa również czynnik psychologiczny. Niektóre osoby z nadwagą i otyłe jedzą zbyt dużo, próbując w ten sposób znaleźć ucieczkę

278

od problemów psychicznych, jak stany depresyjne, samotność, stresy, obawa, lęki, niepokój. Wówczas konieczna jest konsultacja psychologiczna dla lepszego rozeznania podstawowych problemów i podjęcia właściwych modyfikacji zachowanej

3. ZASADY I PRAKTYKA POSTĘPOWANIA W DĄŻENIU DO REDUKCJI MASY CIAŁA
Odpowiednie odżywianie (zrównoważona dieta) i codzienna fizyczna aktywność są kluczowym elementem programu osiągania właściwej masy i otłuszczenia ciała. Większość osób jest oczywiście zainteresowana utratą nadmiernej masy i tłuszczu, a jedynie niewielki procent powinien zwiększyć swoją masę ciała Podstawową zasadą efektywnego i bezpiecznego postępowania, zmierzającego do zmniejszenia masy ciała, jest ujemny bilans energetyczny, a więc większy wydatek niż pobór kalorii. Tym samym najefektywniejszą drogą osiągnięcia celu jest połączenie diety ze stosowaniem ćwiczeń fizycznych/ (Znaczenie aktywności fizycznej i diety jest zależne od stopnia otyłości (ryc. 82). Rola aktywności fizycznej jest wyjątkowo istotna w prewencji, a jej skuteczność jako jedynego środka przeciwdziałania zjawisku otyłości znacznie maleje już przy BMI powyżej 25-30 kg/m2.rNa_każdym jednak poziomie otyłości aktywność fizyczna jest istotnym czynnikiem współwystępującym w terapii z dietą i ewentualnym leczeniem farmakologicznym.! ^Aktywność fizyczna jest bowiem niezbędnym elementem regulacji metabolizmu spoczynkowego i utrzymaniu właściwych proporcji między procentem BF a masą mięśni, a także kontroli apetytu i obniżenia ryzyka różnych chorób.

Ryc. 82. Relatywny udział aktywności fizycznej i diety w utrzymaniu normalnej masy ciała u dorosłych [Garrow 1986, wg Drabik 1995]

279

Badania prowadzone w ostatnich latach wskazują na dodatkowe korzyści, jakie przynoszą ćwiczenia fizyczne dla obniżenia masy ciała. W prowadzonym eksperymencie kilka tygodni ograniczenia poboru kalorii przez samą dietę prowadziło do obniżenia ilości tkanki szczupłej i wyraźnego zmniejszenia tempa metabolizmu. To obniżenie metabolizmu (o ok. 10-15%) powodowało trudności w dalszym utrzymywaniu obniżonego poziomu masy ciała. Dopiero po podjęciu dodatkowo ćwiczeń, po kolejnych 2 tygodniach, obserwowano powrót tempa metabolizmu do poziomu z okresu przed rozpoczęciem restrykcji dietetycznych. Ponadto stosowanie ćwiczeń wpłynęło wyrównująco na zbyt dużą stratę białek i powodowało wyraźny wzrost zużytkowania tłuszczu jako źródła energii. Przy zwiększeniu lub obniżeniu żywienia obserwuje się następujący mechanizm: organizm usiłuje zawsze chronić swoją masę ciała poprzez stosowny przyrost lub też obniżenie trzech komponentów wydatku energetycznego, tj. (a) tempa metabolizmu spoczynkowego, (b) termicznego efektu posiłku, (c) termicznego efektu zwiększonej aktywności fizycznej [Wilmore, Costil 1994]. Dobrze zrównoważona dieta powinna zawierać adekwatną ilość białek, tłuszczu, węglowodanów, witamin, minerałów i wody. Prowadzone w USA duże badania epidemiologiczne, którym poddano 658 mężczyzn i 1459 kobiet w wieku od 19 do 50 lat wykazały, że przeciętny typ odżywiania znacznie odbiega od zalecanego w zakresie relatywnego udziału węglowodanów, białka, cholesterolu, sodu. Przeciętna kobieta jedynie w 78% pokrywa oszacowane jako bezpieczne dzienne zapotrzebowanie w diecie na wapń, 61 % na żelazo, 60% na cynk i 72% zapotrzebowania na magnez [US. Department of Health and Human Services 1988]. Ogólnie przyjmuje się, że bezpieczna utrata masy ciała nie może być większa niż 1 kg na tydzień. Większe (szybsze) zmniejszenie masy wymaga przebywania pod stałą ścisłą kontrolą i konsultacją lekarską [Wilmore, Costil 1994, Heyward 1997]. Znaczące obniżenie masy ciała wymaga podejmowania programów długofalowych, często na miesiące, lata, a nawet całe życie (ang. long-term project ). [Aktywność fizyczna jest ważnym czynnikiem ograniczania kalorii przez wywoływanie negatywnej równowagi energii koniecznej do obniżenia masy ciała. Program jest więc ukierunkowany na utratę masy ciała przez przyrost wydatku kalorycznego. Dla możliwego maksymalizowania tego wydatku konieczny jest wybór takiej formy ruchu, która pozwoli utrzymywać możliwie długo niską lub umiarkowaną intensywność wysiłku [Heyward 1997]. ĆWICZENIA UKIERUNKOWANE NA OBNIŻENIE MASY CIAŁA:

• • • • •

Forma: umożliwiająca utrzymywanie aerobowej aktywności fizycznej, intensywność: 60-70% VO2max lub pełnego zakresu uderzeń serca, czas trwania: 30 min lub dłużej, częstotliwość: jeden lub dwa razy w ciągu dnia, długotrwałość programu: zależna od pożądanej utraty masy ciała.

W badaniach stwierdzono, że sama dieta żywieniowa jest z punktu widzenia zdrowia i kondycji fizycznej nie tylko mniej skuteczna, ale i nie jest wskazana. Aktywność fizyczna zapewnia, że strata masy ciała jest powodowana przede wszystkim obniżeniem 280

ilości tłuszczu, a nie tkanki mięśniowej. Pavlan i wsp. [1985] obserwowali, że u otyłych mężczyzn, których poddano zarówno diecie, jak i 8-tygodniowemu treningowi, na który składał się podejmowany 3 razy w tygodniu marsz i jogging, utrata masy ciała wynosiła - 11,8 kg. W kontrolnej grupie, ktdra poddana była tylko diecie, obniżenie masy wynosiło nieco mniej, bo - 9,2 kg. Największe jednak różnice odnotowano w zmianach FFM, tj. u równocześnie ćwiczących: tylko - 0,6 kg, w grupie kontrolnej - 3,3 kg. W konkluzji stwierdzono, że dodanie ćwiczeń fizycznych (aerobowych) do diety zabezpiecza poziom FFM, powoduje przyrost utleniania tłuszczu wykorzystywanego w ten sposób na dostarczanie energii i jest znacznie efektywniejsze w redukcji tłuszczu niż stosowanie samej diety. Na rycinie 83 ukazano rezultaty eksperymentu, któremu poddano 72 chłopców z umiarkowaną otyłością. Każdy z uczestników eksperymentu należał do jednej z 3 grup: a - wyłącznie dieta żywieniowa, b - wyłącznie ćwiczenia, c - dieta + ćwiczenia. Obserwowano, że grupy ćwiczących i niećwiczących (wyłącznie dieta) utraciły podobną wielkość masy ciała, ale ćwiczący wyraźnie obniżyli ilość tłuszczu i nie zmniejszyli ilości masy beztłuszczowej (FFM). Grupa niećwiczących po eksperymencie wyraźnie obniżyła ilość FFM [Zuti, Golding 1976, cyt. wg Wilmore, Costil 1994].

Ryc. 83. Zmiany w ogólnej masie ciała, ilości tłuszczu w ustroju (BF) i masie beztłuszczowej (FFM) w rezultacie stosowania wyłącznie diety, wyłącznie ćwiczeń oraz połączenia diety z ćwiczeniami [Zuti, Golding 1976, wg Wilmore, Costill 1994]

Szczegółowa analiza wydatku energetycznego w czasie wybranych typów aktywności fizycznej pokazuje, że przyrost szybkości (intensywności) ćwiczeń" powoduje tylko mały przyrost w tempie wydatku energetycznego (MET). Stąd ogólne zalecenie: czas trwania ćwiczeń i pokonany ogółem dystans jest znacznie istotniejszy niż intensywność (szybkość biegu czy marszu) ćwiczeń [Heyward 1997, Drabik 1995]. 281

Ćwiczenia aerobowe o niskiej intensywności prowadzą do mniejszego ogólnego wydatku kalorii [Wilmore, Costill 1994]. Woynarowska i Wojciechowska [1993] podają zalecenia dotyczące aktywności ruchowej w terapii otyłości prostej u dzieci. Zajęcia ruchowe powinny być: • skuteczne w redukowaniu tkanki tłuszczowej, • dostosowane do możliwości fizycznych dziecka, • źródłem przyjemności. Szczególnie interesująca jest podana "recepta ruchowa" rozpisana dla 11-letniej dziewczynki z umiarkowaną otyłością (wysokość ciała - 143 crn, masa ciała - 43 kg, tkanka tłuszczowa wyznaczona na podstawie pomiaru grubości fałdów skórno-tłuszczowych wynosi - 32% masy ciała). Po ustaleniu celu terapeutycznego, jako zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej do 25% (co odpowiada nadwadze równej 3 kg masy ciała) i określeniu negatywnego bilansu kalorycznego na 21 000 kcal i analizie zainteresowań dziewczynki przyjęto założenie, że powinna ona połowę kalorii stracić przez ograniczoną dietę żywieniową, a drugą połowę poprzez następującą "receptę ruchową":

PRZYKŁADOWE WSKAZANIA DO TRENINGU • • • • rodzaj zajęć: jazda na rowerze na umiarkowanie wznoszącym się terenie, intensywność: bez znaczenia, częstotliwość: 3 razy w tygodniu, odległość do pokonania: 10 km - pierwsze 3 tygodnie 11 km - następne 3 tygodnie 12 km - następne 4 tygodnie 13 km - następne 4 tygodnie • czas trwania programu: 14 tygodni.

Stwierdzono, że ćwiczenia skoncentrowane na jakiejś części ciała nie są efektywniejsze (z punktu widzenia zmian w tej części obwodów czy składu ciała) niż ogólne ćwiczenia aerobowe. Na przykład Katch i wsp. [1984] obserwował, że 27-dniowy program treningowy, w czasie którego każdy z badanych wykonał łącznie 5004 razy skłony z leżenia do siadu (ang. sit-ups) wywołał podobne zmiany w różnych częściach ciała. Średnica komórek tłuszczu zmniejszyła się na brzuchu o 6,4%, na pośladkach 5,0%, pod łopatką 3,7%, ale różnice nie były statystycznie znaczące. Nie ma więc dowodów na to, że program ćwiczeń zredukował w największej mierze tłuszcz w najbardziej zaangażowanej części ciała, tj. na .brzuchu. Inne badania pokazały, że regionalna dystrybucja i uruchomienie zmian w tkance tłuszczowej podąża według określonego biologicznie (genetycznie zaprogramowanego) wzoru niezależnie od typu ćwiczenia. Jeśli następuje redukcja masy ciała, względna dystrybucja tłuszczu w ustroju nie zmienia się lub zmienia bardzo wolno i w sposób charakterystyczny. U kobiet obserwowano, że wskaźnik obwodów talii do obwodu uda maleje, co wskazuje na to, że region uda jest bardziej oporny, tj. mniej wrażliwy na mobilizację tłuszczu [Ashwell i wsp. 1985]. U kobiet adipocyty okolicy pośladkowoudowej są szczególnie mało wrażliwe na lipolityczne działanie, stymulowanego przez wysiłek fizyczny, układu adrenergicznego. U mężczyzn, 282

wykorzystując tomografię komputerową, wskazano, że trening prowadzi do stosunkowo szybkiego zmniejszenia się masy tłuszczu w jamie otrzewnowej i tkance podskórnej brzucha [Nazar, Kaciuba-Uściłko 1995]. Nie ma jednak możliwości selektywnego szczuplenia (lub zwiększenia ilości tkanki tłuszczowej) akurat w jakimś określonym dowolnym miejscu ciała. Można oczywiście trenować mięśnie, ale jest to już inny problem.

4. PROGRAM UKIERUNKOWANY NA PRZYROST MASY CIAŁA
Niektóre osoby w trosce o zdrowie i kondycję fizyczną, wymagają stosowania specjalnych programów ukierunkowanych na przyrost masy ciała. Poważny czynnik determinujący skutki takich zabiegów stanowi genotyp osobnika, który przede wszystkim określa tempo metabolizmu w spoczynku. Wpierw jednak, przed przystąpieniem do konstruowania jakiegokolwiek programu, trzeba wykluczyć możliwość występowania choroby oraz zaburzeń w sferze psychicznej, które mogą powodować niedożywienie (np. anorexia nervosa) i w efekcie zbyt niską masę ciała. Obliczono, że dodatkowe 400 do 500 kcal w stosunku do oszacowanego dziennego zapotrzebowania (tj.podstawowa przemiana rnaterii+poziom aktywności fizycznej) danej jednostki powinno umożliwić stopniowy przyrost masy ciała ok. 0,45 kg na tydzień [Williams 1992]. Aby zapewnić przede wszystkim przyrost masy ciała poprzez wzrost masy szczupłej, a nie tkanki tłuszczowej, należy zwrócić uwagę na następujące elementy: • określić wpierw skład ciała, aby wyznaczyć pożądany (z punktu widzenia zdrowia) poziom masy ciała i kontrolować przyrost masy beztłuszczowej; • wybrać trening z oporem (siłowy) ukierunkowany na maksymalny przyrost masy mięś niowej; • zaplanować wysokokaloryczną dietę, dobrze zrównoważoną, w której 60-70% poboru kcal będą stanowić węglowodany, 12-15% białko i mniej niż 30% tłuszcz; • zwiększyć dzienny pobór białka do l,2-l,6g na kg masy ciała; • regularnie należy monitorować zmiany w masie i w składzie ciała. Duża objętość treningu z oporem (siłowego) jest najlepszym sposobem zapewniającym rozwój masy mięśni. Całość postępowania jest jednak zależna od przygotowania i możliwości danej osoby. Trening zalecany do rozwoju masy ciała przedstawia się następująco [Heyward 1997]:

ĆWICZENIA UKIERUNKOWANE NA ZWIĘKSZENIE MASY CIAŁA • • • • Forma: trening z oporem (siłowy), Intensywność: 70 do 75% 1-PMlub 10-12-PM, Liczba serii: 3 - początkujący, 5-6 zaawansowani, Liczba ćwiczeń: 1-2 na grupę mięśniową-początkujący, 3-4 na grupę mięśniową - zaawansowani,

283

• Czas trwania: 60 minut lub dłużej, • Częstotliwość: 3 dni w tygodniu początkujący, 5-6 dni w tygodniu zaawansowani, • Długotrwałość programu: zależnie od pożądanej wielkości zwiększenia masy ciała.

5. PROGRAM UKIERUNKOWANY NA POPRAWĘ SKŁADU CIAŁA
Niekiedy zmierza się do poprawy składu ciała bez zmiany masy ciała. Może tutaj chodzić o zmniejszenie otłuszczenia ciała, przyrost masy beztłuszczowej ciała lub też 0 oba te elementy łącznie. Ćwiczenia aerobowe i trening siłowy są skuteczne w obniżeniu grubości fałdów skórno-tłuszczowych, masy tłuszczu i procentu BF zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet [Wilmore i wsp. 1970, Pollock i wsp. 1971, Despres i wsp. 1985]. Wykazano, że dla zmiany składu ciała ważna jest intensywność ćwiczeń. Girandola [ 1976] porównywał efekt treningu aerobowego z niską i wysoką intensywnością. Zaobserwował, że chociaż w obu grupach masa ciała i masa ciała szczupłego nie zmieniły się istotnie, to procent BF znacząco zmniejszył się tylko w grupie ćwiczącej z niską intensywnością. Dynamiczny trening z obciążeniem jest najskuteczniejszy, jeśli celem jest obniżenie procentu BF i wzrost masy beztłuszczowej [Wilmore 1974]. Przyrost masy mięśniowej następuje w wyniku hipertrofii, wzrostu zawartości białka w mięśniach 1 przyrostu gęstości kości. Hipertrofia mięśni i przyrost białka są wywołane zmianami ilości testosteronu i poziomu hormonu wzrostu.

284

Uwagi końcowe. W postępowaniu z osobami z wyraźną nadwagą i otyłością obowiązuje ostrożność. Z reguły są to osoby, które przez wiele lat nie były aktywne, 0 małej wydolności fizycznej i sprawności. Łatwo więc o wystąpienie ostrych powikłali sercowo-naczyniowych i przeciążeń układu ruchu. Niezwykle ważne jest zachowanie właściwej atmosfery ćwiczeń", połączenie powagi z atrakcyjnością formy i umiarkowanym wysiłkiem. Wyjątkowo godne zalecenia są różne ćwiczenia w wodzie, jazda na rowerze 1 raczej marsze, spacery niż jogging, obciążający układ ruchu. Takim formom wysiłku sprzyjają też zalecenia biochemiczno-fizjologiczne. W czasie umiarkowanej intensywno ści zapotrzebowanie energetyczne jest pokrywane w większym stopniu przez utlenianie kwasów tłuszczowych. Trzeba też pamiętać, że trening fizyczny ma w terapii otyłości dodatkowe znaczenie antydepresyjne i auksiolityczne. Po treningu obserwuje się popra wę nastroju, związaną ze zwiększoną reakcją neuroprzekaźników, przede wszystkim noradrenaliny i zwiększone wydalanie beta-endorfin [Nazar, Kaciuba-Uściłko 1995]. Ten mechanizm w całości postępowania może być uznany za szczególnie istotny, bowiem z reguły nagłe stosowanie diety niskokalorycznej przyczynia się do pogorszenia nastroju. Przede wszystkim jednak trzeba pamiętać, że przy dużej nadwadze i otyłości konieczne jest tworzenie programów na miesiące i lata. Wilmore i Costill [1994] wskazują, że obniżenie masy tłuszczu o 9 kg wymaga najpierw minimum 5 miesięcy ukierunkowanych zabiegów, a później zaczyna się okres najtrudniejszy - utrzymania tej obniżonej masy ciała.

285

XVII. SYMETRIA I ASYMETRIA A MOTORYCZNOŚĆ CZŁOWIEKA
1. RÓŻNE RODZAJE ASYMETRII
Człowiek jest zbudowany według planu symetrii dwubocznej. Ogólna zasada symetrii dotyczy dwóch części ciała rozpatrywanych względem płaszczyzny pośrodkowej (planum medianum). Już we wczesnym stadium rozwoju embrionalnego, kiedy dochodzi do podziału na dwie równe części zapłodnionej komórki jajowej, widoczna jest symetria kształtów zewnętrznych i większości cech budowy wewnętrznej ciała. Od tej ogólnej zasady symetrii występują jednak liczne typowe, normalne odstępstwa dotyczące zarówno budowy ciała jak i wielu funkcji. Te najróżniejsze przejawy symetrii i asymetrii są przedmiotem opisu i badań różnych dziedzin nauki, jak: anatomii, antropologii, neurologii, psychologii czy antropomotoryki. Stąd mówi się o aspektach asymetrii w ujęciu morfologicznym, funkcjonalnym, dynamicznym, sensorycznym i psychicznym [Malinowski, Strzałko 1985; Bogdanowicz 1992]. Przejawem asymetrii są różnice w kształcie, wielkości i położeniu takich wewnętrznych narządów, jak: płuca, nerki czy obie półkule mózgu. Także -jak wiadomo — znaczącą asymetrię wykazują nieparzyste narządy w ustroju, jak: żołądek, serce, wątroba, trzustka. Mniej widoczne, ale wyraźnie zaznaczające się, są objawy asymetrii w cechach zewnętrznych człowieka, w jego układzie kostnym i mięśniowym. Ta asymetria morfologiczna, najpierw niewielka u płodów i noworodków, później stopniowo narasta, co ma też związek z nasilającą się asymetrią funkcjonalną. Antropolodzy fizyczni wskazują tu na różnice w wysokości położenia barków, wysokości grzebienia talerza kości biodrowej, w wymiarach szerokościowych twarzy, zatok szczękowych i czołowych, przegrody nosowej itd. Wyraźna bywa też asymetria w wymiarach kończyny dolnej i górnej, ale różnice dotyczą też unaczynienia i unerwienia obu kończyn. Wspomniana wyżej asymetria funkcjonalna związana jest z dominacją jednej z półkul mózgowych i w efekcie czynnościową przewagą przede wszystkim jednej z kończyn górnych lub dolnych. Natomiast częsty brak przewagi czynnościowej jednej strony nad drugą nazywa się obustronnością, a w odniesieniu do sprawności kończyn górnych oburęcznością. Jeśli dokładność, precyzja i szybkość wykonywania różnych czynności manualnych nie różnią się, w świetle przyjętych kryteriów, to wtedy mówimy o ambidekstrii (ambi-obu, dexter-prawy). Jest rzeczą ciekawą, że wyjątkowa częstość ambidekstrii występuje u ludów prymitywnych. W dziejach człowieka większa skłonność do praworęcznośi występowała już u ludzi w paleolicie. Dowody znacznie częstszego używania kończyny górnej prawej

286

można znaleźć w malowidłach naskalnych grot. Taką czynnościową przewagę jednej strony nazywamy też: stronnością, przewagą stronną lub lateralizacją. Lateralizacja może przybierać różne postacie. Wprowadzono też pojęcie asymetrii dynamicznej, które odnosi się już do ilościowych różnic (a więc nie tylko - funkcjonalnych), na przykład w sile mięśniowej prawej i lewej ręki, odległości rzutów prawą i lewą kończyną górną czy zakresów ruchów w stawach położonych po prawej i lewej stronie ciała [Wolański 1988]. Inni autorzy zagadnienie asymetrii dynamicznej na ogół włączają do asymetrii funkcjonalnej.

Ryc. 84. Asymetria czynnościowa i budowy ciała u osób dorosłych [Wolański 1979]

287

Z kolei termin asymetria sensoryczna odnosi się do wielkości i różnic wi wrażliwości narządów zmysłów położonych po prawej i lewej stronie ciała. Przedmio tem badań bywają tu siła i jakość wrażeń wzrokowych odbieranych za pomocą każdego oka czy asymetria słuchu, asymetria powonienia i rozmieszczenie receptorów smaki po prawej i lewej stronie języka. Na rycinie 84 w sposób obrazowy ukazano, za Wolańskim [1979], wyniki nie których prowadzonych analiz w zakresie asymetrii morfologicznej, funkcjonalnej i dy namicznej. Pojawia się też w piśmiennictwie określenie asymetria psychiczna, przez którą rozumie się nierównomierne umiejscowienie w obu półkulach mózgu ośrodków organi zacji procesów psychicznych [Malinowski, Strzałko 1985]. Półkulę lewą nazywa się często analizującą i przypisuje się jej rolę w tworzeniu pojęć i ich klasyfikowaniu ora: tam lokuje się odpowiedzialność za zdolności intelektualne, matematyczne i racjonalne analityczne myślenie. Natomiast półkula prawa pełni funkcję rozpoznającą i tym sa mym odpowiada ona za identyfikację kształtu przedmiotów, rozpoznawanie melodii przypisuje się jej też rolę w niewerbalnym, emocjonalnym i intuicyjnym myśleniu ora: doszukano się jej wpływu na zdolności artystyczne [Celichowski, Rrutki 2001].

2. ZAGADNIENIE LATERALIZACJI I RĘCZNOŚCI
Na ogół przyjmuje się, że lateralizacja oznacza wyraźną przewagę kończyn; czy narządu jednej strony ciała nad drugą w zakresie precyzji i koordynacji mchów Przyjmuje się, że lateralizacja jest bardziej korzystna aniżeli wyraźna np. oburęczność czy obunożność. Lateralizacja oznacza nie tylko przewagę sprawnościową w używano jednej kończyny czy narządu, ale i większą skłonność do częstszego ich używania. Te osoby, które wykazują przewagę i skłonność do posługiwania się przede wszystkim ręką prawą, nazywa się „praworęcznymi", a tych, którzy preferują lewą ręką, nazywa się „leworęcznymi". Taka asymetria funkcjonalna narządów ruchu jest związana z do minowaniem ośrodków mchowych w korze mózgowej przeciwległej półkuli mózgo wej. Prowadzone badania pozwalają mówić o: a) Dominacji (lateralizacji) jednorodnej, kiedy to praworęczności towarzyszy pra wooczność i prawonożność, a leworęczności - lewooczność i lewonożność. Nie którzy autorzy model lateralizacji jednorodnej prawostronnej przyjmowali za „ide alny", a więc taki, do którego zmierzać się winno w rozwoju każdego człowieki [Hiscock, Kinsbourne 1982]. Model odwrotny, a więc lateralizacji jednorodnej le wostronnej, na ogół uważa się za mniej pożądany, chociaż z reguły nie towarzysz mu żadne zaburzenia rozwojowe. b) Dominacji (lateralizacji) niejednorodnej (skrzyżowanej). W praktyce spotkać też można wszystkie możliwe warianty, np. praworęczność, prawooczność i lewonożność, czy też praworęczność, lewooczność i prawonożność itd. itd. W tym przypadku taki proces współdziałania kończyn i organów parzystych nie zawsze ma przebieg pomyślny [Żebrowska 1979]. W ramach modelu lateralizacji niejednorodnej wymienia się też lateralizację nieustaloną, inaczej słabą. W tym przypadku występuje brak dominacji poszczególnych narządów mchu i zmysłów, i mam;

288

do czynienia np. w którymkolwiek z elementów: z oburęcznością, obuocznością, obunożnością. Zwykle taką nie ustaloną lateralizację pierwotną traktuje się jako wyraz opóźnionego dojrzewania centralnego układu nerwowego. Przy czym niektórzy autorzy w ogóle odrzucają badanie dominacji oka jako jednej z kategorii oceny łateralizacji, uznając, że w szczególności ręczność i oczność są słabo ze sobą skorelowane. Stąd i interpretacja wyników badania lateralizacji sprawia szereg trudności. Przyjmowane modele lateralizacji czynności narządów ruchu (raki i nogi) oraz zmysłu (oka) podano na rycinie 85 za M. Bogdanowicz [1992],

Ryc. 85. Modele lateralizacji narządów ruchu (ręki i nogi) oraz zmysłu (oka) - wg Bogdanowicz [1992, s. 29]

Na ogół spostrzega się, że praworęczni mają mniejszą skłonność do oburęczności niż osoby leworęczne. Ci ostatni są bowiem w dzieciństwie częściej zachęcani do wykonywania niektórych czynności, takich jak samodzielne jedzenie, pisanie, rysowanie prawą ręką. Niekiedy z powodów kulturowych oczekiwań osoby leworęczne mogą pewne czynności wykonywać równie dobrze także ręką prawą. Ponieważ takich nacisków społecznych, do używania przeciwnej ręki, pozbawione są osoby praworęczne, to z reguły wykazują one mniejszą oburęczność [Miller E. 1971]. Brak jednorodnej łateralizacji jest często główną przyczyną trudności w nauce, a oburęczność jest najmniej korzystną formułą z punktu widzenia równowagi psychoruchowej [Zazzo 1974]. Oburęczności, związanej jednak z ogólnymi brakami i opóźnieniami w tworzeniu się procesu lateralizacji, nie można utożsamiać z oburęcznością wtórną, która powstaje w wyniku ćwiczenia ręki mniej sprawnej przez osoby wcześniej normalnie zlateralizowane. Starosta [1993] wskazywał na kultywowaną wśród Japończyków oburęczność jako system edukacji motorycznej w szkole i rodzinie. Stosowanie takiego specjalnego systemu kształtowania oburęczności sprzyjać miało osiąganiu wysokich

289

wyników w działalności produkcyjnej i w sporcie, a zdaniem niektórych podnosi też sprawność intelektualną. Nie jest to jednak pogląd powszechny [zob. Stokłosa 1995; Doboszyński 1917]. Dzieci o lateralizacji opóźnionej i osłabionej wykazują też częściej od innych zaburzenia w zakresie orientacji przestrzennej. Przyjmuje się, że w ogóle dominacja w używaniu jednej ręki jest korzystna, gdyż umożliwia osiągnięcie takiego poziomu sprawności, który nie byłby możliwy przy zamiennym używaniu obu rąk. Podnosi się też, że taka sytuacja daje większe poczucie stabilności i bezpieczeństwa. Natomiast dzieci o opóźnionym procesie lateralizacji ustępują pod względem sprawności ruchowej swym silnie zlateralizowanym rówieśnikom [Spionek, Włodarski 1979]. Wskazuje się jednak, że najpożyteczniejszą, tak jak nie jest ambidekstria, nie jest również skrajna asymetria (która może wskazywać nawet na patologię), a najbardziej pożądana jest optymalna asymetria [wg Stokłosy 1995]. Stokłosa [1980] prowadziła badania nad zależnością między typem lateralizacji a osiągnięciami szkolnymi. Stwierdzono, że prawostronna lateralizacja (w odniesieniu do ręki i oka) dominuje u uczniów bardzo dobrych i dobrych (tab. 28). Podobne badania nad zaburzeniami procesu lateralizacji a przyczynami trudności i niepowodzeń w nauce prowadziła Spionek [1969, 1970].

Tab. 28. Zależność między typem lateralizacji a wynikami w nauce [wg Stokłosy 1980]
Lateralizacja Prawostronna (praworęczność, prawooczność) Zaburzona (oburęczność i różne formy oczności) 89 Wiek (lata) 89 % uczniów dobrych i bardzo dobrych 92 84 46 45 % uczniów dostatecznych i niedostatecznych 8 16 54 55

Nie jest całkowicie obojętne, czy dziecko wykazuje prawo- czy leworęczność. Pomijając w tym miejscu względy czysto psychologiczne, związane z oczekiwaniami, aby dziecko nie różniło się od innych dzieci, nie sposób nie zauważyć, że w konstrukcji wielu maszyn, urządzeń domowych i narzędzi preferuje się osoby praworęczne. Hurlock [1985, s. 297] podaje następujące korzystne konsekwencje praworęczności:

___________ KORZYSTNE KONSEKWENCJE PRAWORĘCZNOŚCI _________ • • • • • Uczenie się jest łatwiejsze. Instrukcje i wskazówki są bardziej zrozumiałe. Sprawność wykonywanych ruchów jest większa i są one mniej męczące. Dostosowanie się do oczekiwań społecznych jest ułatwione. Dodatni wpływ na osobowość.

290

W szkole również nauka i metoda pisania jest jednak w większej mierze dostosowana do dzieci praworęcznych.

3. ZAGADNIENIE UWARUNKOWAŃ LEWORĘCZNOŚCI I PROBLEM PRZEUCZANIA
Jednym z problemów budzących największe kontrowersje jest fizyczny, psychiczny i motoryczny rozwój osób leworęcznych. Często - szczególnie w przeszłości spotkać tu można było poglądy skrajne. Wiele społeczności przez lata ignorowało, a nawet prześladowało leworęcznych. W Średniowieczu uważano wręcz, że „prawa ręka od Boga, a lewa — od diabła". W Hiszpanii osoby leworęczne były nawet wyszukiwane i prześladowane przez inkwizycję. W krajach zachowujących się mniej radykalnie przyjmowano po prostu, że normę stanowi wyłącznie praworęczność. Stąd niekiedy wybitne sukcesy osób leworęcznych traktowano jako wyraz wyjątkowych wysiłków wynikających z chęci wykazania się przez osoby odczuwające głębokie kompleksy niższości. Do osób leworęcznych między innymi należeli: Juliusz Cezar, Leonardo da Vinci, Rafael Santi, Michał Anioł, Ludwig van Beethoven, Niccolo Paganini, Robert Schumann, Iwan Pawłów [Starosta 1993]. Zagadnienie, czy leworęczność jest właściwością wrodzoną czy rezultatem uczenia się i uwarunkowań społecznych, należy do dyskutowanych od wielu lat [Bogdanowicz 1992]. Przyjmowanie takich czy innych poglądów w tym względzie z reguły rzutowało też na problemy wychowania. Jeśli opowiadano się za „pierwotną leworęcznością", to jest wrodzoną tendencją do dominacji lewej ręki, to na ogół łatwiej przyjmowano również, że wszelkie próby zmiany tego wzoru mogą wywołać takie zaburzenia, jak napięcie nerwowe, jąkanie czy trudności w czytaniu. Poglądy na genezę leworęczności często przyjmowały charakter teorii endogennych, a w ich ramach wyróżniano: koncepcje genetyczne, koncepcje organiczne i koncepcje biologiczne [Bogdanowicz 1992]. Zgodnie z koncepcją genetyczną przyczyną leworęczności jest głównie dziedziczenie jej w kolejnych pokoleniach. Z badań prowadzonych przez Subiranę [1969, cyt. wg Bogdanowicz 1992] wynikało, że 46% dzieci obojga leworęcznych rodziców wykazuje również dominację lewej ręki. Natomiast jeżeli obydwoje rodzice byli praworęczni, to tylko 2,1% dzieci było leworęcznych, a wówczas kiedy jeden z rodziców był leworęczny to średnio 17,3% potomstwa było również leworęcznych. Obserwowano też większą zgodność leworęczności u bliźniąt, niż u pojedynczego rodzeństwa. Z kolei Annet [1964] wskazywała, że leworęczność występuje wtedy, gdy brak jest genu dominującego dla ręki prawej. Bakan [1976] obserwował, że 84% dzieci leworęcznych ma praworęcznych rodziców, co wskazuje, że mechanizm genetycznego dziedziczenia nie jest tu wcale prosty. Nadto nie wiadomo, dlaczego u bliźniąt MZ (jednojajowych) obserwuje się równie często różny typ ręczności, jak u bliźniąt DZ (dwujajowych). Nie jest też jasne, dlaczego leworęczność matki ma dominujący wpływ na leworęczność potomstwa. Z niektórych badań wynika, że silniejsze uwarunkowania genetyczne wykazują próby wykonywane ręką prawą. Takie zależności stwierdzono w odniesieniu do koordynacji wzrokowo-ruchowej, dokładności i szybkości ruchów [Wolański, Kasprzak

291

1979], siły chwytu ręki [Szopa 1982, 1983], szybkich ruchów kończyny górnej i dolnej oraz równowagi [Skład 1973]. Wolański i Kasprzak [1979] wskazywali na występowanie morfologicznej i funkcjonalnej asymetrii już u niemowląt oraz względne utrzymywanie się stopnia lateralizacji z wiekiem, co wskazuje na dużą genetyczną kontrolę lateralizacji. Szopa, Mleczko i Cempla [1985] prowadzili badania nad wielkością związków badanych w układzie „rodzice - dzieci" oraz wyznaczyli wskaźniki odziedziczalności czasu reakcji prostej i orientacji przestrzennej w aspekcie lateralizacji. Wyniki tych badań jedynie w niewielkiej mierze potwierdzały wcześniej cytowane obserwacje. Co prawda w zakresie czasu reakcji zaznaczyły się silniejsze uwarunkowania genetyczne prób wykonywanych ręką prawą, ale różnice były minimalne. Dla prób badających w założeniu orientację przestrzenną w ogóle nie obserwowano takiej zależności, ale silniej uwarunkowane genetycznie były wyniki zadań wykonywanych z zaangażowaniem prawej ręki. Kolejną wśród teorii endogennych jest koncepcja organiczna. Bakan [1976] przyjmował, że leworęczność może być skutkiem powikłań ciąży i porodu oraz w konsekwencji organicznego uszkodzenia mózgu, a szczególnie jego lewej półkuli. Potwierdzeniem tego ma być często współwystępujące u leworęcznych opóźnienie rozwoju mowy, jąkanie, padaczka, dysleksja, a nawet upośledzenia mózgowe [Gaddes 1980]. W myśl koncepcji biologicznej z silną leworęcznością współwystępuje szereg zaburzeń immunologicznych oraz schorzenia tarczycy, zaburzenia żołądkowe i jelitowe, bóle głowy, a także jąkanie, nadpobudliwość i skłonność do alergii. Ponieważ te symptomy występowały o wiele częściej wśród chłopców, to wskazywano na nadmierną produkcję męskiego hormonu testosteronu jako główną przyczynę hamowania rozwoju lewej półkuli mózgu [Gerczwind 1983]. Nadmiar testosteronu zwalnia tempo rozwoju lewej półkuli, a biochemiczny mechanizm tego procesu wydaje się wiązać z poziomem cynku w surowicy krwi [Tan i wsp. 1992]. Wśród egzogennych teorii występowania leworęczności Bogdanowicz [1992] wskazywała na: a) koncepcję umowy i treningu społecznego, b) koncepcję „złych nawyków". Leworęczność występuje o wiele rzadziej niż praworęczność. W różnych kulturach odsetek osób leworęcznych jest jednak bardzo zróżnicowany. Jak już wskazywaliśmy, jest rzeczą ciekawą, że wśród leworęcznych przeważają chłopcy i mężczyźni [Garai, Scheinfeld 1968]. Prowadzone badania [Davidson, Schwartz 1976] nad dostosowaniem aktywności ruchowej do przebiegu fal a w zapisie encefalogramu wykazały, że kobiety lepiej dostosowywały czynności do asymetrycznego wzorca, co świadczy o silniejszym ich zlateralizowaniu. Bogdanowicz [1992], dokonując przeglądu badań prowadzonych w różnych latach i przez różnych autorów, przyjmuje, że liczbę osób leworęcznych najczęściej określa się na 7 do 10% z populacji. Jednak w badaniach nie zawsze stosowano te same metody oceny oraz na różnej zasadzie wybierano próbę z populacji. Niewątpliwie też tradycje, kultura i stopień liberalizmu wobec leworęczności mogą mieć tutaj swoje znaczenie w różnicowaniu się wyników. Związana z dominacją prawej półkuli mózgu (ryc. 86) leworęczność może też stanowić potencjalne zagrożenie dla właściwego przystosowania społecznego i psychicznego. Często szczytowe złe samopoczucie i koncentracja uwagi na własnej inności

292

występują w okresie nasilonego dojrzewania płciowego. W piśmiennictwie panuje przekonanie, że dziecko, u którego ujawnia się skłonność do używania lewej ręki, warto w pewnych sytuacjach zachęcać do zmiany ręki na prawą.

Ryc. 86. Lateralizacja czynności a dominacja półkul mózgowych u leworęcznego dziecka [Sovak 1962, cyt. wg Bogdanowicz 1992, s. 17]

Problem zakłóceń, które mogą wystąpić w efekcie niedoskonałego przebiegu procesu lateralizacji, dalece jednak wykracza poza samo zagadnienie leworęczności. Znamienne jest, że różnego rodzaju zaburzenia rozwoju obserwuje się nie tylko u dzieci z wyraźną leworęcznością, występującą na tle ogólnej wyraźnej leworęczności, co przede wszystkim z dominacją skrzyżowaną, osłabioną oraz zmienną [Spionek, Włodarski 1979]. Bogdanowicz [1992] referuje wyniki wielu badań ukierunkowanych na rozpoznawanie ewentualnych zaburzeń motoryki i orientacji u dzieci, zaburzeń będących skutkiem nieprawidłowej lateralizacji. W badaniach obserwowano m. in. mniejszą sprawność ruchową i orientację przestrzenną u leworęcznych. Spionek [1964] wskazywała jednak, że takie zjawisko dotyczy tylko nielicznych leworęcznych. Widoczna była również zaburzona sprawność w przypadkach dzieci o tzw. patologicznej leworęczności, będącej skutkiem uszkodzenia lewej, pierwotnie dominującej, półkuli mózgowej oraz w konsekwencji przyjęcia kierującej roli przez półkulę prawą, jakby z konieczności. Również regres notowano u dzieci niesłusznie przeuczanych na prawą rękę. U dzieci leworęcznych i z nieprawidłową lateralizacja obserwowano zaburzenia orien-

293

tacji w lewej i prawej stronie schematu ciała i przestrzeni (m. in. wskazanie swej lewej i prawej ręki, nogi, oka lub wskazanie drogi w lewo, w prawo). Przyjmuje się, że w przypadkach nasuwających się jakichkolwiek wątpliwości dziecko powinno być zbadane w poradni psychologicznej. Bogdanowicz [1992] uznaje za najbardziej rozsądne stanowisko, zgodnie z którym ostatnie zdanie należy do samego zainteresowanego, a więc do dziecka.

4. ONTOGENETYCZNA ZMIENNOŚĆ LATERALIZACJI
Na ogół istnieje zgodność, że w pierwszych miesiącach życia występuje oburęczność. W tabeli 29 ukazano procentową dominację prawej i lewej kończyny górnej oraz procent oburęczności [wg Peiper 1956]. Widać, że w 4-7 miesiącu życia dominacja prawej ręki jest niewielka, przy czym w 4 i 5 miesiącu życia obserwuje się wyjątkowo duży odsetek niemowląt oburęcznych. Później już między 8 a 12 miesiącem życia przewaga liczby dzieci praworęcznych jest bardzo widoczna, stopniowo wzrasta i wynosi od 65,0% do 88,0%.

Tab. 29. Dominacja manualna niemowląt (w %), wg Peiper [1956]

Objawy przewagi czynnościowej jednej ręki widoczne są więc bardzo wcześnie, tj. od około 8 miesiąca życia. Do 3-4 roku życia w wykonywaniu różnych czynności obserwuje się jednak nadal częstą zmianę ręki dominującej, przy czy wcześniej ustala się praworęczność niż leworęczność. Z chwilą pójścia do szkoły, a więc w 6-7 roku życia większość dzieci jest wyraźnie prawo- lub leworęczna, oburęczność spotyka się już wówczas wyjątkowo rzadko [Bruml 1972; Groden 1969]. Niektórzy badacze wskazywali na naukę pisania jako czynnik decydujący w kształtowaniu się praworęczności [Kaczeńska, Dilling-Ostrowska 1962]. Z badań prowadzonych przez Koszczyca [1991] wynikało, że dzieci już w wieku 7 lat osiągają wysoki poziom asymetrii morfofunkcjonalnej. Przy czym asymetria morfologiczna wykazywała w kolejnych latach nieznaczne tendencje do powiększania się (różnice w długości stóp, obwodów największych przedramion i podudzi). W zakresie jednak takich cech funkcjonalnych, jak równowaga statyczna, dokładność ruchów kończyn górnych, siła mięśni kończyn górnych i dolnych, różnice wraz z wiekiem powiększały się u obu płci w badanym okresie od 7 do 10,5 roku życia. W badaniach prowadzonych przez Szopę, Mleczkę i Cemplę [1985] oceniano wskaźniki lateralizacji czasu reakcji i orientacji przestrzennej. Próby czasu reakcji wy-

294

5. METODY BADANIA LATERALIZACJI
Lateralizacja jest wyrazem asymetrii funkcjonalnej, czyli wyboru i pewnej przewagi kończyny czy narządu określonej strony ciała. Stąd lateralizacja bywa też nazywana przewagą stronną. Przykładem jest tu prawo- i leworęczność, prawo- i lewooczność, prawo- i lewonożność, preferencja w zakresie zakładania nóg czy wybór nogi odbijającej w skoku. Bogdanowicz [1992], dokonując przeglądu metod badania lateralizacji u dzieci, wyróżnia: a) ocenę dominacji ręki, b) ocenę dominacji oka, c) ocenę dominacji nogi, d) ocenę dominacji ucha. W różnych krajach świata korzysta się tradycyjnie z metod pomiaru opracowanych przez różnych autorów [N. Pfinoda, R. Zazzo, Z. Matejćek i Z. Żlab, A. J. Harris, W. Gaddis, M. Stanbak i inni]. W Polsce najpowszechniej wykorzystywana jest dotąd metoda opracowana przez Zazzo i Galifret-Granjon [Zazzo 1974]. (1) Do oceny dominacji ręki służą próby: • Karty - wykładanie 32 kart pasjansowych. • Marionetka (diadonokineza) - wykonywanie ręką uniesioną i zgiętą w łokci szybkich ruchów obrotowych dłonią, dzięki uruchomieniu nadgarstka (ocenia się precyzję i szybkość). Oblicza się tu wskaźnik dominacji manualnej (WDM):

Dodatnie wskaźniki wskazują na praworęczność, ujemne na leworęczność, a wskaźnik bliski zero na oburęczność.

295

(2) Ocena dominacji oka: • Patrzenie na mały przedmiot przez otwór w przesłonie, • Zaglądanie do buteleczki. (3) Ocena dominacji nogi: • Klasy - naśladowanie gry w „klasy", • Kopanie klocka. Podajemy też w tym miejscu uproszczoną metodę oceny stopnia lateralizacji, opracowaną przez N. Wolańskiego [cyt. wg Malinowski, Wolański 1988, s. 291-292]: (1) Asymetria patrzenia - test lunety • Sprzęt i pomoce: luneta lub przedmiot (rurka) ją imitujący. • Sposób wykonania: badanemu poleca się spojrzeć przez lunetę na dowolny przedmiot znajdujący się naprzeciw niego. • Ocena: notuje się, którą ręką badany wziął lunetę, oraz którym okiem przez nią patrzył: 1 = badany przykłada lunetę do lewego oka, posługując się lewą rę ką, 2 = do prawego oka prawą ręką, 3 = do lewego oka prawą ręką, 4 = do pra wego oka lewą ręką. (2) Asymetria ruchu ręki - test profilu • Sprzęt i pomoce: ołówek, kartki papieru. • Sposób wykonania: badanemu poleca się narysować profil głowy człowieka. • Ocena: 1 = rysuje profil lewą ręką zwrócony twarzą w prawo, 2 = prawą ręką zwrócony w lewo, 3 = lewą ręką zwrócony w lewo, 4 = rysuje prawą ręką profil zwrócony w prawo. (3) Asymetria ruchu ręki - splatanie dłoni (hand clasping) • Sposób wykonania: badanemu poleca się splecenie dłoni (na przemian palca mi), test powtarza się 3-krotnie. • Ocena: 1 = badany nakłada kciuk lewej ręki na kciuk prawej, 2 = kciuk prawej ręki na kciuk lewej, 3 = różnie w kolejnych próbach. (4) Asymetria ruchu nóg - test przeskoku • Sprzęt i pomoce: przeszkoda do przeskakiwania (deska, ławeczka) wysokości 15 cm. • Sposób wykonania: badany z krótkiego rozbiegu przeskakuje przez przeszko dę, odbijając się samorzutnie wybraną nogą; próbę powtarzamy 3-krotnie. • Ocena: 1 = badany odbija się zawsze lewą nogą, 2 = prawą nogą, 3 = lewą lub prawą nogą w kolejnych próbach. (5) Asymetria ruchu nóg - test pisania • Sposób wykonania: badanemu poleca się narysować nogą na podłodze (ziemi) wielką „pisaną" literę D. • Ocena: 1 = pisze lewą nogą, 2 = pisze prawą nogą. (6) Asymetria ruchu nóg - test zakładania nóg (legfolding) • Sposób wykonania: badanemu polecamy usiąść na krześle (taborecie, ławeczce) odpowiednim do jego wysokości ciała i założyć nogę na nogę, próbę powta rzamy 3-krotnie. • Ocena: 1 = badany zawsze zakłada nogę lewą na prawą, 2 = zawsze prawą na lewą, 3 = różnie w kolejnych próbach.

296

Szczegółowy opis metod w ocenie lateralizacji podaje Stokłosa [1998, p. też aneks]: (1) Dominację manualną badano testami: • chwytania przedmiotu • odkładania kart • stawiania kresek • zdolności siłowych mięśni zginaczy palców. (2) Dominację funkcjonalną kończyny dolnej badano testami: • stania na jednej nodze • skakania na jednej nodze • „gry w klasy" • wchodzenia na krzesło • chodzenia z zamkniętymi oczami. (3) Lateralizację twarzy określano, stosując 8 prób z testu Kwinta. (4) Dominację oczną badano testami: • celowania • podglądania. Na podstawie formuły dominacji ocznej, ręcznej i nożnej ustalano stronność (boczność) ciała. Gdy osobnik był praworęczny, prawonożny i prawooczny, to przyjmowano, że boczność jest jednorodna prawostronna. Odwrotnie w przypadku lewooczności, lewonożności i leworęczności. W sytuacji uzyskania różnych kombinacji dominujących stron przyjmowano, że boczność jest niejednorodna, nie ustalona. Ta sama autorka opisuje też inne metody badania asymetrii [Stokłosa 1995]. Dla oceny stopnia lateralizacji (przewagi stronnej) Szopa, Mleczko, Żak [1995] przyjęli unormowany wskaźnik lateralizacji (WL) według następującej formuły:

gdzie: P - wartość pomiaru kończyny prawej L - wartość pomiaru kończyny lewej.

297

W analizie wskaźnika asymetrii (WA) przyjmowano, że średnia powyżej 1,0 stanowi praworęczność, a poniżej 1,0 określa leworęczność. Wskaźnik ten stosowano w celu porównania poziomu asymetrii różnych cech, zarówno morfologicznych, jak i funkcjonalnych. Kryterium określające dominującą rękę stanowił rezultat wyższy o co najmniej 10%. W koncepcjach modeli lateralizacji spotyka się też propozycję rezygnacji z badania dominacji ocznej, jako równoległego kryterium oceny boczności, co uzasadnia się słabą korelacją dominacji oka oraz ręki i nogi [Hiscock, Kinsbourne 1982; Bogdanowicz 1992]. Koszczyc i Sekita zaproponowali własny test asymetrii funkcjonalnej [wg Koszczyc, Sekita 2000; Guła-Kubiszewska, Lewandowski 2000]. 1) Test wielkości asymetrii funkcjonalnej obejmował: • szybkość ruchów manualnych - próba stukania w krążki, • szybkość ruchów kończyn dolnych - tapping test Fleishmana, • siłę mięśni kończyn górnych - rzut piłką lekarską 1 kg w pozycji siedzącej, • siłę mięśni kończyn dolnych — próba skoku jednonóż z miejsca. 2) Test w kierunku asymetrii funkcjonalnej obejmował elementy ukazane w tabeli 30.

Tab. 30. Kolejność prób testowych [wg Koszczyc, Sekita 2000]

Na podstawie analizy problemu i przeglądu piśmiennictwa [Spionek 1964, 1969; Malinowski, Wolański 1988; Olex-Mierzejewska 2001] proponujemy przedstawioną w tabelach 31 i 32 - dodatkową ocenę lateralizacji funkcjonalnej kończyn, opartą na ankiecie wywiadzie.

298

Tab. 31. Ocena lateralizacji funkcjonalnej kończyn górnych Zaznacz, w której ręce trzymasz:

Ocena wyników: 36-40 wyraźna praworęczność 29-35 słaba praworęczność 20-28 ambidekstria 13 — 19 słaba leworęczność 8 - 1 2 wyraźna leworęczność

PR - prawa ręka LR - lewa ręka

Tab. 32. Test do określenia dominacji funkcjonalnej kończyn dolnych Zaznacz, którą nogą wykonujesz (wykonałbyś):

Ocena wyników: 27 - 30 wyraźna prawonożność 22 - 26 słaba prawonożność 15-21 ambidekstria 10-14 słaba lewonożność 6-9 wyraźna lewonożność

PN - prawa noga LN - lewa noga

299

6. SYMETRIA, ASYMETRIA I LEWORĘCZNOŚĆ W SPORCIE ORAZ PROBLEMY TRENINGU SYMETRYZACJI RUCHÓW
W sporcie szczególnie istotne jest sprawne funkcjonowanie całego układu nerwowego i ruchowego, od doskonałości działania którego zależy w pierwszej kolejności efektywność wykonywania wszelkich ruchów. Złożone czynności ruchowe wymagają przejawiania pełnej koordynacyjnej doskonałości działania obu półkul mózgowych. Za szczególnie złożone uznaje się ruchy z symetrią jednoczesną, a więc takie gdzie w jednakowym czasie ruch wykonuje prawa i lewa strona ciała [Starosta 1993]. Łatwiejsza jest już symetria ruchów przesunięta w czasie (naprzemianstronna), jak np. w biegu gdzie po pełnym ruchu jedną nogą występuje analogiczny ruch drugą nogą. Starosta [1993] czynności ruchowe występujące w sporcie dzieli na: (a) symetryczne, (b) asymetryczne, (c) mieszane. Jednym z problemów występujących wśród sportowców, podobnie jak u ludzi jednostronnie ciężko pracujących, jest obawa o wręcz patologiczne zmiany jakie wywołać może daleko posunięta długotrwała asymetria funkcjonalna na kształtowanie asymetrii ciała ludzkiego. Pomiary asymetrii morfologicznej, z uwagi na stosowanie powszechnie przyjętych wystandaryzowanych metod badawczych, pozwalają na jednoznaczne wnioskowanie o wielkości i kierunku tego zjawiska. Współzależność zaś funkcji ze zmianami morfologicznymi zachodzącymi u człowieka wskazuje na potrzebę kompleksowej oceny tego zjawiska. Badania w tym zakresie prowadzili m. in. Czarnocka-Karpińska [1953] oraz Wolański [1957, 1962], Wskazuje się, że w sporcie wyczynowym osoby leworęczne (zwane też mańkutami) mogą, szczególnie w niektórych dyscyplinach sportu, zyskiwać pewną przewagę. Może to dotyczyć przede wszystkim sportów walki (boks, zapasy, szermierka), ale także niektórych gier sportowych, gdzie zawsze reakcje osoby leworęcznej mogą cechować się odmiennością i wręcz być dla przeciwnika zaskakujące. Starosta [1993] sugerował nawet w tym miejscu, że występują szczególne możliwości osób leworęcznych do przejawiania szybkiej reakcji i wyjątkowej wrażliwości mięśniowo-ruchowej i wzrokowej. W ogóle leworęczni zdają się uzyskiwać częściej sukcesy w sporcie niż może na to wskazywać ich odsetek w populacji. Ljach [1989, cyt. wg Starosty 1993] prowadził badania nad indywidualnym poziomem rozwoju zdolności koordynacyjnych i stwierdził, że w 75% przypadków rezultaty osób leworęcznych były lepsze w zakresie celności rzutów oraz w niektórych ćwiczeniach w grach sportowych. Podobnie dzieci oburęczne również zyskiwały wyraźną przewagę nad praworęcznymi rówieśnikami w zakresie wielu zadań wymagających koordynacji. Ten bardzo optymistyczny obraz dotyczący kształtowania się poziomu zdolności koordynacyjnych u osób leworęcznych i ambidekstrów nie znajdował jednak potwierdzenia w innych wcześniej już cytowanych badaniach [Spionek, Włodarski 1979; Bogdanowicz 1992]. Do koordynacyjnie najbardziej złożonych należą ruchy całego ciała połączone z obrotami. Takie ruchy występują w życiu codziennym, w tańcu, w sporcie. Prowadzono w tym zakresie obserwacje, które najpierw doprowadziły do wyników o „naturalnym kierunku obrotów, tj. w lewo". Późniejsze jednak obszerne badania nie potwierdziły wcześniejszych wyników i wskazały, że „naturalnym kierunkiem wykonywania ćwiczeń mogą być obroty w lewo, jak też w prawo". Możliwa jest też zmiana wiodące-

300

go kierunku w różnym wieku i okresach treningowych [Starosta, Dębczyńska, Starosta 1991; Starosta 1993]. W sporcie wyczynowym pewna nadzieja na duży postęp wyników sportowych wiąże się ze specjalnym uzupełniającym kształtowaniem symetrii ruchów. „Proces ten skierowany na wyrównanie umiejętności prawej i lewej strony ciała nazwano symetryzacją ruchów" [Starosta 1990]. W tych działaniach widziano szansę na uruchomienie dodatkowych rezerw i podniesienie pułapu możliwości sportowców. Chodzi tutaj o kształtowanie przez trening mniej sprawnej strony ciała oraz o zachowanie harmonii między asymetrycznym a symetrycznym przygotowaniem ruchowym [Nawrocka 1957; Młodzikowski, Stapiński 1968; Starosta 1982, 1990, 1993]. Istotą postępowania staje się naprzemienne rozwijanie symetrii i asymetrii oraz na tej drodze tworzenie logicznej konstrukcji wszechstronnego kształtowania motoryki. Progresja wyników w zakresie asymetrycznej specjalizacji zapewnia odwoływanie się do ćwiczeń symetrycznych. Uzasadnienie dla takiego cyklicznego kształtowania symetrii i asymetrii stanowić ma zasada transferu czynności ruchowych, co potwierdzano w badaniach eksperymentalnych [Starosta 1990]. Mamy w tym przypadku do czynienia ze specyficzną odmianą transferu, którego mechanizm sprowadza się do przenoszenia wprawy z jednej strony ciała na drugą. Ten rodzaj przenoszenia umiejętności ruchowych niektórzy autorzy [Nawrocka 1957; Starosta 1990; Koszczyc, Sekita 2000; Gierat, Górska 2000; Guła-Kubiszewska, Lewandowski 2000] nazywają transferem bilateralnym (obustronnym). Transfer bilateralny opiera się na stworzeniu specyficznych dróg w układzie nerwowym i dwukierunkowym torowaniu impulsów z prawej półkuli mózgowej do lewej lub odwrotnie. Dodatkowe uzasadnienie dla treningu symetryzacji stanowi teoria czynnego wypoczynku, której potwierdzenie znajduje się w „odczuwaniu świeżości" po stronie dominującej, przy równoczesnym wykonywaniu ćwiczenia słabszą stroną ciała.

301

XVIII. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A STARZENIE SIĘ OSOBNIKA I POPULACJI
1. WZROST ZNACZENIA PROBLEMATYKI LUDZI STARYCH
Populacja ludzi zamieszkujących naszą planetę staje się coraz starsza. Ocenia się, że w ciągu 25 lat ogólna liczba ludzi starszych (ponad 60-łetnich) wzrośnie z 605 milionów w 2000 r. do 1,2 miliarda w roku 2025. W wielu krajach rozwiniętych już dzisiaj jest więcej osób 60-letnich i starszych aniżeli tych poniżej 15 roku życia. Gwałtownie zmienia się więc proporcja udziału ludzi w starszym wieku w populacji. Przewiduje się, że w niektórych tak wielkich krajach rozwijających się jak Brazylia, Chiny czy Nigeria w ciągu następnych 25 lat liczba ludzi powyżej 60 roku życia podwoi się. Również polskie społeczeństwo zaczyna się starzeć. Według prognoz demografów w latach 2010-2020 przybędzie nam ok. 2 min osób w wieku poprodukcyjnym. Już w 2030 r. co czwarty Polak będzie emerytem. O ile w 2000 r. było ok. 14% ludności w wieku poprodukcyjnym, to we wspomnianym roku 2030 liczba ta wzrośnie do 24%. Średnia wieku ludzi mieszkających w Polsce będzie wówczas wynosiła 44 lata, kiedy w roku 2002 wynosiła ona 35 lat. Duża liczba osób starszych spowoduje wzrost wydatków na pomoc społeczną i opiekę zdrowotną oraz równocześnie stworzy nowe, nieznane wcześniej na taką skalę potrzeby. Odczuwają to już kraje zachodniej Europy, które zaczęły się starzeć znacznie wcześniej. Mamy nadzieję, że i w Polsce sytuacja społeczna wymusi, a sytuacja gospodarcza umożliwi, powstanie również ogromnego rynku ofert w sferze różnych form aktywności fizycznej ukierunkowanej na specyficzne potrzeby osób starszych. Niewątpliwie też wraz z oczekiwanym dłuższym życiem Polaków, wzrostem dobrobytu i radykalną poprawą struktury wykształcenia, wzrastać też będą aspiracje ludzi starszych. Ludzie nie tylko chcą żyć dłużej, ale również utrzymywać do późnej starości niezależność oraz dobrą jakość życia. Wiele badań naukowych zostało ukierunkowanych na prewencję przedwczesnej funkcjonalnej niewydolności oraz obniżenie zachorowalności i zwiększenie długości i jakości życia ludzkiego. W szczególności badania prowadzi się m.in. nad wpływem aktywności fizycznej na redukcję: chorób serca, otyłości, nadciśnienia, cukrzycy, osteoporozy, depresji, upadków i różnych kontuzji. Wpływająca na poprawę siły mięśniowej i wytrzymałości aktywność fizyczna może mieć wyjątkowe znaczenie u osób starszych z różnymi ograniczeniami sprawności. Badania prowadzone w USA w Center for Diseases Control (CDC) wskazują, że każdy dolar zainwestowany w aktywność fizyczną (czas + wyposażenie) oszczędza 3,20 dolarów, które przeznaczono by na opiekę medyczną. W deklaracji CDC przyjęto zatem, że

302

„sedenteryjny tryb życia to jak gra w ruletkę własnym zdrowiem" (ang. a sedentary lifestyle is hazardous to your health). W 1999 r., w czasie Międzynarodowego Roku Osób Starszych, WHO propagowała globalną inicjatywę ukazania korzyści z chodzenia pieszo przez osoby starsze. Starzenie się jest procesem nieuchronnym i nieodwracalnym. Istnieje wiele teorii, w których próbuje się procesy te objaśniać. Jak komentuje J. Drabik [1995], wszystkie te teorie są raczej w sferze hipotez niż naukowych dowodów.

WYBRANE GŁÓWNE TEORIE OBJAŚNIAJĄCE PROCES STARZENIA SIĘ • • • • • • obniżanie się aktywności enzymów naprawczych DNA, ekspresja genów starzenia się, zatrzymanie zegara wewnętrznego (komórki dzielą się ograniczoną liczbę razy), obniżanie się aktywności układu immunologicznego, obumieranie nieodtwarzających się komórek mózgowych, aktywacja wolnych rodników [Saxson i Etten 1978, cyt. wg Drabik 1995].

Przyczyną ponad połowy zgonów wśród osób starszych są choroby sercowonaczyniowe. W wieku 65-85 lat odsetek ten jeszcze bardziej wzrasta. Niewłaściwy poziom cholesterolu HDL i LDL, zbyt duże ciśnienie krwi, cukrzyca i przerost lewej komory to główne czynniki ryzyka po 65 roku życia. Ponieważ czynniki sprzyjające występowaniu chorób sercowo-naczyniowych mają charakter epidemii i są główną przyczyną przedwczesnych zgonów, tworzy się całe strategie interwencyjne nastawione na bezpośrednią redukcję tych niepożądanych czynników. Innym poważnym problemem starości jest niepełnosprawność często spowodowana upadkami, które doprowadzają do złamań i kalectwa. Ryzyko z kolei upadków rośnie wraz z obniżającą się siłą mięśni, ograniczeniami ruchomości w stawach i zaburzeniami równowagi. Szacuje się, że gdyby społeczeństwo było aktywne fizycznie, to wówczas liczbę zgonów można by zmniejszyć o 25-33% [Bauman 1998]. Obniżona aktywność fizyczna u osób starszych jest uważana za czynnik równie niebezpieczny, jak i nadciśnienie, palenie tytoniu, otyłość czy podwyższony poziom cholesterolu. Badania dowiodły, że ograniczona aktywność fizyczna jest niezależnym czynnikiem ryzyka przedwczesnej śmiertelności. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 1996 r. w Heidelbergu ogłosiła Wytyczne dotyczące propagowania aktywności fizycznej wśród osób starszych [Wytyczne... 1997], w których m.in. wskazuje się na następujące społeczne uzasadnienie dla zwiększenia aktywności fizycznej:

303

SPOŁECZNE UZASADNIENIE DLA ZWIĘKSZENIA AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ PRZEZ OSOBY STARSZE (wg WHO) • Zmniejszenie kosztów opieki zdrowotnej i opieki społecznej. Brak aktywności fizycznej i siedzący tryb życia zmniejszają niezależność i przyczyniają się do wy stąpienia wielu chorób przewlekłych. Aktywny fizycznie styl życia może pomóc w opóźnieniu pojawienia się słabości fizycznej i chorób, znacznie w ten sposób zmniejszając koszty opieki zdrowotnej i społecznej. Zwiększenie zdolności do pracy osób w podeszłym wieku. Osoby starsze mogą wnosić duży wkład w życie społeczne. Fizycznie aktywny styl życia pomaga star szym osobom utrzymać niezależność czynnościową i optymalizuje stopień, w ja kim są one w stanie aktywnie uczestniczyć w społeczeństwie. Promocja pozytywnego i aktywnego obrazu osób starszych. Społeczeństwo, które sprzyja aktywnemu fizycznie stylowi życia osób starszych, może lepiej czerpać ko rzyści z bogactwa doświadczeń i wiedzy posiadanej przez starszych członków społeczeństwa.

Niestety nie znaleziono dotąd dowodów, że aktywność fizyczna może wnikać tak głęboko i przeciwdziałać istocie któregokolwiek z wyżej wymienionych procesów starzenia się osobnika. Aktywność fizyczna pozwala jednak na lepsze wykorzystanie danego nam potencjału biologicznego (genetycznego), wyznaczającego długość i jakość naszego życia.

2. POZIOM SPRAWNOŚCI I AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ W POPULACJI LUDZI STARSZYCH
Nie istnieje jeden model jasno definiujący populację osób starszych, a raczej obok siebie występują różnorodne koncepcje. Ponieważ jednak w populacji obserwuje się dość ścisły związek między czasem (liczbą lat życia) a procesem starzenia się, wiek kalendarzowy jest zawsze wstępnie przyjmowany jako kryterium identyfikacji danego osobnika. Spirduso [1995] proponuje przyjęcie następujących kategorii:

KRYTERIA IDENTYFIKACJI LUDZI STARYCH WEDŁUG WIEKU KALENDARZOWEGO [wg Spirduso 1995] • • • • „młodzi - starzy" (young - old) - 65-74 lat, „starzy" (old) - 75-84 lat, „starzy - starzy" (old - old) - 85-99 lat „najstarsi - starzy" (oldest - old) > 100 lat

304

• • • • •

lub też: sześćdziesięciolatkowie siedemdziesięciolatkowie osiemdziesięciolatkowie dziewięćdziesięciolatkowie stulatkowie

- 60-69 lat - 70-79 lat - 80-89 lat - 90-99 lat -100 +

Spadek sprawności i wydolności fizycznej z wiekiem jest fizjologiczny i nieuchronny, ale przebiega on u poszczególnych osób w różnym tempie i nasileniu. Niewątpliwie opóźnianiu tych procesów może sprzyjać utrzymywanie do późnej starości aktywności fizycznej. Przyjmuje się, że spadek wydolności VO2max poniżej 1,0 l/min, tj. ok. 15-16 ml*kg -1 -min -1 (co odpowiada wydatkowi energii ok. 5 kcal/min), powoduje, że osoba nie jest już zdolna do wykonywania podstawowych czynności dnia codziennego i utrzymania niezależnego statusu własnego życia [Shephard 1987]. Wyznaczono, że zdolność do biegu z prędkością 8 km-godz -1 stanowi próg możliwości prowadzenia normalnej, samodzielnej życiowej aktywności. Przyjmuje się, że jeszcze w siódmej dekadzie życia prawidłowy poziom poboru tlenu winien u mężczyzn wynosić 35-40 ml*kg -1 -min -1 [Oja, Tuxworth 1995]. Zwykły marsz normalnym krokiem na twardej powierzchni podejmowany przez kobietę o masie ciała 62 kg wymaga utrzymywania ww. minimalnego poziomu sprawności. Niestety, przeciętny poziom sprawności już 70-letnich kobiet ( VO2max =1,3 l/min) jest bliski granicznego progu, a wiele kobiet 75-letnich nie może już utrzymywać zadowalającej samodzielności w wykonywaniu podstawowych codziennych czynności. We wszystkich populacjach występuje powszechna tendencja do obniżania się aktywności fizycznej wraz z wiekiem. Różny jest tylko poziom i tempo tego spadku. W USA (ryc. 87) obserwowano, że o ile jeszcze w wieku 25 lat odsetek mężczyzn o odpowiedniej aktywności fizycznej (3 kcal/kg i więcej) w czasie wolnym osiąga ok. 40%, to już w wieku 50 lat wynosił nieco powyżej 20%, a w 80 roku życia najwyżej 10% [Stephens 1987, cyt. wg Drabik 1995]. Tymczasem badania naukowe wskazują wyraźnie na bezpośredni związek, jaki zachodzi między małą aktywnością fizyczną a przedwczesną śmiertelnością. Z wiekiem wybitnie pogarsza się sprawność fizyczna. Obserwowano, że wśród kobiet z północnej Irlandii w wieku powyżej 55 lat u ok. 10% siła kończyny górnej jest już tak mała, że nie potrafią one podnieść ciężaru równego 20% ich masy ciała. Maleje również siła kończyn dolnych. 37% mężczyzn oraz 60% kobiet w wieku od 55 lat do 74 lat nie jest w stanie utrzymać ciężaru swego ciała w pozycji stojącej, przy zgięciu stawów kolanowych do kąta ok. 90° [MacAuley 2001]. Nawet u zdrowych ludzi występuje spadek sprawności fizycznej z wiekiem. Rocznie traci się ok. 1% ogólnej wydolności fizycznej oraz 3,5% siły kończyn dolnych [Sketton i wsp. 1994]. W Polsce ciekawe i obszerne badania nad stanem zdrowia i sprawnością populacji ludzi starszych, zamieszkujących w roku 2000 w mieście lub na wsi, prowadzili B. Bień i B. Synak [2001], a wyniki porównywano z podobnymi badaniami sprzed 30 lat. Sprawność ruchową i niezależność w zakresie lokomocji oceniano na podstawie: (1) możliwości chodzenia po domu i swobodnie poza domem, (2) chodzenia po domu

305

i z trudnością poza domem, (3) chodzenia po domu, ale braku możliwości poruszania się poza domem, (4) braku możliwości poruszania się po domu i trwałego pozostawania w łóżku, fotelu, wózku inwalidzkim itp. Główna konkluzja z tych badań brzmiała: „stan zdrowia i sprawność osób starszych na wsi są drastycznie gorsze niż w mieście - świadczą o tym zarówno subiektywne jak i zobiektywizowane wskaźniki zdrowia populacji. Parametry te uległy istotnemu pogorszeniu w okresie ostatnich 33 lat".

Ryc. 87. Odsetek osób o aktywności fizycznej (3 kcal/kg i więcej) w czasie wolnym na przykładzie populacji męskiej USA [Stephens 1987, cyt. wg Drabik 1995, s. 70]

Kolejne badania nad stanem zdrowia i sprawności populacji osób w zaawansowanej starości w środowisku dużego miasta i na wsi w Polsce prowadziły B. Wojszel oraz B. Bień [2001]. Jako narzędzie badania zastosowano m.in. kwestionariusz EASYCARE - w zasadniczej części przeznaczony do oceny sprawności w zakresie instrumentalnych czynności dnia codziennego (I-ADL). Uderzające są różnice pomiędzy miastem i wsią (we wszystkich przypadkach, z wyjątkiem możliwości wykonywania prac domowych, statystycznie istotnie gorsze na wsi) oraz skala problemów. Na przykład 36% w mieście i 56% na wsi potrzebuje pomocy w przygotowaniu zwykłych posiłków, 50% w mieście i 61% na wsi nie może wykonać samodzielnie podstawowych zakupów, a 26% w mieście i ponad 47% osób starszych na wsi skazanych jest na pomoc przy przemieszczaniu się po schodach (tab. 33).

306

Tab. 33. Uzależnienie osób starszych w mieście (M) i na wsi (W) w instrumentalnych czynnościach dnia codziennego (I-ADL) - wg B. Wojszel, B. Bień [2001, s. 51]
Funkcje I-ADL Miejsce zamieszkania Liczebność n 1) 2) 3) 4) Prace domowe Przygotowanie posiłków Zakupy Rozporządzanie pieM W M W M W M W M W 6) 7) 8) Przyjmowanie lekarstw Chodzenie poza domem Poruszanie się po mieszM W M W M W M W 150 161 83 130 115 143 86 126 44 151 48 80 83 109 18 52 59 110 % 65,2 69,1 36,1 55,8 50,0 61,4 37,4 54,1 19,1 64,8 20,9 34,3 36,1 46,8 7,8 22,3 25,7 47,2 NS Istotność różnic miasto - wieś

*** ** *** *** ** * *** ***

niędzmi 5) Korzystanie z telefonu

kaniu 9) Chodzenie po schodach

* - różnica na poziomie p<0,05 ** różnica na poziomie p<0,01 *** różnica na poziomie p<0,001 NS różnica statystycznie nieistotna W cytowanych wyżej badaniach [Wojszel, Bień 2001] wykorzystywano również ciekawą skalę codziennej aktywności fizycznej dla osób w starszym wieku, opracowaną przez G. Grimby'ego i zmodyfikowaną przez ww. autorki (tab. 34). Wyniki obserwacji wskazują, że ryzyko przedwczesnej śmierci rośnie wraz ze zmniejszoną aktywnością fizyczną wyrażoną np. poprzez mniejszy tygodniowy wydatek energetyczny. Potwierdzały to m.in. rezultaty badań wychowanków Harvardu z lat 1962-1985 [Paffenbarger i wsp. 1994], u których obserwowano wyraźne zależności między aktywnością fizyczną i wydolnością fizjologiczną a długością życia. Ci wychowankowie, którzy byli mniej aktywni (i tym samym mniej sprawni), żyli znacznie krócej niż ich aktywni rówieśnicy. Ryzyko jest równolegle zależne od wieku, palenia papierosów, nadciśnienia, otyłości i długości lat życia rodziców. Wychowankowie, którzy w notowanym okresie 9 lat spacerowali mniej aniżeli 5 km tygodniowo, czy też pokonywali mniej aniżeli 20 pięter (ok. 400 stopni) w ciągu tygodnia, odpowiednio wykazywali o 27% i 22% wyższy wskaźnik śmiertelności. Podobnie mężczyźni mniej aktywni, poniżej 2000 kcal na tydzień, mieli wskaźnik śmiertelności o 40% wyższy.

307

W ogóle stwierdzono, że brak marszu, wchodzenia na stopnie oraz aktywności rekreacyjnej, która wymaga co najmniej 4,5 MET intensywności wysiłku, może być niezależnym czynnikiem sprzyjającym ryzyku choroby i przedwczesnej śmiertelności.

Tab. 34. Skala codziennej aktywności fizycznej wg G. Grimby'ego [zmodyfikowana Wojszel, Bień 2001, s. 49]

3. TEST SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ DLA OSÓB STARSZYCH (THE FULLERTON FUNCTIONAL FITNESS TEST)
Test ten powstał w Carolina State University (USA) i jest zalecany przez Międzynarodową Radę Nauk o Sporcie i Wychowaniu Fizycznym (ICSSPE — CIEPSS) jako wyjątkowo użyteczny w wielowymiarowej ocenie sprawności (kondycji) fizycznej (functional fitness) osób w wieku starszym, tj. powyżej 60 roku życia [Bailey 2001]. Test został opublikowany po raz pierwszy w 1997 r. [Rikli, Jones 1997], jako tzw. test boiskowy (nie laboratoryjny) oraz miał dawać możliwie wiarygodny i całkowity obraz indywidualnej i populacyjnej zmienności w zakresie funkcjonalnych możliwości osób w starszym wieku. Takie bowiem powszechnie używane w ocenie skale, jak: Activity of Daily Living (ADL) oraz Instrumental Activities of Daily Living (I-ADL), mają swoje liczne ograniczenia i nie dają w szczególności obrazu stopniowego obniżania się z wiekiem sprawności fizjologicznej u danego osobnika [Jones, Rikli 2001].

308

Fullerton Functional Fitness Test ma - w założeniu - oceniać te wszystkie fizjologiczne właściwości, które wspierają i są konieczne do utrzymania niezależności i bezpiecznej codziennej aktywności (wydolność tlenowa, gibkość, siła, zwinność, dynamiczna równowaga). Wskaźnik masy ciała (BMI), który w pewnym sensie określa skład ciała, winien być tutaj również uwzględniony, ponieważ jego wartość wskazuje na związek z niebezpieczeństwem pojawienia się chorób i dysfunkcji. Test został oparty na najnowszych konstrukcjach teoretycznych i został sprawdzony pod względem trafności oraz rzetelności. Bateria testów oraz dołączone normy (dla wieku 60-94 lat, z wyróżnieniem kolejnych okresów 5-letnich) poszczególnych właściwości są użyteczne, ponieważ: (1) pozwalają identyfikować obszary indywidualnej słabości i kontynuować programy interwencyjne, (2) pozwalają oceniać indywidualne i grupowe tempo zmian poszczególnych właściwości, (3) pozwalają porównywać wyniki poszczególnych osób w tym samym wieku i tej samej płci, (4) motywują starsze osoby do poprawy poziomu sprawności, (5) pozwalają dokumentować efektywność prowadzonych programów [Jones, Rikli2001]. A. Opis i przebieg testu W trakcie przebiegu całego testu uczestnik badań winien być instruowany według zasady: „wykonaj cały test najlepiej jak to możliwe, ale nigdy nie wysilaj się tak, abyś był wyczerpany lub też by został przekroczony ten punkt, w którym ćwiczenie jest jeszcze bezpieczne". Przed przystąpieniem do ćwiczeń zawsze konieczna jest 5-10minutowa rozgrzewka, z odpowiednią porcją ćwiczeń rozciągających. Test powstał na podstawie zaleceń American College of Sport Medicine (1995 r.), z wykorzystaniem licznych konsultacji medycznych. Test jest bezpieczny dla większości osób w wieku starszym i może być proponowany bez dodatkowych badań lekarskich. Ryzyko nie jest tu większe aniżeli przy każdej innej umiarkowanej aktywności fizycznej. Bezwzględnie jednak z konsultacji lekarskich korzystać winny osoby: • którym lekarz z powodów medycznych zaleci ograniczenia w ćwiczeniach fizycz nych, • które aktualnie doświadczają bólów w klatce piersiowej, zawrotów głowy, cierpią na wysiłkową dusznicę bolesną (ucisk w klatce piersiowej, bóle, ciężkość), • które cierpią na zastoinową niewydolność serca, • które posiadają niekontrolowane (nagłe) wysokie ciśnienie (powyżej 160/100). B. Poszczególne elementy testu [wg Jones, Rikli 2001] (1) Wstawanie z krzesła w ciągu 30 sekund (30-second Chair Stand) Cel: Ocena siły dolnej części ciała. Przebieg próby: Uczestnik siedzi na krześle (wysokości 43,18 cm) z plecami wyprostowanymi i stopami płasko na podłodze. Ramiona skrzyżowane są nadgarstkami i trzymane przy klatce piersiowej. Na sygnał „Start" badany podnosi się do pełnego stania, a następnie wraca do pełnej pozycji siedzącej. Wynik końcowy: Wynikiem jest całkowita liczba powstań i siadów wykonanych prawidłowo w ciągu 30 s.

309

(2) Uginanie ramion (Arm Curl) Cel: Ocena siły górnej części ciała. Przebieg próby: Uczestnik siedzi na krześle, plecy są wyprostowane, a stopy płasko ułożone na podłodze. Ciężarek (o masie ok. 2,27 kg = 5 lbs dla kobiet oraz 3,63 kg = 8 lbs dla mężczyzn) jest trzymany w sprawniejszej ręce zamkniętą dłonią. W momencie rozpoczęcia testowania ramię jest skierowane w dół obok krzesła, prostopadle do podłogi. Na sygnał „Start" badany obraca dłoń do góry, uginając kończynę górną, a następnie prostuje ją do pozycji wyjściowej. Wynik końcowy: Wynikiem jest całkowita liczba poprawnie wykonanych ugięć w ciągu 30 s. (3a) 6-minutowy marsz (6 minutę Walk Test) Cel: Ocena wytrzymałości (tlenowej). Przebieg próby: Test ocenia maksymalny dystans, który może być pokonany marszem w 6 minut po torze prostokąta o bokach 45,72 m (50 yardów) i 14,57 m (5 yardów). Na sygnał „Start" badani maszerują tak szybko, jak to możliwe (nie biegają) wokół zaznaczonego toru przez 6 min. Jeśli to konieczne, badani mogą zatrzymać się i odpocząć, a następnie kontynuować maszerowanie. Wynik końcowy: Wynikiem jest całkowita liczba metrów przebytych w ciągu 6 minut, do najbliższego dodatkowo specjalnie zaznaczonego 5-yardowego (4,57 m) odcinka. Bezpieczeństwo: Test nie powinien być kontynuowany, jeśli w jakimkolwiek momencie uczestnik przejawia oznaki zawrotów głowy, bólu, mdłości lub nadmiernego zmęczenia. (3b) 2-minutowy marsz w miejscu (2 minutę Step - in Place Test) alternatywa dla testu 6-minutowego marszu Cel: Ocena wytrzymałości (tlenowej). Przebieg próby: Na sygnał „Start" badany rozpoczyna maszerować (nie biegać) w miejscu, zaczynając prawą nogą i wykonuje tyle kroków, ile jest to tylko możliwe w ciągu 2 minut, podnosząc oba kolana do wyznaczonej indywidualnie wysokości. Jeśli to konieczne, badany może umieścić jedną rękę na stole lub krześle, aby pomóc sobie w utrzymaniu równowagi. Wynik końcowy: Wynikiem jest całkowita liczba dosięgnięcia prawym kolanem na wyznaczoną wysokość w ciągu 2 minut. Bezpieczeństwo: Bezpośrednio po wysiłku należy zachęcać badanych do co najmniej 1-minutowego marszu, celem regeneracji i uspokojenia organizmu. (4) Usiądź na krześle i dosięgnij (Cftair Sit and Reach Test) Cel: Ocena gibkości dolnej części ciała (przede wszystkim - ścięgien podkolanowych). Przebieg próby: Badanie rozpoczyna się w pozycji siedzącej na krześle (wysokość 43-46 cm) z jedną nogą ugiętą i stopą płasko na podłodze, druga noga jest wyciągnięta prosto z piętą ułożoną na podłodze. Następnie badany powoli wykonuje skłon do wyprostowanej nogi i rękoma próbuje sięgnąć jak najdalej. Wynik końcowy: Mierzy się odległość od czubków palców dłoni do palców stóp lub zasięg poza palce stóp.

310

(5) Drapanie się po plecach (Back Scratch) Cel: Ocena gibkości górnej części ciała. Przebieg próby: W pozycji stojącej, badany kładzie jedną rękę za plecy od góry w dół i sięga do środka pleców tak daleko, jak to tylko możliwe („łokieć spiczasty"), a drugą rękę umieszcza za plecami od dołu i wyciąga w górę. Następnie próbuje zetknąć środkowe palce obu rąk. Wynik końcowy: Mierzona jest odległość zachodzenia na siebie lub oddalenie czubków środkowych palców. (6) Wstań i idź (8'up and Go) Cel: Ocena zwinności/ dynamicznej równowagi. Przebieg próby: Badany siedzi na krześle, kończyny górne utrzymuje wzdłuż ud, a stopy płasko na podłodze. Na sygnał „Start" wstaje z krzesła i maszeruje do pachołka, który jest oddalony o 243,84 cm (odpowiada to 8 ft - stąd nazwa testu w j. angielskim), obchodzi go, wraca do krzesła i siada na nim. Ocenia się czas, a celem jest, by maszerować jak najszybciej (ale nie biegać). Wynik końcowy: Mierzy się czas, jaki upłynął od sygnału „Start" do momentu powrotu badanego do pozycji siedzącej na krześle.

4. PROGRAMY INTERWENCYJNE WSPOMAGAJĄCE FUNKCJE ORGANIZMU I AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNĄ
Niemal na całym świecie poszukuje się najefektywniejszych metod promocji aktywności fizycznej. Przyjmuje się, że współczesny człowiek powinien być przeciętnie bardziej aktywny, niż by to wynikało z jego czynności dnia codziennego, o wartość równoważną utracie co najmniej 1000 kcal (4200 kJ) na tydzień [MacAuley 2001]. Aktywność fizyczna może być również bardzo umiarkowana, ale winna być podejmowana co najmniej w ciągu 30-40 min przez 5-7 dni w tygodniu. Wskazuje się jednak, że korzyści zdrowotne mogą też wynikać z sumowania się skutków bardziej epizodycznych, ale intensywnych czynności ruchowych. Ćwiczenia nie muszą być podejmowane więc w sposób ciągły i zorganizowany [De Busk i wsp. 1990]. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w wytycznych dotyczących propagowania aktywności fizycznej wskazuje, że „choć aktywny fizycznie styl życia jest możliwy bez uczestnictwa w formalnym programie ćwiczeń, jednak w wielu uprzemysłowionych społeczeństwach jedynie zorganizowane programy aktywności stwarzają możliwość utrzymania aktywności fizycznej" [Wytyczne... 1997]. Precyzując główne charakterystyki programów aktywności fizycznej dla osób w wieku starszym, WHO zaleca zwracanie uwagi na następujące elementy:

311

CHARAKTERYSTYKI PROGRAMÓW AF DLA OSÓB STARSZYCH (wg WHO)
• • • Program może zawierać aktywność indywidualną i/lub grupową w układach nadzo rowanych lub nie nadzorowanych. Odmienne korzyści są związane z różnymi typami aktywności fizycznej, takimi jak: trening rozciągający, relaksacja, gimnastyka zdrowotna, aerobik, trening siłowy i inne. Nacisk winien być położony na proste i średnio trudne formy aktywności fizycznej (np. chodzenie, taniec, wchodzenie po schodach, pływanie, jazda na rowerze, ćwi czenia na krześle, ćwiczenia w łóżku itd.). Ćwiczenia muszą spełniać oczekiwania oraz potrzeby indywidualne i grupowe. Ćwiczenia powinny być odprężające i przyjemne. Baw się! Powinno się ćwiczyć regularnie, jeśli to możliwe - codziennie.

• • •

W badaniach brytyjskich wykorzystywano u osób starszych trening wytrzymałościowy, na który składały się proste domowe czynności. Obserwowano u kobiet powyżej 70 roku życia: zwiększenie siły, wydolności i sprawności funkcjonalnej [Skelton i wsp. 1995]. Poprawę siły mięśniowej stwierdzono nawet u 90-letnich staruszków. Przy czym zaobserwowano, że dłuższe programy ćwiczeniowe są zasadniczo bardziej efektywne [Tauton i wsp. 1996]. W badaniach nad znaczeniem aktywności fizycznej w wieku starszym określono też jej korzyści dla poprawy równowagi i w celu zapobiegania upadkom [Wagner 1997]. W jednej z prac stwierdzono, że prawdopodobieństwo upadków w wyniku stosowania interwencyjnych programów było o 10%, a w innych nawet o 31% niższe [MacAuley2001]. U mężczyzn młodych i w średnim wieku obserwowano, że trening wytrzymałościowy nie wywoływał przyrostu siły mięśni. Natomiast u mężczyzn i kobiet w wieku 10-19 lat, którzy podejmowali przez 6 miesięcy systematyczny trening wytrzymałościowy (marsze i biegi), notowano w efekcie stosowania podobnego treningu przyrost siły kończyn dolnych [Hagberg 1994]. W innych jednak badaniach 60-83-letnich kobiet nie odnotowano przyrostu siły ręki w efekcie aż 4 miesiące trwającego treningu wytrzymałościowego [Blumenthal, Madden 1988]. W kolejnym eksperymencie Dustman i wsp. [1984] obserwowali, że po 4-miesięcznym treningu wytrzymałościowym u 55-70-letnich kobiet i mężczyzn występowała również poprawa czasu reakcji i wielu podstawowych procesów neuropoznawczych. Rezultaty jednak innych, podobnie ustawionych badań, nie zawsze wskazywały na skuteczność treningu, który miał wpłynąć na poprawę czasu reakcji u osób starszych. Deficyt w zakresie równowagi i gibkości ciała ulegał znacznemu zmniejszeniu u osób w starszym wieku przede wszystkim w efekcie stosowania specjalnych ukierunkowanych programów. Brown i Holoszy [1991] wykazali, że 3-miesięczny trening gibkości, równowagi, sposobu poruszania się (chodu), podnoszenia ciężarów powodował przyrost zakresu ruchu w stawach biodrowych oraz poprawę równowagi zarówno

312

przy oczach otwartych jak i zamkniętych. Munns [1981] z kolei wskazywał, że 12tygodniowy trening gibkościowy spowodował u 65-88-letnich kobiet i mężczyzn poprawę zakresu ruchu w 6 stawach przeciętnie o 22%. Stwierdzono też, że sportowcy w wieku starszym uprawiający biegi wytrzymałościowe mają znacząco lepszy poziom profilu lipoproteinowo-lipidowego niż ich rówieśnicy o sedenteryjnym trybie życia. Seals i wsp. [1984] obserwował, że biegacze o średniej wieku 60 lat mieli blisko 50% wyższy poziom pożądanego, ochronnie dzia łającego cholesterolu HDL, aniżeli nieaktywne osoby w tym samym wieku i o podob nym poziomie cholesterolu w ogóle, LDL, trójglicerydów, a także otłuszczenia ciała. Różnice w poziomie lipoproteinowo-lipidowym rozciągały się również na HDL2 i HDL2b i wiązano je z efektem obniżonej lipazy wątrobowej w efekcie wysiłków. Z dru giej strony u 41-64-letnich osób stale aktywnych, ale podejmujących trening z obcią żeniem (siłowy), obserwowano pogorszenie plazmy trójglicerydów i poziomu HDL w stosunku do rówieśników o zbliżonym poziomie zawartości tłuszczu w ciele [Hurley i wsp. 1984]. Niektóre wcześniejsze badania wskazywały, że stosowany u osób starszych trening z oporem (siłowy) nie wpływa na przyrost poziomu siły mięśni [Larsson 1982]. Tymczasem trening taki mógłby być w tym wieku szczególnie wskazany z uwagi na deficyt masy kości i mięśni oraz powszechne obniżenie siły i wysoki wzrost niebezpieczeństwa upadków oraz wywołanych nimi kontuzji. Wiele jednak późniejszych badań pokazało, że zarówno w przypadku kobiet jak i mężczyzn można również i w starszym wieku oczekiwać poważnego wzrostu siły mięśni [przegląd piśmiennictwa - Hagberg 1994]. Frontera i wsp. [1988] oraz Fiatarone i wsp. [1990] obserwowali nawet u 6096-letnich mężczyzn, poddanych 8-12-tygodniowemu treningowi, polegającemu na specyficznym prostowaniu nóg, od 107% do 227% przyrost w zakresie siły zginaczy i prostowników kończyn dolnych. Ten przyrost siły mięśni jest związany ze wzrostem masy mięśniowej oraz: (a) pozwala na dalszy przyrost siły, (b) spowalnia fizjologiczny z wiekiem spadek szczupłej masy ciała (LBM), (c) wpływa pozytywnie na inne elementy adaptacji i metabolizm. Badania pokazały również, że w efekcie treningu u osób w starszym wieku przyrost siły mięśni następuje nie tylko na drodze neuro-mięśniowej adaptacji, ale również poprzez wzrost wielkości włókien mięśniowych II typu. Badając efekty treningu za pomocą tomografii komputerowej, wykazano u mężczyzn 6096-letnich 9-12% przyrost powierzchni przekroju poprzecznego mięśni [Fiatarone i wsp. 1990]. Jak wiadomo, podstawowym czynnikiem sprzyjającym chorobom sercowonaczyniowym jest nadciśnienie. Cierpi na nie ok. 50% osób w wieku starszym i podeszłym. Nadciśnienie jest przyczyną poważnych chorób i znacznej liczby przedwczesnych zgonów. W całym świecie poszukuje się w tej sytuacji niefarmakologicznych środków redukcji nadciśnienia krwi. Nadzieje, szczególnie w przypadku niewielkiego nadciśnienia, wiąże się w szczególności z treningiem fizycznym. Hagberg [1988] wykazał, że w efekcie treningu u osób z nadciśnieniem ciśnienie skurczowe i rozkurczowe serca ulega obniżeniu w przybliżeniu ok. 10 mm Hg, a wielkość tego obniżenia jest zależna od wieku. W późniejszych badaniach [Hagberg i wsp. 1989] wskazywano, że 9-miesięczny o niskiej intensywności trening stosowany u 60-70-latków cierpiących na nadciśnienie obniża ciśnienie krwi o 20 i 12 mm Hg, odpowiednio u mężczyzn i u kobiet.

313

Pod wpływem aktywności fizycznej obserwowano wielostronną modyfikację czynników ryzyka. Stwierdzono korzystne zmiany w profilu lipidów, związane z redukcją poziomu cholesterolu i trójglicerydów w surowicy, a przede wszystkim związane z ochronnym działaniem cholesterolu HDL [MacAuley 1993]. Wiele ciekawych wyników uzyskano w badaniach nad związkami aktywności fizycznej z obniżeniem występowania niektórych nowotworów oraz niższą śmiertelnością z tego powodu. Rejestrowano skuteczność systematycznych ćwiczeń fizycznych w redukcji raka okrężnicy, a także w obrębie narządów rozrodczych. W tym ostatnim przypadku notowano obniżenie śmiertelności o 12% [Shephard 1998]. Wiele z tych korzystnych oddziaływań poprzez aktywność fizyczną dotyczy wszystkich grup wiekowych, ale korzyści w przypadku osób starszych są szczególnie znaczące. Obserwowano również wpływ ćwiczeń fizycznych na sprawność umysłową, redukcję masy ciała oraz zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę, co powodowało ograniczenie występowania cukrzycy [MacAuley 2001]. Aktywność fizyczna jest również pomocna w leczeniu astmy. Wyjątkowe zupełnie mogą być też korzyści wynikające z prowadzenia programów ukierunkowanych na utrzymanie właściwej gęstości kośćca i tym samym redukcję osteoporotycznych złamań (nawet o 50%). Ogromne problemy zdrowotne wynikają z rozpowszechnionej otyłości. Nadmierna masa ciała jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób krążeniowo-naczyniowych. Otyłość jest związana ze wzrostem występowania dyslipidemii, nadciśnienia i cukrzycy insulinozależnej. Otyłość, która rozwija się z wiekiem, jest rezultatem kumulowania się tłuszczu trzewnego, a ten jest szczególnie związany ze wzrostem ryzyka chorób krążeniowo-naczyniowych. Trening fizyczny oraz zredukowana dieta powodowały u otyłych starszych mężczyzn dużą redukcję tłuszczu właśnie na brzuchu [Schwartz i wsp. 1991]. Inne badania wskazywały, że w efekcie treningu poprawa metabolizmu w czynnikach ryzyka chorób krążeniowo-sercowych u kobiet i mężczyzn była związana z redukcją masy ciała i wielkości tłuszczu, nawet wówczas, jeśli te elementy były w normie. Jakkolwiek obserwowano, że u osób otyłych w starszym wieku ćwiczenia fizyczne, które nie spowodowały zmniejszenia masy ciała, nie wywarły również wpływu na plazmę lipoproteinowo-lipidową, tolerancję glukozy i odpowiedź insuliny [Coon i wsp. 1989]. Wyniki te były podobne do badań Segala i wsp. [1991], w których wskazywano, że wrażliwość insulinowa nie zmienia się w efekcie ćwiczeń fizycznych zarówno u szczupłych, jak i otyłych oraz z cukrzycą młodych mężczyzn, jeśli nie ulegał zmianie również skład ciała. Niezależnie od wieku, otyłość może więc osłabiać korzyści wypływające z treningu w zakresie metabolicznych zmian redukujących ryzyko występowania chorób sercowo-naczyniowych.

5. RYZYKO OSTEOPOROZY I MOŻLIWOŚCI OGRANICZENIA JEJ SKUTKÓW
Osteoporoza jest silnie związana z wiekiem i pogorszeniem struktury kości oraz mniejszą aktywnością fizyczną osób starszych. Szczególne niebezpieczeństwo nasila się u kobiet w okresie postmenopauzalnym. Dalsky i wsp. [1988], w dobrze ustawionych badaniach eksperymentalnych, wykazali w efekcie treningu rzeczywisty przyrost gęstości kości w odcinku lędźwiowym kręgosłupa u 55-70-letnich kobiet. Badane zwiększyły

314

mineralną gęstość kości (mierzoną metodą podwójnego fotonowego absorpcjometru) o 5,2% przez 9 miesięcy oraz o 8,4% przez 22 miesiące. Dotąd jednak nie zebrano dostatecznych dowodów, że program ćwiczeń fizycznych może prowadzić do zwiększenia gęstości kości w najbardziej krytycznym odcinku, tj. szyjki kości udowej, i tym samym wpłynąć na zmniejszenie liczby szczególnie niebezpiecznych złamań biodrowych. Złamania te zaś, będące wynikiem osteoporozy, mogą powodować dramatyczne skutki w życiu kobiety. Wśród kobiet ze złamaniem biodra ok. 15-20% umiera w rezultacie komplikacji w ciągu pierwszych 6 miesięcy, a 50% tych, które przeżywają, nie wraca do samodzielnego życia. Jest to więc wielki problem społeczny oraz indywidualna tragedia dla samej kobiety i jej rodziny. W USA szacuje się same medyczne koszty tych złamań na 10 miliardów dolarów rocznie. W związku z przedłużaniem się przeciętnej długości życia problem narasta. Byłoby zachęcające, gdyby można było przepisywać ćwiczenia fizyczne kobietom w okresie postmenopauzalnym jako środek w prewencji osteoporozy. Wskazywać na skuteczność takiego postępowania zdaje się wiele badań ukazujących, że aktywne starsze kobiety mają istotnie lepszy stan kości, a kobiety o sedenteryjnym trybie życia mogą zwiększyć gęstość kości, kiedy stają się bardziej aktywne. Jakkolwiek ważne jest tu rozróżnienie między kobietami, które silnie narażone są na złamania kości z powodu osteoporozy, oraz te które wchodzą w menopauzę z małym ryzykiem. W tym zakresie dwie kwestie wymagają odpowiedzi: (a) Jak efektywna jest aktywność fizyczna w zwiększaniu masy kości?, oraz (b) Jak efektywne musi być działanie, aby zapobiegać złamaniom wywołanym osteoporozą? Odpowiedź na pierwsze pytanie jest zależna od tego, czy wyniki pochodzą z badań przekrojowych czy longitudinalnych oraz od typu aktywności fizycznej. Odpowiedź na drugie pytanie jest zależna od tego, z jaką gęstością mineralną kości kobieta wchodzi w menopauzę oraz czy była poddana hormonalnej terapii zastępczej. Kobiety, których wartość mineralnej gęstości kości wynosi ok. 2 odchyleń standardowych (SD) poniżej średniej dla młodych dorosłych kobiet, znajdują się w polu dużego ryzyka. Ryzyko wystąpienia złamań kości jest u tych kobiet dwukrotnie wyższe aniżeli u kobiet, u których gęstość mineralna kości jest o 1 SD poniżej średniej dla młodych kobiet. Ryzyko więc podwaja się z każdym SD poniżej średniej i każde kolejne SD wiąże się z 10% negatywną zmianą w gęstości mineralnej kości. Tym samym kobiety z 2 SD poniżej średniej dla młodych kobiet ryzykują czterokrotnie częściej oraz musiałyby one zwiększyć gęstość mineralną kości o 20%, aby nie znajdować się w strefie ryzyka. Wyniki badań longitudinalnych nad skutkami treningu kobiet w okresie postmenopauzalnym, które nie były poddawane hormonalnej terapii zastępczej wskazują, że taki rezultat jest bardzo trudny do osiągnięcia [Drinkwater 1994]. Dotąd nie ma też ewidentnych dowodów, że ćwiczenia mogą być skuteczne w przeciwdziałaniu obniżaniu się poziomu estrogenów. Przeciwnie, badania mistrzów sportu i doświadczenia z młodymi, nie miesiączkującymi sportsmenkami wskazują, że postępujący, intensywny trening w żaden sposób nie zabezpiecza szkieletu przed efektem obniżonego poziomu wydalania wewnątrzpochodnych estrogenów. Badania ukazują jednak, że sportsmenki różnych dyscyplin sportu posiadają zróżnicowany poziom gęstości mineralnej kości. Z tego punktu widzenia korzystniejsze wydaje się dźwiganie ciężarów niż bieganie, a to z kolei bardziej korzystne aniżeli pływanie (ryc. 88).

315

Ryc. 88. Gęstość mineralna kości w trzech miejscach szkieletu u biegaczy, pływaków i podnoszących ciężary w stosunku do kobiet nieaktywnych fizycznie [wg Drinkwater 1994, s. 730]

Trening z obciążeniem (siłowy) wydaje się spełniać najwięcej warunków skuteczności. Mechaniczne obciążenie może być dostosowane bezpośrednio do określonej części szkieletu, a obciążenie i intensywność może wolno, w sposób kontrolowany i systematycznie wzrastać. Trening może być też tu silnie indywidualizowany. Teoretycznie więc ten typ treningu winien potencjalnie dawać największe efekty dla struktury mineralnej kości. Jednak obserwacje nie zawsze wskazywały na pozytywne rezultaty prowadzonych programów eksperymentalnych. Podobnie, kiedy u kobiet w okresie postmenopauzalnym siłę różnych grup mięśni próbowano korelować z poziomem gęstości mineralnej kości, wyniki nie były jednoznaczne [Bevier i wsp. 1989; Cavanaugh, Cann 1988; Sinaki, Offord 1988]. Niekiedy inne wyniki uzyskiwano dla kobiet przed menopauzą (korelacje istotne dodatnie) niż w okresie postmenopauzalnym [Drinkwater 1994]. Wyniki różnych badań dotyczących znaczenia aktywności fizycznej w zapobieganiu osteoporozie są zatem zachęcające, ale nie jednoznaczne. Zmiany pod wpływem stosowania spacerów, powszechnie więc zalecanej bezpiecznej formy aktywności w wieku starszym, nie były widoczne, praktycznie niezależne od miejsca pomiaru gęstości kości. Dopiero wykorzystywanie w treningu takich form, jak aerobik, gimnastyka zdrowotna (calisthenics), wchodzenie na stopień, podnoszenie ciężarów i taniec [przegląd piśmiennictwa - Drinkwater 1994], dawało bardziej pozytywne wyniki. Notelovitz

316

i wsp. [1991] obserwowali, pod wpływem równoległego stosowania treningu oraz terapii estrogenowej, szybką poprawę w zakresie gęstości mineralnej kości (nawet o 8,4%). Pocock i wsp. [1986] znajdowali znaczący związek między VO2max (w litrach na minutę) oraz gęstością kości mierzoną na szyjce kości udowej (r = 0,60) oraz w odcinku lędźwiowym kręgosłupa (r = 0,54). Ale inne badania nie dawały już wyników tak jednoznacznych [Drinkwater 1994]. Podnoszono też, że nawet jeśli związek między mineralną gęstością kości i sprawnością lub profilem aktywności jest statystycznie istotny, to fizjologicznie ten rezultat może być bez znaczenia. Na przykład notowano korelację r = 0,23 między gęstością kości mineralną w odcinku lędźwiowym oraz czasem spędzonym na spacerze (marszu) każdego dnia w dużej grupie kobiet od 24 do 79 lat [Zylstra i wsp. 1989]. Ale w tym przypadku r2, czyli wielkość, która wyjaśnia zmienność gęstości kości na podstawie czasu marszu, wynosi tylko 5%. Innymi słowy, 95% zmienności w zakresie gęstości kości w odcinku lędźwiowym nie może być w żaden sposób objaśniona przez udział w aktywności fizycznej.

6. PROBLEMY OBNIŻONEJ RÓWNOWAGI I UPADKÓW U OSÓB STARSZYCH
W starszym wieku jedną z najpoważniejszych przyczyn przedwczesnych zgonów, obok chorób sercowo-naczyniowych, są upadki. Śmiertelność u starszych kobiet, będącą wynikiem upadków, szacuje się w granicach 10-20%. Przynajmniej jeden upadek rocznie obserwowano u 1/3 starszych osób mieszkających we własnych domach oraz u 2/3 mieszkających w różnych domach pomocy społecznej. Tymczasem przyjmuje się, że urazy, zwłaszcza te spowodowane upadkiem, są główną pośrednią przyczyną śmiertelności osób ze starszej populacji [Thornby 1995]. Ryzyko upadków jest pochodną interakcji między czynnikami środowiskowymi (zewnętrznymi) i fizjologicznymi. Przyczynami są tu osteoporoza oraz czynniki neuromięśniowe, rozumiejąc przez nie poziom siły, gibkości oraz różne deficyty w zakresie równowagi [Baker, Harvey 1985; Tinneti i wsp. 1988]. Utrzymanie równowagi ciała jest funkcją złożoną, która u starszych osób zostaje pogorszona w wyniku występowania wielu przewlekłych chorób. Z chwięjnością postawy współwystępuje osłabienie siły, jak też obniżenie zdolności poznawczych i spostrzegawczych. Utrzymywanie równowagi wymaga umiejętnego rozłożenia ogólnego środka ciężkości masy ciała nad centralnym obszarem podstawy podparcia podczas zachowań statycznych i dynamicznych. Proces ten jest regulowany przez automatyczne mechanizmy nerwowo-mięśniowe. Wszystko wymaga połączenia informacji z układu wzrokowego i przedsionkowego z informacjami przekazywanymi z układu somatosensorycznego, zawierającego receptory w skórze, stawach, ścięgnach i mięśniach. Obniżenie sprawności któregokolwiek z tych elementów ma wpływ na stabilność postawy. Tymczasem z wiekiem następuje przyspieszone obniżenie kondycji, występuje wiele chorób, atrofia mięśni, zwolniony czas reakcji i zmiany w zdolności integrowania wchodzącej informacji sensorycznej [przegląd piśmiennictwa - Thornby 1995]. Whipple [1987] obserwował wyraźne osłabienie siły mięśni u osób, u których wystąpił upadek. U tych osób rejestrowano siłę mięśnia czworogłowego uda równą zaledwie 62% w stosunku do tych, u których upadek nie wystąpił. Z całą pewnością

317

sama mała siła mięśnia nie może być jednak wprost odpowiedzialna za ryzyko upadku. W piśmiennictwie analizuje się upadek również jako silny czynnik ryzyka, wyraz słabości fizycznej, upośledzonej mobilności i koordynacji ruchów, przedłużonego czasu reakcji oraz nagłego bądź przewlekłego, pogorszenia jakości życia. Campbell [1997] podnosił znaczenie zebrania dostatecznie pełnego wywiadu, który mógłby wskazywać na przyczynę upadku. W przypadku utraty przez pacjenta przytomności należy zwrócić uwagę na medyczne przyczyny zdarzenia i w związku z tym należy skontrolować pobierane leki oraz w pierwszej kolejności zmierzyć ciśnienie w pozycji stojącej i leżącej. Mimo dobrego rozeznania przyczyn występowania upadków w populacji, ocena ryzyka upadków w konkretnym przypadku jest trudna. Zaproponowano jednak wiele metod oceniających równowagę i zdolność poruszania się u osób w starszym wieku [przegląd piśmiennictwa - Means 1996; Thornby 1995], często z wykorzystaniem technologicznie bardzo skomplikowanych metod. Zostały na te cele rozwinięte systemy komputerowej analizy ruchu, mierzono chwiejność i zdolność utrzymania postawy stojącej w różnych pozycjach. Prowadzono przy tym szczegółową analizę reakcji motorycznych podczas zachwiań postawy, za pomocą zintegrowanej elektromiografii oraz z użyciem zapisów na taśmie video. Najpowszechniejszą metodą jest wykorzystanie platformy mierzącej siły nacisku podczas wysiłku czynionego dla utrzymania postawy stojącej. Te złożone metody często nie nadają się jednak do praktycznego stosowania w warunkach, w których leczone są osoby starsze.

Ryc. 89. Schematyczne przedstawienie planu toru przeszkód -jako narzędzia do oceny sprawności ruchowej pacjentów w podeszłym wieku [Means 1996]

318

Równolegle poszukiwano zatem testów, które nie wymagają złożonych technologii, laboratoriów badawczych ani specjalnych wydatków. Stworzono narzędzia oceny, które mają łączyć w sobie elementy fizjologiczne i takie wymogi czynnościowe, które odtwarzają rzeczywiste warunki (przeszkody) środowiskowe. Przykładowo były to: „test - wstań i idź" (ang. get up and go test), „test nacisku pozycyjnego" (ang. postural stress test), „test czasu utrzymywania równowagi" (ang. timed balance test), „ocena sprawności w wykonywaniu zadań" (ang. performance - oriented assessment of mobility). Dla oceny różnych stanów klinicznych próbowano też konstruować różnorodne tory przeszkód, w których tworzono i symulowano powszechne sytuacje domowe, środowiskowe czy szpitalne (np. schody, krzesła, krawężniki, przystanek autobusowy). Na takiej zasadzie skonstruowany „tor przeszkód" - jako narzędzie oceny sprawności ruchowej - zaproponował K. M. Means [1996]. Najogólniejszy schemat przebiegu badań z wykorzystaniem tego narzędzia pomiaru przedstawiono na rycinie 89. Odrębnym problemem jest poszukiwanie najbardziej skutecznych programów sprzyjających redukcji upadków. Najczęściej próbowano w tych celach wykorzystywać różne ćwiczenia gimnastyczne. MacAuley [2001] podaje, że najlepsze efekty zaobserwowano w przypadku stosowania programu Tai Chi Quan. Jak stwierdzał Wolfson i wsp. [1996] zastosowanie takiego programu, mimo że nie spowodowało poprawy równowagi, pozwoliło ograniczyć upadki u nieaktywnych starszych osób. Judge i wsp. [1993] odnotowali poprawę w pomiarach równowagi następującą po połączonym programie treningowym, na który składał się trening wytrzymałościowy, spacery oraz ćwiczenia gibkości i równowagi. W pracy tej nie ukazano jednak, że równolegle u badanych zmniejszyło się ryzyko upadków. W istocie można przyjąć, że brak jest dotąd dowodów, że programy interwencyjne prowadziły do wyraźnej redukcji upadków u osób starszych w perspektywie chociażby kilku najbliższych lat.

319

XIX. OCENA POZIOMU AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ
1. DEFINICJA AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ I OGÓLNE KLASYFIKACJE METOD JEJ OCENY
Dobrze poznane są na ogół związki między aktywnością fizyczną a różnymi czynnikami przyczyniającymi się do poprawienia lub też osłabienia kondycji fizycznej. Zdajemy sobie również często sprawę z relacji, które zachodzą między aktywnością fizyczną a chorobami układu krążenia i innymi schorzeniami. Aby jednak móc sterować procesami aktywności fizycznej i wyznaczyć sfery jej niedoboru, optimum i nadmiaru, konieczne jest oparcie się na precyzyjnych ilościowych metodach oceny. Aktywność fizyczna (ang. physical activity) jest definiowana przez Caspersena, Powella i Christensona [1985] jako „każdy ruch ciała wyzwalany przez mięśnie szkieletowe, który powoduje wydatek energetyczny". Wydany w USA Dictionaty of the sport and exercise sciences [Anshel i wsp. 1991] definiuje aktywność fizyczną jako „ruch ciała człowieka, który znajduje swój wyraz w wydatku energii na poziomie powyżej tempa metabolizmu spoczynkowego". Howley i Franks [1997] przyjmują, że aktywność fizyczna odnosi się do ruchów ciała wykonywanych dzięki mięśniom szkieletowym i wymagających wydatku energetycznego na poziomie przynoszącym korzyści zdrowotne. Freedson i Melanson, Jr. [1996] podkreślają, że aktywność fizyczna stanowi o zachowaniu człowieka i jako taka winna być oceniana w realnych sytuacjach życiowych, w przeciwieństwie na przykład do wielu właściwości motorycznych czy fizjologicznych, które ocenia się, tworząc sztuczne, wysoce wystandaryzowane, często laboratoryjne warunki pomiaru. W szacowaniu aktywności fizycznej wykorzystuje się kilka różnych jednostek pomiaru: wydatek kaloryczny w jednostkach czasu, ekwiwalent metabolizmu spoczynkowego (MET-y), czas poświęcony na umiarkowaną, ciężką, bardzo ciężką lub ogólną aktywność, częstotliwość aktywności aerobowej oraz wskaźniki tętna. Trudność podstawową stanowi pomiar zwykłej (habitualnej) aktywności w naturalnych warunkach. Dodatkowe utrudnienia powstają w przypadku oceny aktywności fizycznej u dzieci poniżej 10 lat, które w żaden sposób nie potrafią precyzyjnie opisać i ilościowo oszacować swojej aktywności [Baranowski 1988]. Przyjmuje się, że metody samooceny są tu wyjątkowo niestosowne. Ocena zachowań musi uwzględniać, że są one pewną całością i nie jest łatwo ilościowo oszacować znaczenia poszczególnych elementów. W ocenie aktywności fizycznej wykorzystywane są aktualnie różne metody i nie ma standardów, które byłyby powszechnie akceptowane [Freedson, Melanson, Jr. 1996 ]. Pewne nadzieje wiążą się z wprowadzeniem precyzyjnych nowych urządzeń elektronicznych.

320

W najogólniejszym podziale Bouchard i Shephard [1994] wyróżniali: aktywność fizyczną w czasie wolnym, ćwiczenia fizyczne, sport, • pracę zawodową, • prace domowe i wszelkie inne elementy wpływające na ogólny bilans energetyczny ustroju. Anshel i współautorzy [1991] dla opisu znaczenia oraz wpływu określonych ćwiczeń fizycznych wymieniają następujące elementy: • forma aktywności fizycznej, • intensywność, • częstość podejmowania, • czas trwania. Przeglądu stosowanych metod pomiaru aktywności fizycznej dokonywał m.in. Szeklicki [1997, 2000], a zebrane przykładowe metody jej klasyfikacji ukazano w tabeli 35. Baranowski i współautorzy [1992] stwierdzali, że aktywność fizyczną człowieka można oceniać z perspektywy behawioralnej i fizjologicznej. La Porte, Montoye, Caspersen [1985] wyróżniali siedem grup metod pomiaru, które obejmowały ponad 30 różnych technik. Bouchard, Shephard i Stephens [1994] mówili nawet o 50 różnych technikach określania aktywności fizycznej człowieka. W piśmiennictwie zwraca się też uwagę na trudności, które powstają przy ocenie rzetelności i trafności różnych technik oraz na ich zróżnicowaną użyteczność w badaniach populacyjnych. Niekiedy główną barierą w upowszechnianiu danej techniki pozostają znaczne koszty. Freedson i Melanson, Jr. [1996] wymieniają trzy podstawowe grupy metod oceny aktywności fizycznej: • z wykorzystaniem kwestionariusza (w oryginale ang. pencil-and-paper evaluations), • oparte na mechanicznym lub elektronicznym monitorowaniu, • oparte na pomiarze fizjologicznym. •

2. METODY POMIARU OPARTE NA OBSERWACJI I KWESTIONARIUSZACH
W grupie tej Freedson i Melanson, Jr. [1996] zestawiają wybrane techniki oceny, za pomocą których dokonywano bezpośredniej obserwacji aktywności fizycznej (ang. direct observation). Taka bezpośrednia obserwacja może być szczególnie użyteczna w przypadku dzieci poniżej 13 roku życia. Ta technika jest uznawana jednak za drogą, ponieważ najpierw wymaga dobrego przeszkolenia obserwatorów, a później przeznaczenia długiego czasu na samą obserwację, która z reguły jest też dość nużąca dla badaczy. Całość obserwacji wymaga sprzyjającego wsparcia przez środowisko. Niekiedy można wiele zyskać na dokładności dzięki rejestrowaniu na video. Konieczny jest też dobór stosownego czasu, w którym dzieci lub dorośli zachowują się naturalnie. Skonstruowano stosowne tabele do oceny (tzw. kompendia aktywności fizycznej), na podstawie dokonanej obserwacji, wydatku energetycznego, ale ich użyteczność budzi różne wątpliwości [Sallis, Buoro, Freedson 1991].

321

Tab. 35. Metody pomiaru aktywności fizycznej według różnych autorów [wg Szeklicki 1997]

* - metoda nie została wymieniona przez autora

322

Inną metodą są badania z wykorzystaniem kwestionariusza i ewentualnie wywiadu. Najczęściej chodzi tu o samoocenę (ang. self-report), sprowadzającą się do odpowiedzi badanego na starannie wcześniej przygotowane pytania. W grupie badań kwestionariuszowych można wyróżnić [wg Szeklicki 2000]: a) kwestionariusze ogólne (ang. generał surveys, global self—assessment), b) kwestionariusze przypomnienia (ang. recall questionnaires), c) kwestionariusze ilościowe (ang. quantitative histories). Na rycinie 90 przedstawiono wyniki międzynarodowych badań, prowadzonych przy użyciu wystandaryzowanego kwestionariusza nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży szkolnej, dotyczące poziomu jej uczestnictwa w aktywności fizycznej [Woynarowska i wsp. 1993].

Ryc. 90. Odsetek młodzieży z różnych krajów, która poświęca na ćwiczenia związane z dużym wysiłkiem fizycznym 4 godziny i więcej w tygodniu [Woynarowska i wsp. 1993]

Wbrew pozorom, zarówno konstrukcja jak i stosowanie w badaniach kwestionariusza jest bardzo trudne i wymaga przestrzegania wielu zaleceń metodycznych i metodologicznych. W piśmiennictwie dokonywano zestawiania różnych metod wraz z oceną ich trafności i rzetelności [Baranowski 1988; Cale 1994; Freedson, Melanson 1996]. Uważa się, że zaletą tych metod jest szybkość zebrania dużej liczby informacji oraz taniość [La Porte, Montoye, Caspersen 1985]. Zróżnicowane są jednak zdania co do trafności i rzetelności metod kwestionariuszowych, ale z reguły przyjmuje się, że przy dobrym skonstruowaniu kwestionariusza są one zadowalające [Bouchard i wsp. 1994; Lamb 1992]. Freedson i Melanson [1996] wskazują, że wskaźnik rzetelności dla sprawdzanych metod samooceny aktywności fizycznej wahał się od 0,47 do 0,96, a wskaźnik trafności był zwykle poniżej 0,60. Metody te mają swoje oczywiste ograniczenia w badaniach populacyjnych i bywają krytykowane, w szczególności z fizjologicznego

323

Ryc. 91. Uprawianie przez reprezentatywną grupę 25-latków z Polski poszczególnych dyscyplin sportu [wg Charzewski 1997]

324

punktu widzenia. Niezależnie od oczywistych i innych słabości, świadomość bycia obserwowanym może wywołać u badanego nietypowe dla niego zachowania. Kemper [1995] wskazuje, że najlepszym sposobem uniknięcia wielu niedogodności i słabości metody samooceny jest równoległe stosowanie obok kwestionariusza również innych metod pomiaru aktywności fizycznej. Submetodą w obrębie samooceny jest kwestionariusz autorejestracji czynności dnia, zwany też pamiętnikiem lub chronokartą. Ta metoda była w Polsce z powodzeniem wykorzystywana przez Wędrychowicza [1974] oraz przez Bukowca [1990]. Metoda polega na zapisywaniu przez samego badanego rodzaju wykonywanej czynności w określonych odcinkach czasu (np. 1-minutowych, 15-minutowych lub godzinnych). Badany wypełnia specjalnie do tego celu przygotowany protokół, w którym odpowiednio wykonywane czynności są kodowane. Zwykle wypełnianie protokołu (kwestionariusza) odbywa się jednak pod koniec dnia, a więc powstaje wówczas trudność z przypomnieniem sobie i sklasyfikowaniem poszczególnych czynności. Na rycinie 91 ukazano wybrane wyniki obszernych badań kwestionariuszowych prowadzonych przez Charzewskiego [1997] nad aktywnością sportową Polaków. Drabik [1997a] podkreśla wyjątkowe znaczenie metod samooceny w badaniach epidemiologicznych oraz podaje liczne przykłady zestawów pytań o aktywność fizyczną, wykorzystywanych przez różnych autorów, które mogą być użyteczne w wypadku dzieci, dorosłych, jak i osób w wieku starszym.

3. MECHANICZNE I ELEKTRONICZNE MIERNIKI RUCHU
Ostatnie lata i rozwój zaawansowanych technologii pozwoliły na doskonalenie wcześniej już stosowanych do rejestracji aktywności fizycznej metod mechanicznych oraz na wprowadzenie i upowszechnianie monitoringu elektronicznego. Zwykle specjalne urządzenia są umiejscawiane na tułowiu lub kończynach badanego i w ten sposób bezpośrednio próbuje się mierzyć aktywność oraz zbierać dane do dalszych analiz. Freedson [1991] prowadził badania nad trafnością i rzetelnością różnorodnych czujników wykorzystywanych w analizie aktywności fizycznej u dzieci. Urządzenia te zwykle pozwalają na ocenę przemieszczeń całego ciała i poszczególnych jego części w różnych płaszczyznach na podstawie różnicowania sił i przyspieszeń oraz tym samym na ocenę intensywności i ilości podejmowanej aktywności. Wykazywano wysoką trafność pomiaru przy połączeniu metod analizy pomiaru ruchu oraz fizjologicznych metod opartych na częstości skurczów serca. Nie sposób tu opisywać szczegóły konstrukcji, możliwości badawcze, sposób monitorowania danych i interpretację wyników. Przykładowo Freedson i Melanson [1996] w grupie metod i urządzeń pozwalających na mechaniczne i elektroniczne monitorowanie wymieniają: 1) Actometer, 2) Pedometer, 3) Large Scale Integrated Sensor, 4) Caltrac, 5) Wrist Activity Monitor (WAM), 6) Mini-Logger, 7) Tritac - R3D. Na rycinie 92 ukazano próbę oceny rejestracji przemieszczenia stawu skokowego (metoda WAM), rejestrowaną u 12-letnich chłopców poprzez sumę wielkości typowych w różnych zachowaniach ruchowych [wg Freedson, Melanson 1996].

325

Ryc. 92. Przykład przebiegu rejestracji przemieszczenia stawu skokowego (WAM) u 12-letnich chłopców na podstawie typowej sumy wahań: (a) chodzenie, (b) bieg, (c) jazda na rowerze, (d) gra w piłkę nożną [wg Freedson, Melanson 1996]

Wśród mierników ruchu najstarszym jest krokomierz [ang. pedometer]. Pierwszą konstrukcję urządzenia opartego na tych założeniach przedstawił już Leonardo da Vinci. Przyrządy zaliczane do krokomierzy najczęściej umieszczane były na pasku w talii lub też noszone na kostce nogi. Przyrząd zaopatrzony był w małe wahadło i urządzenie zapadkowe oraz licznik. Zasada pomiaru oparta była na rejestracji liczby wychyleń wahadła przy zmianach położenia ciała. Niektóre krokomierze pozwalają również na rejestrację przebytego dystansu. Niekiedy instaluje się też w bucie urządzenie rejestrujące siłę nacisku na podłoże przy każdym kroku. W ostatnich latach pojawiły się krokomierze elektroniczne umożliwiające, po wprowadzeniu stosownej informacji, wyznaczenie wydatku energetycznego w kcal. Urządzeniami pozwalającymi już na znacznie dokładniejszą ocenę objętości aktywności fizycznej są czujniki ruchu [ang. motion sensors]. W urządzeniach tych nie używa się już mechanicznych sprężyn, przez co o wiele łatwiejszą staje się kalibracja. Najczęściej wykorzystywany jest tu „Large Scale Integrated Activity Monitor - LSI" (producent: GMM Electronics, Verona PA). Urządzenie to, wielkości ręcznego zegarka,

326

jest umieszczane na tułowiu lub noszone na ręce. Rejestruje się wychylenia w trzech płaszczyznach, a całość wyraża w umownych jednostkach „ruchu". Trudno tu jednak również ocenić wydatek energetyczny. Kolejne urządzenia wykorzystywane w tej grupie do pomiaru aktywności fizycznej to mierniki przyspieszenia fang. accelerometr]. Mają one tę przewagę nad urządzeniami omawianymi wcześniej, że pozwalają nie tylko na ilościowe, ale i na jakościowe określenie ruchu. Najbardziej znanym miernikiem przyspieszenia jest „Caltrac" (producent: Muscle Dynamics, Inc., Torrance, CA). To niewielkie urządzenie umieszcza się na pasku na wysokości talii. Rejestruje ono zmianę przyspieszenia ciała, a dzięki mikroprocesorowi rejestrowane informacje mogą być przeliczane na wydatek energetyczny i wyrażone w kcal. Stąd urządzenie to jest wykorzystywane również w kontroli bilansu energetycznego u poszczególnych osób. Najnowocześniejsze modele „Caltrac'a" dają również możliwość oceny wydatku energetycznego podczas jazdy na rowerze czy statycznych ćwiczeń siłowych. Zaletą wszystkich współczesnych mechanicznych i elektronicznych mierników ruchu jest ich stosunkowo niewielki koszt. Zwykle są też one dobrze akceptowane przez badanych, chociaż - jak zawsze - wątpliwości może budzić, spowodowana samym faktem oceny, ewentualna modyfikacja zachowania u poszczególnych badanych.

4. METODY OPARTE NA POMIARZE FIZJOLOGICZNYM
Kolejną grupę metod pomiaru aktywności fizycznej stanowią metody fizjologiczne. Za najbardziej wiarygodną w ocenie aktywności fizycznej uznaje się tzw. metodę Doubly-Labeled Water (podwójnie znakowanej wody). Ocenia się w niej tempo wytwarzania dwutlenku węgla na podstawie różnic w tempie zanikania 2H2O i H218O (izotopy wodoru i tlenu) [Freedson, Melanson, Jr. 1996]. Precyzyjnie analizuje się metodą izotopową stabilizację, która zachodzi w moczu. Całkowity wydatek energetyczny jest obliczany na podstawie wymiany gazowej ilości wydalanego dwutlenku węgla i pobranego tlenu [zob. Szeklicki 2000]. Metoda ta jest jednak w użyciu bardzo kosztowna, ale równocześnie ze względu na wysoką trafność pomiaru wydatku energetycznego jest uznawana za tzw. „gold standard". Ocena wydatku energetycznego jest głównym fizjologicznym wskaźnikiem aktywności fizycznej. Warunkiem wstępnym dokonania takiej oceny jest wyznaczenie indywidualnej wielkości podstawowej przemiany materii. Oceny wydatku energetycznego możemy dokonać metodami tzw. kalorymetrii bezpośredniej oraz kalorymetrii pośredniej. Kalorymetria bezpośrednia jest jedną z najstarszych metod, bardzo czasochłonną, drogą i możliwą do przeprowadzenia wyłącznie w warunkach laboratoryjnych. Badany przebywa w niewielkim pomieszczeniu, w ścianach którego znajduje się system rurek z przepływającą wodą. Mierzy się tu temperaturę wpływającej i wypływającej wody i na podstawie różnicy temperatur określa się ilość wydzielanego przez człowieka ciepła. Niekiedy wykorzystuje się w tej metodzie również specjalne kombinezony, zaopatrzone w system rurek, co umożliwia pomiar w warunkach podejmowania pewnych form ćwiczeń fizycznych. Szacuje się, że błąd pomiaru przy użyciu tej metody nie

327

przekracza 1% i stąd bywa ona wykorzystywana również do określania trafności innych, bardziej praktycznych metod pomiaru [LaPorte, Montoye, Caspersen 1985]. W kalorymetrii pośredniej wykorzystuje się różnicę między ilością pobranego tlenu a wydalonego dwutlenku węgla. Zakłada się tu, że aby energia zawarta w pożywieniu mogła zmienić się w ciepło, konieczne jest dostarczenie odpowiedniej ilości tlenu. Dla dokładnego pomiaru należałoby również uwzględnić rodzaj i ilość spalanego pożywienia, ponieważ ilość energii uzyskanej przy wykorzystaniu tłuszczy, węglowodanów czy białek jest różna. W praktyce jednak element ten pomija się, godząc się na zwiększenie błędu pomiaru o 2-3%. W kalorymetrii pośredniej wykorzystuje się pomieszczenia wyposażone w analizatory powietrza, a także różnego rodzaju maski lub ustniki połączone z pojemnikami (np. worek Douglas'a) oraz elektroniczne analizatory pozwalające na określenie objętości i składu wydychanego powietrza. Metoda ta choć prostsza i tańsza, niż kalorymetria bezpośrednia - jest również czasochłonna, wymaga laboratoryjnego wyposażenia i nie jest możliwa do wykorzystania w badaniach większych grup. Określenie objętości zużywanego tlenu w celu określenia wydatku energetycznego jest trudne poza laboratorium. Spośród wielu innych parametrów fizjologicznych, które są związane z wydatkiem energetycznym, najczęściej wykorzystuje się zatem pomiar częstości skurczów serca (ang. heart rate - HR). W celu precyzyjnego oceniania tego parametru często stosuje się przenośne rejestratory częstości skurczów serca. Możliwość wykorzystania HR dla określenia wydatku energetycznego wynika z liniowej zależności HR z objętością pobranego tlenu (VO2) a także z ilością wydatkowanej energii podczas wysiłków tlenowych. W ostatnich latach do rejestrowania HR najczęściej używa się urządzeń zwanych „Sport-Testerami" (producent: firma Polar). Urządzenie składa się z paska, który umieszcza się na klatce piersiowej, i w którym znajdują się elektrody i nadajnik oraz z, przypominającego ręczny zegarek, odbiornika. Z pomocą „Sport-Testera" można rejestrować dane nawet z kilku dni. Interface i stosowane oprogramowanie pozwala na przekazanie danych bezpośrednio do komputera i dalszą obróbkę danych. Wśród fizjologicznych metod oceny poziomu aktywności wymienia się niekiedy również pomiar maksymalnego pochłaniania tlenu (VO2max). Niewątpliwie systematyczne, długotrwałe podejmowanie aktywności fizycznej przyczynia się do zwiększenia wydolności fizycznej, ale takie pośrednie wnioskowanie ma swoje istotne wady i ograniczenia. Wartość VO2max jest bowiem warunkowana również czynnikami genetycznymi, predyspozycjami morfologicznymi, stanem zdrowia i cechami stylu życia, które niewiele mogą mieć wspólnego z poziomem aktywności fizycznej. Stąd VO2 max można przypisywać jedynie walor przybliżonego kryterium trafności oceny aktywności fizycznej innymi metodami [LaPorte, Montoye, Caspersen 1985]. Powszechnie uznaje się, że dobrym wskaźnikiem poziomu aktywności fizycznej jest również wielkość wydatkowanej energii [Wilmore, Costill 1994; Drabik 1997]. Ilość wydatkowanej energii (ang. energy expenditure - EE) nie jest jednak synonimem aktywności fizycznej. Aktywność fizyczną określamy bowiem nie tylko przez samą ilość wydatkowanej energii, ale także przez formę, intensywność, czas trwania i częstość podejmowania ćwiczeń. Ilość wydatkowanej energii, jako miernik poziomu AF, może być wyrażona w tradycyjnych jednostkach ciepła - kaloriach (cal) lub, zgodnie z układem SI, w jednostkach pracy i energii - dżulach (J), gdzie 1 kcal = 4,186 kJ =

328

Oznaczona podstawowa przemiana materii stanowi jeden ze składników oceny dziennego bilansu energetycznego oraz może być podstawą do wyliczenia całości dobowego bilansu energetycznego. W tabeli 36 podano przybliżone współczynniki aktywności dla różnych przykładowych form w odniesieniu do podstawowej przemiany materii [Kłossowski 1999, z modyfikacją].

329

Tab. 36. Współczynniki aktywności (przybliżony wydatek energetyczny) w stosunku do podstawowej przemiany materii PPM dla różnych rodzajów wysiłku [wg Kłossowski 1999, z modyfikacją]
Kategoria wysiłku fizycznego 1) Spoczynek 2) Bardzo lekki 3) Lekki 4) Umiarkowany 5) Ciężki 6) Bardzo ciężki 7) Skrajnie ciężki Przykładowy rodzaj aktywności fizycznej Sen, wypoczynek Jazda samochodem, gotowanie, gra w karty, TV Sprzątanie, spacer Taniec, wolna jazda konna, szybki marsz Tenis, aerobik, pływanie, ćwiczenia siłowe Wioślarstwo, sporty walki Bardzo szybki bieg, bardzo szybka jazda na rowerze Współczynnik w stosunku do PPM 1,0 1,5 3,0 5,0 7,0 10,0 15,0

Przyporządkowanie danej czynności do odpowiedniej kategorii wysiłku fizycznego oraz ocena czasu poświęconego na jej realizację umożliwia ocenę wydatku energetycznego. W tabeli 37 podano przykładowe wyliczenia dobowego wydatku energetycznego na podstawie czasu trwania i rodzaju aktywności u osobnika z wyliczoną wcześniej podstawową przemianą materii równą 80 kcal/godz. Tab. 37. Przykładowe wyliczenie dobowego wydatku energetycznego na podstawie czasu trwania i rodzaju aktywności u osobnika z wyliczoną wcześniej podstawową przemianą materii = 80 kcal/godz.

Niezależnie od podanego wyżej sposobu oceny wydatku energetycznego, w piśmiennictwie znaleźć można zestawienia tabelaryczne, w których zawarta jest szczegółowa ocena kosztu energetycznego poszczególnych form aktywności (w kcal/min). W podobny, oparty na zestawieniach tabelarycznych, sposób można ocenić drugą stroną bilansu, tj. ilość energii wprowadzonej do organizmu z pożywieniem.

330

PIŚMIENNICTWO

331

332

333

334

335

336

337

338

339

340

341

342

343

344

345

346

347

348

349

350

351

352

353

354

355

356

357

358

359

360

361

362

363

364

365

366

367

Notatka o autorze

Prof. dr hab. Wiesław J. Osiński. W latach 1968-1972 studiował w WSWF w Poznaniu; doktorat 1978, habilitacja na AWF w Krakowie w 1989, od 1996 profesor nauk o kulturze fizycznej. Od 1972 roku pracuje w AWF w Poznaniu, kolejno na stanowiskach od asystenta stażysty do profesora zwyczajnego. W latach 1990-1996 rektor tej uczelni, obecnie kierownik Katedry Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego. Od 1988 roku również profesor zwyczajny Uniwersytetu Szczecińskiego. Jest autorem ponad 150 prac naukowych oraz 8 książek, a wśród nich m.in.: Zarys teorii wychowania fizycznego, Zagadnienia motoryc-ności człowieka, Motoryczność człowieka - jej struktura, zmienność i uwarunkowania. Członek Komitetu Nauk o Kulturze Fizycznej PAN i International Council for Physical Activity and Research, sekretarz generalny International Association of Sport Kinetics. Pełnił również godność przewodniczącego Kolegium Rektorów m. Poznania.

Akademicka Księgarnia Intemetowa „Maraton" Tu znajdziesz informacje o nowościach i zakupisz nasze książki www.maraton.home.pl Bezpośrednia sprzedaż: Akademia Wychowania Fizycznego Poznań, ul. Królowej Jadwigi 27/39 tel. (061) 8355098, fax 8330087

Uwagi do II wydania

Powody przygotowania kolejnego wydania niniejszego podręcznika były co najmniej dwa. Po pierwsze, wydanie I „Antropomotoryki" zostało całkowicie wyczerpane i tym samym studenci zostali pozbawieni możliwości zakupu tej pozycji. Po drugie, wydanie II mogło zostać istotnie uzupełnione o ważne nowe rozdziały poświęcone: XV - „zdolnościom koordynacyjnym", XVII - „symetrii i asymetrii" oraz XVIII „aktywności fizycznej a starzeniu osobnika". Natomiast rozdział XIX, w którym omówiono „ocenę poziomu aktywności fizycznej", został znacząco poszerzony o nowe treści. Pragnę podziękować tym wszystkim, którzy publicznie i prywatnie wyrażali opinię o tej pracy i formułowali sugestie dotyczące konieczności jej dalszego doskonalenia. Wszystkie te uwagi były dla mnie bardzo cenne, zarówno ze względów naukowych, dydaktycznych, jak i osobistych. Autor

Poznań, w lutym 2003 roku.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful